19-asrning 20-yillarida Markaziy Osiyoda xo'jalik iqtisodiy vaziyat - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Март 2023
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	История

19-asrning 20-yillarida Markaziy Osiyoda xo'jalik iqtisodiy vaziyat

Купить

19-asrning 20-yillarida Markaziy Osiyoda xo'jalik iqtisodiy vaziyat

REJA: 1. Markaziy O siyoning sano a ti 2. Qishloq xo’jaligi 3. Transporti 4. Iqtisodiy rivojlanishdagi xususiyatlari 5. Mintaqa rivojlanishdagi farqlari 6. Xulosa 7. Adabiyotlar

ADABIYOTLAR: • 1) Doniyorov A "Markaziy Osiyo Xalqlari tarixi " 40 -49 betlar. • 2) A'zamxo'jayev S. " " Turkiston muxtoriyati " Toshkent " Ma'naviyat" 2000 yil 165 bet. • 3)Ziyoyev Xamid "O'zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida" "Shaqr" nashriyoti Toshkent 2006 yil 351 bet. • 4) Sovet jamiyati tarixi saxifalari Toshkent " O'qituvchi" 1991 yil 478 bet.

• Markaziy Osiyo xalq xo’jaligining nom u tanosib tarkibi, uning hududiy joylanishidagi o’ta notekisliklarni ham ko’rsatish mumkin. • Markaziy Osiyo davlatlarining xalq xo’jaligi yaqin-yaqin yillargacha sobiq SSSR iqtisodiyotining yagona xalq xo’jalik tizimiga moslashtirilgan edi. • U har jihatdan markazga tobe bo’lib, shu tizimga bog’lab tashlangan edi. Buning ma’nosi shu ediki, ular «yuqori» ning ko’rsatmasi bilan o’zlarida xalq xo’jaligining ayrim tarmoqlarinigina rivojlantirish ayrim tarmoqlarni esa har qancha qulay shart-sharoit bo’lsa ham rivojlantirmasligi kerak edi. Markaz bu borada aniq miqdorni, hattoki dehqonchilikda aniq gektarni ham belgilab berardi. Markaziy Osiyo xalq xo’jaligi faqatgina bir tomonlama rivojlantirildi, ya’ni u xom ashyo yetqazib beruvchi mintaqaga aylib qoldi

• Xalq xo’jaligi rivojlanishidagi erksizlik Markaziy Osiyoni dunyoning qoloq rayonlari safiga kirib qolishiga olib keldi. Markaziy Osiyodagi barcha davlatlar o’z iqtisodiyotini rivojlantirilishining markazga tobe xususiyatlariga ega edi. Bu xususiyat Rossiya imperiyasi olib borayotgan siyosatining oqibati edi. • Bugungi Markaziy Osiyo ya’ni sobiq SSSR parchalanib ketib, uning o’rnida MDH vujudga kelgan bir vaqtdagi Markaziy Osiyo iqtisodiyoti yaqin o’tmishning asoratidan qutulgan emas. Bu asorat uning iqtisodiyotida uzoq vaqtlargacha o’z ta’sirini ko’rsatib turadi, deb aytishimiz mumkin. • Har bir jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlarni avvalo xalq xo’jaligining yetakchi tarmog’i bo’lgan sanoatni samarali hududiy tashkil qilishga katta e’tibor beradi. CHunki sanoat xalq xo’jaligining barcha t

Y O QILG’I ENERGETIKA SANOATI • Markaziy Osiyoda yoqilg’i energetika sanoati yaxshi rivojlantirilgan bo’lib, og’ir sanoatning muhim tarmoqlaridan biridir. Unga tabiy gaz, neft, ko’mir qazib chiqarish, neftni qayta ishlash va tayyor mahsulotlarni ist’emolchilarga yetqazib berish va elektr energiyasi ishlab chiqarishi kiradi. Bu sanoat tarmog’ining asosini ko’mir, neft, gaz kabilar tashkil qilib, Markaziy Osiyoda davlatlari or a sida Turkmaniston, O’zbekiston, Qozog’iston davlatlarida mazkur sanoat tarmog’i yaxshi rivojlantirilgan. Turkmanistonning Nebitdog rayonida, Qozog’istonning g’arbiy iqtisodiy rayonida, O’zbekistonning Farg’ona vodiysida, Muborak konida neft va gaz ancha k o’ p d ir. Bu rayonlarda neftni qayta ishlovchi zavodlar va issiqlik elektr stantsiyalari (IES) ishlab turibdi. S

• Markaziy Osiyo davlatlarining energetika kompleksida ko’mirning roli katta bo’lib, ko’mir konlari bu davlatlarning barchasida topilgan. Ayniksa Qozog’iston, O’zbekiston, Qirg’iziston hududlarida ko’mir zahiralari ko’p. Birgina Qozog’istonda ko’mirning geologik zahirasi 40 mlrd. t. ga teng. Karaganda, Ekibastuz, Ugaban havzalari eng yiriklari hisoblanadi va bu qazib olinayotgan ko’mir evaziga issiqlik elektr stantsiyalari ishlab turibdi. Markaziy Osiyoda qudratli yoqilg’i energetika sanoati kompleksiga va gidroelektr stantsiyalarda ishlab chiqarilayotgan elektr energiya tayanib elektro energetika rivojlantirilgan. • Markaziy Osiyo davlatlarida yiliga 190 mlrd. kvt-s ko’prok elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Yaqin kelajakda Markaziy Osiyo davlatlari yagona energetika sistemasiga ega bo

METALLURGIYA SANOATI • Metallurgiya sanoati Markaziy Osiyo Davlatlarining rivojlangan tarmoqlaridan hisoblanib hududda o’nlab temir ruda konlari topilgan va ishga tushirilgan. SHulardan eng muhimlari Karaganda va Kustanay viloyatlaridagi temir ruda konlari bo’lib, 30 dan oshiq konlar ochilgan va bu konlardagi temir ruda z a h irasi 18 mlr.t ga teng. • Metallurgiya sanoati asosan metallarni qazib olish, boyitish va eritishni o’z ichiga olib bu sanoat qora metallurgiya va rangdor metallurgiya tarmoqlariga bo’linadi . • Qora metallurgiya mahsuloti xalq xo’jaligining barcha tarmoqlarida texnika taraqqiyotini belgilab beruvchi mashinasozlik sanoati uchun xom ashyo, uning asosiy poydevori hisoblanadi. • Marka z iy Osiyo qora metallurgiyasi 1-navbatda Markaziy Qozog’istonda tarkib topg a n va riv

• O’zbekistonda ham "Bekobod" metallurgiya kombinati bor. O’zbekistonda qora metallurgiya mahsulotlariga talab ortib boriyapt i , shuning uchun Bekobod zavodi ma h alliy extiyojlarning juda oz qisminigina q ondirmokda. Buning ustiga z avodda prokatlarning faqat ayrim turlarigina ishlab chiqariladi. SHu bilan birga Bekobodda tayyorlanayotgan prokatlarning bir qismi qo’ shni respublikalarga ham j o’ natiladi. Bekobod z avodining quvvatini yanada oshirish davrimiz talabidir, chunki bu korxona h ozirgi vaqtda Markaziy Os i yo respublikalarida yi g’ ilib qolayotgan metallarning 25% ni ham qayta eritib ulgura olmayapti. • O’ zbek i ston hududida qora metallurgiyani rivojlantirish uchun z arur bo’lgan temir va marganets rudalari, flyus materiallari va o’ t g a chidamli xom ashyolar ham to

• Markaziy Osiyo Davlatlari hududida topilgan bir necha o’nlab rangli metallarga tayangan h olda metallurgiya korxonalari ishlab turibdi. Rangli metallurgiya xom ashyosi esa Markaziy Osiyo Davlatlarining Turkmaniston davlatidan tash q ari barcha davlatlari hududida uchraydi. U ayniksa, Qozog’iston, O’zbekiston va Qirg’iziston respublikalari hududida ko’p. Alyuminiy, surma, qurg’oshin, rux, oltin va h okazo noyob va nodir metallar o’z sanoat korxonalariga ega. Jumladan, Balxash, Olmali q va Jezkazgan shaharlarida mis saralash fabrikalari bor. Tojikistonning Tursunzoda alyuminiy zavodi ishlab turibdi. U Markaziy Osiyoda rangdor metallurgiyaning giganti hisoblanadi. Zavod 1971 yilda ishga tushgan. Zavod Markaziy Osiyo Davlatlari mashinasozlik korxonalari uchun q i m matli xom ashyo mahsulotla

• Rangdor metalurgiya sanoati O’zbekistonning dunyoviy ahamiyatga ega bo’lgan i q tisodiy sohalaridan biri hisoblanadi. Respublika hududida zahirasi bo’yicha ancha isti q bolli, qazib olishning texnik iqtisodiy ko’rsatkichlari qulay bo’lgan q ator mis, polimetall, vol ь fram, molitden konlari, alyuminiy va magniy xom ashyolari boshqa rangdor hamda nodir metallar topilgan. • O’zbekistonning rangdor metallurgiyasi ancha yosh ishlab chiqarish tarmoqlaridandir. SHunga q aramay uning h issasiga Markaziy Osiyo Davlatlarida ishlab chiqarilgan rangdor metallarning 2-3 qismidan ko’pi to’g’ri keladi. • O’zbekistonda mis, qurg’oshin va rux sanoatining bir yerda joylashganligi muhim qulayliklar tu g’ diradi. • O’zbekistonda rangdor metallurgiyasining eng ahamiyatli tarmoqlaridan biri oltin sanoatidir.

MASHINASOZLIK KOMPLEKSI • Bu kompleks Markaziy Osiyo regioni mashinasozlik sanoatini o’z ichiga oladi va davlatlararo yunalishi bo’yicha farq qiladi. Ulkan mashinasozlik sanoat korxonalari energetika sanoati (neft qazib olish, gaz va ko’mir qazib olish) gidravlik va issiqlik elektr stantsiyalari uchun mashina mexanizm asbob-uskunalar ishlab chiqariladi. Bu kompleks metallurgiya sanoati, ximiya sanoati, qishloq xo’jaligi, transporti uchun turli markadagi mashina va mexanizmalar ishlab chiqaradi. • Sanoatning bu tarmog’i tabiiy resurs omiliga bevosita bog’lanmaganligi uchun xom ashyo rayoniga ko’ra, iste’molchi rayonlarida yaxshi rivojlantirilgan. Jumladan Turkmanistonda neft va gaz mashinasozligi, Qozog’iston va O’zbekistonda avtomobilsozlik va samolyotsozlik mashinasozligi, Qirg’izistonda

KIMYO SANOATI • Kimyo sanoati og’ir sanoatning xalq xo’jaligida fan- texnika taraqqiyotini ta’minlovchi tarmoqlaridan biridir. H ozirgi zamon ishlab chiqarishni plastik massalar, sun’iy tola, sintetik, kauchuk, lok-buyok, kislota va ish q orlar, shuningdek ko’plab boshqa kimyoviy mahsulotlarsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. SHuning uchun keyingi vaqtda kimyo sanoati boshqa tarmoqlarga nisbatan ancha yuqori suratlar bilan rivojlantirilmokda. Sanoatning bu tarmog’ini arzon tabiiy gaz neft bilan birga uchraydigan yo’ldosh gaz, gaz kondensatlari, elektr quvvati, turli mineral xom ashyolar hamda mehnat resurslariga boy rayonlarda ayniksa tez rivojlantirish mumkin.

• H ozirda Markaziy Osiyoda kimyo sanoati kompleksi bilan bog’lik sanoat tarmoqlarining rivojlanishi keng q uloch yoymo q da. Bu yerda nefteximiya, gazoximiya, ko’mirximiya tarmoqlari ayniksa rivojlangandir. Kimyo sanoatining yuqoridagi tarmoqlari Qozog’iston, O’zbekiston va Turkmaniston xom ashyo rayonlarida joylashgan. SHuningdek mintaqa kimyo sanoati mineral o’g’it uchun ishlatiladigan kaliy, fosforit konlari bazasida ham rivojlantirilgan. Masalan: Qozog’istonda maxalliy xom ashyo bazasida kimyo sanoati juda rivojlantirilgan. Sanoatning bu tarmog’ida 80 dan ortik turdagi mahsulotlar ishlab chiqaradi. Mineral o’g’itlar, oltin gurgut kislotasi, sun’iy tola, xromli tuz, zahiralari ximikatlar, antibiotiklar, polietelenlar, gerbitsitlar ishlab chiqarish ayniksa yaxshi yo’lga qo’yilgan. Mamal

• O’zbekiston kimyo sanoatining ancha yaxshi taraqqiy etganligi bilan Markaziy Osiyo Davlatlari orasida ajralib turadi. Respublikada xozirgi zamon kimyo sanoatining juda ko’p masulotlari ishlab chiqariladi. Bu yerda kimyo sanoatining dastlab vujudga kelgan, hamda xozirgi paytda yuqori darajada rivojlangan tarmog’i paxtachilik majmuiga xizmat kiluvchi va uning tarkibiy qismi hisoblangan mineral o’g’itlar ishlab chiqarishdir. • Respublikada kimyo sanoatining kenja tarmoqlaridan biri – organi k sintez kimyosi tez rivojlanmokda. Bu sohaning eng yirik korxonasi Navoiy kimyo kombinati hisoblanadi. • Bundan tashkari respublikada kimyoviy tolalar ishlab chiqarish, plastik moddalar va ulardan turli moddalar ishlab chiqarish, rezina- texnika tarmog’ini rivojlantirish yaxshi yo’lga qo’ yilmoqda.

MARKAZIY OSIYONING QISHLOQ XO’JALIGI • Markaziy Osiyo xalq xo’jaligini qishloq xo’jaligi muhim o’rin tutadi. Uning yetakchi tarmoqlari o’simlikshunoslikda paxtachilik va paxta kompleksi, donchilik, ayniksa bug’doy va sholi, mevachilik va uzumchilik, polizchilik va sabzavotchilik; chorvachilikda qoramolchilik, qo’ ychilik, yirikchilik, tuyachilik, parandachilik va bali q chilik tarmoqlarini rivojlantirish ko’zda tutilgan. • Qishloq xo’jaligidagi mintaqaviy farqlar ham yakqol ko’zga tashlanadi. Masalan: Qozog’iston donchilikda, Turkmaniston va Tojikiston paxtachilikka, Qirg’iziston davlati esa mayin tolali jun yetishtirishga ixtisoslashgan. • Markaziy Osiyoning q ish loq h o’jaligi bir tomondan tarmoq tuzilishini, ikkinchi tomondan agr o sanoat integratsiyasi negizida rivojlantiritni o’zgart

• Agrosanoat majmuyi (ASM) region xalq xo’jaligining muhim tarkibiy qismi bo’lib qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetittirish va iste’molchilarga yetkazishda qatnashadigan tarmoqlarni o’z ichiga oladi. • Qozog’iston ko’rik o’lka nomini olgan SHimoliy Qozog’iston iqtisodiy rayoni edi. Bu rayonda 1954-60 yillarda 30 mln.gektarga yaqin va bo’z yerlar o’zlashtirilgan. Ko’rik o’lkalarda qisqa vaqt ichida yuzlab donchilik davlat xo’jaliklari tuman va viloyatlar tashkil etilgan. Donchilikka xizmat qiladigan mashinasozlik sanoat korxonalari barpo kilindi. Biroq Markaziy Osiyoning boshqa hududlarida ba’zi sabablarga ko’ra, donchilik kompleksi yaxshi rivojlanmagan. Kelajakda Markaziy Osiyoning barcha davlatlarida donchilik kompleksini rivojlantirish rejalashtirilgan. CHunki Markaziy Osiyoning har bir

MARKAZIY OSIY O NING TRANSPORTI • Transport ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi va joylanishiga ta'sir ko’rsatadi. • Yaqin o’tmishda Markaziy Osiyoda yagona transport sistemasi vujudga keltirilmagan edi. Bu esa hududlari yaxlit bo’lgan, kelib chiqishi bir bo’lgan xalq xo’jalik tarmoqlari bir-biri bilan uzviy bog’langan region uchun o’ta zarur edi. Yagona transport sistemasiga muhtoj bo’lgan bu o’lkada barcha transport turlari va unda transport vositalarining qatnovi xam markazga bo’ysunar edi. Markaziy Osiyoda temir yo’l transporti tarmoqlari uncha yaxshi rivojlanmagan, temir yo’llarining uzunligi qisqa, zichligi esa juda ham siyrakdir. Markaziy Osiyoda har 1000 km/ 2ga temir yo’llarining o’rtacha zichligi 5,2km.ni tashkil etadi. Bu ko’rsatkich Ukrainada 30,8km.ni, Belorusda 26

• Ichki rayonlararo katta ahamiyatga ega bo’lgan avtomobil transporti ham talablar darajasida rivojlanmagan. avtomobil yo’llari har 1000km/2.ga zichligi Turkmanistonda 43,2km.ni, Tojikistonda 133,4km.ni tashkil qiladi. Bu ko’rsatkich Ukrainada 413,3 km.ni, Belorussiyada 294,2km,ni tashkil qiladi. Markaeiy Osiyoning har bir davlati Xorijiy Osiyoga chikishning o’ziga xos imkoniyatlariga egaki, bu omildan ham endilikda o’zaro hamkorlik yo’lida foydalanilmokda. Masalan: Turkmanistondan to Mashhadgacha bor yo’g’i 132 kmlik temir yo’l yetkizish kifoya. Bu temir yo’l liniyasi orkali Eron, Turkiya va xokazo, Yevropa mamlakatlari bilan bog’lanish qobiliyatiga ega bo’ladi. Bu temir yo’l liniyasi Kushkadan Mashxad shahrigacha davom etish kerak. Termez-Qobul avtomobil yo’lining qurilishi, shuningdek M

• Qirg’iziston Respublikasining arografik xususiyati o’ziga xosligi tufayli, ya’ni baland tog’li mamlakat bo’lgani uchun avtomobil transporti nisbatan rivojlangan. Har 1000 km2 ga o’rtacha avtomobil yo’lining zichligi Qirg’izistonda-297,4 km ni, O’zbekistonda-207,4 km ni, Turkmanistonda - 43,2 km ni tashkil etadi. • Quvur transportining rivojlanishi mintaqada davlatlararo ahamiyatga ega. Turkmaniston, Qozog’iston, O’zbekiston respublikalari hududida o’nlab quvur transporti tarmoqlari mavjud. Bu quvur transporti liniyalari xorijiy davlatlarga ham uzatilmokda. Jumladan Eron, Turkiya hattoki Yevropa, mamlakatlariga chikish rejalashtirilmokda. • Suv transp o rti . Markaziy Osiyoda Qozog’iston va Turkmaniston hududlari, Kaspiy dengizi hisobiga yaxshi rivojlangan. O’zbekistonda Sobiq SSSR davrid

• Markaziy Osiyo xalq xo’jaligining rivojlanishida anchagina regional farqlar mavjud. Masalan: Markaziy Osiyoning eng yirik va sanoati ancha rivojlangan regioni Qozog’iston mamlakatida mahalliy xom ashyo bazasida neft va ko’mir sanoati, rangdor va qorametallurgiya sanoati har xil mashinasozlik qurilish materiallari sanoati, oziq-ovqat va yengil sanoati rivojlangan. • Qirg’izistonda ko’mir sanoati, energetika sanoati, avtomobilsozlik priborsozlik, oziq-ovqat sanoati. • Turkmamistonda neft qazib olish sanoati, neftni qayta, ishlash sanoati, ximiya sanoati; Tojikistonda esa rangdor metallurgiya sanoati rivojlangan.

• Markaziy Osiyo Davlatlari siyosiy mustaqilligini qo’lga kiritishi bilan sanoat ishlab chiqarishida qoloqliklarni bartaraf etish yo’llarini izlamoqda va bu borada rivojlangan mamlakatlarning yetuk firmalari bilan hamkorlik qilish yo’lga qo’yilmokda. Markaziy Osiyo Davlat lari xukumat rahbarlarining 1992 yil oktyabrь oyida Turkiyaning poytaxti Anqarada bo’lib o’tgan oliy darajadagi Yig’ilishda qabul qilingan deklaratsiyasida shuningdek, ularning 1993 yil yanvarda Markaziy Osiyo Davlatlarining iqtisodiyotini, ichki imkoniyatlar va bu mintaqadagi davlatlarning o’zaro hamkorligi bilan rivojlantirish kelishib olindi. Mazkur yig’ilishdagi ikki tomonlama va ko’p tomonlama qabul kilingan hujjatlarda mintaqada sanoatni, qishloq xo’jaligini, fan va madaniyatni rivojlantirishning asosiy yunalishlari

• Endilikda Markaziy Osiyo Davlatlari rivojlanishning yangicha asoslariga tayangan xolda xalq xo’jaligini rivojlantirishni amalga oshirishga kirishmokda. Xalq xo’jaligining ko’p sohalarini rivojlantirishda umumiylik asos qilib olinmokda. Sanoat, agrosanoat kompleksini, transport aloqalarini rivojlantirishda, rejalashtirish ishlari umumiy asosda tatqiq qilindi. Markaziy Osiyo Davlatlarining jaxonning rivojlangan mamlakatlari bilan bevosita aloqa o’rnatish ularning texnika vositalaridan ishbilarmon, malakali mutaxassis kadrlardan foydalanishi bu davlatlarning iqtisodiyotini rivojlantirishning yangi asoslarda qurilgan muhim poydevoridir.

XULOSA: • Shunday qilib, «madaniyat» atamasi, aytib o‘tganimizdek, kishilik jamiyatining eng qadimiy bosqichlariga borib taqaladi. Madaniyat insonning kelib chiqishi bilan uzviy bog‘liqdir. Madaniyat tarixi jamiyat tarixining ajralmas bir qismi hisoblanadi. Markaziy Osiyo xalqlarining madaniyati jahon madaniyati rivojiga qo‘shgan hissasi va o‘rni bebahodir. Sharq va G‘arb madaniyatining o‘zaro aloqadorligida, Temuriylar davri madaniyatining jahon madaniyati rivojlanishiga ta’siri haqida tinglovchilarga bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Купить