1918-1923-yillarda xalqaro munosabatlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	141.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

1918-1923-yillarda xalqaro munosabatlar

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI
OLIY TA ’LIM FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI
MIRZO ULUG’BEK N OMIDA GI
O’ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI
TA RIX FA KULTETI TA RIX TA ’LIM Y O‘N A LISHI 3-
BOSQICH 2-GURUH TA LA BA SI
J A HON TA RIX I FA N IDA N “ 1918-1923-Y ILLA RDA
X A LQA RO MUN OSA BA TLA R”
MA VZUSIDA TA Y Y ORLA GA N
KURS ISHI
Topshirdi : ____________________
Qabul qildi: ___________________
Toshk ent -2025
1

MUN DA RIJ A
KIRISH ……………………………………………...…………………………3-7 I BOB.
BIRIN CHI J A HON URUSHIDA N KEY IN GI JA HON SIY OSA TI 1.1.
Birinchi jahon urushining tugashi va uning
ta'siri:......................................8-10 1.2. Yangi mustaqil davlatlar va Sovet
Ittifoqining tashkil topishi..................11-15 II BOB. X A LQA RO
TA SHKILOTLA R VA DIPLOMA TIY A
2.1. Liganing tashkil etilishi va uning
roli.......................................................16-18 2.2.Siyosiy va iqtisodiy
diplomatiya:...............................................................19-23
X ULOSA .............................................................................................................
.24 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R
RO’Y X A TI .......................................25

KIRISH
Mav zuning dolzarbligi. Birinchi jahon urushi (1914-1918) tugagach,
dunyo siyosatida jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Urushdan so'ng, Versal
tinchlik shartnomasi imzolandi, bu esa Yevropaning xaritasi va global
siyosatni tubdan o'zgartirdi. Bu davrda yangi davlatlar tashkil topdi va
mavjud imperiyalar (masalan, Rossiya, Germaniya, Avstriya-Vengriya)
quladi. Ushbu o'zgarishlar, bugungi kunda ham davlatlararo chegaralar
va siyosiy tizimlarning shakllanishi, xalqaro huquq va diplomatiyaning
rivojlanishi uchun muhim asos bo'ldi.
1917-yilda Rossiya Inqilobi natijasida Sovet Ittifoqi tashkil topdi.
1922-yilda rasmiy ravishda Sovet Ittifoqi tashkil etilib, bu yangi mustaqil
va ideologik jihatdan o'ziga xos davlat sifatida dunyo siyosatiga kirib
keldi. Sovet Ittifoqining xalqaro munosabatlarga kirishishi va uning
kapitalizmga qarshi kurashayotgan ideologiyasi bugungi kunda ham
ko'plab siyosiy va iqtisodiy qarama-qarshiliklarni anglatadi. Bu
o'zgarishlar, Xitoy va boshqa kommunistik harakatlar uchun ham ilhom
manbai bo'ldi.
Liga millatlari (League of Nations) 1920-yilda tashkil topdi. Bu
tashkilotning asosiy maqsadi jahon tinchligini ta'minlash va davlatlar
o'rtasidagi diplomatik ziddiyatlarni bartaraf etish edi. Biroq, Liga o'z
maqsadlariga erisha olmadi va u 1930-yillarda faoliyatini to'xtatdi. Liga
millatlari muvaffaqiyatsiz bo'lgan bo'lsa ham, xalqaro tashkilotlarning
o'rni va ularning rolini tushunish hozirgi kunda BMT (Birlashgan Millatlar
Tashkiloti) kabi tashkilotlar faoliyatini tahlil qilishda muhimdir. Xalqaro
diplomatiya va tashkilotlarning o'rni, hozirgi kunda tinchlik va xavfsizlikni
ta'minlashda davom etmoqda.
1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar, nafaqat o'sha davrning
siyosiy va iqtisodiy o'zgarishlarini tushunishga yordam beradi, balki
hozirgi zamonning xalqaro siyosati va diplomatiyasini shakllantirishda
muhim o'rin tutadi. Ushbu davrni o'rganish, yangi davlatlarning

mustaqillikka erishishining, xalqaro tashkilotlarning ahamiyatini va
diplomatiyaning rivojlanishini tushunishga yordam beradi. Shuningdek,
bu davrda yuzaga kelgan siyosiy qarama-qarshiliklar va iqtisodiy
3

muammolar bugungi kunda ham xalqaro munosabatlarda davom
etmoqda, shuning uchun bu mavzuni o'rganish dolzarbdir.
Kurs ishning maqsadi v a v azifalari . Kurs ishining asosiy maqsadi —
1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar tizimi va uning rivojlanishini
tahlil qilish, shu davrda yuzaga kelgan asosiy siyosiy, iqtisodiy va
diplomatik o'zgarishlarni o'rganishdir. Bu davrda xalqaro munosabatlar
sohasida yuzaga kelgan voqealar, yangi mustaqil davlatlarning
shakllanishi, Sovet Ittifoqining tashkil topishi, Versal tinchlik
shartnomasi, Liga millatlari tashkiloti va boshqa muhim voqealarni tahlil
qilish orqali, bugungi kunda jahon siyosatidagi o'zgarishlarni
tushunishga yordam berish.
Kurs ishining vazifalari:
• Birinchi jahon urushining yakunlanishi va uning xalqaro
siyosatdagi natijalarini o'rganish.
• Versal tinchlik shartnomasining imzolanishi va uning jahon
siyosatiga ta'siri haqida tahlil qilish.
• Sovet Ittifoqining shakllanishi, uning tashqi siyosatdagi roli va
ideologiyasi haqida tushuncha berish.
• Sovet Ittifoqi va boshqa davlatlar o'rtasidagi diplomatik
munosabatlarni o'rganish.
• 1918-
1923 yillarda Yevropada va dunyoda yangi davlatlar
ning
mustaqillikka erishishi.
• Yangi tashkil etilgan davlatlarning xalqaro munosabatlarga
qo'shilishi va ularning diplomatik siyosatdagi o'rni.
• Liga millatlari (League of Nations) tashkil etilishi va uning xalqaro
tinchlikni ta'minlashdagi roli.
• Liganing faoliyatini tahlil qilish va uning muvaffaqiyatsizliklarining
sabablari.
• 1920-yillarda xalqaro iqtisodiy tizimda yuzaga kelgan o'zgarishlar
va iqtisodiy inqirozlar.

• Davlatlararo savdo, qarzlar va iqtisodiy munosabatlarning
shakllanishi.
4

Kurs ishining maqsadi va vazifalari, 1918-1923 yillarda yuzaga
kelgan global o'zgarishlarni va xalqaro munosabatlar tizimidagi
rivojlanishlarni tahlil qilish orqali, bu davrning hozirgi siyosatga qanday
ta'sir qilganini tushunishga yordam beradi. Ushbu davrda yuzaga kelgan
asosiy voqealar, diplomatik harakatlar va xalqaro tashkilotlarning roli
haqida mukammal tasavvur hosil qilish, bugungi kunda jahon
siyosatining shakllanishiga qanday ta'sir ko'rsatganini ko'rsatadi.
Kurs ishining ahamiy at i. Birinchi jahon urushining tugashi va undan
keyingi davrda, dunyo siyosati tubdan o'zgardi. Yevropadagi ulkan
imperiyalar (masalan, Germaniya, Austro-Vengriya, Rossiya) quladi,
yangi davlatlar tashkil topdi va xalqaro munosabatlar yangi shakllarni
oldi. Ushbu o'zgarishlar, bugungi kunda ham xalqaro siyosatda davom
etayotgan davlatlararo munosabatlar, iqtisodiy bloklar va diplomatik
aloqalar uchun muhim poydevor yaratdi. Hozirgi xalqaro siyosatda
davlatlar va ularning diplomatik aloqalari, iqtisodiy integratsiyasi va
harbiy bloklar o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar, aynan shu davrda shakllangan
asoslar ustiga qurilgan. Bu o'zgarishlarning qanday amalga oshirilganini
tushunish, hozirgi jahon siyosatini va global muammolarni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar mavzusini o'rganish,
jahon tarixidagi muhim o'zgarishlarni tushunishga yordam beradi va bu
davrda yuzaga kelgan siyosiy, iqtisodiy, diplomatik va ijtimoiy
o'zgarishlarning hozirgi global siyosatdagi o'rnini anglash uchun
zarurdir. Ushbu mavzu, ayniqsa, davlatlararo diplomatiya, xalqaro
tashkilotlar, iqtisodiy aloqalar va suverenitet masalalari kabi bugungi
kunning dolzarb muammolarini o'rganishda katta ahamiyatga ega..
Tadqiqot ning oby ek t i, predmet i v a met odologiy asi. Kurs ishining
obyekti — 1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar tizimi va uning
shakllanish jarayonlari. Bu davrda dunyo siyosati, iqtisodiyoti,
diplomatiyasi va xalqaro huquqi doirasida yuzaga kelgan o'zgarishlar

hamda yangi global kuchlar o'rtasidagi munosabatlar obyekti bo'ladi.
Asosiy jihatlar:
• Birinchi jahon urushining tugashi va uning xalqaro munosabatlarga
ta'siri.
5

• Versal tinchlik shartnom
asining imzolanis
hi va uning xalqaro
munosabatlardagi o'rni.
• Sovet Ittifoqining tashkil topishi va uning xalqaro siyosatdagi o'rni.
• Yangi mustaqil davlatlarning shakllanishi va ularning xalqaro tizimga
qo'shilishi.
• Liga millatlari tashkiloti va uning muvaffaqiyatlari hamda kamchiliklari.
• 1920-yillarda yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozlar va xalqaro iqtisodiy
aloqalar. Kurs ishining predmeti — 1918-1923 yillarda jahon siyosatida
yuzaga kelgan muhim voqealar, yangi siyosiy bloklar, xalqaro
tashkilotlar va diplomatik harakatlarning tahlili. Asosiy yo'nalishlar:
• Versal tizimi va uning jahon siyosatiga ta'siri, tinchlik shartnomalari
va yangi davlatlarning tashkil etilishi.
• Sovet Ittifoqining tashkil topishi va uning jahon siyosatidagi o'rni.
• Xalqaro tashkilotlar, masalan, Liga millatlari va ularning
muvaffaqiyatlari hamda kamchiliklari.
• Iqtisodiy munosabatlar, 1920-yillarda yuzaga kelgan global iqtisodiy
o'zgarishlar va iqtisodiy inqirozlar.
• Yangi davlatlarning suvereniteti, diplomatiya va xalqaro huquq
doirasidagi yangiliklar.
Metodologiyasi: Tarixiy, siyosiy, iqtisodiy, normativ va empirik tahlil
metodlari orqali 1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlarni chuqur
o'rganish. Ushbu metodologiya va yondashuvlar orqali, 1918-1923
yillardagi jahon siyosati va xalqaro munosabatlarning rivojlanishini
kompleks tarzda o'rganish va tahlil qilish mumkin. Mav zuning
o'rganilganlik darajasi. Ushbu davrda yuzaga kelgan voqealar va
kelishuvlar haqida ko'plab ilmiy tadqiqotlar, monografiyalar va
maqolalar yozilgan. Tarixiy yondashuv orqali bu voqealar o'rganilgan va
ko'plab ilmiy ishlanmalarda tahlil qilingan. Masalan, Versal tizimi, Sovet
Ittifoqining tashqi siyosati, Yangi mustaqil davlatlarning diplomatik

aloqalari kabi masalalar keng muhokama qilindi. Biroq, har bir voqea va
o'zgarishning tasviri va ta'siri haqida hali ham turli nazariyalar
6

mavjud, va ayrim jihatlar to'g'risida turli fikrlar mavjud, shuning uchun
ushbu davrni o'rganishda hali ham bo'shliq va ilmiy izlanishlar mavjud.
1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar sohasidagi ilmiy manbalar
turli xil. Bu davrni o'rganishda tarixshunoslik, siyosatshunoslik, iqtisodiy
va xalqaro huquq nazariyalaridan foydalangan ilmiy ishlanmalar mavjud.
Masalan, Versal tinchlik shartnomasi , Liga millatlarivaSovet Ittifoqining
tashqi siyosati haqidagi asarlar yaxshi o'rganilgan.
1918-1923 yillardagi xalqaro munosabatlar mavzusidagi ilmiy
izlanishlar umumiy ravishda yetarlicha o'rganilgan. Bu davrda yuzaga
kelgan siyosiy, iqtisodiy va diplomatik o'zgarishlar hali ham xalqaro
aloqalarning hozirgi tizimida muhim o'rin tutadi. Biroq, ba'zi masalalar
hali to'liq o'rganilmagan yoki to'liq tahlil qilinmagan, shuning uchun bu
sohada ilmiy izlanishlar davom ettirilmoqda. Shuningdek, 1918-1923
yillarda yuzaga kelgan global o'zgarishlar, bugungi xalqaro siyosatning
shakllanishi va istiqbolli rivojlanishi uchun ahamiyatlidir.
Kurs ishining t ark ibi. Kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

I BOB. BIRIN CHI J A HON URUSHIDA N KEY IN GI J A HON SIY OSA TI
1.1.Birinchi jahon urushining t ugashi v a uning t a'siri
Birinchi jahon urushi 1914-yildan 1918-yilgacha davom etdi va
dunyo tarixidagi eng halokatli va shiddatli urushlardan biri bo'ldi. Urush
oxirida, 1918-yil 11-noyabrda Germaniya tomonidan sulh e'lon qilindi, va
urushning rasmiy tugashi 1919-yilning Versal tinchlik shartnomasida
tasdiqlandi. 1 Birinchi jahon urushi, yirik imperiyalarni zaiflashtirib,
ularning qulashi va mustaqil davlatlarning tashkil topishiga olib keldi.
Masalan:
• Germaniya: Versal tinchlik shartnomasiga ko'ra, Germaniya hududlari
qisqartirildi, iqtisodiy va harbiy imkoniyatlari cheklandi.
• Avstriya-Vengriya: Bu imperiya qulab, uning o'rnida yangi davlatlar,
masalan, Polsha, Chexoslovakiya, Avstriya va Vengriya tashkil topdi.
• Rossiya: Urush davomida amalga oshirilgan Rus inqilobi (1917-yil)
natijasida, Rossiyada monarxiya tugadi va Sovet Ittifoqi (1917-yilda
tashkil topgan) barpo etildi.
• Usmonlilar imperiyasi : Urushda mag'lubiyatga uchragan Osmanli
imperiyasi parchalanib, uning o'rnida Turkiya Respublikasining
tashkil topishi (1923-yilda) yuz berdi.
Birinchi jahon urushi natijasida Yevropada va dunyoda yangi mustaqil
davlatlar shakllandi, masalan:
• Yangi davlatlar (Latviya, Estoniya, Litva, Finlandiya) tashkil topdi.
• Mustaqil davlatlar o'rtasida yangi diplomatik aloqalar va xalqaro
munosabatlar shakllandi.
Versal tinchlik shartnomasi (1919). Germaniya va boshqa mag'lub
davlatlarga nisbatan jazolarni belgiladi. Bu shartnoma faqat Germaniya
uchun emas, balki butun dunyo uchun yangi siyosiy va iqtisodiy tartibni
belgilagan hujjat sifatida tarixda qoldi. 2 Liga millatlari tashkiloti tuzildi,
lekin u muvaffaqiyatsiz bo'lib, 1930-yillarda

1 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.23. 2 Жўраев А. Ж. Жаҳон сиёсати ва халқаро муносабатлар. – Тошкент:
Академнашр, 2021.-Б.62.
8

o'z faoliyatini to'xtatdi. Urush jahon iqtisodiyotiga katta zarba berdi,
ko'plab mamlakatlar iqtisodiy inqirozlarga yuz tutdi. Urush natijasida
Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va boshqa yirik davlatlar katta
iqtisodiy zarar ko'rdi. Germaniya iqtisodiyoti og'ir vaziyatga tushdi, shu
jumladan, inflatsiya (1923-yilda Germaniyada inflatsiya kuchaydi) va
jahon moliyaviy tizimi zaiflashdi. AQSh urushda ishtirok etmagan va
iqtisodiy o'sishning yangi markaziga aylangan. 1920-yillar boshlarida
AQSh dunyo iqtisodiyotida dominant o'rin egalladi. Urushdan keyingi
davrda xalqaro moliya tizimi tubdan o'zgardi. Germaniya urushdan keyin
katta qarzlar bilan chiqdi va bu iqtisodiy inqirozga olib keldi. AQSh dollari
global iqtisodiy tizimda dominant bo'ldi va Yevropaning moliyaviy
markazi London bo'lsa-da, Nyu-York moliya markazi ustunlik qildi.
Birinchi jahon urushi milliy davlatlarning mustahkamlanishiga va yangi
mustaqil davlatlarning shakllanishiga sabab bo'ldi. Bu jarayonlar,
ayniqsa, Yevropa va Osiyo hududlarida sezildi.
Yangi tashkil topgan davlatlar o'z siyosiy va iqtisodiy yo'nalishlarini
belgilashda qiyinchiliklarga duch keldi, lekin ular xalqaro tizimga
qo'shildi va diplomatik aloqalar o'rnatdi.Versal tinchlik shartnomasidan
so'ng, jahonning yangi siyosiy arxitekturasi tuzildi. Liga millatlari
tashkiloti tuzildi, lekin bu tuzilma o'zining asosiy maqsadi — jahon
tinchligini saqlashda muvaffaqiyatsiz bo'ldi. Ammo, u kelajakdagi
xalqaro tashkilotlarning, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining
(BMT)shakllanishi uchun poydevor yaratdi. Urushdan keyin davlatlar
o'rtasida yangi diplomatik aloqalar va kelishuvlar o'rnatildi. Bu
kelishuvlar asosan, yangi davlatlarning suverenitetini tan olish, hududiy
taqsimot va xalqaro xavfsizlikka yo'naltirilgan edi. 3
Sovet Rossiyasining tashqi siyosati yangi geosiyosiy kursni belgilab
berdi va bu davrda Sovet Ittifoqining xalqaro aloqalari g'arb davlatlari
bilan qarama-qarshi bo'ldi. Birinchi jahon urushi milliy mustaqillikni
targ'ib qilgan bir davr bo'ldi. Yangi mustaqil davlatlarning o'zaro

munosabatlari va siyosiy qarorlarida turli xil qarama-qarshiliklar va
nizolar yuzaga keldi, ayniqsa Yevropada. Birinchi jahon urushi va uning
tugashi global miqyosda siyosiy va iqtisodiy tizimlarni o'zgartirdi.
Urushdan
3 Жўраев А. Ж. Жаҳон сиёсати ва халқаро муносабатлар . – Тошкент: Академнашр,
2021.-Б.65. 9

keyingi davrda, imperiyalar qulab, yangi davlatlar shakllandi va xalqaro
munosabatlarda yangi paradigmlar paydo bo'ldi. Bu davrda tuzilgan
tinchlik shartnomalari va tashkilotlar, bugungi xalqaro siyosatning
poydevorini tashkil etdi, lekin ular ko'plab kamchiliklarga ega bo'lib,
kelajakdagi yirik geosiyosiy o'zgarishlar va urushlarga zamin yaratdi.
10

1.2. Y angi must aqil dav lat lar v a Sov et It t ifoqining t ashk il
t opishi
Birinchi jahon urushi oxirida, 1918-yilda eski imperiyalar — Germaniya,
Austriya-Vengriya, Rossiya va Usmonlilar imperiyalarining qulashiga olib
keldi. Bu qulash natijasida Yevropa va dunyoda yangi mustaqil davlatlar
shakllandi. Ushbu davlatlarning shakllanishi va xalqaro munosabatlarga
qo'shilishi tarixiy jihatdan katta ahamiyatga ega edi.
Polsha (1918) . Polshaning mustaqilligi 1795-yildan buyon ilk bor tiklandi.
Polsha 18-asr oxirlarida Rossiya, Prussiya va Avstriya tomonidan bo'linib,
123 yil davomida mustaqil davlat sifatida mavjud bo'lmadi. 1918-yilda,
Birinchi jahon urushining tugashi va germaniyaliklar va boshqa qo'shma
kuchlarning mag'lubiyati ortidan, Polsha mustaqil davlat sifatida
tiklandi. 4
Polsha 1918-yilning 11-noyabrida mustaqil davlat sifatida qayta tashkil
etildi, bu sanani Polsha "Mustaqillik kuni" deb nishonlaydi. Polsha
prezidenti sifatida Jozef Pilsudski saylandi, u Polshaning mustaqilligi
uchun kurashgan va Birinchi jahon urushi davomida Polsha armiyasini
boshqargan. Polsha, 1919-yilda Versal tinchlik shartnomasiga asosan,
xalqaro hamjamiyatga qo'shildi va Liga millatlari tashkilotiga a'zo bo'ldi.
Polshaning mustaqilligi va chegaralari bo'yicha kelishuvlar, Germaniya,
Sovet Rossiyasi va boshqa davlatlar bilan olib borilgan muzokaralar
natijasida aniqlandi. 5
Chexoslovakiya (1918) . Chexoslovakiya Birinchi jahon urushi
yakunlangach, 1918-yilda mustaqil davlat sifatida tashkil topdi. Bu
davlatning shakllanishi, birinchi navbatda, Chexlar va Slovaklarning uzun
vaqt davomida Avstriya imperiyasiga qarshi kurashlari bilan bog'liq.
1918-yilda, CzechvaSlovak milliy harakatlarining natijasida,
Chexoslovakiya mustaqil davlat sifatida tashkil topdi. Tomas Garrigue
Masaryk va Edvard Benes kabi yetakchilar Chexoslovakiya davlatining

asoschilaridan bo'lib, uning mustaqilligi va xalqaro maydonda tan olish
uchun faol
4 Snyder, T. (2003). The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999. Yale
University Press.
5 Bartłomiej Sienkiewicz. (1998). "Poland's Rebirth in 1918: The Interwar Period and the International
Community". The Polish Review , 43(2), 177-193.
11

ishladilar. Chexoslovakiya Versal shartnomasida mustaqil davlat sifatida
tasdiqlandi va 1920-yilda Liga millatlari tashkilotiga a'zo bo'ldi.
Chexoslovakiya, Germaniya va boshqa davlatlar bilan chegaralarini
belgilab, o'z diplomatik aloqalarini rivojlantira boshladi. Shuningdek,
Chexoslovakiya Yevropada barqarorlikni ta'minlashga intilgan yangi
mustaqil davlat sifatida ko'rildi. 6
Birinchi jahon urushidan keyin, Polsha va Chexoslovakiyadan tashqari,
bir qancha boshqa yangi davlatlar ham shakllandi. Ular asosan, eski
Austro-Vengriya imperiyasining, Germaniyaning va Rossiyaning
tarqalgan hududlarida o'z mustaqilligini e'lon qilishdi.
Litva, Latviya va Estoniya (1918-1920). Yevropaning shimoliy sharqida
joylashgan uchta davlat. Ushbu davlatlar Rossiya imperiyasining
parchalanishidan so'ng mustaqil bo'lib, o'zlarining milliy suverenitetini
e'lon qilishdi. 1918-yilda Litva mustaqillik e'lon qildi, 1919-yilda esa
Estoniya va Latviya ham mustaqil bo'ldi.
Bularning barchasi 1920-yillarda xalqaro hamjamiyatga qo'shildi. 7
Finlandiya (1917). Finlandiya, Rossiya imperiyasining bir qismi sifatida
mustaqil bo'lgach, 1917-yilda Rossiya inqilobi natijasida o'zining
suverenitetini e'lon qildi va 1919-yilda mustaqil davlat sifatida xalqaro
hamjamiyatga qo'shildi.
Yugoslaviya (1918). Birinchi jahon urushidan keyin, Yugoslaviya (avvalgi
Serbiya, Xorvatiya va Sloveniyaning birlashishi) 1918-yilda tashkil topdi.
Bu davlat Boshqa Yevropa davlatlari tomonidan tan olindi, va 1920-yilda
Liga millatlariga a'zo bo'ldi.
Yangi mustaqil davlatlar, o'z mustaqilligini e'lon qilganidan so'ng,
xalqaro tizimga qo'shilish va o'z o'rnini topish maqsadida ko'plab
diplomatik aloqalar o'rnatdilar. Versal tinchlik shartnomasivaLiga
millatlari tashkilotiga qo'shilish, bu davlatlarga o'z suverenitetlarini
himoya qilish imkonini berdi va yangi diplomatik tizimda o'zlarining

o'rnini topishlariga yordam berdi. Yangi mustaqil davlatlar, xalqaro tan
olishni olish uchun kurash olib bordilar. Chexoslovakiya, Polsha va
6 Beneš, E. (1939). The Czechoslovak State: Its Development and Structure . Cambridge University
Press. 7 Kovář, M. (2007). "The Creation of Czechoslovakia and Its Foreign Policy". Czech
History Review , 18(2), 112-130.
12

Estoniya kabi davlatlar, butun dunyo tomonidan tan olishga erishdi.
Biroq, ba'zi yangi davlatlar, masalan, SovetIttifoqi va Germaniya bilan
to'qnashuvlarga duch keldilar, bu esa keyingi siyosiy va iqtisodiy
nizolarni keltirib chiqardi.
Yangi davlatlar birinchi navbatda, Liga millatlariga a'zo bo'lish
orqali o'z suverenitetlarini mustahkamlashga intildilar. Biroq, Liga
millatlari o'zining asosiy maqsadiga erisha olmaganligi uchun, bu
tashkilotning ta'siri cheklangan bo'ldi. Birinchi jahon urushi natijasida,
Polsha, Chexoslovakiya va boshqa yangi mustaqil davlatlarning
shakllanishi Yevropa va dunyo siyosatida muhim o'zgarishlarga olib
keldi. Ushbu davlatlar, o'zining mustaqilligini e'lon qilganidan so'ng,
xalqaro tizimda o'z o'rnini topish va boshqa davlatlar bilan diplomatik
aloqalar o'rnatishda muhim rol o'ynadi. 8
Sovet Ittifoqi (SSSR) rasmiy ravishda 1922-yil 30-dekabrda tuzilgan
bo‘lib, bu Rossiya imperiyasining inqilob, fuqarolar urushi va bolsheviklar
inqilobi natijasida yemirilganidan keyingi siyosiy transformatsiya edi.
1917-yil Fevral va Oktabr inqiloblari orqali Romanovlar sulolasi qulatilib,
bolsheviklar hokimiyatni egalladi. 1917-yil Oktabr inqilobi natijasida
Vladimir Lenin boshchiligidagi bolsheviklar Petrogradda vaqtinchalik
hukumatni ag'darib, Sovet Rossiyasini e'lon qildilar. 9 1918–1921-
yillar davomida fuqarolar urushi bo‘lib o‘tdi. Bu urushda bolsheviklar
(qizillar) sobiq imperiyaning har xil guruhlariga (oq gvardiyachilar, milliy
kuchlar, chet el intervensiyasi) qarshi kurashdi. Nihoyat, 1922-yilda
RSFSR (Rossiya), UkrSSR (Ukraina), BSSR (Belorussiya) va Zakavkaz SSR
(Gruziya, Armaniston, Ozarbayjon) ittifoq tuzib, SSSRni tashkil qildilar. 10
Bolsheviklar hokimiyatga kelganidan so'ng, ular eski imperiyachilik
diplomatiyasidan keskin voz kechdilar va yangi xalqaro siyosat olib
borishni boshladilar. Sovet hukumati Germaniya bilan sulh tuzib, Brest-
Litovsk tinchlik shartnomasini imzoladi. Bu shartnoma orqali Sovet
Rossiyasi Polsha, Ukraina,

8 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.31 9 Pipes, R. (1990). The Russian Revolution . New York: Knopf.
10 Service, R. (2009). A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century .
Harvard University Press.
13

Boltiqbo‘yi mamlakatlari va boshqa hududlardan voz kechdi. Bu G‘arbda
Sovetlar xavfsizlik kafolatlarini e'tiborsiz qoldirayotgan kuch sifatida
qabul qilinishiga sabab bo‘ldi. 11
1917–1923-yillarda SSSR G‘arb davlatlari tomonidan rasman tan
olinmagan bo‘lsa-da, Sovet Rossiyasi turli diplomatik aloqalarni
o‘rnatishga harakat qildi. Bolsheviklarning inqilobiy mafkurasi (dunyoviy
proletar inqilobi chaqiriqlari) G‘arbdagi liberal-demokratik davlatlar,
ayniqsa Buyuk Britaniya, Fransiya va AQSh tomonidan xavfli deb
baholandi. 1919–1920-yillarda ko‘plab davlatlar Sovet Rossiyasi bilan
diplomatik aloqalarni tiklashdan bosh tortdi. Biroq vaqt o‘tishi bilan,
G‘arb Sovet Rossiyasi bilan savdo va siyosiy muloqotga qayta qiziqa
boshladi. Buyuk Britaniya Sovet Rossiyasini 1921-yilda tan oldi.
Germaniyabilan 1922-yilda Rapallo shartnomasi imzolandi — bu
SSSRning G‘arb davlatlaridan mustaqil tashqi siyosat yuritishini
ko‘rsatdi. 12
1924-yilga kelib Sovet Ittifoqi ko‘plab Yevropa davlatlari tomonidan
tan olina boshladi. Sovetlar o‘z tashqi siyosatini inqilobiy mafkura
asosida qurdi. Kommunistik Internatsional (Komintern) 1919-yilda tuzilib,
butun dunyoda proletar inqilobni targ‘ib qilishni maqsad qildi. Bu
mafkura Germaniyada (1919), Vengriyada (1919), Italiyada (1920) ishchi
qo‘zg‘olonlari va qisqa muddatli sovet respublikalari shaklida aks etdi,
lekin muvaffaqiyatsiz tugadi. Sovet Rossiyasi G‘arbning kapitalistik
tizimiga muqobil sifatida namoyon bo‘ldi. Bu yangi mafkura asosidagi
davlat shakli, G‘arb davlatlarini Sovetlarga nisbatan shubha va izolyatsiya
siyosatiga undadi. Bu raqobat 20-asr davomida davom etgan "G‘arb va
Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi sistematik qarama-qarshilik"asosini yaratdi.
Sovet Ittifoqi o‘z hududiy yaxlitligini tiklash uchun ko‘plab harbiy
harakatlarga qo‘l urdi, jumladan: Polsha-Sovet urushi (1919–1921),
natijada 1921-yil Riga shartnomasi bilan tugadi. Boltiqbo‘yi davlatlari

(Estoniya, Latviya, Litva) bilan harbiy to‘qnashuvlar, ular 1920-yillarda
mustaqillikni saqlab qolishdi. 13
11 Mawdsley, E. (2007). The Russian Civil War . Pegasus Books
12 Kennan, G. F. (1956). Soviet Foreign Policy 1917–1941 . Princeton University
Press.
13 Carr, E. H. (1951). The Bolshevik Revolution 1917–1923 (Vol. 3). Penguin Books.
14

1922-yilda Sovet Ittifoqining tuzilishi, xalqaro siyosatda mutlaqo yangi
kuch — sotsialistik mafkura asosidagi geosiyosiy markaz paydo
bo‘lishiga olib keldi. Sovet Ittifoqi 1917–1923-yillar oralig‘ida:
• inqilobiy mafkura bilan G‘arb tizimiga muqobil taklif qildi,
• kapitalistik davlatlar bilan murakkab diplomatik aloqalarni yuritdi,
• va o‘zining xalqaro nufuzi va ta’sirini tobora kengaytirib bordi.
Sovet Ittifoqining tashkil topishi xalqaro munosabatlarda ikki qutbli
dunyo tartibotining ilk bosqichini boshlab berdi. Bu, ayniqsa, keyingi o‘n
yilliklarda — sovuq urush davrida o‘z aksini topdi. 14
14 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.42 15

II BOB. X A LQA RO TA SHKILOTLA R VA DIPLOMA TIY A
2.1. Liganing t ashk il et ilishi v a uning roli
Liga millatlari — Birinchi jahon urushidan so‘ng jahon tinchligini
saqlash, urushlarning oldini olish va davlatlar o‘rtasida diplomatik
vositalar orqali nizolarni hal qilish maqsadida tuzilgan birinchi global
xalqaro tashkilotdir. 1919-yil 28-iyunda imzolangan Versal tinchlik
shartnomasining 1-bobida Liga millatlarini tuzish to‘g‘risida hujjat
(Covenant of the League of Nations) joylashtirilgan. AQSH prezidenti
Vudro Vilson bu tashkilotning bosh g‘oyaviy ilhomlantiruvchisi edi. U
o‘zining mashhur “14 punktli rejasi”da xalqaro tinchlikni ta’minlash
yo‘llarini taklif qilgan va Ligani asosiy vosita sifatida ilgari surgan. 15
Liga millatlari 1920-yil 10-yanvarda rasmiy faoliyatini boshladi. Bosh
qarorgohi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan edi. Asosiy
organlari:
• Assambleya – barcha a’zo davlatlar vakillaridan iborat bo‘lib, umumiy
siyosatni belgilardi.
• Kengash – doimiy a’zolar (Angliya, Fransiya, Italiya, Yaponiya) va
vaqtinchalik a’zolardan iborat. U nizolarni bevosita muhokama qilardi.
• Sekretariat – kundalik ishlovchi organ, Bosh kotib boshqarardi.
• Xalqaro Sud (Geneva Protocol bilan 1924-yilda mustahkamlandi) –
davlatlararo huquqiy nizolarni hal qilish uchun.
Dastlab 42 ta davlat a’zo edi. 1934-yilgacha 58 davlat qatnashgan. AQSH
Senati Ligaga qo‘shilishni rad etdi , shuning uchun AQSH hech qachon
uning a’zosi bo‘lmagan. 16
Liga millatlarining asosiy maqsad va funksiyalari - A)Tinchlikni saqlash:
Liga urushlarning oldini olish uchun:
• Diplomatik muzokaralar orqali kelishuvlar tuzish,
• Nizolarni xalqaro sudlarga topshirish,
• Agar zarur bo‘lsa, iqtisodiy sanksiyalar joriy etish huquqiga ega edi.

15 MacMillan, M. (2001). Paris 1919: Six Months That Changed the World . Random House
16 Northedge, F. S. (1986). The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946 . Holmes
& Meier 16

B) Rivojlanayotgan davlatlar bilan ishlash:
• Mandat tizimi orqali sobiq Germaniya va Osmanli hududlari
(masalan, Iroq, Suriya, Falastin) ustidan BMT yo‘riqnomasiga
o‘xshash nazorat o‘rnatildi.
• Milliy ozchiliklar huquqlarini himoya qilish, etnik va dini guruhlar
orasida kelishmovchiliklarni bartaraf etish maqsadida ishladi.
C) Iqtisodiy va ijtimoiy sohalar:
• Qurolsizlanishni targ‘ib qilish,
• Inson savdosi, giyohvand moddalar va kasalliklar tarqalishini
nazorat qilish, • Mehnat qonunlarini standartlashtirish.
Aland orollari (1921): Shvetsiya va Finlyandiya o‘rtasidagi hududiy nizo
Liga aralashuvi bilan tinch yo‘l bilan hal qilindi. Gorny Karabakh
(1924)vaSilesiya (1921) kabi mojarolar Ligaga topshirilgan va ular orqali
qisqa muddatli tinchlik saqlangan. Liga hech qanday harbiy kuchga ega
emasdi, bu uning real ta’sirini pasaytirdi. AQSHning qatnashmasligi
xalqaro legitimlikni susaytirdi.
1930-yillarda:
• Yaponiya – Manchuriya bosqini (1931) ,
• Italiya – Efiopiya urushi (1935) ,
• Germaniyaning Qurollanishi— kabi holatlarda Liga sust harakat
qildi.
Liga millatlari davlatlar suverenitetini hurmat qilgan holda ish
yuritgan bo‘lsa-da, kuchli davlatlarning agressiyasini to‘xtata olmadi. Bu
uning ishonchliligini kamaytirdi va natijada, Ikkinchi jahon urushining
oldini ola olmadi. 17 1939-yilga kelib, urush xavfi kuchaygani sari Liga
amalda faoliyat yuritmay qo‘ydi. 1946-yilda rasman tarqatildi. Uning
o‘rniga, 1945-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil topdi.
BMT tashkiloti Liga tajribasidan saboq olib, kuchli xalqaro tuzilmalar
(Xavfsizlik kengashi, Tinchlikparvar kuchlar, Inson huquqlari kengashi)

yaratdi. Bugungi kunda BMT Liga millatlarining kamchiliklarini
tuzatishga qaratilgan
17 Yearwood, P. (2009). Guaranteeing Peace: The League of Nations and the Crisis of Empire .
Oxford University Press.
17

shaklda faoliyat olib bormoqda. 18 Liga millatlari — xalqaro siyosatda
birinchi universal tashkilot sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Garchi u
urushlarning oldini olishda to‘liq muvaffaqiyat qozonmagan bo‘lsa-da,
xalqaro hamkorlik, inson huquqlari va diplomatik muzokaralar orqali
tinchlikni saqlash g‘oyasini targ‘ib qildi. U o‘zining muvaffaqiyatsizliklari
orqali BMT kabi kuchliroq global tashkilotlar uchun saboq bo‘ldi.
18 Lauren, P. G. (2003). The Evolution of International Human Rights: Visions Seen .
University of Pennsylvania Press
18

2.2. Siy osiy v a iqt isodiy diplomat iy a.
1918 yil 3 martda Sovet Rossiyasi va Markaziy davlatlar (Germaniya,
Avstriya-Vengriya, Bolgariya va Osmanli imperiyasi) o‘rtasida Brest-
Litovsk shahrida tinchlik shartnomasi imzolandi. Ushbu shartnoma
orqali Rossiya Birinchi Jahon Urushidan chiqdi va o‘zining G‘arbiy
hududlaridan ayrildi. Shartnoma shartlariga ko‘ra, Rossiya Ukraina,
Polsha, Litva, Latviya, Estoniya va Belarusni mustaqil deb tan oldi va bu
hududlardagi barcha harbiy harakatlarni to‘xtatdi.
Moskva shartnomasi (1920).1920 yil 7 mayda Sovet Rossiyasi va
Gruziya Demokratik Respublikasi o‘rtasida Moskva shartnomasi
imzolandi. Ushbu shartnoma orqali Sovet Rossiyasi Gruziyaning
mustaqilligini tan oldi, ammo Gruziya o‘z hududida Sovet Rossiyasiga
qarshi harbiy kuchlarga boshpana bermaslik majburiyatini oldi.
Shuningdek, Sovet Rossiyasi Kars, Ardahan va Artvin kabi hududlarni
Turkiyaga topshirdi, evaziga Batumi Sovet Ittifoqiga tegishli bo‘ldi (shartli
mustaqillik bilan). Sovet Rossiyasi G‘arb bosimiga qarshi Turkiya bilan
strategik ittifoqni yo‘lga qo‘ydi. Turkiya esa g‘arbiy davlatlardan mustaqil
harakat qila boshladi — bu esa keyinchalik Lozannashartnomasi ( 1923 )
bilan yakunlangan siyosiy mustahkamlikka olib keldi. Bu shartnoma
orqali Sovet Rossiyasi Yaqin Sharqdagi ilk diplomatik yutuqlaridan biriga
erishdi. hartnomada aniq iqtisodiy bandlar ko‘p bo‘lmagan, lekin u
harbiy va iqtisodiy yordam ko‘rsatish imkonini yaratdi. Sovet Rossiyasi
keyinchalik Anqara hukumatiga moliyaviy va harbiy ko‘mak ko‘rsatgan
(qurol-yarog‘ va oltin ko‘rinishida). 19
Rapallo shartnomasi (1922). 1922 yil 16 aprelda Germaniya va Sovet
Rossiyasi o‘rtasida Rapallo shartnomasi imzolandi. Ushbu shartnoma
orqali ikki davlat bir-birining hududiy va moliyaviy da’volaridan voz
kechdi va diplomatik aloqalarni tikladi. Shartnoma maxfiy qo‘shimcha
protokoli orqali ikki davlat o‘rtasida harbiy hamkorlikni rivojlantirishga
kelishib oldi.

Shartnomaning mazmuni:
19 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.47 19

• Diplomatik munosabatlar tiklandi — har ikki tomon o‘zaro siyosiy va
iqtisodiy aloqalarni rasmiy ravishda boshladi.
• Bir-biridan da'volardan voz kechish — 1914-yildan keyin yuzaga
kelgan urushdagi zararlar va moliyaviy talablar bo‘yicha hech
qanday da’vo qilmaslikka kelishib olindi.
• Iqtisodiy hamkorlik — savdo, investitsiyalar, sanoat va texnika
sohalarida o‘zaro yordam ko‘rsatish belgilandi.
• Maxfiy harbiy hamkorlik (norasmiy bandlar orqali)— Germaniya
Sovet hududida harbiy tayyorgarlik o‘tkaza boshladi (Versal
shartnomasiga zid ravishda).
Shartnomaning siyosiy ahamiyati:
• Ikkala davlat ham xalqaro sahnada izolyatsiya qilingan holatda edi.
Ushbu shartnoma ularni bir-biriga yaqinlashtirdi.
• Bu G‘arb davlatlari (xususan, Angliya va Fransiya) uchun siyosiy
ogohlantirish bo‘ldi: ular Sovet Rossiyasi bilan aloqa o‘rnatmagan
va Germaniyani jazolashda davom etayotgan edi.
• Germaniya uchun bu xalqaro siyosiy normalik sari ilk qadam bo‘ldi.
• Germaniyadan sanoat texnikasi va injyenerlik xizmatlari oldi.
• Savdo aloqalarini yo‘lga qo‘ydi (ko‘mir, neft, paxta, don eksporti).
• Sovet hududida ishlab chiqarish va harbiy mashg‘ulotlar olib borish
imkoniyati.
• Yangi bozor va xom ashyo manbalariga kirish.
Germaniya Versal shartnomasiga ko‘ra harbiy qurollanishni cheklashga
majbur edi. Sovetlar Germaniyaga o‘z hududida maxfiy harbiy
laboratoriyalar, uchuvchilar maktablari, tank sinov maydonchalari
ochishga ruxsat berdi (masalan, Lipetsk va Kazan'dagi obyektlar). Bu
hamkorlik 1930-yillargacha davom etdi va Germaniyadagi keyingi
qurollanish jarayoniga asos bo‘ldi. 20 G‘arb davlatlari shartnomani tanqid

20 Жўраев А. Ж. Жаҳон сиёсати ва халқаро муносабатлар . – Тошкент: Академнашр,
2021.-Б.69. 20

bilan qarshi oldi , lekin ochiq qarshilik ko‘rsatmadi. Bu shartnoma
keyinchalik boshqa chetda qolgan davlatlarni ham o‘zaro yaqinlashuvga
undadi (masalan, 1926-yilda
Germaniya-Sovet
neytrallik pakti). Rapallo
shartnomasi Germaniya–Sovet
munosabatlarining asosini yaratdi. Bu ikki davlat o‘rtasida siyosiy
pragmatizm asosida qurilgan hamkorlik keyinchalik ham davom etdi
(hatto 1939-yilgi Molotov-Ribbentrop paktigacha). Shuningdek, bu
xalqaro izolyatsiyaga tushgan davlatlarning yangi geosiyosiy bloklar
tuzish imkonini ko‘rsatdi. 21
Yangi iqtisodiy siyosat (NEP). 1921 yilda Sovet hukumati Yangi
iqtisodiy siyosat (NEP)ni joriy etdi. Ushbu siyosat doirasida kichik va o‘rta
biznesni xususiylashtirishga ruxsat berildi, dehqonlarga o‘z
mahsulotlarini bozorga sotishga imkon yaratildi, davlat tomonidan
boshqariladigan sanoat va transport tizimi mustahkamlandi. NEP
iqtisodiyotni tiklash va rivojlantirishga xizmat qildi.
Angliya-Sovet savdo shartnomasi (1921). 1921 yil 16 martda Buyuk
Britaniya va Sovet Rossiyasi o‘rtasida savdo shartnomasi imzolandi.
Ushbu shartnoma orqali ikki davlat o‘rtasida savdo aloqalari tiklandi,
Britaniya tomonidan Rossiya portlariga kirish huquqi berildi va
dushmanona propagandaga barham berildi. Bu shartnoma diplomatik
tan olish sifatida qabul qilindi.
Shartnoma imzolanishining sabablar:
• Sovet Rossiyasi va Buyuk Britaniya o‘rtasidagi aloqalar Birinchi jahon
urushi va Rossiya inqilobi (1917) ortidan to‘xtagan edi.
• Rossiya Sovetlar Ittifoqi yaratilib, hukumat sifatida tan olinmagan
edi, shu bilan birga, Buyuk Britaniya bu davrda Sovetlar bilan
diplomatik aloqalar o‘rnatishga qarshi edi.
• 1920-yillarga kelib, Rossiya xalqaro izolyatsiya sharoitida va iqtisodiy
inqirozga yuz tutgan holda, G‘arb davlatlari bilan savdo va
diplomatik aloqalar o‘rnatish zarurati tug‘ildi.

Shartnomaning asosiy mazmuni :
21 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.54. 21

• Savdo va iqtisodiy aloqalarni tiklash — Buyuk Britaniya va Sovet
Rossiyasi o‘rtasida to‘xtagan savdo aloqalarini qayta tiklashga
qaratilgan.
• Sovet Ittifoqi tomonidan Buyuk Britaniyaga bor-yo‘g‘i 50 million funt
sterling qiymatidagi moliyaviy majburiyatlar qo‘yildi (bu orqali
Sovetlar o‘zining eski qarzlarini tartibga solishga harakat qilardi).
• Buyuk Britaniya Sovetlar bilan yangi savdo shartlari bo‘yicha
hamkorlik qilishni qabul qildi. Bu shartnoma orqali ikki davlat
o‘rtasidagi savdo to‘siqlari kamaydi.
Shartnomaning siyosiy ahamiyati:
• Sovet Rossiyasi G‘arbning asosiy davlatlaridan biri bo‘lgan Buyuk
Britaniya bilan diplomatik aloqalar o‘rnatish orqali xalqaro
sahnaga qaytishga intildi.
• Angliya esa Sovetlar bilan savdo aloqalarini tiklashga majbur bo‘ldi,
chunki bu unga yangi bozorlar ochishni va resurslarga kirishni
ta'minladi.
• Shartnoma Birinchi jahon urushi va keyingi davrdagi siyosiy
notinchliklardan so‘ng G‘arb davlatlari bilan Sovetlar o‘rtasida
dastlabki diplomatik yutuqlarni ko‘rsatdi.
Savdo shartlari: Buyuk Britaniya Sovetlar bilan neft, paxta, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari, metall va boshqa xom ashyo sotish shartnomasini imzoladi.
Sovet Rossiyasi esa, Buyuk Britaniya uchun strategik muhim bo‘lgan
industrial tovarlar (masalan, mashinasozlik va kimyo sanoati) yetkazib
berishga va'da berdi. Sovetlar, o‘z navbatida, Buyuk Britaniyadan
mashinalar va sanoat texnikasini import qilishni boshladi. Shartnoma
orqali moliyaviy to‘lovlar va savdo kelishuvlari aniq tartibga solindi, bu esa
iqtisodiy aloqalarning barqarorligini ta'minlashga yordam berdi. 22 Sovet
Rossiyasining izolyatsiya qilinishi ortidan, Buyuk Britaniya Sovetlar bilan
aloqalar o‘rnatib, siyosiynormalizatsiya jarayonini boshladi. Fransiya,
AQSh va boshqa G‘arb davlatlari bu shartnomaga qarshi chiqdi, chunki

ular Sovetlar bilan aloqalarni tiklashni istamaganlar.Buyuk Britaniya
shartnoma imzolanishi bilan
22 Жўраев А. Ж. Жаҳон сиёсати ва халқаро муносабатлар . – Тошкент: Академнашр,
2021.-Б.72. 22

Sovetlarni haqiqiy davlat sifatida tan olishga yaqinlashdi , lekin bu
diplomatik aloqalarning to‘liq normalizatsiyasini anglatmadi.
Shartnoma Sovet Rossiyasining moliyaviy yuklarini kamaytirishga
va savdo sohasida o‘z pozitsiyalarini kuchaytirishga yordam berdi. Bu
shartnoma, shuningdek, G‘arbning Sovetlarga bo‘lgan yondashuvini
yumshatdi va Sovetlar o‘zlariga nisbatan xalqaro maydonda engilroq
munosabatni olishdi. Shartnoma Buyuk Britaniyaning iqtisodiy
manfaatlarini kuchaytirgan bo‘lib, yangi bozorlar va xom ashyo
resurslarini qo‘lga kiritishga yordam berdi. Sovet Rossiyasi esa G‘arb
davlatlari bilan bo‘lgan diplomatik aloqalarini mustahkamladi va
keyinchalik boshqa davlatlar bilan ham shunday shartnomalar
imzolashga harakat qildi. Angliya-Sovet savdo shartnomasi 1920-yillarda
Sovetlar bilan G‘arb o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy aloqalarning
mustahkamlanishiga olib keldi . Sovetlar o‘z iqtisodiyotini qayta tiklashga
va global bozorga kirishga harakat qildilar , shu bilan birga, Buyuk
Britaniya o‘zining savdo ulushini kengaytirdi. Bu shartnoma, shuningdek,
Sovetlarning 1924-yildan keyin ba'zi G‘arb davlatlari bilan diplomatik
aloqalarni o‘rnatishiga zamin yaratdi. 23 Diplomatiya urushdan keyingi
inqirozni bartaraf etish, xalqaro nizolarni tartibga solish va
izolyatsiyadagi davlatlarni xalqaro hayotga qaytarishga xizmat qildi.

23 Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи. – Т.: Ўзбекистон,
2020.-Б.63. 23

X ULOSA
Xulosa qilib aytganda,1918–1923-yillar xalqaro munosabatlar tarixida
yangi davrning boshlanish nuqtasi bo‘lib xizmat qildi. Birinchi jahon
urushining yakunlari, dunyo xaritasida yuz bergan keskin geosiyosiy
o‘zgarishlar, yirik imperiyalarning parchalanishi va milliy davlatlarning
vujudga kelishi xalqaro diplomatiya va siyosiy muvozanatga tub burilish
olib keldi.
Bu yillarda Yevropa davlatlari urush oqibatlarini bartaraf etishga va
barqaror tinchlik tizimini yaratishga harakat qildilar. Versal shartnomasi
va boshqa tinchlik bitimlari orqali urushning rasmiy tugatilishi
ta'minlangan bo‘lsa-da, bu hujjatlar ko‘plab yangi nizolarning ildizini
yaratdi. Ayniqsa, Germaniya va Sovet Rossiyasi xalqaro maydonda
izolyatsiyaga uchragan bo‘lsa-da, ular o‘zaro yaqinlashish orqali Rapallo
shartnomasini imzolab, mustaqil yo‘nalishda harakat qilishni boshladilar.
Turkiya Respublikasi uchun bu davr mustaqillik va xalqaro tan olinishga
erishish bilan ajralib turadi. Lozanna shartnomasi orqali Turkiya o‘z
suverenitetini tikladi. Shu bilan birga, Sovet Rossiyasi G‘arb bilan
iqtisodiy va siyosiy aloqalarni tiklashga intilib, Angliya bilan savdo
shartnomasi imzoladi va Genuya konferensiyasida qatnashdi. Xulosa
qilib aytganda, 1918–1923-yillar xalqaro munosabatlari inqirozli davr
bo‘lishiga qaramay, yangi diplomatik yondashuvlar, savdo aloqalari va
xalqaro tashkilotlarning shakllanishi orqali XX asrning keyingi siyosiy
manzarasini belgilab berdi. Bu davr xalqaro tizimda real kuch
muvozanati, iqtisodiy manfaatlar va ideologik qarama-qarshiliklar
asosida shakllanayotgan yangi tartibotning poydevorini yaratdi.

FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI
1.Абдурахмонов К. А. ва бошқалар. Халқаро муносабатлар тарихи.
– Т.: Ўзбекистон, 2020.
2.Жўраев А. Ж. Жаҳон сиёсати ва халқаро муносабатлар. –
Тошкент: Академнашр, 2021.
3.Kennan, G. F. Soviet-American Relations,1917–1920. – Princeton
University Press, 1956.
4.Fay, S. B. The Origins of the World War. – Macmillan, 1930.
5.Зубов А. В. История России. XX век. В 2-х томах. – Москва: АСТ,
2009. 6.Macmillan, M. Paris 1919: Six Months That Changed the
World. – Random House, 2001.
7.Carr, E. H. The Bolshevik Revolution, 1917–1923. – London:
Macmillan, 1950.
8.Комаровский В. М. Международное право периода между двумя
мировыми войнами. – М.: Наука, 1990.
9.Хожиматов Н. Р. Жаҳон тарихи: 20-асрнинг бошларида халқаро
муносабатлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 2015.
10.Williamson, D. G. The Versailles Settlement: Peacemaking After the
First World War, 1919–1923. – Palgrave Macmillan, 2002.
11.Hobsbawm, E. The Age of Extremes: The Short Twentieth Century,
1914– 1991. – Vintage Books, 1996.
Elek t ron resurslar:
1. – Millatlar Ligasi va xalqaro tashkilotlar tarixiga oid hujjatli
materiallar mavjud.
2. – Versal shartnomasi, Rapallo shartnomasi va boshqa xalqaro
hujjatlarning to‘liq matnlari.
3. – 1919–1939 yillardagi xalqaro munosabatlar haqida
soddalashtirilgan va ishonchli tahlillar.
25

MUNDARIJA

Купить