1950-1980 - yillarda o`zbekistonda dastgohli rangtasvir san’ati - История

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

1950-1980 - yillarda o`zbekistonda dastgohli rangtasvir san’ati

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: XX asrning o’rtalariga qadar O’zbekistonning
San’ati bu yerga turli vaqtlarda kelgan rus san’atkorlarining nomlari bilan
ifodalanadi (Farg’ona shahrida tug’ilgan V.N Volkovning ishi bundan mustasno).
O’zbekiston rassomlarining XX asrning boshlarida qilgan birinchi asarida,
Yevropa san’ati va Sharqiy badiiy dunyoqarashning «genetik kodi» dan yaratilgan
ijodiy izlanishlar simbiozini ko’rish mumkin. Bunga misol sifatida A. Volkov,
A.V.Nikolayev (Usto Mumin), N.Karaxon, M.Kurzin, E.Koravay, U.Tansykbaev,
O.Tatevosyan, V.Ufimtsev va «Turkiston avangardining» Savitskiy nomidagi
Nukus muzeyi va Toshkent Davlat San’at muzeyi kollektsiyalarida juda yaxshi
ifodalangan.
1950-yillarda rasm va haykaltaroshlik milliy maktabi shakllandi, shoshilinch
grafikalar keng tarqaldi. 1941-1945 yillarda Moskva, Kiyev va Leningraddan
Toshkent va Samarqandga san’at maktablarini evakuatsiya qilgan davrda
O’zbekiston san’ati shakllanishiga va rivojlanishiga katta hissa qo’shdi. Bu davrda
badiiy an’analarning almashinuvi kuchaytirildi, ularning o’zaro munosabatlari turli
yo’nalishlarda yangi tendentsiyalar, shakllar, usullar, badiiy ifoda vositalari paydo
bo’lishiga hissa qo’shdi umuman, juda o’zbek rassomlari professional mahorat
darajasini oshirish, san’at.
O’zbekiston XX asr san’ati oxiriga kelib, boshqa sovet respublikalari san’ati
bilan aylanayotgan ularning yorqin asl tilini sotib oldi. O’zbekiston rassomlari
ko’p millatli ijodiy guruhi milliy maktab rivojiga noyob hissa qo’shgan har kimga
rassomlar bir necha asrlarni tashkil etildi. Ularning nomlari O’zbekiston san’at
oltin tarixi keltirilgan – Abdulhaq Abdullayev, Chingiz Ahmarov, Varsham
Eremyan, Rahim Ahmedov, Nigmat Kuzibayev, Mannon Saidov, Nadejda Kashin,
Rashid Timur N.Pak, V.Jmakin, V.Burmakin, R.Charyev bo’lib, E.Melnikov,
Yu.Taldyukin, N.Shin, B.Jalolov, J. Umarbekov, M.Kagarov va ko’plab boshqalar.
ularning ijodida G’arb san’atining texnikasi organik Sharqiy dekoratizm an’analari
bilan sintez qilinadi.
3

1. 1950-1990 yillar san'ati.
Ushbu davrda kommunistik partiyaning g’oyaviy tizginiga qaramasdan
adabiyot va san'at sohasida ko'zga ko'rinarli badiiy asarlar yaratildi. Adabiyot
sohasida G’ofur G’ulom, Uyg’un, Zulfiya, Mirtemir, Turob To la, Mamarasul
Boboev, Mirmuhsin, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, OTmas Umarbekov,
Husniddin Sharipov, Ozod Sharofiddinovlar bilan izma-iz yangi ijodiy tafakkur
iste'dodlari Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Shukur Xolmirzaev, O'tkir Hoshimov,
Muhammad Ali, Omon Matchon, Rauf Parpi kabi adabiyotchilar may donga
chiqdi.
Rassomlardan esa O rol Tansiqboyev, Samig’ Abdullayev, Abdulhaq
Abdullayev, Lutfilla Abdullayev, Chingiz Axmarov, Raxim Axmedov, Ro'zi
Choriyev, Malik Nabiyev, G’ofur Abduraxmonov, Zokir Inog’omov, Ne'mat
Qo'ziboyev, Javlon Umarbekov, Baxodir Jalolov, Mannon Saidov, Alisher
Mirzaev, Shuxrat Abdurashidov, Muxammadjon Yuldashev, Laylo Salimjonova,
Aziza Mamatova, Yigitali Tursunnazarov, Obidjon Bakirov kabi ko'plab turli yosh
toifasidagi ijodkorlar xalq hayotini haqqoniy aks ettirish yo'lida yangicha qadamlar
qo'ya boshladilar. Bulardan tashqari rusiyzabon rassomlardan P. Gan, V. Jmakin,
Yu. Elizarov, G. Ul’ ко , Yu. G. Viko, Taldikin, Yu. Zor’kin, V. Kovinin, G.
Chemuxin, V. Perov, V. Burmakin, N. Рак , V. Jdanov, G. Kuryazov kabi ko'plab
rassomlar ijod qilishgan.
Tanqid va tazyiqlarga qaramasdan badiiy asarlaming mavzu doirasi
kengaydi, o'zbek dehqonining mashaqqatli taqdiri, paxta yakka hokimligiga qarshi
qarashlar, milliy ohang, madaniyat, o'ziga xos badiiy til, ifoda vositasi, san'atdagi
turli xil oqim va yo'nalishlar, tariximizga murojaat qilishlar va buyuk
allomalarimizning portretlari yaratila boshlandi.
4

2. Rassomlar ijodiga ikkinchi jahon urushining ta’siri
Insoniyat juda ko'plab urushlami boshidan kechirgan bo lib, bular ichida eng
dahshatlisi, 50 milliondan ortiq kishining yostig’ini quritgan, XX asr fojeasi
bo'lmish ikkinchi jahon umshidir. Olti yil (1939 yil sentyabr - 1945 yil sentyabr)
davom etgan bu umsh yer sharining 80 foiz aholisi joylashgan hududni, 61 ta
mamlakatni o'z ichiga qamrab olgan 4
.
Umshning asosiy aybdorlari jahonga hukmronlik qilish da'vosi bilan may
donga chiqqan AdoFf Gitler va Iosif Stalin yurgizgan agressiv siyosat bo'ldi. 1939
yil 23 avgustda Sovet-german bitimi 10 yilga o'zaro hujum qilmaslik to'g’risida
tuziladi. G’arbda PoFshagacha bo'lgan xudud Germaniyaga, SHarqda ham
PoFshagacha bo'lgan xudud esa Rossiyaga tegishli deb kelishib olishgan edi.
1939 yil I sentyabrda Germaniya, 17 sentyabrda Rossiya PoFshaga bostirib
kiradi. G’arbiy yevropada fashistlar Germaniyasi PoFsha, Norvegiya, Frantsiya,
BeFgiya, Gollandiya, Daniya, Lyuksemburg kabi davlatlami bosib oladi, sovetlar
hukumati esa bu g’alabalar bilan nemis qo'mondonligini tabriklaydi. Rossiya esa
SHarqiy yevropani haloskori sifatida Belomssiya yerlarini bosib oladi. Finlandiya
Leningrad va Murmansk oralig’idagi yerlarini SSSRga berishga majbur bo'ladi.
1940 yil iyun oyida Estoniya, Latviya va Litva kabi davlatlar bosib olinadi
va SSSR (sobiq ittifoq) tarkibiga rasmiy ravishda qo'shib olinadi.
Urushning dastlabki kunlaridayoq O'zbekitonning barcha moddiy va
ma'naviy kuchlari, resurslari front uchun safarbar qilinadi. O'zbekistondan 1941 yil
13 noyabridan 1942 yil martigacha 14 ta milliy harbiy qo'shilma, jumladan, 9 ta
o'qchi brigada, 5 ta otliq askarlar diviziyasi tuzilib lfontga jo'natiladi. Umuman
umsh boshlarida 6,5 million kishidan iborat bo'lgan O'zbekiston aholisining
1.433.230 tasi urushga safarbar etiladi.
Harbiy vaziyat front orqasini mustahkamlash yuzasidan shoshilinch chora-
tadbirlar ko'rishni talab qiladi. O'zbekiston iqtisodiyoti ham harbiy vaziyatdan
kelib chiqib, zudlik bilan front manfaatlariga bo'ysundiriladi. Katta yoshdagilar
uchun ish kuni olti kimlik ish haftasida 11 soatgacha uzaytiriladi. Aslida esa ish
kuni 12-14 soatgacha cho'zilar edi.
5

Umshning dastlabki kunlaridan boshlab butun mamlakatda bo'lgani kabi
O'zbekistonda ham oziq-ovqat va sanoat mollari kamayib ketadi, aholining ahvoli
keskin yomonlashadi. Front ortidagi hayotning og’irligidan ocharchilik yuz berdi
va uni oqibatida qanchadan qancha yosh bolalar, qariyalar tinchlik kunlarini
ko'rmay bevaxt olamdan o'tib ketishadi. Bu mudxish voqea va hodisalar barcha
sohalarda bo'lgani singari O'zbekiston xalqiga, uni tasviriy san'ati taraqqiyotiga
ham o'z ta'sirini o'tkazmay qolmadi.
O'zbekiston ishchi va mehnatkashlari bilan bir qatorda ilm-fan, maorif,
san'at va madaniyat xodimlari ham “Hamma narsa front uchun, hamma narsa
g’alaba uchun!” shioriga “labbay!”, deb javob bergan ko'pchilik olimlar,
san'atkorlar frontga ketishgan.
1941-1945 yillardagi umsh davrida O'zbekistonda ta'sirchan vosita
hisoblangan teatr va tasviriy san'at ancha rivojlandi. Bu davrda O'zbekistonda 35 ta
mahalliy va 16 ta ko'chirib keltirilgan teatr jamoasi faoliyat ko'rsatgan. Butun
umsh davomida 203 ta yangi postanovka tayyorladilar va 6.667.303 tamoshabinga
spektakl va kontsertlar ko'rsatishgan.
Tamaraxonim, Halima Nosirova, Mukarrama Turg’unboy eva, Sora
Eshonto'rayeva, Abror Xidoyatov, SHukr Burhonov kabi san'atkorlar Turkiston
harbiy okmgi va qismlarida 26 mingta kontsert va tamoshalar ko'rsatgan bo'lsalar,
Abdulhaq Abdullayev, CHingiz Axmarov, O'rol Tansiqboyev kabi rassomlar
jangohlarda bo'lib, umsh lavhalari va front ortidagi o'zbek halqining fidokorona
mehnatini mahorat bilan tasvirlaganlar.
Urushning dastlabki kunlaridanoq respublika ko'chalarida fashizmni o'tkir va
qattiq fosh etuvchi sovet armiyasi va mehnat frontidagi muvaffaqiyatlami
sharoflovchi “O'zTAG oynalari” paydo bo'ldi. “O'zTAG oynalari uchun plakat
ishlashda, barcha janr musawirlari, grafiklar V. ROjdestvenskiy, V. Kaydalov, V.
Kedrin, В . Jukov, M. Reyx, S. MaTt, rangtasvirchilar L. Abdullayev, V.
Ufimtsev, N. Kashina, B. Hamdamiy va boshqalar ishtirok etishdi.
Rassomlardan maxsus brigadalar tuzilgan va ular xalq orasiga targ’ibot-
tashviqot ishlariga safarbar qilingan edi. Jumladan, kolxoz, sovxoz, zavod va
6

fabrikalarda plakatlar chizib, xalq ommasini safarbarlikka, fidoyilikka undar edilar,
qishloq xo'jalik ko'rgazmalarini bezash ishlarini o'tkazishgan.
Hatto urushgacha ijodlari tor intim xarakter va Hrik yo'nalishga ega bo'lgan
O'zbekistonlik rangtasvirchi rassomlar ham muhim zamonaviy mavzularda
mo'yqalam tebratishga kirishdilar. Xalq turmushi mavzusida asar yaratish esa
zaruriy burchga aylandi. Front safaridan qaytgan O'rol Tansiqboyev ijodiga
mansub “Urush izidan” rangtasvir asarlari turkumi jangu jadal voqealariga toTa
og’ir yillar haqidagi xotira bo'lib qoldi. Lutfulla Abdullayevning “Agitator
Toshkent kanalida” asari, Abdulhaq Abdullayevning mehnat va urush kishilariga
bag’ishlab yaratgan ko'plab portretlari, CHingiz Axmarovning “Sovg’a yig’ish”
polotnosi, Vladimir Ufimtsevning jangnoma polotnolari va harbiy mavzudagi
natyurmortlari, Zinaida Kovalevskaya, Pavel Ben’kov, Nadejda Kashina, Ovanes
Tetovosyan va shu kabi boshqa ko'plab rassomlaming mavzuli kartinalari ham
xuddi shunday asarlar sirasiga kiradi.
“O'zbekiston rassomlari Ulug 5
Vatan urushida 55
estalik al’bomi urush yillari
dastohli grafika janrida yaratilgan barcha muhim asarlarni birlashtirgan. Mazkur
al’bom sahifalari O'zbekiston kishilarining front orqasidagi fidokorona mehnatini,
Vatan urushi frontlaridagi jangchilaming jasoratlarini aks ettirgan.
O'zbekiston o'sha yillarda Rossiyaning Moskva, Leningrad (hozirgi Sankt-
Peterburg) shaharlari, Ukraina va Belorussiyaning barcha yirik rassomlari, nafaqat
rassomlari, balki jangohlardan evakuvatsiya qilingan qariyalar, bolalar boshpana
va madad topgan o'lka bo'lgan. Ayni damda barcha rassomlaming ijod qilishlari
uchun ham barcha shart-sharoitlar yaratib berilgan edi.
Sobiq ittifoq xalqlarining ikkinchi jahon umshida qozongan g’alabasi
mamlakatdagi siyosiy va iqtisodiy muvaffaqiyatlar, umshdan keyingi davr
madaniyati, O'zbekiston san'at ustalarining intematsional ruxi va siysiy-
g’oyaviy qarashlari oldindan belgilab berildi. Xalqqa xizmat qilish (aslida esa
partiyaga xizmat qilish), iming jasoratini madh etish, kelajak avlodga ushbu
davming maqtab, ko'klarga ko'tarib tasvirlab qoldirish bosh maqsadga aylandi.
To'g’ri, urush albatta fojeali oqibatlarga olib kelgan. Ammo, uni partiya bo'lmasa,
7

uni siyosati bo'lmasa yengishning sira ham iloji yo'q edi qabilida siyosat yurgizish
bu davming bosh maqsadiga aylandi.
O'zbekiston tasviriy san'atida miqdor o'zgarishi, ya'ni rassomlar jamoasi
qarayib ikki barobarga oshganligini sifat o'zgarishlariga ham olib kelganligini
ko'rishimiz mumkin. Bunga misol qilib, Leningrad (Sankt-Peterburg) rassomchilik
Akademiyasini R. Ahmedov, M. Saidov, T. Oganesov, N. Qo'ziev, R. CHoriyev,
V. Zelikov, Moskva san'at oliy o'quv yurtlarini esa YU. Elizarov, V. Jmakin, V.
Sosedov, J. Umarbekov, e. Kalantarov, N. Rahimboyev va shu kabi boshqa ko'plab
rassomlar tamomlab ijod yo'liga kirganligini keltirishimiz mumkin.
Tasviriy san'atda barcha tur va janrlaming mavzu doirasi kengaydi,
voqeaband tematik kartinalar umshdan keyingi hayot mazmuni bilan boyidi.
Rassomlar mehnat mavzusi ko lamini kengaytimvchi, ijodkor-yaratuvchi insonnni
ulugTaydigan kompozitsion yorqin syujet yechimlarini izlay boshladilar.
Musawirlar mazmun poetikasini bo'rttirish uchun rangtasviming triptix formalariga
murojaat etishdi va bir mavzuda qator asarlar chizib, rangtasvir syuitalarini
yaratdilar.
Paxtadan yuqori hosil olish partiya tomonidan qat'iy nazorat ostiga olindi.
Rassomlarga esa bu ishda bosh targ’ibotchi, tashviqotchi vazifasi yuklandi.
Rassomlar majburiy ravishda paxta dalalariga yuborilar va u yerda og’ir mehnatda
yozilgan, quyosh taftidan qoraygan dehqon obrazini maqtashlari talab qilinar edi.
SHuning uchun ham mazmun va badiiy ifoda jihatidan turli tuman asarlar yaratildi.
Jumladan, B. Boboevning “Farg’ona syuitasi”, V. Burmakinning “Paxta terimi”,
V. Kovinning “Yer yetildi”, R. Ahmedovning “Hosilot”, “Mehnatda ham soldat”,
L. Abdullayevning “Cho'lni o'zlashtimvchilar”, N. Kashinaning “Zveno
muvaffaqiyati”, M. Saidovning “Normani bajara olmadi” kabi asarlarini bunga
misol qilib keltirish mumkin.
Rassomlar o'z ijodlarida ushbu davmi rang barang ko'rinishda ifodalashga
intildilar. Ishchi va dehqonlar sinf sifatida tabaqalashtirildi, ulaming vakillari
badiiy asarlarga ko'chdi. Ba zi bir rassomlar kolxozchilar, qishloq kishilarining
faoliyatini madh etishdi. Bunday asarlar sirasiga M. Saidovning “Uzum terish”, R.
8

$Ahmedovning “Dala xirmoni”, T. Ogonesovning “CHo'ponlar”, N. Kashinaning “Oltin mahsul” kabi asarlarini olishimiz mumkin. V. Pravdyukning “Tsementchi ayol”, G. UPkoning “Mashaqqatli safar” kabi asarlari orqali esa ba'zi rassomlar ishchilar sinfi mavzusida mo'yqalam tebratganligining guvohi bo'lishimiz mumkin. Musawirlar xalq hayoti, uning turmushiga ko'proq e'tibor bilan qaray boshlaganliklari sababli ham bu yillarda maishiy janming mavzu chegaralari kengayib, badiiy jihatdan boyidi. Rassomlar odamlaming fikri, ichki xis-tuyg’ulari, kechinmalarini, turmush tarzini ochib berishga intilganliklarini ko'rishimiz mumkin. R. Ahmedovning ‘Tong. Ona”, M. Saidovning “Oila”, N. Kashinaning “Qo'riq erda”, J. Umarbekovning “Do'stim”, Z. Kovalevskayaning “Xalq san'ati ustalari”, G\ Abduraxmonovning ‘To y”, YU. Taldikinning “Gilam bozori”, R. CHorievning “Alla”, Z. Inog’omovning “Kolxoz oshpazi”, A. Perovning “Mehmondorchilik” va shu kabi ko'plab kartinalari shunday asarlar jumalasidandir. Eng asosiysi esa bu davrda Sobiq Ittifoq “dahosi” hisoblangan Lenin obrazini va uni o'ylab topilgan “dohiyona xislatlari”ni ko'klarga ko'tarib she'rlar yozildi, bolalar uchun hikoyalar to'qildi. Boshlang’ich sinf o'quvchilari “oktyabryatlar”, yuqori sinf o'quvchilari esa “pionerlar” deb ataldi va ularga inqilobdan oldingi O'rta Osiyo xalqlari hayoti qanchalik ayanchli bo'lgani-yu va u Lenin tufayligina o'zgarganligi bolalar ongiga singdirildi. O'zbekiston rangtasvir san'ati ham bundan chetda qolmadi, qola olmas ham edi. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, rassomlar bunga ixtiyoriy tarzda majbur edilar, aks holda ularni ijodi qattiq tanqid ostiga olinardi. V. Burmakinning “Tashvishli yillar”, V. Ufimtsevning “Lenin Sibir’ surgunida” va shu kabi boshqa asarlami bunga misol qilib keltirishimiz mumkin. Bundan tashqari rassomlar inqilobchilar va grajdanlar umshi mavzularida ham ijod qilishga yuqoridan ko'rsatma olar edilar. V. Ufimtsevning “Bofshevikning tug’ilishi”, “Hamza”, R. CHorievning “Amiri ikning emirilishi”, V. Jmakinning “Paranji kuydirish”, “Hamza frontda”, G\ Abduraxmonovning “YAngi xo jayin”, M. Saidovning “Nur sari”, “Likbez”, A. Perovning “20 nchi yillar”, N. Kashinaning “Bolalar yangi hayotga qadam bosyaptilar”, B. 9$