2-jahon urushi frontlarida o‘zbeklar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	49.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

2-jahon urushi frontlarida o‘zbeklar

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH
I.BOB. O’ZBEKISTONLIK JANGCHILARNING IKKINCHI JAHON
URUSHI FRONTLARIDAGI HARAKATLARI
I.1 Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ishtiroki
I.2. Urushning dastlabki yillarida o’zbek jangchilarining fidoiyligi
II.BOB. IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA O’ZBEK XALQINING
QOZONILGAN G’ALABAGA QO’SHGAN HISSASI
II.1. Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ko`rsatgan insonparvarligi
II.1.O`zbek ayollarining ikkinchi jahon urushi frontlaridagi faoliyati
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: O`zbekistonliklar ikkinchi jahon urushi frontlarida
munosib ishtirok etishdi. Ular Stalingrad janglarida O'zbekistonliklar 62-va 64-
armiyaIar safida turib tarixiy Stalingrad jangida qahramonona jang qildilar. Janglar
avjiga chiqqan paytda Stalingradga Samarqand va Farg'onada tuzilgan 90- va 94-
o'qchi brigadalari yetib kelib jangga kirdilar. Bu brigadalar asosan o'zbek
yigitlaridan tuzilgan bo'lib, komandirlari orasida S.Nuritdinov, V.Umarov,
A.Murodxo'jayev, F.Norxo'jayev va boshqalar bor edi. 21-otliq askarlar
diviziyasining jangovar ruhda jang qilishida diviziya komissari Mullajon
Uzoqovning xizmati katta bo'ldi. O'zbekistonlik jangchilardan 2738 kishi
«Stalingrad mudofaasi uchun» medali bilan mukofotlandi. 1943— yil yozida
Kursk yonida bo'lgan qattiq janglarda O'zbekistonda tuzilgan 62-va 69-o'qchi
diviziya jangchilari jasorat ko'rsatdilar. O'zbekistonliklar 5-va 15-o'qchi diviziyalar
hamda 5-O'zbekistonliklarning "Tub burilishga" qoshgan hissasi gvardiyachi va
62-gvardiyachi o'qchi diviziyalar tarkibida ham jang qildilar. «Oryol» diviziyasi
faxriy nomini olgan 5-o'qchi diviziya tarkibida farg'onalik Ahmadjon Shukurov
ham bor edi. Zolotoryovka uchun qattiq janglarda Ahmadjon Shukurov matonat
ko'rsatdi, dushmanning 110 ta askar va zobitlarini yer tishlatdi va 15 tasini asir
oldi. Bu jasorati uchun unga Qahramon unvoni berildi va Zolotoryovka qishlog'i
o'sha paytdan boshlab Shukurovka deb ataladigan bo'ldi. Kurskdagi porloq
g'alabadan so'ng Qizil Armiyaning 2000 km uzunlikdagi frontda qudratli strategik
hujumi boshlanib ketdi. Dneprni birinchi bo'lib kechib o'tganlar orasida G'ijduvon
tumanidagi Lavzekaron qishlog'idan chiqqan starshina Vali Nabiyev, andijonlik
Qambarali Do'smatov, qoraqalpoqlik Xudoybergan Shoniyozov, shofrikonlik
Sharif Ergashev, Buxorodan chiqqan T.A.Tixonov va boshqalar bor edi. Dneprni
kechib o'tishda, uning o'ng qirg'og'idagi istehkomlarni egallashda ko'rsatgan
jasorati uchun jami 2348jangchiga, shu jumladan, 26 o'zbek yigitlariga
Qahramonlik unvoni berildi.
Kurskdagi g'alaba va dushmanning Dneprdan uloqtirib tashlanishi natijasida jahon
urushining borishida tub burilish yasaldi, harbiy strategik tashabbus dushmandan

batamom tortib olindi. Stalingraddagi g'alaba Gitler Germaniyasining yengilishi
muqarrarligini ko'rsatgan bo'lsa, Kursk va Dneprdagi g'alaba nemis fashist
qo'shinlarini halokatga mahkum etdi. O'zbekistonlik jangchilar Leningrad qamalini
yo'q qilish, Ukraina, Belorussiya, Moldaviya va Boltiqbo'yi respublikalarini
dushmandan ozod qilish uchun boigan janglarda ham qahramonlik namunalarini
ko'rsatdilar. 1944— yil kuz oylariga kelganda dushmanmamlakatdan butunlay
haydab chiqarildi, SSSR chegaralari tiklandi. Yuqoridagi barcha jarayonlarni ilmiy
manbalar va adabiyotlar orqali asoslash mazkur kurs ishining dolzarbligini
belgilaydi.
Mavzuning o`rganilish darajasi: Ikkinchi jahon urushida
O`zbekistonliklarning faoliyatiga doir bir qancha olimlar izlanish ishlari olib borib
tadqiq etishgan. Jumladan , Inoyatov H . G ' alabaga qo ' shilgan hissa . - T . Fan , 1975,
Jo ' rayev T . O ' zbekiston jangchilari Ulug ' Vatan urushi frontlarida . - T .: Fan , 1975,
Karimov Sh . G ’ alabaga qo ’ shilgan hissa . – T ., O ’ zbekiston , 1990. – B . 87
O ’ zbekiston tarixi va madaniyati . - T ., O ’ zbekiston , 1992, O ’ zbekiston tarixi (1917-
1991 yillar ). – T . Sharq , 2000. – B . 134 O ’ zbekistonning yangi tarixi . II kitob.
O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 106
O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi. 2003, O'zbekiston tarixi ( 1917-1991) 2-
kitob. -T.:O'zbekiston, O’zbekiston tarixi (1917-1993 yillar). –T. O’qituvchi, 1994,
Surxondaryo tarixi Tursunov S, Qobilov E, Murtazoev B, Pardayev T. - T.: Sharq,
2004. 6. Xotira Toshkent shahri. 1- kitob. - T.: Qomuslar bosh tahririyati. -B.6. 7.
Xotira Samarqand shahri.1- kitob. - T.: Ibn Sino nomidagi matbaa- nashriyoti
birlashmasi, 1994, Sirojev O. Fashizm ustidan erishilgan g'alabada
Buxoroliklarning roli. - T.: O'zbekiston, 1996, Yorbozorova Z. Ikkinchi jahon
urushida o'zbekistonlik xotin- qizlarning faoliyati. B.M.I.Qarshi. 2013, Xotira
Xorazm shahri.1- kitob. - T.: G'afur G'ulom nomidagi adabiyot. 1994, Xotira
Farg'ona shahri. 2- kitob. - T.: Qomuslar bosh tahririyati.1994. . Academic, Xotira
Andijon. 1- kitob. - T.: Mehnat. 1994. 12. Adham Rahmat. Shinelli qizLar. - T.: ,
1970 kabi bir qancha ilmiy asarlarda yoritilgan.

Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi sifatida
ikkinchi jahon urushi frontlarida o`zbekistonliklarning qo`shgan hissasi, ularning
insonparvarligi va fidoiyligi asosidagi ma’lumotlar hamda ularni yangicha
yondashuv asosida tahlil qilib, inqiroz omillarini tatqiq etish kabilar tashkil etadi.
Mazkur davrga xos ilmiy xulosa va fikr mulohaza bildirish tashkil etadi. Shu
maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi:
 O’zbekistonlik jangchilarning ikkinchi jahon urushi frontlaridagi harakatlari
to`g`risida ma’lumot berish;
 Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ishtirokini yoritish;
 Urushning dastlabki yillarida o’zbek jangchilarining fidoiyligi borasidagi
qarashlarni tahlil qilish;
 Ikkinchi jahon urushi yillarida o’zbek xalqining qozonilgan g’alabaga
qo’shgan hissasini tadqiq etish;
 Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ko`rsatgan insonparvarligi
masalasini o`rganish;
 O`zbek ayollarining ikkinchi jahon urushi frontlaridagi faoliyati jarayonini
tahlil qilish
Shu va boshqa bir qancha vazifalarni o`z ichiga qamrab oladi.
Mavzuning ob’ekti va predmeti: ushbu kurs ishining obyekti sifatida
ikkinchi jahon urushi frontlarida o`zbekistonliklarning qo`shgan hissasi, ularning
insonparvarligi va fidoiyligi haqidagi jarayonlar tashkil etsa, predmeti esa ikkinchi
jahon urushi frontlarida o`zbekistonliklarning qo`shgan hissasi, ularning
insonparvarligi va fidoiyligi, ular bilan munosabatlari borasidagi ma’lumotlarni
manba va adabiyotlar, ilmiy ishlar va internet ma’lumotlari orqali o`rganib tahlil
etish tashkil etadi.
Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, to`rtta
paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.

I I.BOB. O’ZBEKISTONLIK JANGCHILARNING IKKINCHI JAHON
URUSHI FRONTLARIDAGI HARAKATLARI
I.1 Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ishtiroki
O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A .Karimov ta’kidlaganidek
”Ikkinchi jahon urushiga qanday qaralmasin,bu urushda qaysi g`oya ostida va
kimning izmi bilan olib borilgan bo`lmasin, o`z Vatani el-yurtining yorug`
kelajagi, beg`ubor osmoni uchun jang maydonlarida halok bo`lganlarni,o`z
umrlarini bevaqt xazon qilgan insonlarni doimo yodda saqlaymiz. Bu achchiq,
lekin oliy haqiqatni unutishga hech kimning haqqi yo`q va bunga yo`l ham
bermaymiz. Urush yillari - O`zbekiston tarixining uzviy bir qismi. Biz
tariximizdan biror sahifani olib tashlamaymiz. Bu tarix –bizniki uni unutishga hech
kimning haqqi yo`q”. O'zbek aholisi ko`ngilli va ixtiyoriy ravishda urushga
sararbar etilib, fashist bosqinchilariga qarshi kurashda bor kuch-shijoati,g`ayati
bilan qo`liga qurol tutib,kurashga otlandi. Shuningdek, mard-jasur o`g`lonlar bilan
birgalikda yurt ravnaqi uchun kurashgan, fidoyi va qahramon bo`lgan mard-u
maydon ayollar ham kurash olib bordilar. Urushning dastlabki kunlaridayoq
G'arbiy chegaralardagi harbiy qo'shilmalar tarkibida xizmat qilayotgan
o'zbekistonliklar fashist bosqinchilarga qarshi jangga kirdilar 1
. Chegarada
joylashgan Brest qal'asining 50 dan ortiqroq milllatga mansub jangchilari orasida
o'zbeklardan Doniyor Abdullayev, Bobohalil Kashanov, Ahmad Aliyev, Nurum
Siddiqov, Uzoq O'tayev va boshqalar bor edi 2
. Ular qai'a himoyachilari bilan
yelkama-yelka turib dushmanning katta kuchlariga qarshi qariyb bir oy davomida
oxirgi tomchi qonlari qolguncha jang qildilar 3
.
O'zbekistonlik jangchilar qatnashgan Brest, Smolensk, Kiyev, Odessa, Sevastopol
va Leningradning qahramonona himoyasi fashistlar Germaniyasining «Yashindek
tez uaish» qilish rejasiga dastlabki zarba bo'ldi. 1941— yil kuz-qish oylarida
Moskva ostonalarida hayot-mamot janglari bo'ldi. Moskva ostonalaridagi ana shu
1
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 156
2
www.fayllar.org.uz// G`alabaga qo`shilgan hissa
3
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 123

dahshatli janglarda O'zbekistonlik jangchilar ham sabot-matonat, yuksak harbiy
mahorat ko'rsatdilar. Janubiy-G'arbiy front tarkibidagi 353-tog'-o'qchi polki
jangchisi Qo'chqor Turdiyev katta j as о rat ko'rsatdi. U 1941— yil 25-oktabrda
safdoshlari bilan razvedkaga, so'ngra «til» olib kelishga yuborildi. Otishmada
barcha quroldoshlari halok bo'lgan Qo'chqor Turdiyevning bir o'zi dushmanning
bir DZOTini va 9 askar va zobitini yo'q qilib, 3 tasini asirga olib keldi. Bu jasorati
uchun Qo'chqor Turdiyev o'zbekistonlik jangchilar orasida birinchi bo'lib
Qahramon unvoniga sazovor bo'ldi. Toshkentda uzoq yillar xizmat qilgan general
I.V.Panfilov Almati shahrida turkistonliklardan diviziya tuzdi. Uning komandirlari
tarkibida Toshkent piyoda bilim yurti va O'rta Osiyo harbiy okrugining harbiy-
siyosiy bilim yurtida ta'lim oigan 180 zobit bor edi. General I.V.Panfilov diviziyasi
Moskva ostonalaridagi Volokolamsk yo'nalishida O'zbekistonliklar Moskva uchun
janglarda lishida qattiq janglar qildi. Diviziya jang maydonida dushmanning 114
tankini, 26 ming askar va zobitlarini, 5 samolyot va boshqa ko'plab texnikasini
yo'q qildi.
O'zbekistonda tuzilgan 258-o'qchi diviziyasi askarlari Moskva ostonalaridagi
janglarda 9000 dan ko'proq dushmanning askar va zobitlarini yer tishlatib, 137
aholi yashaydigan punktlami ozod etib, birinchilardan bo'lib Oka daryosiga chiqib
oladi, ko'plab jangovar texnikani qo'lga tushiradilar 4
.Moskva himoyachilari orasida
o'zbek qizi Zebo G'aniyeva ham bor edi. 1942— yiJ 21-may kunigacha 23 fashistni
yer tishlatdi. 16 marta razvedkaga borib, dushman to'g'risida qimmatli ma'lumotlar
olib keldi 5
. Zebo G'aniyeva jasorati uchun Qizil Bayroq ordeni bilan mukofotlandi.
Moskva ostonalarida o'zbekistonlik merganlar - Is'hoqov 354 fashistni, Abubckov
229, Yusupov 132, Madaminov 123 fashist askar va zobitlarini yer tishlatdilar.
1753 nafar o'zbekistonlik jangchilar «Moskva rnudofaasi uchun» medali bilan
mukofotlandilar. «Chekist» partizan otryadining razvedkachisi, qo'rqmas partizan
Mamadali Topiboldiyevning nomi Belorussiyada mashhur bo'ldi. U dushmanning
67 askar va zobitlarini yo'q qilib, 180 tasini asirga oldi. M.Topiboldiyev ko'rsatgan
jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor bo'ldi. Belorussiyaning Pisarevo
4
O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi. 2003. – B.90
5
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 116

qishlog'i o'zbek xalqining jasur o'g'loni nomiga Topiboldiyevka deb ataldi. Gomel
atrofidagi «Temir yo'l urushi»da ishtirok etgan Jonibek Otaboyev, Bryansk
atroflarida dushmanga to'satdan zarba bergan I.Musayev, A.Hakimov, I.Qosimov
va boshqalarning nomlari urush solno-masidan o'chmas o'rin O'zbekistonliklar
yevropa xaloskorlari. O'zbekistonlik jangchilar Yevropa xalqlarini fashistlardan
ozod etishda ham faol qatnashdilar.Yevropa xaloskori, birinchi o'zbek generali, 57-
gvardiyachi divizi-yasining qo'mondoni Sobir Rahimov Polshada shonli xotira
qoldirdi. Uning diviziyasi Kavkazdan Sharqiy Prussiyagacha boigan masofani
qattiq janglar bilan bosib o'tdi. Ko'rsatgan harbiy jasorati uchun u to'rt marta Qizil
Bayroq ordeni, Suvorov ordeni, Qizil Yulduz ordeni va ko'plab medallar bilan
taqdirlandi. 1943— yil martda unga general-mayor unvoni beriladi. 1943— yil
may oyidan 1944— yil aprelgacha bo'lgan muddatda Moskvada oliy Harbiy
Akademiyada ta'lim oldi. Sobir Rahimov Akademiyani tamomlab, avval Belorus-
siyani ozod etishda, so'ngra Polshaning Grudzyandz, Gnev, Starograd, Dzyaddovo
shaharlarini ozod etish uchun bo'lgan janglarda sarkardalarga xos harbiy san'atini
namoyish etdi. 1945— yil 26-martda Gdansk shahrini ozod etish uchun bo'lgan
jangda qahramonlarcha halok bo'ldi. Sobir Rahimovga o'limidan so'ng Qahramon
unvoni berildi. Polsha xalqi general Sobir Rahimov nomini e'zozlab kelmoqda.
Gdansk shahridagi ko'chalar, maktablarga general Sobir Rahimov nomi berilgan.
O'zbekistonliklar Yevropa mamlakatlarida avj olgan Qarshilik ko'rsatish harakatida
ham faol qatnashdilar. Ular dushmanning maxsus lagerlaridan qochib,
Chexoslovakiya, Polsha, Yugoslaviya, Gretsiya, Fransiyadagi Qarshilik ko'rsatish
harakatiga qo'shilib jang qildilar 6
. samarqandlik G.G.Bulatov otryadi Polshada
o'nlab ko'prik-larni, temir yo'llarni portlatdi, dushmanning harbiy qismlari va
jangovor texnikasi ortilgan eshe'lonlarni ag'dardi. 1944— yil o'rtalarida
Slovakiyada fashistlarga qarshi ko'tarilgan milliy qo'zg'olonda o'zbekistonliklardan
partizan otryadi komandiri V.F.Melnikov, R.AlIamov, A.Narzullayev,
R.Hamroyevlar ishtirok etdi. Yugoslaviyada ko'rsatgan jasorati uchun farg'onalik
Uksanboy Xolmatov 3 marta Yugoslaviyaning mukofctlariga sazovor bo'ladi.
6
O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi. 2003. – B.50

Fransiyada 37 millat va elatlarga mansub 2200 sovet harbiy asirlaridan tuzilgan
partizanlar polki A.A. Kozaryan qo'mondonligida fransuz par-tizanlari bilan
birgalikda jang qilib, Ales, Vilfor, Sen-Sheli shaharlarini, Gar va Lozer
departamentining qishloqlarini fashistlardan ozod qildilar. Bu janglarda
samarqandlik Abdulla Rahraatov, Bulung'urtumanidan Sariboy Shomurodov,
toshkentliklar - Rahmon Rahimov, Nasib Amirov va boshqalar faol qatnashdi.
Fransiyaning janubini ozod etishda ko'rsatgan jasorati uchun qo'qonlik Hoshim
Ismoilov, toshkentlikTojiboy Ziyayev Janna d'Ark kresti ordeni bilan
mukofotlandi.
O'zbekistonliklarning Qarshilik ko'rsatish harakatidagi ishtiroki Yevropa
xalqlarining fashistlar asoratidan xalos qilish harakatiga qo'shgan muhim hissa
bo'ldi. Dushman o'ta makkor edi. Harbiy asirlar o'rtasida millatlarni bir-biriga
qarshi gij-gijlash, kelib chiqishi nemislardan bo'lgan sovet fuqarolarini qulayliklar
yaratish evaziga o'ziga xizmatkorlikka olish, sovet hokimiyatiga nisbatan norozilik
kayfiyatida bo'lgan ayrim musulmon etnik guruhlaridan siyosiy maqsadlarda
foydalanishga ham urinib ko'rdi. Rozi bo'lmaganlarni ochlik va o'lim bilan
qo'rqitar edi, bu usul asirlarga ko'proq ishlatilardi. Fashistlar Germaniya
Vermaxtining 1942— yil dekabr oyidagi buyrug'ig'a binoan harbiy asirlardan «Rus
ozodlik armiyasi», «Turkistonlegioni», «Volga-Ural legioni» kabi harbiy
qo'shilmalar tuzishdi, ulardan partizanlarga qarshi kurashda foydalanishdi ham 7
.
Chet el manbalarida bunday tuzilmalarga jalb etilganlar soni oz emas, ko'p emas,
qariyb 1 mln. kishiga etganligi ko'rsatiladi. Bunga, ehtimol, Stalinning asirlikka
tushib qolganlarni vatan xoinlari deb hisoblagani ham o'z ta'sirini ko'rsatgan
bo'Hshi mumkin. Haqiqatda esa, ko'pgina harbiy askarlar bunday legionlarga
majburan kiritilgan edi, ular yashirin guruhlar tuzib partizanlar bilan aloqa bog'lash
yo'lini qidirganlar 8
. Masalan, 1944— yil yanvarida Gitlerchilar «Turkiston legioni»
otryadini Cherno-goriyaga yugoslaviyalik partizanlarga qarshi jangga soladi.
Otryadlarning birida 28 o'zbek yigitlari - S.Fayziyev, A.Ahmedov, Z.U.Husanov
va boshqalar bor edi. Zobit S.Fayziyev mahalliy aholi bilan aloqa bog'laydi va
7
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 127
8
O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi. 2003. – B.56

uning ko'rsatmasi bilan legionchilar fashist koman-dirlarini otib tashlab, qurol-
aslahalari bilan toqqa, partizanlar tomo-niga o'tadi. 1944— yil 25-may kuni 28
o'zbekistonlik legionchilar Yugoslaviyada harakat qilayotgan bolgar askarlari
batalyoniga qo'shilib ketadi. Ular orasida jang qilgan toshkentlik Z.U.Husanovning
taqdiri ibratlidir. U 1941— yilda Smolenskda yarador bo'ladi, tuzalib safga qaytadi
va 1943- yil 5-iyulda 228-o'qchi polki safida qahramonlarcha jang qilib og'ir
yaralanadi. Quroldoshlari u halok bo'ldi deb hisob-lashadi, uyiga bu haqda xabar
ham yo'llashadi, unga Qahramon unvoni beriladi. Ammo jangchi o'lmay qoladi,
dushman uni og'ir yarador holda asirga oladi, keyin «Turkiston legioni»ga kiritadi.
Ziyamat Husanov o'rtoqlari bilan partizanlar tomoniga o'tadi. Priyepol shahrida
fashistlarga qarshi mardona jang qilib, ko'plarini yer tishlatadi. O'zi ham og'ir
yarador bo'ladi, do'stlari uni o'ldi deb hisoblashgan edi 9
. Yo'q, tirik qolgan ekan, bir
mahalliy ayol jangchini o'ziga keltiradi, Italiyadagi harbiy kasalxonaga joy-
lashtirishadi 10
. U to'rt rnarta operatsiyani boshidan kechiradi, sog'ay-gach, o'z
yurtiga keladi va Qahramon unvoniga sazovor bo'lganligidan xabar topadi.
Gitlerchi fashistlarning sovet harbiy asirlarini o'z vatandoshlariga qarshi
urishtirishga qaratilgan siyosiy nayrangi, «Turkiston legioni» tuzishga intilishlari
ham barbod bo'ladi. Biroq omon qolgan asirlaming taqdiri ham og'ir kechadi. Ular
o'z Vataniga qaytib kelgach, gumon ostida bo'ldilar, ishga joylashishda, uy-joyli
bo'lishda qiynaldilar. O'zbekistonlik harbiy asirlardan 15 mingdan ortiqrog'i yana
lagerlarga, endi sovet hukumatining lagerlariga tashlandi va ularga shafqatsizlarcha
munosabatda bo'lindi. Bunday hollar Stalin va uning atrofidagilar yaratgan
ishonmaslik va gumonsirash ning oqibati edi.
Urush o'zining so'nggi pallasiga kirdi. Berlin uchun qattiq janglar bo'ldi.
Qahramonlar - Botir Boboyev, Tojiali Boboyev, Solih Umarov, Shuhrat ordenining
to'liq kavalerlari Abdulla To'qmoqov va Said Nomozovlar Berlinni zabt etishda
qahramonlarcha jang qildilar. «Berlin olinganligi uchun» medali bilan
o'zbekistonlik jangchilardan 1706 kishi taqdirlandi. Fashistlar Germaniyasi tor-mor
9
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa. –T.:Fan. 1975. –B.77.
10
Jo`rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.32

etHdi. Germaniya ustidan qozonilgan g'alaba uchun medali bilan 109208
o'zbekistonlik jangchi taqdirlandi.
I.2. Urushning dastlabki yillarida o’zbek jangchilarining fidoiyligi
Respublikamizdagi barcha sanoat korxonalari urush boshlanganidanoq qayta
qurilib, madofaa uchun zarur mahsulotlar ishlab chiqarishga o’tkazildi. Qurol-
yarog’lar va o’q dorilar ishlab chiqarish rejalari, O’zbekistonning xom ashyo va
moddiy resurslarini front yehtiyojlariga va avvalo respublikada og’ir sanoat
vujudga keltirishga safarbar qilish choralari ko’rildi. Respublika rahbariyati
korxonalarning samaradorligini oshirish maqsadida ularning huquqlarini
kengaytirdilar, murakkab vazifalarni markaz bilan kelishmasdan tezkorlik bilan hal
qilishdan qo’rqmadilar. Urushning birinchi kunlaridanoq O’zbekiston aholisi
moddiy resurslarini safarbar qilish, jangovar holatga keltirish tadbirlari ko’rildi 11
.
Front uchun zahira va komandirlar tayyorlandi. Bu ishni amalga oshirishda
urushning boshida O’zbekistonga ko’chirib keltirilgan harbiy akademiyalar va
bilim yurtlari alohida o’rin yegalladilar. O’rta Osiyo Harbiy okrugi bo’yicha urush
boshlangandan keyin 1,5 yil ichida 109 ta harbiy qo’shilma tuzildi. Ular orasida
O’zbekistonda tuzilgan milliy harbiy qo’shilmalar ham bor yedi 12
. 1941 yil
noyabridan 1942 yil martigacha O’zbekistonda 9 ta alohida o’qchi brigada va 5 ta
(otliq) diviziya tuzildi.
Bundan tashqari O’zbekistonda madofaa jamg’armalari uchun mablag’ to’plash
tashkil qilindi. Urushning dastlabki kunlaridayoq bu jamg’armalarga respublika
aholisining 30 mln so’m mablag’i tushdi. Shunday qilib, urushning dastlabki
davridayoq O’zbekistonda xalq xo’jaligi harbiy izga o’tkazildi, milliondan ortiq
kishi harbiy xizmatga chaqirildi. Butun xalq, barcha moddiy va ma’naviy boyliklar
fashizmga qarshi kurashga safarbar qilindi. Sovet ittifoqi g’arbidagi ko’pgina katta
sanoat va qishloq xo’jaligi rayonlarining fashistlar tomonidan bosib olinganligi
mamlakat xalq xo’jaligini og’ir ahvolga solib qo’ydi. Chunki bu hududlarda SSSR
11
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 117
12
Karimov Sh. G’alabaga qo’shilgan hissa. –T., O’zbekiston, 1990. – B. 70

aholisining 40% i yashar, temirning 68% i, po’latning 58% i, alyuminiyning 60% i,
ko’mirning 63% i, bug’doyning 38% ini shu yerlar berar yedi. Mudofaa
ahamiyatiga yega bo’lgan og’ir sanoat korxonalarining katta qismi g’arbiy
hududlarda joylashgan yedi. Urush boshidagi bunday katta yo’qotishning o’rnini
qoplash va dushman ustidan g’alabani ta’minlaydigan sanoat ishlab chiqarishini
yo’lga qo’yish o’sha davrdagi dolzarb vazifa bo’lib qolgan yedi. Bu vazifani
bajarish uchun urush boshida amalga oshirilgan tadbirlar haqida ma’ruzamiz
boshida aytib o’tgan yedik. 1941 yilning yoziga kelib xalq xo’jaligini qayta qurib,
uni harbiy izga o’tkazish O’zbekistonda asosan oxiriga yetkazilgan yedi. 1942 yili
yalpi sanoat mahsulotini ishlab chiqarish ikki barobar ko’paydi, 1943 yilda yesa
sanoatning respublika xalq xo’jaligidagi salmog’i 75% gacha ortdi 13
. Harbiy ishlab
chiqarish quvvatlarini oshirib borish zaruratlari sanoat qurilishini tobora
ko’paytirishni talab qilar yedi. O’zbekistondagi industrial rivojlanish yelektr
yenergiya ishlab chiqarishni keskin ravishda oshirishni talab qildi. Yelektr
stansiyalar qurilishiga 1941 yilda 1 mlrd so’m ajratilgan bo’lsada, mablag’
yetishmasligi sababli qurilish ishlari hashar yo’li bilan amalga oshirildi. Hammasi
bo’lib yetti yirik yelektrostansiyasi, jumladan Salor va Farhod GESlari barpo
yetildi.6 Shu yillardagi O’zbekiston og’ir sanoati rivojlanishining asosiy
yo’nalishlari yenergetika, mashinasozlikdan tashqari qora va rangli metallurgiya,
ko’mir bazasini vujudga keltirish, kimyo sanoati tarmoqlarini yuksaltirishdan
iborat bo’ldi 14
. Respublika sanoat qurilishi maydonchasiga aylandi. Bekobodda
metallurgiya zavodi, Lyangarda molibden fabrikasi qurilib, Chirchiq
yelektrokimyo kombinatining ikkinchi navbati ishga tushirildi. Respublikada urush
yillari hammasi bo’lib 280 ta yangi sanoat korxonalari barpo yetildi. Toshkent
mamlakatning yeng yirik sanoat markazlaridan biriga aylandi. Shu davr mobaynida
respublika sanoati quvvati 2 marta, neft ishlab chiqarish 4 marta, ko’mir ishlab
chiqarish 30 marta, ximiya sanoati 7,5 barobar, mashinasozlik 13,4 marta, metallni
qayta ishlash 4,5 marta ko’paydi. Respublikada sanoatni yuksaltirish sohasida
13
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa. –T.:Fan. 1975. –B.19-20.
14
O’zbekiston tarixi. – T. Yangi asr avlodi. 2003. – B.68

amalga oshirilgan tadbirlarning barchasi ma’muriy - buyruqbozlik usulini qo’llash
yo’li bilan bajarildi. Mavjud imkoniyatlar, resurslar kishilarning jismoniy-ruhiy
holati hisobga olinmasligi oddiy holat yedi. Odamlar holdan toyguncha ishlashga
majbur qilinar yedi. Lekin hamma ham haddan tashqari zo’riqib ishlashga bardosh
berolmasdi, ba’zilar holdan toyib halok bo’lishardi 15
. Uzoq masofalardan ishga
qatnovchilar uchun transport yo’q yedi. Kiyim-bosh, poyabzal yetishmasdi,
iste’mol qilinadigan oziq-ovqat ham bir holatda yedi. Sanoat obektlari majburiy
ravishda ishga tushirildi, sexlardagi stanoklar, devorlarni tiklash bilan bir vaqtda
o’rnatildi, hatto tomi yo’q binolarda ham mahsulotlar ishlab chiqarildi, havo yesa
nihoyatda sovuq yedi, malakali ishchilar o’rnida yendigina o’qishni tamomlagan
o’smirlar va xotin-qizlar ishlardi, ishlab chiqarish sifati talab darajasida bo’lmasdi.
Ochlik va nihoyatda charchab-toliqishdan sillasi qurishiga qaramasdan sanoat
xodimlari frontni qurol-yarog’, jangovor texnika, moddiy resurslar bilan ta’minlash
uchun bor imkoniyatlarini ishga solardilar. SSSR Germaniya ustidan qurollanish
poygasida yutib chiqqanligida mamlakat mehnatkashlarining, jumladan
o’zbekistonliklarning fidokorona mehnati hal qiluvchi ahamiyatga yega bo’ldi.
O’zbekiston sanoati urush davomida frontga 2100 ta samolyot, 17342 ta
aviamotor, 2318 ming dona aviabomba, 17100 ta minomyot, 4500 birlikdan iborat
minalarni yo’q qiluvchi qurol, 60 mingga yaqin harbiy kimyoviy apparatura, 22
mln dona mina va 500 ming dona snaryad, 3 mln radiolampa, 300 mingta
parashyut 5 ta bronepoyezd, 18 ta sanitar poyezdi, 2200 ta ko’chma oshxona
7518,8 mingta gimnasterka, 2636,7 mingta paxtali nimcha, 2861,5 mingta armiya
yetigi yetkazib berdilar 16
.
Fashistlar Germaniyasi ustidan qozonilgan g’alabada O’zbekiston qishloq xo’jaligi
mehnatkashlarining ham katta hissalari bor. Qishloq xo’jaligi oldida front va front
ortini oziq-ovqat mahsulotlari bilan, sanoatni xom ashyo bilan yetarli darajada
ta’minlashdek g’oyat qiyin vazifa turar yedi. Buning uchun agrar ishlab chiqarishni
g’oyat qisqa muddat ichida, butun xalq xo’jaligi kabi, harbiy izga o’tkazish,
qishloqdagi barcha moddiy resurslarni safarbar yetish, texnika yekinlari, don,
15
Jo`rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.39
16
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 106

kartoshka va sabzavotlar yekishni ko’paytirish, chorvachilik mahsuldorligini,
qishloq xo’jalik ishlab chiqarish samaradorligini oshirish lozim yedi. Bu
vazifalarni hal qilish bir qator omillar tufayli murakkablashib ketgan
yedi. Birinchidan, shu davrga kelib markaz olib borgan siyosat natijasida paxta
yakka hokimligi qaror topganligi qishloq xo’jaligi boshqa sohalarining
rivojlanishini birmuncha qiyinlashtirdi 17
. Chunki ajdodlar to’plagan tajriba unutila
boshlagan yedi. Buning ustiga Markaz O’zbekiston oldiga oziq-ovqat bilan
ta’minlash vazifasini qo’yarkan, paxta maydonlarini kamaytirmaslikni ham talab
qildi. Chunki paxta mudofaa sanoati uchun g’oyat muhim xom ashyo hisoblanar
yedi. Ikkinchidan, butun mamlakat miqyosida sanoat harbiy izga ko’chirilganligi
sababli, traktorlar, seyalkalar, yuk mashinalari va boshqa uskunalar bilan qishloq
xo’jaligini ta’minlash to’xtatildi. Yonilg’i, yehtiyot qismlar olib kelinishi keskin
kamaytirildi. Natijada agrar sohaning moddiy texnika bazasi zaiflashdi qo’l
mehnatining ulushi oshdi va ot ulov bilan bajariladigan ishlar hajmi ko’paydi 18
.
Uchinchidan, malakali kadrlar va qishloq aholisining mehnatga yaroqli asosiy
qismi frontga safarbar yetildi. Bundan tashqari 155 mingdan ortiq o’zbekistonliklar
mehnat batalonlariga jalb qilindilar. Buning oqibatida 1945 yilga kelib qishloqdagi
mehnatkash dehqonlar soni 40% ga kamaydi. Ayniqsa mexanizatorlar soni keskin
qisqardi. Ularning soni urush boshida 27888 kishini tashkil qilgan bo’lsa, 1942
yilga kelib 2775 kishiga tushib qoldi. Ishlab chiqarishga xotin-qizlar, keksalar,
o’smirlar jalb qilindi. Mehnat intizomini mustahkamlashga qaratilgan haddan
ziyod keskin choralar ko’rildi. Rejalashtirilgan mehnat kunini bajarmaganlar sudga
berilar yedi. Biroq, qishloq mehnatkashlarining tabiati bunday qattiq choralarni
talab qilmas yedi. Ular, qalb amri, or-nomus dav’ati bilan frontga umumxalq
yordamini ko’rsatish harakatiga qo’shildilar. Paxta tayyorlash rejasi 1941 yilda
1940 yildagiga nisbatan 45 kun oldin bajarildi va davlatga 1,6 mln tonna paxta
topshirildi. G’alla va boshqa oziq-ovqat yekinlarini yekishni kengaytirish zarurati
yangi yer maydonlarini o’zlashtirishni talab qildi. 1941 yilning bahoridayoq 220,5
ming gektar yangi hosildor yerlar o’zlashtirildi.
17
Jo`rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.101
18
www.ma’lumot.ru// Ikkinchi jahon urushi frontlarida o`zbekistonliklar faoliyati

Respublika irrigasiya qurilishi yuksak sur’atlar bilan davom yetdi. Shimoliy
Farg’ona, Shimoliy Toshkent, Yuqori Chirchiq, So’x-Shohimardon, Uchqo’rg’on
kanallari, Rudasoy, Kosonsoy suv omborlari qurildi. Natijada faqat 1942-1943
yillar mobaynida 546 ming gektar yer o’zlashtirildi 19
. Respublikada qand lavlagi,
zig’ir, kanop, makkajo’xori, kunjut kabi yekinlar yekishga ye’tibor kuchaydi.
Respublika SSSR da yetishtirilayotgan qand lavlagining 25 % ini ishlab chiqara
boshladi. Qishloq xo’jaligi yekin maydonlari strukturasi ham birmuncha o’zgardi.
Urushgacha yekin maydonlarining 90 % ida paxta yekilgan bo’lsa, urush yillarida
bu ko’rsatkich ancha kamaydi. Masalan, Farg’ona viloyatida paxta maydoni 51 %
ga tushirildi.
Urushga safarbar qilingan O’zbekistonlik jangchi-larning umumiy tarkibidan
263005 kishi halok bo’lgan, 132670 kishi bedarak yo’qolgan, 60452
vatandoshimiz nogiron bo’lib qolgan. Bu raqamlar bosqinchilarga qarshi jang
qilgan o’zbekistonliklarning 27,6%i qurbon bo’lganligidan yoki bedarak
yo’qolganligidan dalolat beradi. Urushga safarbar qilinganlarning bunchalik katta
qismining yo’qotilishi ko’p jihatdan kommunistik rahbariyat, avvalo Stalinning
yo’l qo’ygan jinoiy xato, kamchiliklari oqibatida sodir bo’ldi. Birinchidan,
armiyadagi ommaviy qatag’onlar sovet qurolli kuchlarining jangovar qobiliyatiga
halokatli zarbalar bergan yedi 20
. Faqat 1937 yilning mayidan sentyabrigacha 40
mingga yaqin polk, diviziya, korpus, brigada, harbiy okruglarga qo’mondonlik
qilayotgan, shtablarga rahbarlik qilayotgan zobitlar qatag’on qilingan yedi.
Natijada qo’mondonlik tarkibining kasbiy tayyorgarligi darajasi nihoyatda pasayib
ketgan yedi va buning oqibatida urush boshida katta qurbonlar berilgan yedi.
Qatag’onlar keyingi yillarda ham davom yettirildi. Hatto 1941 yilda urush
boshlangandan keyin ham bir guruh tajribali diviziya, korpus, armiya va front
qo’mondonlari qamoqqa olinib otib tashlangan yedilar7. 1942-1943 yillar
davomida o’zbek jangchilari Don daryosi bo’yidagi, Stalingrad ostonalaridagi va
Kursk yonidagi janglarda ishtirok yetdilar. Masalan, Stalingrad uchun bo’lgan
janglarda minamyotchilar rotasi komandiri M. Rustamov avgust oyida ikki hafta
19
Jo`rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B. 99
20
Karimov Sh. G’alabaga qo’shilgan hissa. –T., O’zbekiston, 1990. – B. 97

ichida 150 ta soldat va zobitni qirib tashladi va 20 ta yuk mashinasini yakson
qildi 21
. 1943 yil iyulida Oryol yaqinidagi Zolotaryovka qishlog’i uchun bo’lgan
jangda farg’onalik Ahmadjon Shukurov 110 nafar fashistni yo’q qilib, 15 tasini
asir oldi. Bu jasorati uchun unga Qahramon unvoni berildi. Dnepr uchun olib
borilgan janglarda yesa qahramonlik ko’rsatgani uchun 26 o’zbek yigitiga
Qahramon unvoni berildi. O’zbekiston vakillari partizanlar harakatida ham
fidoiylik bilan ishtirok yetdilar. Qahramon unvoni bilan taqdirlangan Mamadali
Topiboldiyev nomi Belorussiyada juda mashhur. U 67 ta dushman soldat va
zobitni yo’q qilib, 180 tasini asirga olgan yedi. Mutaxassislarning fikriga ko’ra
Yugoslaviyadagi harbiy va partizan tuzilmalarida 6100 ta sovet fuqarosi
qatnashgan. Ularning 260 tasi o’zbekistonliklar yedi. Yevropani fashistlar
zulmidan qutqarish uchun bo’lgan janglarda ham o’zbekistonliklar katta jasorat
ko’rsatishgan. 1945 yil aprelida Kenigsberg shahrini qo’lga kiritishdagi ishtiroki
uchun 5140 o’zbekistonlik jangchiga jangovar orden va medallar berildi. Gdansk
shahri uchun bo’lgan janglarda birinchi o’zbek generali Sobir Rahimov
qahramonlarcha halok bo’ldi. Ikkinchi jahon urushi yillarida mardlik va jasorat
ko’rsatgani uchun 110 ming o’zbekistonlik jangchi orden va medallar bilan
mukofatlandi, 338 kishiga Qahramon unvoni berildi, 82 nafar jangchi uchala
darajali shuhrat ordeniga sazovor bo’ldi 22
. Afsuski Stalincha rahbariyat Vatan
himoyachilarining barchasiga birday iltifot kursatmadi. Œn minglab mard
jangchilar hyech bir gunohsiz taxqirlash va xœrlashlarga duchor bœldilar 23
. Qizil
armiya jangchilarining anchagina qismi urushning boshlang’ich davrida asirga
tushib qolgan edi. Ayrim ma’lumotlarga kœra asirga tushganlarning umumiy soni
6,2 mln kishini tashkil qilgan. Ulardan 4 mln kishi nemis konslagerlarida halok
bœlgan, 1 mln kishi turli «milliy» harbiy bœlinmalarga qœshilgan, tirik qolgan 1
mln kishi esa nemis lagerlarini sovet lagerlari bilan almashtirishga majbur
bœldilar. Fashistlar tomonidan tuzilgan «milliy» bœlinmalar orasida œzbek,
turkman, qozoq, qirg’iz va qoraqalpoq harbiy asirlaridan tashkil topgan «Turkiston
21
“Vatan sharafi uchun”1944-yil 16-yanvar N-3(193).Tuzuvchi:Shamsutdinov R.To`plam :Ikkinchi jahon urushi va
fronti gazetalari.II kitob. –T.Akademnashr,2017. –B.43
22
Karimov Sh. G’alabaga qo’shilgan hissa. –T., O’zbekiston, 1990. – B. 87
23
www.azkurs.uz// O`zbekistonliklarning ikkinchi jahon urushiga qo`shgan hissasi

legioni» ham bor edi. Lekin ular orasida dushman tomoniga ongli ravishda œtgan
va fashislarga faol yordamlashishga qaror qilganlar salmog’i unchalik ko`p emas
edi. Asosan, legionerlar frontga yuborishsa œzimiz tomonga œtib olamiz degan
umid bilan yozilgan edilar
II . BOB . IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA O ’ ZBEK XALQINING
QOZONILGAN G ’ ALABAGA QO ’ SHGAN HISSASI
II.1. Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonliklarning ko`rsatgan
insonparvarligi
Urush yillarida o’zbek ziyolilarining minglab namoyondalari frontga
safarbar qilindi, mamlakat ichkarisida qolganlari o’zlarining fidokorona mehnatlari
bilan fashistlar ustidan g’alaba qozonishga munosib hissa qo’shdilar.
Urushning birinchi kunlaridanoq O’zbekiston olimlari, oliy va o’rta maxsus o’quv
yurtlari professor o’qituvchilari xo’jalikni harbiy izga ko’chirib uni front
yehtiyojlariga bo’ysuntirish bilan bog’lik muammolarni hal qilishga kirishdilar. Bu
boradagi ilmiy va tashkiliy ishlarni muvofiqlashtirish, ularga rahbarlik qilish sobiq
SSSR FA ning O’zbekiston filiali va keyinroq, 1943 yil 4 noyabrda uning asosida
tashkil yetilgan O’zbekiston Fanlar Akademiyasi zimmasiga tushdi. Bu
akademiyaning birinchi prezidenti yetib T.N. Qori-Niyoziy saylandi. Respublika
olimlari faoliyatidagi asosiy yo’nalishlardan biri mudofaa ahamiyatiga yega
bo’lgan mahalliy hom-ashyoni o’rganish va o’zlashtirish, yangi resurslarni izlab
topish va ulardan foydalanish, korxona va dehqonchilik xo’jaliklariga amaliy
ilmiy-texnikaviy yordam ko’rsatishdan iborat yedi 24
. Masalan, O’rta Osiyo
Industrial instituti va SAGU xodimlari Angren ko’miridan, kauchukli o’simlik va
alinutlardan faollik bilan foydalanish yuzasidan tadqiqot ishlari olib bordilar. Agrar
iqtisosdagi institutlarning olimlari hosildorlikni oshirish va yangi qishloq ho’jalik
yekinlarini joriy qilish, chorvachilik mahsulotlarini ko’paytirish usullarini ishlab
chiqdilar. Kimyogar olimlar kam uchraydigan materiallarning o’rnini bosuvchi va
24
Jo`rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.32

turli chiqindilardan qimmatbaho mahsulotlar ishlab chiqarish usullarini topdilar.
Ishlab chiqarishni kengaytirish va hom ashyo manbalarini qidirib topish maqsadida
geolog olimlar faqat 1943 yilning o’zida 35 yekspedisiya tashkil
qildilar 25
. Matematika, fizika, mexanika, yenergetika olimlarning ilmiy izlanishlari
metallni qayta ishlash, mashinasozlik va mudofaa sanoati boshqa tarmoqlarining
rivojlanishini ta’minladi. O’zbekistonning ijtimoiy-gumanitar fanlari olimlari
kommunistik mafkura doirasida bo’lsada fashizm mafkurasiga qarshi kurashga,
gitlerchilarning bosqinchilik faoliyatini fosh qilishga, xalqimizning yuksak
vatanparvarlik tuyg’ularini tarbiyalashga qaratilgan qator ilmiy-ommaviy asarlar
yaratdilar.8
Urush davrida SSSR ning g’arbiy xududlaridan ko’chirilib keltirilgan olimlar
O’zbekiston olimlari bilan mustahkam aloqada ish olib bordilar. O’zbek
olimlarining urush davridagi ilmiy izlanishlari front, aholi, xalq-xo’jaligi va
g’alaba uchun beqiyos ahamiyatga yega bo’ldi. Urush davridagi katta
qiyinchiliklarga qaramay respublika oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlari malakali
kadrlar tayyorlash yuzasidagi o’z faoliyatlarini davom yettirdilar. Hammasi bo’lib
20 mingdan ortiq oliy va o’rta maxsus ma’lumotli mutaxassislar tayyorlandi.
Qiyinchiliklarga qaramay oliy maktab rivojlanib bordi. 1945 yilga kelib oliy o’quv
yurtlarning soni urushdan oldingi davrga nisbatan 3 taga ko’paydi 26
. Urush umum
ta’lim maktablarining faoliyatini g’oyat murakkablashtirib yubordi.
O’qituvchilarning ancha qismi harbiy xizmatga chaqirilib, yuqori sinf
o’quvchilarining ko’plari ishlab chiqarishga ketib qolishi oqibatida maktablar,
o’qituvchi va o’quvchilarning soni birmuncha kamaydi. Bundan tashqari maktab
binolarining bir qismi gospitallarga va harbiy mashq punktlarga aylantirilgan yedi.
Natijada faqat 1942-43 o’quv yilida 210 ta maktab faoliyati to’xtatildi.
Maktablarni yoqilg’i, darsliklar, o’quv qurollari bilan ta’minlash juda ham
qiyinlashdi. Lekin sharoit og’irligiga qaramay boshlang’ich va o’rta
maktablarining asosiy qismi o’z faoliyatini to’xtatmadi, ularning tarmog’i, ta’lim
25
Sirojev O.Fashizm ustidan erishilgan g`alabada Buxoroliklarning roli. –T.: O`zbekiston.1996. –B.337-338.
26
История россии для поступаюших в вузы.В.И.Моряков,В.А.Федеров,Ю.А.Шатунов –Москва.2006 –С.376.

tizimi saqlab qolindi 27
. Og’ir sinov yillarida fashizmga qarshi umumxalq kurashiga
o’zbek adabiyoti va san’ati ham o’z hissasini qo’shdi. Shoir va yozuvchilar,
dramaturg va publisistlar xalqni fashistlarga qarshi chuqur nafrat va g’alabaga
so’zsiz ishonch ruhida tarbiyalaydigan yangi-yangi asarlar ustida ish olib bordilar.
Oybekning “Yovga o’lim” she’ri, “Navoiy” romani, H.Olimjonning “O’lim
bosqinchilarga”, G’.G’ulomning “Sen yetim yemassan”, “Men yahudiy” kabi
asarlari jamoatchilikning yuksak bahosiga sazovar bo’ldi. Uyg’un, Islom shoir,
M.Shayxzoda, S.Abdulla singari shoirlar ham harbiy lirikaning maydonga
kelishida faol ishtirok yetdilar. Yozuvchilar va shoirlar o’z asarlari
qahramonlarning obrazlarini bevosita frontlarda bo’lib, jangchilar bilan uchrashib,
birga yashab ularning qahramonliklarini ba’zan hayotlarini xavf ostida qoldirib
bo’lsada, o’z ko’zlari bilan ko’rib, undan g’oyaviy ta’sirlanib yaratdilar.
O’zbekistonga urush yillari ko’plab yozuvchilar, shoirlar, san’atkorlar ko’chirib
keltirildi 28
. Ular orasida nafaqat mamlakat miqyosida, balki butun dunyoga
tanilgan A.Axmatova, Ya.Kolas, N.Pogodin, A.Tolstoy, V.Yan kabi yozuvchilar,
shoirlar bor yedi. O’zbek adiblari ular bilan hamkorlikda ko’plab kapital asarlar
yaratdilar. “Biz yengamiz” almanaxi, “O’zbekistonlik shoirlar frontga”
antalogiyasi shular jumlasidandir. Urush yillarida o’zbek teatr san’ati ham katta
hajmdagi vazifalarni bajardi. Bu davrda O’zbekistonda 35 ta mahalliy, 56 ta
yevakuasiya qilingan teatrlar ishladi. 1941 yilning iyulidan 1944 yilgacha ular 203
ta yangi postanovka qo’yib 13568 ta spektakl va konsert ko’rsatdilar 29
. Urush
yillarida respublika san’at xodimlari 30 dan ortiq konsert brigadalari tarkibida
harakatdagi armiya qismlarida 35 mingdan ortiq konsert berdilar. Brigadalar
tarkibida Tamaraxonim, H.Nosirova, S.Yeshonho’jayeva, M.Turg’unboyeva,
A.Hidoyatov, O.Yoqubov, K.Zokirov, Sh.Burhonov va boshqa san’at arboblari bor
yedi. Urushdagi g’alabaga o’zbek kino, sirk san’atlari ustalari, rassomlar,
kompozitorlar, haykaltaroshlar, matbuot xodimlari xalq qahramonligini tarannum
yetuvchi, xalqimizni vatanparvarlik, insonparvarlik ruhida tarbiyalashga hizmat
27
www.fayllar.org.uz// Ikkinchi jahon urushi g`alabaga qo`shilgan hissa
28
История россии для поступаюших в вузы.В.И.Моряков,В.А.Федеров,Ю.А.Шатунов –Москва.2006 –С.388.
29
Vatan uchun 1942-yil 5-noyabrdagi soni.Tuzuvchi:Shamsutdinov R.To`plam:Ikkinchi jahon urushi va fronti
gazetalari.I kitob. – T.:Akademnashr.2017. –B.44

qiluvchi asarlar bilan beqiyos hissa qo’shdilar.
Shunday qilib, urush davri o’zbek fani va madaniyati xalq va armiyani dushman
ustidan yerishilajak g’alabaga safarbar yetish, xalqning ruhiy qudratini ro’yobga
chiqarish, olamshumul tarixiy voqealarga oz bo’lsada ta’sir o’tkazishga qodir kuch
yekanligini yorqin namoyish yetdi. Urushning og’ir yillarida o’zbek xalqining
yuksak ma’naviy ahloqiy fazilatlari, uning insonparvarlik, baynalminalchilik,
vatanparvarlik xususiyatlari namoyon bo’ldi. Umumiy ahvolning keskin
yomonlashib, oziq-ovqat borasida qiyinchiliklar tug’ilganligiga, shaharlarda oziq-
ovqat kartochka tizimi joriy qilinganligiga, sanoat mahsulotlarini taqsimlashning
meyorli tizimiga o’tilganligiga, aholi turmush darajasining keskin pasayganligiga
qaramasdan o’zbek xalqi urushning ayanchli yillarida dushman vaqtincha bosib
olgan hududlardagi aholiga do’stona bag’rini keng ochdi, o’z yurtidan ayrilgan
quvg’inlarni, urush qurbonlarini qalb harorati bilan isitdi, ularni g’amxo’rlik va
mehmondo’stlik bilan ko’nglini ko’tardi, qardosh xalqlarga iqtisodiyotni tiklashda
va madaniy qurilishni yo’lga qo’yishda yordam berdi. Urush yillarida respublikaga
bir milliondan ortiq kishi, shu jumladan, 200 ming bola keldi. Kelganlar turar joy
bilan ta’minlanib, ishga joylashtirildi. O’zbekiston aholisi o’zi nochor ahvolda
bo’lishiga qaramasdan o’z noni, kiyim-kechagi, turar joyini ko’chib kelganlar bilan
birga baham ko’rdi. Mudofaa jamg’armasi tuzish umumxalq harakatiga
o’zbekistonliklar o’zlari muhtoj yekanligiga qaramasdan katta hissa qo’shdilar.
1941-1945 yillar davomida mudofaa jamg’armasiga respublika mehnatkashlari pul
va davlat zayomi obligasiyalari shaklida 650 mln so’mdan ziyod mablag’
topshirdilar 30
. 22 mln so’mdan ortiq qimmatbaho buyumlar, 55 kg.ga yaqin
qimatbaho metallar topshirdilar 31
. Ana shu mablag’larga 3 ta bronepoyezd, avia
yeskadrilya, tank kolonnalari va boshqa texnika qurilib, frontga jo’natildi.O’zbek
xalqiga hos insonparvarlik fashistlardan ozod yetilgan hududlarda xalq xo’jaligini
tiklashda bergan yordamida o’z ifodasini topdi. 1943 yilda O’zbekiston kolxoz va
sovxozlari ozod qilingan tumanlarga 1152 traktor, 25 ta kombayn, 1138 ta plug
30
www.ma’lumot.ru// O`zbekistonliklarning g`akabaga qo`shgan hissasi
31
Vatan uchun 1942-yil 5-noyabrdagi soni.Tuzuvchi:Shamsutdinov R.To`plam:Ikkinchi jahon urushi va fronti
gazetalari.I kitob. – T.:Akademnashr.2017. –B.29

379 ta seyalka va boshqa texnika jo’natdilar. O’zbekistonliklar tumanlardagi
maktablar va boshqa sohalar uchun pul va moddiy vositalar, darsliklar va o’quv
qo’llanmalari, kitoblar, oziq-ovqatlar, kiyim bosh, poyafal va shu kabilarni
yetkazib berdilar.Urush xalqlar o’rtasidagi do’stlikni, baynalminal birlikni
mustahkamladi. Lekin Stalin boshchiligidagi rahbariyat urush yillarida milliy
siyosatda kechirib bo’lmas zo’ravonlikni amalga oshirdi. 1941-1945 yillarda Volga
bo’yi nemislari, qalmiqlar, chechenlar, ingushlar, qrim tatarlari, qorachoylar,
balqarlar, mesxeti turklariga mansub bo’lganlar to’lasincha, qisman litov, latish,
yeston, polyak, yunonlar majburiy ravishda o’z ona yurtlaridan badarg’a qilindilar.
Ularning umumiy soni 3 mln 226 ming kishidan ortiq yedi. Ko’chirish ular uchun
chinakam fojiaga aylandi. Ko’chirish vaqtida, maxsus posyolka va lagerlarda
deyarli 200 ming chechen va ingush, 120 ming qalmiq (xalqning yarmi), 40 ming
qorachoylik (millatning uchdan bir qismi), 20 ming balqar (millatning yarmi)
halok bo’lgan yedi. Stalin va uning atrofidagilar o’zlarining harakatlarini fashistlar
okkupasiyasi davrida ayrim щaxs va guruhlarning xoinligi uchun berilgan jazo,
sovet mamlakati xavfsizligini qo’riqlash deb bahona qildilar. Aslida bu
zo’ravonlikdan ko’zlangan maqsad barcha milliy respublikalar aholisi ruhini
tushirish, ularda qo’rquv hissini kuchaytirish yo’li bilan tuzumni
mustahkamlashdan iborat yedi. O’zbekistonga 150 mingdan ortiq qrim tatarlar,
175 ming chechen, 157 ming ingush, 4,5 ming balkar, armani va greklar ko’chirib
keltirildi. Keyinchalik mesxeti turklar ham ko’chirib kelindi. Stalin ma’muriyati
tomonidan ular “dushman sheriklari” deb ye’lon qilinganligiga, majburiy-
taqiqlovchi to’siqlar borligiga qaramay o’zbek xalqi ularga mehr-shafqat ko’rsatdi.
Kelganlarga sharoitlar yaratib, uy, yer sotib olish va imorat qurish uchun qarz
ajratildi, oziq-ovqat bilan yordam berildi. Shunday qilib, o’zbek xalqining urush
frontlaridagi jasorati, mamlakat ichkarisidagi fidokorona mehnati ikkinchi jahon
urushi g’olibona tugallanishining bevosita tarkibiy qismi bo’ldi. Urushdan keyingi
yillarda halok bœlganlar xotirasini tiklash va qadrlash maqsadida «Xotira»
kitoblari tuzildi 32
. Bu xayrli ishga ayniqsa mustaqillik yillarida katta etibor
32
Jo’rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.38

berilmoqda. Poytaxtimiz Toshkenda Xotira maydoni va motamsaro ona yodgorlik
majmuasi tiklandi. Viloyat markazlarida ham yodgorlik majmualari barpo etildi.
Bu ishlarga boshchilik qilgan yurtboshimiz farmoni bilan 9 may «Xotira va
qadrlash » kuni deb e’lon qilindi. Shunday qilib, urush davri o’zbek fani va
madaniyati xalq va armiyani dushman ustidan yerishilajak g’alabaga safarbar
yetish, xalqning ruhiy qudratini ro’yobga chiqarish, olamshumul tarixiy voqealarga
oz bo’lsada ta’sir o’tkazishga qodir kuch yekanligini yorqin namoyish yetdi 33
.
Urushning og’ir yillarida o’zbek xalqining yuksak ma’naviy ahloqiy fazilatlari,
uning insonparvarlik, baynalminalchilik, vatanparvarlik xususiyatlari namoyon
bo’ldi. Umumiy ahvolning keskin yomonlashib, oziq-ovqat borasida qiyinchiliklar
tug’ilganligiga, shaharlarda oziq-ovqat kartochka tizimi joriy qilinganligiga, sanoat
mahsulotlarini taqsimlashning meyorli tizimiga o’tilganligiga, aholi turmush
darajasining keskin pasayganligiga qaramasdan o’zbek xalqi urushning ayanchli
yillarida dushman vaqtincha bosib olgan hududlardagi aholiga do’stona
bag’rini keng ochdi, o’z yurtidan ayrilgan quvg’inlarni, urush qurbonlarini qalb
harorati bilan isitdi, ularni g’amxo’rlik va mehmondo’stlik bilan ko’nglini ko’tardi,
qardosh xalqlarga iqtisodiyotni tiklashda va madaniy qurilishni yo’lga qo’yishda
yordam berdi. Urush yillarida respublikaga bir milliondan ortiq kishi, shu
jumladan, 200 ming bola keldi 34
. Kelganlar turar joy bilan ta’minlanib, ishga
joylashtirildi. O’zbekiston aholisi o’zi nochor ahvolda bo’lishiga qaramasdan o’z
noni, kiyim-kechagi, turar joyini ko’chib kelganlar bilan birga baham ko’rdi 35
.
O`zbekistonliklar Stalingrad janglarida. O'zbekistonliklar 62-va 64-armiyaIar
safida turib tarixiy Stalingrad jangida qahramonona jang qildilar. Janglar avjiga
chiqqan paytda Stalingradga Samarqand va Farg'onada tuzilgan 90- va 94-o'qchi
brigadalari yetib kelib jangga kirdilar. Bu brigadalar asosan o'zbek yigitlaridan
tuzilgan bo'lib, komandirlari orasida S.Nuritdinov, V.Umarov, A.Murodxo'jayev,
F.Norxo'jayev va boshqalar bor edi. 21-otliq askarlar diviziyasining jangovar ruhda
jang qilishida diviziya komissari Mullajon Uzoqovning xizmati katta bo'ldi.
33
www.azkurs.uz// O`zbekiston jangchilarining ikkinchi jahon urushidagi ishtiroki
34
“Vatan sharafi uchun”1944-yil 16-yanvar N-3(193).Tuzuvchi:Shamsutdinov R.To`plam :Ikkinchi jahon urushi va
fronti gazetalari.II kitob. –T.Akademnashr,2017. –B.27
35
Jo’rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.43

O'zbekistonlik jangchilardan 2738 kishi «Stalingrad mudofaasi uchun» medali
bilan mukofotlandi.
II.1.O`zbek ayollarining ikkinchi jahon urushi frontlaridagi faoliyati
Ikkinchi jahon urushida O`zbekistonlik ayollar o`zlarining vatanparvarligi,
insonparvarligi va fidoyiligini namoyon etgan holda qahramonliklar ko`rsatdi.
O`zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti Islom Karimov aytganidek: “Butun
ma’rifiy dunyoda xotin –qizlar manfaati degan alohida masala bor va uni
o`rganish, yechimini topishga juda katta ahamiyat berilishi bejiz emas. Bizga
tarixdan ma’lumki, 1941-yilning 22-iyunida harbiy safarbarlik e’lon qilinib ,sovet
ittifoqi tarkibidagi O`zbekistonning yuragida o`ti bor o`g`lonlari ham dastlabki
yillarda 32-ming kishi frontga jo`nash uchun ariza berdilar.23-24-iyun kunlari
Buxoro, Andijon, Namangan, Farg`ona va boshqa shaharlarda namoyish bo`lib
o`tdi. Qoraqalpog`iston Nukusda ham 23-iyun kuni namoyish bo`lib ,ko`plab aholi
ko`ngilli ravishda fashistlarga qarshi kurashga otlandi 36
. Urushning boshlarida
O`zbekistonlik ayollar urushga ketgan otalari , aka-ukalari va turmush o`rtog`lari
o`niga dala ishlarida ,jumladan, traktor haydash, paxta terimi umuman olganda
ayollarga munosib ishlar bilan emas,balki og`ir yumushlarni ham bajardi.1941-
yilning 15-oktabriga qadar bo`lgan vaqt mobaynida 800 nafar xotin-qiz “frontga
ketgan yigitlarning o`rnini olishi kerak”,degan chaqiriq bilan chiqdi 37
. Dala
ishlari ,uy –yumushlari va bola tarbiyasi bilan mashg`ul bo`lmasdan bosqinchilarga
qarshi kurashda qo`liga qurol tuta oladigan mard-u maydon ayollar
ko`payib,endilikda ular ham urush frontlarida fashistlarga qarshi kurashda jasur
o`g`lonlar bilan birgalikda kurashishni or-nomus masalasi deb hisoblab, kurashga
otlandi. 1941-yil 5-iyulida Toshkent shahrining Oktabr rayonida miting bo`lib,
unda 15-ming xotin-qiz qatnashdi. Bu mitingda “Qimmatli opa-
singillar! ,“Hammamiz bir yoqadan bosh chiqarib,sevimli Vatanimizni himoya
qilaylik, dastgoh,transport,traktor va kombaynlarda ishlab erlarimiz ,aka-
ukalarimizning o`rnini bosaylik.Bu urushda hech kimni qo`l qovushtirib o`tirishga
36
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa. –T.:Fan.1975. –B.5-6.
37
O`zbekiston tarixi (1917-1991-yy) 2-kitob. –T.: O`zbekiston, 2019. –B.38.

haqqi yo`q. Biz front orqasida g`alaba qozonamiz degan chaqiriqlari mavjud 38
.
Ikkinchi jahon urushiga ishchilar, ziyolilar, xizmatchilar, san’atkor va
qo`shiqchilar,tibbiyot xodimlari va talaba yoshlar shuningdek ,yuragida o`ti bor
har qanday insonlar safarbar etildi.Ular jonajon yurtini dushmanga bermaslik
uchun bor kuchlarini ayamasdan kurashdilar.Urushning dastlabki yillaridayoq,
Toshkent shahridan 100-ming yigit-qizlar frontga safarbar etildi 39
. Boshqa
viloyatlardan ham ko`ngilli sifatida urushga otlanganlar mavjud.Jumladan,
Samarqand viloyatidan frontga yuborishlarini so`rab, 1316-kishi ariza bergan
bo`lsa , 1941-yil 4-avgustga kelib, ularning soni 2988 taga yetdi. Ularni 613 tasi
xotin-qizlar edi.Vaholanki,har bir hududlarda bosqinchilarga qarshi kurashda qahr-
u g`azabga to`la,urushga otlangan mard va jasur ayollar bisyor
edi.Darhaqiqat,ikkinchi jahon urushi frontlariga sanitariy(hamshira) xodimalar,
teatr va san’at xodimlari, talaba qizlar va ularning jangovar dugonalari,
shuningdek, yuragida Vatanga muhabbat hissi kuchli bo`lgan mard-u maydon
ayollar jangga otlanishdi.Vaholanki,ularning deyarli ko`pchiligi ko`ngilli sifatida
urushga jo`nadi. Birgina Shahrisabz shahridan urushning dastlabki bir necha kun
ichida 1148 kishi harakatdagi armiyaga ixtiyoriy jo`nadi, ulardan 10 tasi xotin –
qizlar edi 8 .Joylarda aholini urush sharoitiga moslab tayyorlash va fashist
bosqinchilariga qarshi targ`ibottashviqot ishlari jadallashtirilganligi
sababli,kurashga otlangan ayollar safi kengaydi.Jumladan,sovet ittifoqi 1941-1943-
yillar mobaynida Toshkent viloyatidan 37-ming yigit –qizni Qizil Armiyaga
yo`lladi.Ana shulardan 10-minggi Milliy qismlarga qabul qilindi 40
. Fashist
bosqinchilariga qarshi kurashda Sirdaryo viloyatining 15 252 nafar o`g`il –qizlari
hayot-mamot janglariga otlandi.Toshkent viloyatidan ikkinchi jahon urushiga 200-
ming o`g`il –qizlar safarbar etildi. Harbiy safarbarlikka javoban, Xorazm
viloyatidan harbiy komissariyatga urush boshlanganidan bir necha kun o`tar –
o`tmas 1156 ariza ( shulardan 147 nafari xotinqizlardan iborat edi) tushdi.
Viloyatning 1213 nafar xotin- qizlari yangi ishlab chiqarish kasblarini o`rgandilar
38
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa. –T.:Fan. 1975. –B.19-20.
39
Surxondaryo tarixi Tursunov S,Qobilov E,Murtazoev B,Pardayev T. –T.:Sharq,2004. –B.327
40
Yorbozorova Z.Ikkinchi jahon yillarida O`zbekiston xotin-qizlar faoliyati.B.M.I.-Qarshi.2013. – B. 45

va jangga otlanganlarning o`rnilarida o`zlarining faoliyatlarini namoyon eta
boshladilar. Fashizmga qarshi olib borilgan dahshatli janglarda 67 300 nafardan
ziyod xorazmliklar o`zlarining aziz jonlarini ayashmasdan bu qonli kurashda
ishtirok etishdi 41
. Sovet ittifoqi tarkibidagi jonajon yurtini himoya qilish uchun
kurashga otlangan ayollardan biri Roza Ibrohimova edi. 1943-yilning yozida
O`zbekistondagi aloqachilik maktabini tugatib, Moskva yaqinidagi radio vazonga
borib tushdi. Roza Ibrohimova Berlinni ishg`ol qilish uchun bo`lgan janglarda
ishtirok etib munosib qahramonliklar namoyon eta oldi.Urushning birinchi
haftasida farg`onaliklardan urushga safarbar etishlarini so`rab 1735 ariza (shundan
423 nafari xotin –qizlardan iborat edi) tushdi. Farg`onada 8 ta sanitary otryadi
(ularda 280 nafar xotin-qizlar o`qidi )va Qo`qonda 6 ta sanitar otryadi (ularda 220
nafar xotin –qizlar o`qidi ) tuzildi.Urush yillarida farg`onaliklardan bir necha yuz
ming ko`ngillilar fashizmga qarshi kurashda ishtirok etdilar 42
. Joylarda fashist
bosqinchilariga qarshi kurash bo`yicha targ`ibot –tashviqot ishlari olib borildi.
Sovet ittifoqi tarkibidagi aholining dushmanga qarshi nafrati ,qahr-g`azabi
kuchaydi.Shu jumladan,Andijondan hammasi bo`lib, 97 ming kishi urushga
safarbar etildi.Ularning ma’lum qismini ayollar tashkil etadi.Sovet ittifoqi
dushmanga qarshi jangovar turish uchun tezlik bilan turli xildagi qaror-farmonlar
ishlab chiqdi. 1941-yil 18- sentabrdagi qaroriga binoan, “har bir qurol tutishga
qodir bo`lganlarga harbiy qurollar bilan tanishtirib , urush sharoitiga moslab
tayyorlashdan” iborat edi.Bu jarayonda ayollar ham qurol-yaroqlar bilan tanishib ,
harbiy usullarni o`rganib ,yurt himoyasi uchun kurashga bel bog`ladilar. Sovet
davlati ittifoqi tarkibidagi barcha ayollar:turkman, qozoq, ozarbayjon,tojik,qirg`iz
va shuningdek, o`zbek ayollari ham qahramonlik namoyon etdi. 1941-yilning
qishida nemis armiyasining Ukraina va boshqa hududlarga hujumi bo`ldi. Sovet
davlati hududida yanada kuchli safarbarlik bo`lib,unda boshqa xalq ayollari singari
o`zbek ayollari ham ishtirok etdi.Ularning qahramonligini e’tirof etgan.Xususan ,
Ukraina uchun olib borilgan janglarda Buxorodan Rahima Alimova degan
komsomol qiz, ayniqsa , qahramonlik ko`rsatmoqda deb yozgan edi potpolkovnik
41
Хотира Хоразм в. 1 китоб –Т.: Г Гулом номидаги адабиет. 1994. –В. 6-7.
42
Хотира Фаргона 2 китоб .–Т.: Комуслар бош тахририяти . 1994. –В. 5.

Savvin 43
. 1943-yilning 18- iyulidan 28-iyuligacha Shimoliy Dones daryosi
qirg`oqlarida Donbas uchun bo`lgan, o`nlab jang bo`ldi. Shu vaqtda pulemyot va
minomyot o`qi ostida 97 yarador jangchi va ofitserga shoshilinch tibbiy yordam
ko`rsatildi .1-sentabrdan 21-sentabrgacha davom etgan , 20 kunlik hujum janglari
vaqtida Rahima Alimova mardonavor harakat qildi.Bu safar 30 jangchi va ofitserni
qurol-yarog`i bilan jang maydonidan olib chiqib, zarur medisina yordami
ko`rsatildi.Hayot qolgan jangchi va ofitserlar Rahima Alimovaga hali-hali o`z
minnatdorchiliklarini bildiradilar. Shu kabi ayollardan Jamila Husainova ham
harbiy tayyorgarlikdan so`ng , Shimoliy Don daryosi bo`yida jangga kirib, undan
so`ng janubiy-g`arbiy front chizig`ida, Ukrainani ozod qilishda qatnashdi 44
.
Joylarda medisina xodimlari tayyorlaydigan o`quv kurslari tashkil etildi. Jumladan,
Toshkent va Samarqand meditsina institutlari 1941-yildan 1945- yilgacha 3257
vrach tayyorladi,shuningdek, 4864 medisina xodimlari yetishish chiqdi. Vaholanki,
25 sanitar drujinasida 266 nafar tibbiyot hamshirasi tayyorlandi. Bu kabi o`quv
yurtlarini tamomlab, keyin frontga borib ,yarador jangchi va askarlarga tibbiy
xizmat ko`rsatildi.Mana shunday medisina xizmatining starshiy leytenant Sobira
Majidova va Maryam Yusupova kabi najotbaxsh ayollarimiz o`z hayotlarini xavf
ostiga qo`yib bo`lsada yaralangan jangchi va ofitserlarni urush olovidan olib
chiqdilar. Shuning uchun ham Sohibboyev ham Zuev va Mamatov kabi o`nlab
jangchilar o`z hayotlarini saqlab qolgan opalarini hech qachon unutmaydilar 45
.
Sobira Majidova 1942-yilning qahraton qishida Il’men ko`lidan uzoq bo`lmagan
joydagi yerto`lalarda yarador jangchilarning jarohatiga mohirlik bilan malham
qo`yib,Desna sohillarida,Branyansk o`rmonlarida jangchilar bilan bir qatorda
botqoqliklar kechib,o`zining jangovar ruhini namoyon etdi. 1941-yil institutni
davolash fakultetini tamomlagan Muqaddam Ashrapova bilan birga uning
dugonalari Anvara Muharramova, Po`latoy Qodirova, Sobira Majidova lar ham
urushga borib askarlarni saqlash uchun fidoyilik namoyon etdilar. Rahmat
Hamroyeva uning yonidagi dugonalaridan Qumri va Saidalar ham aziz jonlarini
43
Vatan sharafi uchun .1944-yil 16-yanvar.N-3 (193).Tuzuvchi:Shamsutdinov R.To`plam:Ikkinchi jahon urushi va
fronti gazetalari,II kitob. –T.: Akademnashr.2017. –B.26.
44
Karimov I.A. O`zbekiston:Milliy istiqlol, iqtisod,siyosat,mafkura.I jild. –T.:O`zbekiston.1996. –B.54
45
Adham Rahmat.Shinelli qizlar . –T.: ,1970. –B.34.

ayamasdan bosqinchilarga qarshi kurash uchun frontga jo`nab ketdilar.Rayhon
Hamroyeva va uning hamrohlari jangchilarga tibbiy xizmat ko`rsatdilar.1943-
yilning yanvar oyida bir guruh vrachlar Volga bo`yida turgan qo`shinlar safiga
kelib qo`shildi. Bu vrachlar orasida O`zbekistonlik Ruqiya Ismoilova bo`lib,u ham
urush janggohlarida yaralangan askarlarga munosib yordam ko`rsatdi 46
. Ikkinchi
jahon urushi frontlarida O`zbekistonlik ayollar ittifoq tarkibidagi askar va
zobitlarning aziz jonlarini asrashda o`zbek qiziga xos bo`lgan jasorat va
qahramonliklarini namoyon eta oldilar. Bu kabi jasur ayollar faqatgina hamshira
bo`lmasdan ,balki dushmanga qarshi kurashda ham o`zlarining munosib
qahramonligini namoyon etdilar. 1942-yilning iyun oyida Buxorolik 21 nafar qiz
Vatan ozodligi uchun urushga ketish haqida ariza berdilar.Ularning 11 nafari
O`zbekistonlik qizlar edi. Mana shunday ayollarda biri Xosiyat Halimova bo`lib, u
aloqachilar institutini tamomlab, 90-o`qchi brigadasida xizmat qilib ,jang
maydonlarida uzilgan aloqa simlarini ulash,aloqani tiklashda qahramonlik
namoyon etdi26. Urushga ixtiyoriy ravishda jo`nagan Roza Ibrohimova esa 1943-
yilning yoz oyida Moskva yaqinidagi radiovazonga borib tushib,urushda
razvedkachi sifatida qatnashib qahramonliklar namoyon etdi.Zebo G`aniyeva
razvedkachilar safida o`z hayotini xavf ostida qoldirib, 12 marta “til”
(dushmanning rejalarini bilib olish maqsadida tirik asir tutib kelish)operatsiyasida
ishtirok etib shuhrat qozondi 47
. Zebo G`aniyeva I.V.Stalinning 1942-yil 28-
iyuldagi N-227 sonli “Bir qadam ham orqaga chekinilmasin” nomli qaroriga
binoan 28 fashistni yer tishlatdi.Urush yillarida 2 Ukraina frontidagi 132 –o`q
sostavi bilan birga Xarkov,Praga va Budapesht shaharlarini ozod qilishda
Chexoslavakiya, Avstriya,Karpat tog`lari hamda Ruminiya uchun bo`lgan
janglarda yuzlarcha askarlar hayotini saqlab, qahramonlik ko`rsatgan o`zbek ayol
Xanifa Mamatkazina edi 48
. Umuman,ayollar qayerda va qanday sharoitda
bo`lmasin,yurtni or-nomus masalasi sanab qo`lida qurol tutib dushmanga qarshi
kurashdilar.Urush yillarida inson ruhi masalasi bosh omil edi.Dushmanga qarshi
46
Jo’rayev T.O`zbekiston jangchilari Ulug` Vatan urushi frontlarida. –T.:Fan.1975. –B.32
47
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa .-T.:Fan.1975. –B.47.
48
Adham Rahmat.Shinelli qizlar. –T.:, 1970. –B.98-102.

kurashishda askar va zobitlarimizga ko`tarinkilik ulashish maqsadida turli konsert
guruhlari gastrollar uyishtirib,sovet jangchilariga fashistlarga qarshi kurashda ruh
ta’minlab turdi.Darhaqiqat, SSSR xalq artisti unvonini va SSSR Davlat mukofotini
olgan Tamaraxonim rahbarligidagi o`zbek filarmoniyasining chiqishi jangchilarga
juda manzur bo`ldi.Xususan,Tamaraxonim o`z esdaliklarida -,”pana joy yer
to`lalarda bekinib,nemis aviatsiyasi hujumini tugashini kutib turardik,keyin yana
konsertni davom ettirardik.Konsert vaqtida jangchilar nomma-nom yoki butun
bo`linmasi bilan chaqirilmaguncha tarqalib ketishmasdi.Konsert tomoshabinlarga
katta kuch va ruh baxsh etganligidan na qo`rquv va na charchoqni
bilardik”.Tamaraxonim urush yillarida jangchilar uchun 1000 marta konsert
berib,ularni g`alaba sari ruhlantirdi 49
.U Vena shahridagi Qizil Armiya Ofitserlari
Uyi sahnasida qoraqalpoq xalq kuyini ijro etdi. Sovet ittifoqi tarkibidagi askar-
zobitlarga jangovar ruh bag`ishlab turgan qahramon ayollardan biri sifatida
Rahima Alimova edi.Rahima Alimova ,drama teatri artisti E’tibor Oripova kabilar
urush yillarida Moskva ,Stalingrad, Kursk va Minsk ostonalarida jang
harakatlarida ishtirok etib,o`zlarining ijod namunalarini namoyish etib,jangchilarni
g`alabaga ruhlantirdi 50
. Front ichida urushdan charchagan askarlarni ruhlantirish
maqsadida G`arbiy frontga Gavhar Rahimova rahbarligidagi respublikamiz
san’atkorlari tarkibida frontning eng qizigan o`choqlarida madaniy xizmat qilib,
o`zining yoqimli qo`shiqlari bilan dushmanni yengishda jangchilarga madad bo'ldi.
Sovet ittifoqi tarkibidagi barcha urush qatnashchilari safida O`zbekistonlik askar –
zobitlar bilan ikkinchi jahon urush frontlarida dushmanga qarshi kurashib, erk –
iqboli, mustaqilligini ta’minlashda o`zlarining aziz jonlarini ayamasdan yurt
himoyasi uchun kurashga otlangan ayollarning ko`rsatgan jasoratlari tahsinga
sazovordir. Ular dushmanga qarshi kurashishlari uchun ruh bag`ishlash maqsadida
sovet ittifoqi rahbarlari tomonidan rag`batlantirib borilgan. Zebo G`aniyeva
ko`rsatgan jasoratlari uchun “Qizil Bayroq”ordeni bilan mukofotlandi 51
.
49
Inoyatov H.G`alabaga qo`shilgan hissa. –T.:Fan.1975. –B.87.
50
История россии для поступаюших в вузы.В.И.Моряков,В.А.Федеров,Ю.А.Шатунов –Москва.2006 –С.376.
51
История россии для поступаюших в вузы.В.И.Моряков,В.А.Федеров,Ю.А.Шатунов –Москва.2006 –С.376.

XUL OSA
Xulosa o`rnida shuni aytish joizki , ikkinchi jahon urushi insoniyatni,
jamiyatni umuman barcha sohalarni fashizm balosidan asrab –avaylashga
qaratildi.Bu urushda sovet ittifoqi tarkibidagi barcha millat vakillari,
jangchilari,askar-zobitlari va ayollari,jumladan,o`zbek ayollari ham ishtirok etdi.
Bu kabi ayollarda yuksak vatanparvarlik va insonparvarlik tuyg`ulari kuchli
bo`lgani sababli,Vatan himoyasini or-nomus masalasi sanab,ma’suliyatli vazifani
o`zlarining nozik zimmalariga olib,urush frontlariga jo`naganligining o`zi katta
jasorat.Sovet davlatining,xususan,o`zbeklarning mard-u maydon ayollari fashist
bosqinchilariga qarshi kurashda qahramonlik va jasoratlari bilan o`z fidoyiligini
namoyon eta oldi.Har qanday voqea-hodisaning ibtidosi bo`lgani kabi,albatta
intihosi ham bo`ladi. 1945-yil 2-sentabrda Yaponiyaning taslim bo`lishi bilan
ikkinchi jahon urushi ham tugadi.Fashizm ustidan qozonilgan g`alaba bilan yakun
topdi.Har qanday voqeahodisaning boshida inson va uning manfaati,ehtiyoji
turadi.Bu urushning g`alaba bilan yakun topishini istagan davlat boshliqlari
dunyoda hukmronlik qilish uchun har qanday ishdan voz kechmay,faqat bitta
maqsad,ya’ni urushda g`alaba qozonish yo`lida kurash olib bordilar.Ikkinchi jahon
urushining dastlabki yillarida kurashga otlangan sovet ittifoqi tarkibidagi askar-
zobitlarning deyarli barchasi jang maydonlarida halok bo`ldi.Shunday bo`lishiga
qaramasdan insonlar urush frontlariga jo`nayverishdi.E`tibor beradigan

bo`lsak,urushga 1943-yildan keyin ketgan jangchilar qaytishdi.Vaholanki,ularning
ko`pchiligi yarador,mayib-majruh bo`lib qoldi.Ulardan minglab kishilar frontga
ko`ngilli bo`lib ketaverdi,dastlab urushga ketganlarning ko`pchiligi halok bo`lgan
bo`lsalarda,ularning o`rnini qoplash uchun minglab insonlar Vatan himoyasini
sharafli hisoblab urushga jo`nadi.Sovet davlati tarkibidagi jumladan,o`zbek
insonlarda jangovar ruh kuchli bo`lganligi sababli xalqining ishonchini,ota-
onasining ishonchini sharaf bilan oqlash uchun hamma vaqt dushmanga qarshi
jang qilishga tayyor ekanligini namoyon etdilar.Sovet ittifoqi tarkibidagi
davlatlarning insonlari g`alabaga moyilligi sababli,urushning dastlabki yillarida
mag`lubiyatga uchrasalar-da,ortga chekinmasdan o`zlarining erk-ozodligi uchun
faqat olg`a intildilar. Chunki,bu insonlarda or-nomus va jangovar ruh kuchli edi.Bu
urushni g`alaba bilan yakunlanishida o`zbek ayollarining ham o`rni beqiyos.Bu
ayollarning ko`pchiligi urushning boshidan to`plar gumburlashi,o`qlar yomg`iri va
minalarning chinqirib uchishiga qaramasdan dahshatli kurash maydonlarida
o`zlarining o`zbek ayoliga xos bo`lgan mardonavor va jangovar ruh bilan kurash
olib bordilar.O`zbek ayollari boshqa ayollar singari faqatgina fashistlarga qarshi
kurashmasdan,ular o`q-yomg`irlar,o`t-alangalarga qaramay,vatan uchun jonini
tikkan mard va jasur jangchi va zobitlarning jarohatlariga malham
qo`yib,murakkab jarrohlik ishlarini amalga oshirib,ularni jang maydonlariga
qaytishiga ko`maklashardi.Bu kabi mehribon ayollar,dovyurak jangchilarni
davolab,urush maydonlariga qaytishiga ularga jangovar ruh bag`ishladi.
Darhaqiqat,urush frontlarida ona yurtining ozodligini,kuchli va makkor dushmanga
bermaslik uchun qonli urushda o`zbek ayoliga xos qahramonlik va botirlik bilan
qo`liga qurol tutib,jonajon zaminini himoya qila olishlarini namoyon
etdilar.Vaholanki,o`zbek xalqi ayollari butun kuch va shijoatini,bor imkoniyatlarini
aziz va jonajon vatanini,serquyosh va betakror O`zbekistoni va barcha sovet
davlati kishilarining tinch-osuda va baxtiyor hayoti yo`lida o`z jonini ayamasda
sarf qilgan qahramon ayollarining jasoratlari o`zbek tarixi zarvaraqlaridan munosib
o`rin egalladi

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
I.Hukumat qarorlari va prezident asarlari
1. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. –T.: O’zbekiston, 1995.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: “Ma’naviyat”,
2008.
3. Karimov I.A. O’zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi bosqichida. – T.:
“O’zbekiston”, 2005
4. Karimov I.A. O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. – T.:
“O’zbekiston”, 2007.
II.Adabiyotlar
1. Inoyatov H. G'alabaga qo'shilgan hissa. - T. Fan, 1975.
2. Jo'rayev T. O'zbekiston jangchilari Ulug' Vatan urushi frontlarida. - T.: Fan,
1975. - B. 32
3. Karimov Sh. G’alabaga qo’shilgan hissa. –T., O’zbekiston, 1990. – B. 87
O’zbekiston tarixi va madaniyati. -T., O’zbekiston, 1992.
4. O’zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). –T. Sharq, 2000. – B. 134
O’zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi

davrida. -T. Sharq, 2000. – B. 106 O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi.
2003. – B.68
5. O'zbekiston tarixi ( 1917-1991) 2-kitob. -T.:O'zbekiston, 2019.
6. O’zbekiston tarixi (1917-1993 yillar). –T. O’qituvchi, 1994.
7. Surxondaryo tarixi Tursunov S, Qobilov E, Murtazoev B, Pardayev T. - T.:
Sharq, 2004. 6. Xotira Toshkent shahri. 1- kitob. - T.: Qomuslar bosh
tahririyati. -B.6. 7. Xotira Samarqand shahri.1- kitob. - T.: Ibn Sino
nomidagi matbaa- nashriyoti birlashmasi, 1994
8. Sirojev O. Fashizm ustidan erishilgan g'alabada Buxoroliklarning roli. - T.:
O'zbekiston, 1996. -B. 337-338.
9. Yorbozorova Z. Ikkinchi jahon urushida o'zbekistonlik xotin- qizlarning
faoliyati. B.M.I.Qarshi. 2013.
10. Xotira Xorazm shahri.1- kitob. - T.: G'afur G'ulom nomidagi adabiyot. 1994.
11. Xotira Farg'ona shahri. 2- kitob. - T.: Qomuslar bosh tahririyati.1994. .
Academic.
12. Xotira Andijon. 1- kitob. - T.: Mehnat. 1994. 12. Adham Rahmat. Shinelli
qizLar. - T.: , 1970.
III. Gazeta va jurnallar
1. Vatan sharafi uchun. 1944-yil 16- yanvar. N-3. (193). Tuzuvchilar:
Shamsutdinov R. To'plam. Ikkinchi jahon urushi fronti va gazetalari. II jild.
-T.: Akademnashr, 2017.
2. Vatan uchun 1942-yil 5- noyabrdagi soni. Tuzuvchi: Shamsutdinov R.
To'plam, Ikkinchi jahon urushi va fronti gazetalari. - T.: Akademnashr,
2017.
IV. Internet saytlari
1.www.azkurs.uz
2.www.fayllar.org.uz
3.www. ma’lumot.ru

MUNDARIJA

Купить