Dokument ma'lumotlari

Narxi 12000UZS
Hajmi 87.5KB
Xaridlar 6
Yuklab olingan sana 14 Fevral 2024
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Kenjayev Kenja

Ro'yxatga olish sanasi 27 Yanvar 2024

907 Sotish

2-sinf ona tili darslaridaunli va undosh tovushlarni o’rganish usullari

Sotib olish
Reja: Kirish Asosiy qism I.Bob O' quvchilarga tovushlarni to' g'ri talaffuz qilish va o'qishga o'rgatish 1.1 O' quvchilarni unli va undosh tovushlarni to' g'ri talaffuz qilish va o'qishga o'rgatishdagi muhim nazariy bilimlar 1.2. Savod o'rgatish jarayonida o'quvchilarni unli va undosh tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'qishga o’rgatish usullari. II.Bob Tovushlar artikulyatsiyasi, diksiya ustida ishlash. 3.Savod o'rgatish davrida o'quvchilarni unli va undosh tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'qishga o’rgatish darslarini tashkil etish bo'yicha olib borilgan tajriba-sinov ishlari mazmuni va ularning natijalari. 2.2 Tovushlar artikulyatsiyasi, diksiya ustida ishlash. Xulosa Adabiyotlar ro’yxati 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi . O ’ zbek xalqi juda qadim zamonlardayoq ilm - fanga katta e ' tibor bilan qaragan va uni rivojlantirishga harakat qilgan . Ibn Sino , Beruniy , Al - Xorazmiy , Amir Temur , Ulug ’ bek va boshqa ko ’ plab allomalar ilm - fanni dunyoga tanitganlar . Ilm - ma ' rifatga beqiyos hurmat bilan qaragan xalqimiz qanday qiyinchilik va to ’ siqlar bo ’ lmasin , o ’ z farzandlarining savodli bo ‘ lishini orzu qilganlar , ularni yoshligidanoq maktabga o ’ qishga berganlar . Savod o'rgatish kelajak avlod hayotida muhim ahamiyatga ega jarayondir. O'quvchilarning savodi asosan “Alifbe” darsligi asosida amalga oshiriladi. Maktabda o'qish va yozish «Alifbe» ga asoslangan holda 2- sentabrdan 1- yanvargacha davom etadi . Bu davrda o'qish va yozuv o'rgatiladi. So'ngra o'qish va yozish ko'nikmasi takomillashtiriladi. Ana shunday muhim jarayon uchun “Alifbe” darsligi asos bo'ladi. Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo ’ lishi farzandlarimizning bugun qanday ta'lim va tarbiya olishiga bog ’ liq. Buning uchun har qaysi ota - ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko ’ rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo ’ lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish - ta'lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo ’ lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta'lim va tarbiya ishini uyg’un holda olib borishni talab etadi“ 1 . Darhaqiqat, boshlang ’ ich sinflarda o ’ qish darslarining asosiy vazifasi o ’ quvchilarning o ’ qish ko ’ nikmalarini takomillashtirishdir. Lekin ba'zi o ’ qituvchilar dars jarayonida og ’ zaki suhbatga berilib ketib, o ’ quvchilarining o ’ qishni mashq qilishlariga e'tibor qaratmayapdilar. O ’ qish quruq o ’ qish bo ’ lib, turli topshiriqlar asosida o ’ qishni qiziqarli mashg ’ ulotga aylantirmayapdilar. Shu bois, o ’ qishni mashq qilish orqali o ’ qish sur'atini oshirishga yordam beradigan ish turlarini, topshiriqlar tizimini ishlab chiqish, ularni ta'lim jarayoniga tadbiq etish dolzarb muammolardan biridir. 1 I.A.Karimov. Yuksak ma'naviyati -engilmas kuch. T.: Ma'naviyat.2008. 87-bet. 3Ayniqsa, savod o'rgatish jarayoni juda mas’uliyatli davr sanaladi. Bu davrda o'quvchilarning o'qishlarini nazorat qilish, kamchiliklarni aniqlab, ularni bartaraf etish, o'quvchilarda o'qishga havas uyg'otish lozim. Chunki o'qish ko'nikmalarini egallamasdan biror fanga oid ma'lumotlarni o'zlashtirib bo'lmaydi. 4I.Bob O' quvchilarga tovushlarni to' g'ri talaffuz qilish va o'qishga o'rgatish 1.1.O'quvchilarni unli va undosh tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'qishga o'rgatishdagi muhim nazariy bilimlar. Endigina maktabga qadam qo'ygan bolaga savod o'rgatish judayam murakkab va mas’uliyatli jarayon. Savod o'rgatishda asosiy o'quv quroli “Alifbe” darsligi hisoblanadi. Dastlab maktabga qadam qo'ygan bolaning uzoq davom etadigan mashg'ulotlarga ko'nikishi qiyin bo'lib, tez toliqadi. Chunki, u kechagina o'ynab yurgan bola edi. O'yinqaroq bolalarni ilm olamiga olib kirishda asosiy manbaa “Alifbe” darsligidir. “Alifbe" darsligi barcha millatlarda mavjud bo'lib, turlicha nomlanadi. Masalan, ruslarda “Bukvar”, qirg'izlarda “Alippe” kabi. Grafikadagi harf-tovushlar soni, murakkablik jihatlariga qarab darsliklarda soatlar belgilanadi. Masalan, rus tilida 33 ta harf borligi uchun 1,2,3-chorak davomida “Bukvar” , o'zbek tili alfabitida 29 ta harf borligi uchun 2 chorak davomida “Alifbe" darsligi o'rganiladi. Bu davr savod o'rgatish jarayoni xisoblanadi. Savod o'rgatish davrida asosiy darslik “Alifbe" kitobidir. “Alifbe" darsligini pedagogik-psixologik jihatdan ahamiyatini o' rganib chiqsak. “Alifbe" darsligi 6-7 yoshli bolalarning fiziologik va ruhiy holatlarini hisobga olgan holda tuziladi. Darsliklarni, jumladan, savod o'rgatishning asosi bo'lgan “Alifbe" darsligini takomillashtirish davr talabidir. Takomillashtirish darslikning metodik qurilishiga, mazmuniga, g'oyaviy yo'nalishiga birdek aloqador bo'lib, bunda avvalo didaktikaning umumiy hamda xususiy mezonlariga asoslaniladi. Umimiy mezonlariga: -g'oyaviylik; -bayonning ilmiyligi, tushunarliligi; -ko'rsatmalilik; -onglilik; -o'quv materialining hayot bilan bevosita aloqadorligi; -bolalar yoshi va dunyoqarashi, o'ziga xos ruhiy xususiyatlari bilan bog'liq qator didaktik talablar kabi. 5O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995- yil 6,7- mayda o'tgan majlisida «Lotin yozuviga asoslangan o'zbek alifbosi» hamda uni hayotga joriy qilish to'g'risidagi qonun va qarorga o'zgarishlar kiritildi. Bu esa savod chiqarishda ya’ni o'qish-yozishga o’rgatishda ancha qulayliklarga olib keldi. Chunki kirilldagi 35 harf o'rniga 26 harf, 3 nutq tovushi (ng, ch, sh) harf birikmasi, hammasi bo'lib 29 ta harf va “tutuq” belgisi qabul qilindi. Shu harflarning 6 tasi unli tovushni, 24 tasi undosh tovushlarni bildiradi. Kirilldagi 10 ta unli harf 6 taga keltirildi. Dastur talablarini to ’ liq bajarish va amalga oshirish uchun, birinchi navbatda, o ’ qish ko ’ nikmalarini to ’ g ’ ri va puxta egallash va takomillashtirib borish zarur. O ’ qish ko ’ nikmalari savod o ’ rgatish jarayonida shakllanadi, o ’ qitishning keyingi bosqichlarida takomillashtiriladi. O ’ qish malakalarining sifatlariga badiiy asar matnini to ’ g ’ ri, tez, ongli va ifodali o ’ qish kiradi. O ’ qish darslarida o ’ quvchilarning o ’ qish malakalari shakllantiriladi va takomillashtiriladi. O ’ qish malakasining sifatlari o ’ zaro bog ’ liq bo ’ lib, ularning asosi ongli o ’ qish hisoblanadi. O ’ quvchi matnni tez va to ’ g ’ ri o ’ qisa-yu, anglab o ’ qimasa yoki uning tez o ’ qishi natijasida o'zi va boshqalar matn mazmunini tushunmasa, to ’ g ’ ri o ’ qisa-yu, o ’ ta sekin o ’ qisa, nutq birliklari orasida to ’ xtamlarga e'tibor bermasa, matnda ifoda etilayotgan fikr tushunilmaydi. Muayyan tezlikda va to ’ g ’ ri o ’ qish ongli o ’ qishga xizmat qiladi, to ’ g ’ ri, tez va ongli o ’ qish esa ifodali o ’ qishning asosi hisoblanadi. O ’ qish malakalarini egallash maktabda o ’ qitiladigan barcha predmetlarni muvaffaqiyatli o ’ zlashtirishning muhim sharti hisoblanadi. O ’ qish o'quv faoliyatning asosiy turi bo ’ lib, o ’ quvchilarni g ’ oyaviy - siyosiy, aqliy, estetik va 9 nutqiy tomondan rivojlantirish uchun juda katta imkoniyat yaratadi. Bu jarayon esa o ’ qish malakalarini o ’ stirish va takomillashtirish ustida tizimli va maqsadga muvofiq ishlashni talab qiladi. O ’ qish malakasini egallash ancha murakkab bo ’ lib, uni shakllantirish uzoq vaqtni talab etadi. Ruxshunos olim T. G. Yegorov o ’ zining «Ocherki psixologi 6obucheniya detey chteniyu» nomli asarida o ’ qish malakalarini shakllantirish jarayonini uch bosqichga ajratadi: analitik bosqich, sintetik bosqich va avtomatlashgan bosqich. Analitik bosqich savod o ’ rgatish davriga to ’ g ’ ri keladi, bunda so ’ zni bo ’ g ’ in - harf tomonidan tahlil qilish va bo‘g‘inlab o ’ qish malakasi shakllantiriladi. Sintetik bosqich uchun so ’ zni sidirg’a o ’ qish xarakterlidir; bunda so ’ zni ko ’ rish orqali idrok qilish va uning talaffuzi so ’ z ma'nosini anglash bilan asosan mos keladi. O ’ qish so ’ z ma'nosini idrok qilish bilan amalga oshadi. O’quvchilar sintetik bosqichga 3-sinfda o ’ tadilar. Bundan keyingi yillarda o ’ qish avtomatlasha boradi. O ’ qish darslarida asar ustida ishlashni shunday tashkil etish kerakki, asar mazmunini tahlil qilish o ’ qish malakalarini takomillashtirishga yo ’ naltirilgan bo ’ lsin. O ’ qish ko ’ nikmalaridan biri to ’ g ’ ri o ’ qishdir. To ’ g ’ ri o ’ qish deganda xato qilmasdan, yanglishmasdan o ’ qish tushuniladi, ya'ni to ’ g ’ ri o ’ qish so ’ zning tovush- harf tarkibini, grammatik shakllarni buzmasdan, so ’ zdagi tovush yoki bo ’ g ’ inni tushirib qoldirmay, boshqa tovushni qo ’ shmay, harflar o ’ rnini almashtirmay, aniq talaffuz qilib, so ’ zga urg ’ uni to ’ g ’ ri qo ’ yib o ’ qish hisoblanadi. M. Odilova va T. Ashrapovalar «Adabiy talaffuz me'yorlariga qo ’ yilgan barcha talablar to ’ g ’ ri o ’ qish ko ’ nikmasiga ham taalluqlidir», - deb ta'kidlaydilar. Rus metodisti Yakovleva to ’ g ’ ri o ’ qishga quyidagicha ta'rif bergan: «To‘g‘ri o ’ qish - bu materialni tovush tomondan xatosiz va bir tekisda ravon nusxa ko ’ chirishdir». Demak, to ’ g ’ ri o ’ qish so ’ zning tovush tarkibini, grammatik shaklini buzmasdan adabiy - orfoepik me'yorlar asosida o ’ qishdir. Boshlang ’ ich sinf o ’ quvchilarida idrok etish, talaffuz qilish va matn mazmunini tushunish o ’ rtasida puxta sintez yo ’ q bo ’ lgani uchun ular o ’ qishda xatoga yo ’ l qo ’ yadilar. Bu esa matn mazmunini tushunishni qiyinlashtiradi. To ’ g ’ ri o ’ qish so ’ zning uzun -qisqaligiga, o ’ quvchining so ’ z boyligiga, ya'ni so ’ zning leksik ma'nosini qanchalik bilishiga hamda so ’ zning bo ’ g ’ in va morfemik tarkibiga bog ’ liq. O ’ quvchilar ko ’ pincha quyidagi sabablarga ko ’ ra xatoga yo ’ l qo ’ yadilar: 71. So ’ zni talaffuz qilish bilan uning ma ' nosini tushunish o ’ rtasida puxta sintez bo ’ lmagani uchun bola so ’ zning oldin tovush tomonini ko ’ radi , uni talaffuz qilishga oshiqadi . So ’ zning ma'nosini esa e'tibordan chetda qoldiradi. 2. So ’ z ko ’ p bo ‘ g ‘ inli bo ’ lib , bola uni oldin eshitmagan bo ’ lsa , xatoga yo ’ l qo ’ yadi . 3. So ’ zning ma ' nosini bilmaslik tufayli xatoga yo ’ l qo ’ yadi . 4. Tez o ’ qiyman deb xatoga yo ’ l qo ’ yadi . 5. To ’ g ’ ri o ’ qish yorug ’ likka va yorug ’ likning tushishiga ham bog ’ liq . 6. Undosh tovush so ’ zning o ’ rtasida va oxirida kelgan yopiq bo ‘ g ‘ inli so ’ zlarni o ’ qishda qiynaladilar . Xato o ’ qishning oldini olish uchun quyidagilar e'tiborga olinadi: 1. Matnni o ’ qitishdan oldin undagi o ’ qilishi qiyin so ’ z, birikma va gaplarni aniqlash va ular ustida ishlash usullarini belgilab olish. Tuzilishi murakkab so ’ zlarni bo‘g‘inlab o ’ qilishini mashq qildirish. 2. Matnni o ’ qishdan oldin uning mazmunini tushunishni qiyinlashtiradigan so ’ zlarning lug ’ aviy ma ' nosini tushuntirish . So ’ z ma'nosini izohlash usullarini aniqlash. 3. Vazifalarni aniq va tushunarli qilib berish. 4. Matnni diqqat - e'tibor bilan o ’ qishlari uchun sharoit yaratish. 5. Oldin ichda o ’ qitish, so ’ ng ovoz chiqarib o ’ qitish. 6. O ’ qitishda o ’ quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish, ya'ni matnni oson, o ’ rtacha qiyinlikda va qiyin o ’ qiladigan o ’ rinlarini belgilab olib, unga kuchi yetadigan o ’ quvchilarga oldindan taqsimlab berish. 11 7. O ’ quvchilarning o ’ qishini muntazam tekshirib turish. 8. Xatoning xarakteriga qarab, uni metodik tomondan to ’ g ’ ri tuzatish yo ’ lini aniqlash. 9. O ’ quvchilarni xato qilish mumkin bo ’ lgan o ’ rindan ogohlantirib turish. 10. Xat cho ’ pdan foydalanish. 811. Xato o ’ qish o ’ quvchining shaxsiy ko ’ ruv sezgisiga bog ’ liq bo ’ lsa , bu jihatni ham hisobga olish . O ’ qituvchining tuzilishi murakkab so ’ zlarni oldindan xattaxtaga yoki kartonga bo ‘ g ‘ inlarga bo ’ lib yozib qo ’ yib , o ’ quvchilarga ovoz chiqarib birgalikda o ’ qitishi yaxshi natija beradi . O ’ quvchilar yo ’ l qo ’ ygan xato ikki xil yo ’ l bilan tuzatiladi: 1. O ’ quvchi so ’ z oxiridagi qo ’ shimchani noto ’ g ’ ri o ’ qisa, o ’ quvchini o ’ qishdan to ’ xtatmasdan xatoni to ’ g ’ rilash mumkin. 2. Xato o ’ qish bilan gaplarning mazmuni buzilsa, qayta o ’ qitish usulidan foydalaniladi. Bunda o ’ quvchiga o ’ qigan matni yuzasidan savol berilsa, o ’ quvchi e'tiborli bo ’ lib qayta o ’ qiydi. O ’ qish ko ’ nikmalaridan biri tez o ’ qishdir. Tez o ’ qish me'yoriy tezlikda o ’ qish bo ’ lib, bunda o ’ qish sur'ati matnning mazmunini tushunishdan ajralib qolmasligi kerak. O ’ qish tezligi matnni tushunish tezligi bilan muvofiq ravishda o ’ sib borishi lozim. O ’ qilayotgan asar mazmunini o ’ zlashtirishni, matn mazmunini ongli idrok etishni ta'minlaydigan o ’ qish tez o ’ qish deyiladi. O ’ qish sifatlarini yaxshi o ’ zlashtirgan holda o ’ quvchilarning o ’ qish sur'ati bir-biridan farq qiladi. Bu dastur talablarini bajarmadi, degan gap emas. Og ’ zaki nutq tempiga to ’ g ’ ri keladigan o ’ qish sur'ati normal tezlik hisoblanadi. Chunki o ’ ta tez ham, o ’ ta sekin o ’ qish ham matn mazmunini o ’ zlashtirishni qiyinlashtiradi. O ’ qish tezligi bir daqiqada o ’ qiladigan so ’ zlar soni bilan belgilanadi. O ’ qish dasturida 1-sinfning 2-yarim yilligida o ’ qish sur'ati 20-25 so ’ z (notanish matnni o ’ qish tezligi ham 20-25 so ’ z); o ’ quv yili oxirida 25-30 so ’ z; 2-sinfning 1- yarim yilligida matnni o ’ qish tezligi 30-35 so ’ z; 2-yarim yilligida 40-50 so ’ z; 3- sinfning 1-yarim yilligida 60-70 so ’ z; 2-yarim yilligida 70-80 so ’ z; 4-sinfning 1 12 yarim yilligida ichda ovozsiz 110-130 so ’ z, ovozli o ’ qishda 90-100 so ’ z deb belgilangan. Tajribalar shuni ko ’ rsatadiki, bir daqiqada bola 250 so ’ zli matnni o ’ qisa, undagi 200 ta so ’ zni eslab qolar ekan. Agar harflab, bo‘g‘inlab o ’ qisa, uning 9diqqat markazida so ’ z emas, bo ’ g ’ in bo ’ ladi. Natijada u so ’ zlarni eslab qola olmaydi. Bu 4-sinf o ’ quvchilarining o ’ qish tezligiga tatbiq etilsa, 125 so ’ zdan 100 so ’ zni eslab qoladi. Bu esa yuqori ko ’ rsatkichlarga erishish imkonini beradi. 4- sinfda bir daqiqada 170-180 ta so ’ z o ’ qiydigan o ’ quvchilar ham bor. O ’ qish tezligi to ’ rt yil davomida to ’ g ’ ri va ongli o ’ qish bilan bog ’ liq holda asta ortib boradi. O ’ qish tezligini tekshirganda o ’ qituvchi o ’ qiladigan materialning xarakterini, ya'ni g ’ oyaviy-mavzuviy murakkabligini, so ’ z va gaplarning tuzilishini, ularning bolalar nutqida qay darajada ishlatilishini, o ’ qishning to ’ g ’ ri va ongli bo ’ lishini hisobga oladi. O ’ quvchilarning o ’ qish tezligi har xil bo ’ ladi, albatta. O ’ qituvchining vazifasi barcha o ’ quvchilarning o ’ qish tezligini, iloji boricha bir xillikka keltirishdan iborat. O ’ qish sur'atini oshirishda tez aytishlarni, maqollarni yod oldirish va matnni ovoz chiqarib o ’ qishni mashq qilish kabilar samarali usullardan hisoblanadi. O ’ qish ko ’ nikmalaridan biri ongli o ’ qishdir. Ongli o ’ qish yaxshi o ’ qishning asosiy sifati hisoblanadi. Ongli o ’ qish o ’ qilgan matnning aniq mazmunini, asarning g ’ oyaviy yo ’ nalishini, obrazlarini va badiiy vositalarining rolini tushunib o ’ qish, shuningdek, asarda tasvirlangan voqea - hodisalarga o ’ z munosabatini ifodalay olishdir. Ongli o ’ qish o ’ z navbatida, o ’ quvchilarning zarur hayotiy tajribasiga, so ’ zning leksik ma'nosini, gapda so ’ zlarning bog ’ lanishini tushunishga va bir qator metodik shartlarga bog ’ liq. Hozirda ongli o ’ qish atamasi adabiyotlarda va maktab tajribasida ikki ma'noda: birinchidan, o ’ qish jarayonini egallashga nisbatan o ’ qish texnikasi ma'nosida, ikkinchidan, keng ma'nodagi o ’ qishga nisbatan o ’ qish sifatlaridan biri ma'nosida qo ’ llanadi. Matnni ongli o ’ qish uchun o ’ quvchilar to ’ g ’ ri, me'yorida o ’ qishni egallagan bo ’ lishlari va o ’ qish jarayonida qiynalmasligi talab etiladi. O’quvchilar matnni ongli o ’ qishlari uchun matn mazmuni va badiiy vositalari jihatidan tahlil qilinadi. Ongli o ’ qishning muhim sharti asar qurilishi va mazmunini tushunish hisoblanadi. O ’ qituvchi ongli o ’ qishni matnni ifodali o ’ qishga (agar ovoz chiqarib o ’ qilsa) va asar mazmuni yuzasidan berilgan savollarga javobning to ’ g ’ riligiga, 10asar voqealari va qahramonlarning xatti-harakatiga bildirgan munosabatiga qarab baholaydi. Ongli o ’ qish va ifodali o ’ qish bir-birini taqozo qiladi, ammo bir-biriga aynan o ’ xshamaydigan o ’ qish sifatlaridir. O ’ qish ko ’ nikmalaridan biri ifodali o ’ qishdir. Ifodali o ’ qish intonatsiya - ohang yordamida asarning g ’ oyasi va jozibasini to ’ g ’ ri, aniq, yozuvchi niyatiga mos ravishda ifodalay bilishdir. «Ifodali o ’ qish adabiyotni aniq va ko ’ rgazmali o ’ qitishning dastlabki va asosiy shaklidir», deb ta'kidlaydi metodist olima M.A.Ro'bnikova. Demak, «Ifodali o ’ qishning asosiy vazifasi asarning mazmunini va emotsionalligini intonatsiya orqali o ’ quvchilarga ko ’ rgazmali qilib ko ’ rsatishdir. Ifodali o ’ qishning asosiy tamoyili o ’ qiladigan asar g ’ oyasi va badiiy qimmatini chuqur tushuntirishdir». Intonatsiya og ’ zaki nutqning birgalikda harakat qiluvchi elementlari: urg’u, nutq tempi va ritmi, pauza, ovozning past-balandligining yig ’ indisidir. Bu elementlar bir-biriga ta’sir etadi va hammasi birgalikda asarning mazmunini, g ’ oyasini, qahramonlarning turli kayfiyatini, ichki kechinmalarini ifodalaydi. O ’ quvchilar ifodali nutq asoslarini egallashlari uchun muhim shartlar quyidagilardan iborat: 1. Nutq jarayonida nafasni to ’ g ’ ri olish va to ’ g ’ ri taqsimlay bilish. 2. Har bir tovushning to ’ g ’ ri artikulyatsiyasi va aniq diktsiya (burro gapirish) malakasini egallash. 3. Adabiy talaffuz me'yorlarini egallash. Bu shartlar faqat ifodali o ’ qishgagina emas , balki ifodali nutqqa , ya ' ni hikoya qilishga ham taalluqlidir . O ’ quvchining har qanday og ’ zaki hikoyasi ifodali bo ’ lishi zarur . Ifodali o ’ qishning asosiy vositalaridan biri ovozdir . Ovoz nafas bilan uzviy bog ’ lanadi . Shuning uchun o ’ qituvchi bolalarning ifodali nutqi ustida ishlashni talaffuz qilayotganda o ’ z nafasini boshqara olish va ovozdan to ’ g ’ ri foydalanishga o ’ rgatishdan boshlaydi. Ovoz kuchi baland-pastlik, uzun-qisqalik, tezlik (temp), yoqimli-yoqimsizlik xususiyatlari bilan xarakterlanadi. O’quvchilar matn mazmuniga qarab, baland yoki past ovozda o ’ qish(gapirish)ga, nutqda tez, 11o ’ rtacha yoki sekin tempni tanlashga, biror tuyg’uni ifodalashga o ’ rganadilar. Ifodali o ’ qishga o ’ rgatishda o ’ quvchilar pauza va logik urg’u bilan ham tanishtiriladi. Ifodali o ’ qishga tayyorlanish shartli ravishda uch bosqichga bo ’ linadi: 1. Asarning aniq mazmunini tushunish, unda qatnashgan shaxslarning xatti- harakatini tahlil qilish, asarning g ’ oyasini belgilash, ya'ni asarning g ’ oyaviy- mavzuviy asosini, uning obrazlarini badiiy vositalari bilan yaxlit holda tushunish. 2. Matnning qaysi joyida to ’ xtam (pauza) qilishni, mantiqiy urg ’ uning o ’ rnini, o ’ qish tempini belgilab olish. 3. O ’ qishni mashq qilish, muallif fikrini, uning tasvirlangan voqea- hodisalarga va qatnashuvchi shaxslarga munosabatini ovoz bilan ifodalay olish uchun matnni qayta o ’ qish. Asarning mazmuni va g ’ oyaviy yo ’ nalishini tahlil qilish ifodali o ’ qishga o ’ rgatish bilan bog ’ lab olib boriladi. Ifodali o ’ qishga o ’ rgatishda matn mazmunini tushunish, muallif hikoya qilgan voqealarga o ’ z munosabatini bildirish asosiy vazifa hisoblanadi. O’quvchilarda ifodali o ’ qish malakasini shakllantirish uchun asarni o ’ qituvchining ifodali o ’ qishi muhim ahamiyatga ega. 121.2.Savod o'rgatish jarayonida o'quvchilarni unli va undosh tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'qishga o’rgatish usullari Ma'lumki, savod o ’ rgatish jarayonidagi o ’ qish darslarining asosiy vazifasi o ’ quvchilarga tovush va harfni tanishtirish, ularning to ’ g ’ ri talaffuzini o ’ rgatish orqali bolalarda to ’ g ’ ri, ongli, ifodali o ’ qish ko ’ nikmalarini shakllantirishdan iborat. Shuningdek, o ’ quvchilar lug ’ atini boyitish, bog ’ lanishli nutqini o ’ stirish, bilimini boyitish, tafakkurini shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini o ’ stirishda ham bu davr mas'uliyatliligi bilan alohida o ’ rin tutadi. Tayyorgarlik davri o ’ qishga o ’ rgatish uchun zamin hozirlaydi. O ’ qishga o ’ rgatish uchun, avvalo, o ’ quvchi tovush va harf bilan yaxshi tanishtirilishi lozim. Tovush va harf bilan tanishtirishda bo ’ g ’ indan tovushni ajratish tamoyiliga rioya qilinadi. Harf bilan tanishtirish bir necha xil yo ’ nalishda amalga oshirilishi mumkin: Mazmunli rasm yuzasidan savol-javob usuli bilan bog ’ lanishli hikoya tuzdiriladi. Undan kerakli gap, so ’ ng kerakli so ’ z ajratib olinadi, so ’ ngra so ’ z ustida yuqoridagi kabi tahlil ishlari uyushtiriladi. 1. So ’ z asos qilinib, analitik mashqlar yordamida o ’ rganiladigan tovush ajratib olinadi. Masalan: oy. O ’ qituvchi oy rasmini ko ’ rsatadi, o ’ quvchilar uning nomini - so ’ zni aytadi. O ’ qituvchi o tovushini cho ’ zib (o-o-o-y) aytadi va qaysi tovushni cho ’ zib aytayotganini o ’ quvchilardan so ’ raydi. O’quvchilar o tovushini aytgach, uning xususiyalari haqida savol-javob o ’ tkaziladi. O tovushli so ’ zlar o ’ ylab toptiriladi. Shundan so ’ ng o harfi kesma harfdan yoki rasmli alifbodan ko ’ rsatiladi. Bunda o harfining shaklini esda olib qolishlariga alohida e'tibor qaratiladi. 2. O ’ rganilgan harflar ichiga bugun o ’ rganiladigan harf aralashtirib qo ’ yiladi, bolalar uning ichidan notanish harfni ajratadilar, so ’ ng o ’ qituvchi bu harf ifodalaydigan tovushni aytadi. O’quvchilar tovushning xususiyatlarini aytadilar. Shu harfni kesma harflar ichidan topib, kitob sahifasidan, rasmli alifbodan ko ’ rsatadilar. Shu tariqa tovush-harf bilan tanishtirilgach, o ’ qishga o ’ rgatish ustida ishlanadi. O ’ qishga o ’ rgatishda bo ’ g ’ in asos qilib olinadi. Buning uchun o ’ qituvchida 13bo ’ g ’ in jadvali bo ’ lishi lozim. Bo ’ g ’ in jadvali asosida o ’ qish namunasi ko ’ rsatiladi, ya'ni harflab emas, ichida, birinchi harfni ko ’ z bilan ko ’ rib, uning nomini dilda saqlab, ikkinchi harfni ko ’ rish va ikkalasini bog ’ lab, unlini mo ’ ljallab ulab aytish tushuntiriladi. Bo ’ g ’ in o ’ qish o ’ qituvchining namunasi asosida doimiy ravishda har bir darsda izchil olib boriladi. Bunda “Alifbe” sahifalaridagi so ’ zlarni oldin bo ’ g ’ inga bo ’ lish, so ’ ng o ’ qishni mashq qilish yaxshi samara beradi. O ’ qituvchining namunali o ’ qishidan so ’ ng birgalikda ovoz chiqarib o ’ qish, yakka-yakka o ’ qish, shivirlab o ’ qishdan foydalaniladi. Ayniqsa, sekin o ’ qiydigan o ’ quvchilar bo ’ lgan sinflarda xo'r bilan o ’ qitish o ’ qishni tezlashtirishga yordam beradi. Sinf o ’ quvchilarining o ’ qish ko ’ nikmalaridan kelib chiqib, matndagi so ’ zlarni xattaxtada bo‘g‘inlarga bo ’ lib yozish, o ’ rganilgan harflarni hisobga olgan holda qo ’ shimcha so ’ z birikmalari, gaplar tuzib yozish va o ’ qitish usulidan ham foydalaniladi. Ma'lumki, “Alifbe” sahifalarida bo ’ g ’ in tuzilishi murakkablashib boradi. Shuning uchun o ’ qituvchi har bir bo ’ g ’ in tuzilishining murakkabligiga qarab ish usullarni belgilab olishi zarur. Masalan, uch tovushdan tuzilgan, to ’ rt tovushdan tuzilgan bo‘g‘inlarni o ’ qishga o ’ rgatish ham o ’ ziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bunda o-lov, Man-non tipidagi bo ’ g ’ inlarda o-lo:v, Ma:n-no:n tarzidagi qo ’ shimcha chiziqdan, bodring, do ’ st tipidagi bo ’ g ’ inlarda bo:d-ri:ng, to ’ :r:t tarzidagi qo ’ shimcha chiziqlardan foydalaniladi. So ’ zlarni o ’ qishga o ’ rgatishda bilib o ’ qitishdan tashqari jadvallar ham yaxshi samara beradi: Ki tob lar Umuman olganda, har bir o ’ qish darsida, albatta, bo ’ g ’ in tuzilishi murakkab bo ’ lgan so ’ zlarni o ’ qish mashqi o‘tkazilishi lozim. Bu usul o ’ quvchilarda o ’ qish malakasining takomillashuviga yordam beradi. O ’ qishga o ’ rgatishda so ’ zlarni va gaplarni to ’ ldirib o ’ qish ko ’ nikmalarini hosil qilish o ’ quvchini gap tuzishga, tez fikrlashga yo ’ naltiradi. O'quvchi tushirib qoldirilgan harf va so ’ zni rasmga qarab topadi, uning gap mazmuniga mos yoki mos emasligiga e'tibor beradi, o ’ rtoqlariga nisbatan tez topib, o ’ qituvchining raxmatiga sazovor bo ’ lishga intiladi. 14“Alifbe” darsligidagi matnlarda turli tinish belgilari ishlatilgan. O’quvchilar shularga mos ohang tanlashni, to ’ xtam (pauza) qilish o ’ rinlarini belgilab olishi zarur. Bunda ham o ’ qituvchining tushuntirishi (birinchi uchragan tinish belgini izohlashi) va ifodali o ’ qish namunasini ko ’ rsatishi katta ahamiyat kasb etadi. Ifodali o ’ qilgan matngina tushunarli tuziladi. Har bir predmetda bo ’ lgani kabi o ’ qish darslarida ham ta'lim-tarbiya birligiga e'tibor beriladi. O ’ qish darslarida tarbiya o ’ qilgan matnning ongli o ’ zlashtirilishiga bog ’ liq. Birinchidan, o ’ quvchi matnda fikr nima haqida borayotganini anglasagina, o ’ zida shunday xislatlarni shakllantirishga harakat qiladi. Ikkinchidan, yaxshi inson bo ’ lish uchun o ’ qishning zarurligini anglaydi. Shuning uchun ongli o ’ qishni ta'minlashda matn bilan unga ishlangan mazmunli rasmlar o ’ rtasidagi bog ’ lanishlarni aniqlashtirishga, matn yuzasidan savollar berishga diqqatni qaratish lozim. Bunda quyidagicha savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin: 1. Rasmni kuzating, matnda nima haqida gap boradi? 2. Rasmda nima tasvirlangan? Ular orasida bog ’ lanish bormi? 3. Matn mazmunini rasmga qarab so ’ zlab bering. 4. Bolalar qayerga bordilar? Qizning ismi nima? Bolaning ismi-chi? 5. Ali, Lola nima qildi? Ular qanday lolalar terdilar? Demak, o ’ qish o ’ qilganlarni o ’ zlashtirishga yo ’ naltirilgan bo ’ lishi lozim, shundagina matndagi asosiy fikr, ilgari surilayotgan g ’ oya o ’ quvchilar tomonidan o ’ zlashtiriladi, so ’ z va matnlar yod olingan taqdirda ham o ’ quvchiniki bo ’ lib qoladi. Savod o ’ rgatishning birinchi kunlaridanoq o ’ qish ongli bo ’ lishi, bolalarni ongli o ’ qishga o ’ rgatish juda muhim. So ’ roqlar yordamida o ’ qilganlarni bola qanday tushungani aniqlanadi, tekshiriladi. O ’ qishdan oldin o ’ tkazilgan tayyorlov suhbati ham, o ’ qilgan matn yuzasidan o ’ tkazilgan suhbat ham shu maqsadga ongli o ’ qishga xizmat qiladi. Sharoitga qarab, bolalarga nimanidir o ’ qishni talab qiladigan muammoli holatni yaratish ham zarur. Bunday holat “Alifbe”dan yoki harf terish matosidan o ’ qiladigan topishmoqdan foydalanib yoki muammoli 15savolni keltirib chiqaradigan taxminiy suhbat yordamida hosil qilinishi mumkin. Masalan, “qishda qushlar qayerga uchib ketadilar?” (harf terish matosida: “Issiq o ’ lkalarga uchib ketadilar”). Mana shu kabi tayyorlov mashg'ulotlari o ’ qishning yuqori darajada ongli bo ’ lishini ta'minlaydi. Ongli o ’ qishni ifodali o ’ qishdan ajratib bo ’ lmaydi. Ammo analitik o ’ qishning birinchi bosqichida ifodali o ’ qish mumkin emas, chunki bolalar so ’ zda urg’uli bo ’ g ’ inni ajrata olmaydilar, tugallangan intonatsiyani, so ’ roq ohanggini, hatto, orfoepik to ’ g ’ ri o ’ qishni ham bilmaydilar. Shuning uchun analitik o ’ qish bosqichida so ’ zni yaxlit, orfoepik qayta o ’ qish tavsiya qilinadi. Bunday qayta o ’ qish to ’ g ’ ri intonatsiyaga, ifodalilikka rioya qilib o ’ qishga o ’ rgatibgina qolmay, o ’ qishning ongli bo ’ lishiga ham yordam beradi. Savod o ’ rgatishning birinchi darslaridayoq o ’ quvchilarga tabaqalashtirib (differentsial) yondashish (bunda o ’ quvchilarning o ’ qishga tayyorgarliklaridagi fikrlar hisobga olinadi) amalga oshiriladi. O ’ qishning ongliligini va ta'sirchanligini ta'minlash uchun matn mazmunini o ’ quvchilarning ko ’ rgan-kechirganlari, taassurotlari bilan bog ’ lash lozim. Shunda o ’ quvchida o ’ qishga, o ’ rganishga qiziqish ortadi. Ongli o ’ zlashtirishni amalga oshirishda lug ’ at ustida ishlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. So ’ zlarning ma'nosi ustida to ’ xtalish, birinchidan, fikrni oydinlashtirsa, ikkinchi tomondan matnni tushunishga ham yordam beradi. She'r, tez aytish, topishmoq, qo ’ shiq, maqol, hikmatli so ’ zlardan o ’ qitish, yod oldirish ham o ’ quvchilarning o ’ qishga qiziqishini oshiradi, o ’ qish malakasini shakllantiradi, xotirasini mustahkamlaydi. Boshlang ’ ich sinflarda o ’ qish darslarining uchdan ikki qismi o ’ qishni mashq qilishga ajratilishi lozim. Yangi material o ’ rganiladigan o ’ qish darsida asosiy ish turlari quyi - dagilardir: 1. O ’ rganiladigan yangi tovushli so ’ zni (shu tovush so ’ z boshida, o ’ rtasida, oxirida kelgan so ’ zni) bo ’ g ’ in-tovush tomonidan tahlil qilish bilan ajratish. Bunda yangi tovush ajratiladigan so ’ zni o ’ quvchilar rasm asosida o ’ zlari tuzgan gaplar ichidan oladilar. Tovushni ajratishda shu so ’ zning chizmasi-modeliga 16asoslanadilar. Tovushlarni eshitish, talaffuz qilish, ularning artikulyatsiyasi (nutq organlarining tovush chiqarishdagi ishi) ustida mashq qilinadi. 2. Kichik va bosh harflar bilan tanishtiriladi. Bo‘g‘inlar o ’ qitiladi. 3. So ’ zlarni avval xattaxtadan, keyin “Alifbe”dan o ’ qish. Harf bo ’ g ’ inlaridan harf terish kartonida so ’ z, so ’ z birikmasi, gap tuzish va ularni o ’ qish, so ’ z ma'nosi ustida ishlash. 4. Matnni o ’ qish va tahlil qilish, uni qayta o ’ qish, rasmning matnga bog ’ liqligini belgilash. 5. Nutq o ’ stirish: Lug ’ atni boyitish, so ’ z birikmasi, gap, bog ’ lanishli hikoya tuzish. 6. Umumlashtirish : yangi harfni jadvalga qo ’ yish , yangi o ’ rganilgan tovushning unli yoki undosh ekanligini aniqlash , yangi harfni ilgari o ’ rganilganlar bilan qiyoslash , tovush va harfning ahamiyatini takrorlash va hokazo . 7. O ’ rganilganlarni mustahkamlash darsida yangi tovush ajratiladi , yangi harf bilan tanishtirish mashqidan tashqari barcha ish turlaridan foydalaniladi , shuningdek , qo ’ shimcha so ’ zlar va matnlar bilan ishlanadi ; matnni o ’ qish va tahlil qilishga , ko ’ rgazma vositalar bilan ishlashga ( harfni terish kartoni , magnit doskasi , sirli mato , rasmlar va boshq .) nutq o ’ stirishga , o ’ yinlar va qiziqarli materiallarga , ilgari o ’ rganilgan tovushlar va harflarni takrorlab mustahkamlashga alohida ahamiyat beriladi , tarqatma materiallardan ham foydalaniladi . 8. Birinchi uchragan so ’ zlar bilan ishlash : ochiq bo ’ g ’ inda dastlab undosh , keyin esa unli o ’ qiladi , yopiq bo ’ g ’ inda esa unli bilan tugagan ochiq bo ’ g ’ inni o ’ qib , keyingi undosh o ’ qiladi va so ’ zni yaxlit o ’ qishga o ’ rgatiladi . Yangi so ’ z urg ’ usi qo ’ yilgan holda beriladi , bu uni o ’ qishga , bo ‘ g ‘ inlab o ’ qishdek sintetik o ’ qishga ( so ’ zni butunligicha o ’ qishga ) yordam beradi . Bunda yangi so ’ zni xattaxtada katta bosma harflar bilan yozish , o ’ quvchilarga o ’ qitish tavsiya qilinadi . So ’ z shivirlash bilan o ’ qiladi, kesma harf bo ’ g ’ in bilan yoziladi. 9. Syujetli ( rasmning asosiy mazmunini aks ettiradigan ) rasmga qarab o ’ qituvchi yordamida , uning yo ’ llovchi savollari asosida hikoya tuzish , undan gapni ajratish va analiz qilish . 17Yangi bo ’ g ’ in , so ’ z tuzishda harf terish matosi , magnit doskasi , sirli mato kabilarning va yangi so ’ zni xattaxtada va daftarda “ yasash ” ning ahamiyati juda katta . O ’ qish uchun xilma - xil bosma materiallardan qanchalik ko ’ p bo ’ lsa , ulardan turli xil mashqlar tuzishda foydalanilsa , o ’ qish shunchalik ongli , qiziqarli bo ’ ladi , malaka puxta shakllantiriladi . Bola endigina o ’ qiy boshlagan bosqichda ularni qatorni yo ’ qotmaslikka , shuningdek , so ’ zdagi keyingi harfni , keyingi so ’ zni yo ’ qotmaslikka o ’ rgatish juda muhimdir . Bu vazifani savod o ’ rgatishning boshlang ’ ich bosqichida xatcho ’ p ( o ’ qiyotgan betni belgilab qo ’ yish uchun kitob ichiga solib qo ’ yiladigan qog ’ oz yoki lentacha) va tayoqcha bajaradi. O ’ qilayotgan qatorni kuzatib borish ko ’ nikmasiga sinf o ’ quvchilaridan o ’ rtog ’ ining xatosini to‘g‘rilashni talab qilish yo ’ li bilan ham erishiladi. O’quvchilar bu talabni qiziqib bajaradilar, shu yo ’ l bilan ularning darsga, o ’ qishga e'tibori jalb etiladi. Sintez mashqlari o ’ quvchilarning o ’ qish ko ’ nikmalarini shakllantirishga katta yordam beradi.Sintez mashqlari quyidagicha tashkil etiladi: 1. Tovush tomonidan analiz qilingan so ’ zni yoki bo‘g‘inni talaffuz qilish va uni kesma harfdan tuzish (yozish); shu so ’ z yoki bo‘g‘inni o ’ qish. 2. O ’ rganilgan undosh yoki unli bilan (na, ni, no; la, lo, li; ay, uy, oy, ...) bo ’ g ’ in jadvalini tuzish; bo ’ g ’ in jadvalini kitobdan yoki matndan o ’ qish; kesma harflardan bo ’ g ’ in jadvalini tuzish. 3. Bola-lola-tola, boy-soy-loy, baxt-taxt, ona-ota, mosh-bosh kabi bir undosh harf bilan farqlanadigan yoki ona-ana, ukki-ikki, osh-ish kabi bir unli harf bilan farqlanadigan so ’ zlarni o ’ qish (bunday so ’ zlarni o ’ quvchilarning o ’ zlari topib o ’ qishlari mumkin). 4. So ’ zning boshiga yoki oxiriga bir harf qo ’ shib, yangi so ’ z hosil qilib o ’ qish: ola-lola, osh-bosh, oy-toy, boy, soy, loy; o ’ roq-so ’ roq; ol-xol, sol; sava- savat; son-oson; ayiq-qayiq; olti-oltin. 5. So ’ z o ’ rtasiga harf qo ’ shib, yangi so ’ z hosil qilib o ’ qish: ko ’ mak- ko ’ lmak, zirak-ziyrak, tana-tashna, sila-siyla kabi. 6. Bo‘g‘inlarni almashtirib yangi so ’ z hosil qilish va o ’ qish: Gulnor-Norgul, 18asil-sila kabi. 7. Tovushlarning o ’ rnini almashtirib yangi so ’ zni hosil qilish va o ’ qish: somon-osmon, tilak-kalit, qo ’ y- yo ’ q. 8. Tovushni yoki bo ’ g ’ inni tushirib qoldirib, yangi so ’ z hosil qilish va o ’ qish: anor-nor, gulnor-gul, yelkan-yelka, bog ’ la-bola. 9. Bo ’ g ’ in qo ’ shib yangi so ’ z hosil qilish va o ’ qish: bog ’ -bog ’ bon, gul- gulzor, paxta-paxtakor. Sintetik ishlarning bu usullari tovush ustida ishlashni harf ustida ishlash bilan birga qo ’ shib olib borishni talab qiladi. Bu ish usullari qiziqarli bo ’ lib, darsda yarim o ’ yin holatini vujudga keltirishga imkon yaratadi. Diktsiya ustida ishlash ham o ’ quvchilarning o ’ qish ko ’ nikmalarini egallashlarida muhimdir. Diktsiya ustida ishlash o ’ quvchilar nutqini tushunarli, sof, tiniq, jarangdor bo ’ lishiga erishishdir. U savod o ’ rgatish uchun ham, ifodali o ’ qish, orfoepik va orfografik malakani, xushovozlik ko ’ nikmasini o ’ stirish uchun ham juda muhimdir. Yaxshi diktsiya tovush hosil qiluvchi apparatning egiluvchanligiga bog ’ liq, shuning uchun diktsiyani o ’ stirish mashqlari tovush hosil qiluvchi apparatning egiluvchanligini oshirishga qaratiladi. Diktsiya ustida ishlashda quyidagicha mashq turlaridan foydalanish mumkin: 1. Baland talaffuzni mashq qilish: Masalan, sara-shira-sara-shira kabi so ’ zlarni ovozni to qichqiriqqacha balandlatib, so ’ ngra esa ovozni to shivirlashgacha pasaytirib talaffuz qilish. 2. Talaffuz tempini mashq qilish. Shu sara-shira kabi so ’ zlarni sekin talaffuz qilib, tempni asta tezlashtira borish. 3. Ayrim undosh tovushlarni, ayniqsa, o ’ quvchilar qiyinchilik bilan yoki noto ’ g ’ ri talaffuz qiladigan so ’ zlarni qayta talaffuz qilish mashqi. 4. Murakkab tovush birikmalarini talaffuz qilishni mashq qilish. Buning uchun tez aytishlardan foydalaniladi. Misol: qishda kishmish pishmasmish, pishsa kishmish qishmasmish. 19 20II.Bob Tovushlar artikulyatsiyasi, diksiya ustida ishlash. 2.1 . Savod o'rgatish davrida o'quvchilarni unli va undosh tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish va o'qishga o’rgatish darslarini tashkil etish bo'yicha olib borilgan tajriba-sinov ishlari mazmuni va ularning natijalari Tadqiqot mavzusi yuzasidan dastlab metodik adabiyotlar , boshlang ' ich sinf davlat ta ' lim standarti , savod o ' rgatish dasturi va “ Alifbe ” darsligi o ' rganildi . Savod o ' rgatish davrida o ' quvchilarni unli va undosh tovushlarni to ' g ' ri talaffuz qilish va o ' qishga o ’ rgatish , bu jarayonda pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahvoli aniqlandi . Tadqiqotimizga doir dars namunalari Farg ’ ona viloyati Yozyovon tumanidagi 26- maktabda tajriba - sinovdan o ' tkazildi . Tajribada 1- sinflardan jami 95 o ' quvchi ishtirok etdi . Tajriba natijalarini quyidagi ko ' rsatkichda ifoda etdik : Biz taklif etgan texnologiyalar asosida mashg'ulotlar tashkil qilindi. Bu davrda quyidagi tajriba-sinov ishlari amalga oshirildi: 1. O'qituvchi va o'quvchilar faoliyati doimiy kuzatildi. 2. Dars ishlab chiqilgan tavsiyalar asosida tashkil qilindi. Maxsus tavsiyalar asosida o'tkazilgan pedagogik tajribaning natijalari quyida keltirilgan va tahlil qilingan. Pedagogik tajriba boshlanishidan oldin tanlab olingan sinov sinflardagi o'quvchilarning o'qishi bilan oddiy sinflardagi o'quvchilarning o'qishi o'rtasida katta farq yuzaga keldi. Bular to'g'ri o'qib, o'qiganlari yuzasidan savollarga bergan javoblarida sezildi. Eksperiment sinflardagi o'quvchilarning maxsus mashqlar o'tkazilmagan paytdagi o'qish sur'atlari asosida olgan baholarini keltiramiz. N Maktab Sinfi O'quvchi lar soni O'zlashtirish darajasi Sifat o'zlashti -rish«5» «4» «3» «2» 1 18-maktab 2“A“ 33 6 14 13 (-0% 2 25-maktab 2“A“ 32 7 12 13 59 % 213 13-maktab 2“A“ 30 7 14 9 70 % Tajriba - sinov uchun tanlangan sinflarda o ' quvchilarning o ' qish ko ' nikmalarini o ' zlashtirish darajasi , darsga ishtiroki , darsdan tashqari o ' qigan asarlari , qiziqishi aniqlab olindi . Bu yuqoridagi savollar asosida amalga oshirildi . O ' quv yili boshidan o ' qituvchilarga har bir bolaning o ' qishini sinchiklab o ' rganish , alifbe darslarida biz bergan tavsiyalar yordamida mashg ' ulotlarni tashkil etish topshirildi . Har bir bola bilan individual ishlash amalga oshirildi . O ' quv yili oxirida tajriba - sinov ishlaridan so ' ng o ' quvchilarning o ' qish ko ' nikmalari aniqlandi va ular jadvalda quyidagi ko ' rinishga ega bo ' ldi . N Maktablar Sinfi O'quvchi lar soni O'zlashtirish darajasi Sifat o'zlas hti- rish”5 ”4 ”3” ”2” 1 18-maktab 2 “A“ 33 13 14 6 81,8 % 2 26-maktab 2“A“ 32 14 13 5 - 84% 3 13-maktab 2 “A“ 30 11 15 4 86,6 % O'quv yili davomida alifbe darslari texnologiyalar asosida talab darajasida tashkil etildi. O'quvchilarning ishtiroki, faoliyati o'rganib borildi. O'quvchilarning o'qishga munosabati o'zgardi. O'quv yili oxirida badiiy asar o'qishga qiziquvchilar soni 79 taga yetdi. Quyida biz tajriba-sinovdan o'tkazgan dars ishlanmalarimizni keltiramiz: Darsning mavzusi. K tovushi va harfi. Darsning maqsadi: a) ta ’ limiy maqsad : o ' quvchilarni k tovushi va Kk harfi bilan tanishtirish , bu tovushni to ' g ' ri talaffuz qilish ko ' nikmalarini shakllantirish , Kk harfi bilan tanishtirish , Kk harfli bo ' g ' inlarni va so ' zlarni ravon o ' qishga , kesma harflar va bo ' g ' inlar vositasida so ' zlar tuzish va ularni o ' qishga o ' rgatish ; b) tarbiyaviy maqsad : kattalarni hurmat qilish va tartib - intizomli bo ' lishga o ' rgatish , axloqiy xislatlarni singdirish ; v ) rivojlantiruvchi maqsad : o ' quvchilarning bo ' g ' inlab o ' qish ko ' nikmalarini shakllantirish , fikrlash qobiliyatlarini , nutqini o ' stirish . Darsning metodi: analitik-sintetik tovush metodi. Dars turi: yangi tovush-harf o'rganiladigan o'qish darsi. Darsning jihozi: Kk harfining bosma va yozma shakllari chizilgan ko'rgazma, “kitob”, “maktab”, “terak” so'zlari yozilgan kartochkalar, turli xil predmetlar, matnga oid rasmlar, harf kassasi, kesma harf va bo'g'inlar. DARSNING BORISHI: I. Tashkiliy qism: a) salomlashish; b) davomatni aniqlash; v) kirish suhbati: - Bugungi sanani ayting. - Hozir qanday fasl? - Kuz faslida qanday o'zgarishlar bo'ladi? va hokazo. II. O'tgan mavzuni mustahkamlash. Bunda bolalar bilan rasm asosida suhbat tashkil qilinadi: - Rasmdagi bolalarning ismlari nima ekan? 50 - Tolib va Bilol. - Bilol qanday bola ekan? - U bilimli bola ekan. - Buvisi Tolibga nima deyapti? - U Tolibga ham bilim olish kerakligini aytayapti. - Nima uchun bilim olish kerak ekan? - Chunki bilimli har jihatdan kuchli bo'ladi, uni hamma hurmat qiladi. Shundan so'ng har bir o'quvchiga matn va so'zlar birma-bir o'qitiladi. 2.2 Tovushlar artikulyatsiyasi, diksiya ustida ishlash. Tovush savod o’rgatishning asosiy bo’lib xizmat qiladi. Savod o’rgatish darslarida so’z va bo’q’inlarni tovush tomondan tahlil va sintеz qilish, tovush va ularning artikulyatsiyasini tahlil qilish mashqlar o’tkaziladi, diksiya (ravShan, burro gapirish) ustida ishlanadi, logopеdik ishlar olib boriladi. Tovush ustida ishlash harf ustida ishlash bilan, ayniqsa kеsma harflardan so’z tuzish kabi sintеz qilish jarayonida birlaShib kеtadi; tovush va harf o’rtasidagi munosabatni doimo aniqlab borish o’qish malakalarini shakllantirish uchun hamda imlo tomonidan savodli yozish asosiyni yaratish ham foydalidir. Tahlil: Nutq (gap) dan so’zni ajratish; so’zni aniq qilish; so’zni bo’qinlarga bo’lish; bo’qinlarni aniq talaffuz qilish; urquli bo’qinni ajratish va uni boshqa bo’g’inlardan farqlab (kuchli talaffuz qilib o’qish maxsus tovushni ajratgan holda so’zni bo’g’inlab o’qish (aaaa-na, nooon, iiiil, assa-na); Shu darsda o’rganiladigan yangi tovushni ajratish. Yangi tovushni birinchi marta ajratishning bir nеcha usuli mavjud; a) so’zdan tovushni o’zun talaffuz qilib ajratish: aaa-na, looo-la. b) undoshni tovushni yopiq bo’g’indan ajratish: Usss-mon, O-limmm; v) sirqaluvchi undoshni ochiq bo’g’indan ajratish: asssa-na; g) bo’qin hosil qilgan bir unlini ajratish: o-na, a-na, i-ni, u-zum; d) o’rganilgan tovushni so’z boshida kеlgan so’zlardan ajratish: nok, nok; е) rasm nomini ifodalovchi so’zni aytish: o’qituvchi nokning rasmini ko’rsatib, nok dеydi, o’quvchilar k tovushni qo’Shadilar: nok; Odatda darsda yangi tovush birinchi marta ajratib talaffuz qilgandan so’ng, Shu tovush so’z boshida, o’rtasida, ohirida olgan va aniq talaffuz qilinadigan so’zlar tanlanib, o’quvchilarga talaffuz qildiriladi. K tovushi – ko’z, ikki; d tovushidan, Odil, ozoda. So’zdagi tovushlarni sanash, ularning nomini tartib bilan aytish, sonini aniqlash, bo’qinlarni ham sanaSh. Lola-lo l-a 4 ta tovush, 4 ta harf, ikki unli tovush, ikki undosh tovush, 2 bo’q’in. Jarangli va jarangsiz undoshli so’zlarni taqqoslash: dil-til, oldin-oltin kabi. Savod o’rgatishda tahlil sintеzdan bir muncha oldin o’tkaziladi, ammo umuman olganda, ular bir-biridan ajratilmaydi, chunki tahlil o’qish jarayonini egallash uchun zamin yaratadi, sintеz esa o’qish malakasini shakllantiradi: Sintеz: Tovush tomonidan tahlil qilingan so’zni yoki bo’qinni talaffuz qilish, uni kеsma harfdan tuzish, shu so’z yoki bo’q’inni o’qish; O’rganilgan undosh bilan (na, no, la, lo, ni, li, ma, mo, mi) yoki o’rganilgan unli bilan (na, la, ba, ma, ka, ta, da, no, la, mo, bo) bo’qin jadvalini tuzish: bo’qin jadvalini kitobdan o’qish; kеsma harflardan bo’qin jadvalini tuzish; Bola-lola-tola; paxta-taxta, bir undosh harf bilan farqlanadigan yoki ona-ana, ukki-ikki kabi bir unli harf bilan farqlanadigan so’zlarni o’qish; So’zning boshiga yoki oxiriga bir harf qo’shib, yangi so’z hosil qilib o’qish; son-oson, ayiq-qayiq, o’roq-so’roq, olti-oltin; O’rtasiga harf qo’shib, yangi so’z hosil qilib o’qish; ko’mak-ko’lmak, zirak- ziyrak; Bo’qinlarni almashtirib yangi so’z hosil qilish va o’qish: Gulnor-Norgul. Tovushlarning o’rnini almashtirib yangi so’z hosil qilish va o’qish; somon- osmon, tilak-kalit; Tovush yoki bo’q’inni tushirib qoldirib yangi so’z hosil qilish, anor-nor, gulnor-gul; So’zni tahlil qilish bilan o’quvchi so’zni lеksik ma'noga ega bo’lgan bir butun sifatida anglaydi, bu sintеzdir; so’zni sintеz qilinganda uning tovush tarkibiga diqqat jalb etiladi. Bu analizdir. Savod o’rganish jarayonida analitik-sintеtik ishlar sistеmasi bolaning faol fikrlashini ta'minlaydi, bilish mustaqilligini ta'minlaydi. Tovushlar artikulyatsiyasi, diksiya ustida ishlashda nutq apparati organlarining holati va harakatini kuzatish (analiz) va harf bilan ifodalangan tovush va tovushlar birikmasini talaffuz qilish maqsadida nutq organlarini zarur holatga kеltirish (sintеz) muhim o’rin tutadi. Masalan, u tovushining analizi, til tanglayga tomon baland ko’tariladi, tanglay bilan til orasida torgina bo’shliq qoladi, lablar bir- biriga yaqinlashib yumoqlaShadi, ovoz hosil bo’ladi; bu undoshining analizi ikki lab bir-biriga yopishadi, havo yo’li bеqilib, to’siq hosil bo’ladi, havo kuchi to’siqni birdaniga ochadi, qisman ovoz hosil bo’ladi; r tovushining sintеzi; oqiz, ozroq, ochiq tishlar orasida bo’shliq bo’ladi, lablar ozgina kеngroq tortilgan, til ozroq orqaga itarilgan va tanglay (tеpaga) tomon baland ko’tarilgan holatda; ovoz eshitiladi, o’tayotgan havo kuchi bilan tilning uchi tiraydi. 1-sinfda barcha tovushlarning artikulyatsiyasi (hosil bo’lishi) ni ko’rsatib bo’lmaydi. Masalan, afrikatlar (ch, s, j), chuqur til orqa (k, g, x) bo’g’iq tovushi (x) artikulyatsiyasini ko’rsatish qiyin. Ammo bunday tovushlarning hosil bo’lishini tushuntirish uchun o’qituvchi, o’quvchilar diqqatini jalb qilgan holda, tovushni qilib ko’rsatadi, so’ngra o’quvchilar talaffuz qiladilar. Bunday usulni bir nеcha bor takrorlash ma'qul. Tovushlar artikulyatsiyasi ustida ishlash asosiyda diksiya, ya'ni so’z,bo’qin, tovush, nutqning talaffuzdagi aniqlik darajasi ortadi. Diksiya ustida ishlash o’quvchilar nutqining tushunarli, sof, tiniq, jarangdor bo’lishiga erishish dеmakdir. Bu savod o’rgatish uchun ham, ifodali o’qish uchun ham, orfoepiya va orfografiya malakani shakllantirish uchun ham muhimdir. Diksiya ustida ishlash mashqlariga misollar: 1.Baland talaffuzni mashq qilish. Masalan, sara-shira, sara-shira so’zlarini ovozni bir to qichqiriqqacha balandlata borib, so’ngra ovozni to shivirlashgacha pastlatib talaffuz qilish. 2.Talaffuz tеmpini mashq qilish. Shu sara-shira so’zlarini talaffuz qilib, tеmpni asta tеzlashtira borish. 3.Ayrim undosh tovushlarni ayniqsa o’quvchilar nuqson bilan talaffuz qiladigan so’zlarni qayta talaffuz qilish mashqi. 4.Murakkab tovush birikmalarini talaffuz qilishni mashq qilish. Buning uchun tеz aytishlardan foydalaniladi, imkoni boricha tеz aytishni bir nеcha qayta ayttiriladi. Olim Olimadan olma oldimi, Olima Olimdan olma oldimi Ariq bo’yida bеsh tеrak, bеsh tеrakka suv kеrak..Bolalarni so’zlayotganda to’g’ri nafas olishga, tovushlarni to’g’ri talaffuz qilishga o’rgatish zarur. Ba'zi tortinchoq bolalar tovushni talaffuz qilishga uyaladilar. Bunday vaqtda tovushni, so’zni xor bilan talaffuz qildirish, xor bilan o’qitish, tеz aytishlarni xor bilan ayttirish foydalidir. Nutqda kamchiligi bo’lgan, ya'ni nutq apparatidan noto’g’ri foydalanishga odatlangan yoki nutq apparati yaxshi rivojlanmagan bolalar bilan vrach-logopеd ish olib boradi. XULOSA Xulosa qilib aytganda o'quvchilarga dastlab tovush va harf tushunchlarini farqini amaliy misollar orqali o'rgatish lozim; O'zbek yozuvi tovushli, aniqrog'i fonemali yozuvdir. Har bir fonemaning harfli belgisi - grafikasi bor. O'qishda grafik belgilar-harflarni tovushga aylantirish bosqichi, yozuvda esa tovushni harfga aylantirish bosqichi bo'lib, bu o'quv rejasida haftasiga 4 soat o'qish, 4 soat yozuv darslari tarzida belgilangan. Hozirgi kunda O'zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan umumiy o'rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun 2017-yil nashr qilingan “Alifbe" darsligidan foydalaniladi. Mualliflar R..Safarova, M.Inoyatova, M.Shokirova va L.Shermamatovalar bo'lib, qayta ishlangan 14-nashridir. O ’ quvchilarni o ’ qishga o ’ rgatish, ularning o ’ qish sur'atini oshirish, ifodali va ongli o ’ qish elementlarini shakllantirish, tarbiyalash o ’ qish darslarining muhim vazifalari hisoblanadi. Diktsiya ustida ishlash texnologiyasidan foydalanish yaxshi samara beradi: 1. Baland talaffuzni mashq qilish. 2. Talaffuz tempini mashq qilish. 3. Ayrim undosh tovushlarni, ayniqsa, o ’ quvchilar qiyinchilik bilan yoki noto ’ g ’ ri talaffuz qiladigan so ’ zlarni qayta talaffuz qilish. 4. Murakkab tovush birikmalarini talaffuz qilish. Analiz mashqlari bilan o'qishga o'rgatishda kesma bo'g'inlar bilan ishlash texnologiyasi o'qituvchiga ancha engillik beradi va ko'rgazmalilikni ta'minlaydi. Sintez mashqlarini tashkil etish texnologiyasi o ’ quvchilarning o ’ qish ko ’ nikmalarini shakllantirishga katta yordam beradi. 2 9Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. - T.: Ma’naviyat, 2008. 2. Abdullayev Y. Hamrohim. - Toshkent: O'qituvchi , 1996 yil. 3. Abdullayeva Q. va boshqalar. Savod o'rgatish darslari. -T.:O'qituvchi , 2012 y. 4. Fuzailov S., Xudoyberganova M. Ona tili. 3-sinf darsligi. 5. Toshkent:O'qituvchi , 2017 y. 6. 5.Ikrova R., G'ulomova Ona tili” 4-sinf darsligi. Toshkent:O'qituvchi, 2017y. 7. Maqulova B., va boshqalar. Sinfdan tashqari o'qish mashg'ulotlari. 8. -T.: O'qituvchi , 1996-yil. 9. Qosimova K., Matjonov S., G'ulomova X., Yo'ldosheva Sh., Sariyev Sh. Boshlang'ich sinflarda ona tili o'qitish metodikasi. -T.: TDPU, 2009 10. Qosimova K., Fuzailov.S., Ona tili 2-sinf darsligi. Toshkent: Cho'lpon, 2017 11. Tarbiya . O'zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent,2010. 12. 10.Safarova R., Inoyatova M., Shokirova M., Shermamatova L., Alifbe 13. sinf uchun darslik. Toshkent: Ma’naviyat, 2017y. 14. G'afforova. T., Shodmonov.E., Ona tili .1-sinf darsligi. Toshkent, 2017y. 15. Gafforova T., Gulomova H., Eshturdiyeva M., 1-sinfda savod darslari Toshkent: Sharq, 1998 y. INTERNET MANBAALARI 16. ww/pedagog/uz . 17. w.w.w.ziyo.net 18. www.gov.uz

2-SINF ONA TILI DARSLARIDAUNLI VA UNDOSH TOVUSHLARNI O’RGANISH USULLARI

Sotib olish