3 – 4 - sinf o’qish kitobidagi she’riy asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	326.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

3 – 4 - sinf o’qish kitobidagi she’riy asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri

Купить

13 – 4 - sinf o qish kitobidagi she riy ’ ’
asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri
mаvzusidа bakalavr darajasini olish uchun yozgan
BITIRUV MАLАKАVIY ISHI
6. Jўrаеvа Аzizа
ОPB bўlimidаn:
Аhmеdоvа Mоhigul
Bоbоnаzаrоvа Nаfisа
Nаbiеvа Hаnifа
Sаydullаеvа Zulfiya
Dаmаеvа Gulnоzа
Pirnаzаrоvа Mаhkаm
II. Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
Jўrаеvа Shоhistа
Rаhmаtоvа Xurshidа
Sоhibоvа Dilаfruz
Xаlilоvа Zulаyhо
Оstоnоvа Shаkаr
I. Аkushеrlik bўlimidаn:
Bоzоrоvа Gulnоrа
Qurbоnоvа Bibisоrа
Pirnаzаrоvа Lаylо
Chоriеvа Shоhistа
Tўlаеvа Dilsоrа
I . Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
1. Ernаzаrоvа Gulsаnаm
2. Ernаzаrоvа Muhаbbаt

MUNDARIJA
Kirish
I BOB. Badiiy asarni ifodali o qish va uning nazariy asoslari ‘
1-fasl. Ifodali o qishda she riy o lchovlarning o rni va ohangdorlikni
‘ ’ ‘ ‘
oshiruvchi vositalar
2-fasl. 3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning mavzu ko lami ‘
va mazmundorligi
II BOB. 3- va 4- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning badiiy
tasviriy ifodaviyligi va leksik-semantik tahlili
1-fasl. 3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar lar da qo llanilgan badiiy ’
tasviriy vositalar va poetik figuralar
2-fasl. 4-sinf O qish kitobi dagi she riy matnlarning leksik-semantik
“ ‘ ” ’
tahlili
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
23 – 4 - sinf o qish kitobidagi she riy
’ ’
asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri
mаvzusidа bakalavr darajasini olish uchun yozgan
BITIRUV MАLАKАVIY ISHI
6. Jўrаеvа Аzizа
ОPB bўlimidаn:
Аhmеdоvа Mоhigul
Bоbоnаzаrоvа Nаfisа
Nаbiеvа Hаnifа
Sаydullаеvа Zulfiya
Dаmаеvа Gulnоzа
Pirnаzаrоvа Mаhkаm
II. Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
Jўrаеvа Shоhistа
Rаhmаtоvа Xurshidа
Sоhibоvа Dilаfruz
Xаlilоvа Zulаyhо
Оstоnоvа Shаkаr
I. Аkushеrlik bўlimidаn:
Bоzоrоvа Gulnоrа
Qurbоnоvа Bibisоrа
Pirnаzаrоvа Lаylо
Chоriеvа Shоhistа
Tўlаеvа Dilsоrа
I . Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
1. Ernаzаrоvа Gulsаnаm
2. Ernаzаrоvа Muhаbbаt

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . Ijtimoiy jamiyat taraqqiyoti, xususan, milliy istiqlol
g oyalarining hayotimizda toboro chuqur ildiz otib borishi ta lim tizimidagi’ ’
islohotlarning ham mazmunini boyitmoqda. Yoshlarning har tomonlama kamol
topishi, o qishga havas qo yishi esa maktabga ilk bor qadam qo yib
’ ’ ’
o zlashtiradigan bilimlari, ko nikma va malakalari darajasiga borib taqaladi.
’ ’
Bolalar kelajagimiz poydevori. Shu boisdan ham Prezidentimiz I.A. Karimov B i z
“
xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo lmasligi, farzandlarimizning bizdan
‘
ko ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo lib yashashi uchun bor kuch va
‘ ‘
imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu borada ma naviy tarbiya
’
masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Vatanimizning kelajagi,
xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro -
’
e tibori, avvalombor, farzandlarimizning unib-o sib, ulg ayib, qanday inson
’ ’ ’
bo lib, hayotga kirib borishiga bog liqdir. Biz bunday o tkir haqiqatni hech
’ ’ ’
qachon unutmasligimiz kerak
” 1
, deb ta kidlagan edi. Shu bois, bolalarning puxta ’
bilim olishlari, teran fikrlashlari uchun, eng avvalo, ta lim beruvchining
’
mahoratiga va bolalarning ta lim olishiga jiddiy e tibor qaratmog i lozim.
’ ’ ‘
Ta lim-tarbiya tizimida uning har bir bo g ini muayyan maqsadga
’ ’ ’
yo naltirilgani kabi boshlang ich ta lim, xususan, o qish darslarida
’ ’ ’ ’
o quvchilarni erkin fikrlashga o rgatishi va mustaqil mutolaaga rag bat
’ ’ ’
uyg otishiga ko ra alohida ahamiyat kasb etadi. Bolalar adabiyoti so z san ati
’ ’ ’ ’
va tarbiya vositasidir. Bolalar uchun yoziladigan har qanday badiiy asar ularning
yosh xususiyatlariga, saviyalariga mos kitobxonlar qalbida o y fikrlar
’ –
uyg otadigan yorqin obrazlarga boy, yuksak g oyalarga, ulkan va porloq ishlarga
’ ’
ilhomlantiradigan bo lishi zarur. Eng muhimi mavzular tushunarli, soda va
’
qiziqarli tilda ifodalanishi kerak. Bolalar adabiyoti yoshlarni imon-e tiqodli
’
kishilar sifatida va Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashda mustaqil
1 1
. Karimov I . A . Yuksak ma ’ naviyat - yengilmas kuch .
– T .: Ma ’ naviyat , 2008. 4 -bet.
33 – 4 - sinf o qish kitobidagi she riy
’ ’
asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri
mаvzusidа bakalavr darajasini olish uchun yozgan
BITIRUV MАLАKАVIY ISHI
6. Jўrаеvа Аzizа
ОPB bўlimidаn:
Аhmеdоvа Mоhigul
Bоbоnаzаrоvа Nаfisа
Nаbiеvа Hаnifа
Sаydullаеvа Zulfiya
Dаmаеvа Gulnоzа
Pirnаzаrоvа Mаhkаm
II. Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
Jўrаеvа Shоhistа
Rаhmаtоvа Xurshidа
Sоhibоvа Dilаfruz
Xаlilоvа Zulаyhо
Оstоnоvа Shаkаr
I. Аkushеrlik bўlimidаn:
Bоzоrоvа Gulnоrа
Qurbоnоvа Bibisоrа
Pirnаzаrоvа Lаylо
Chоriеvа Shоhistа
Tўlаеvа Dilsоrа
I . Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
1. Ernаzаrоvа Gulsаnаm
2. Ernаzаrоvа Muhаbbаt

mamlakatimizning qudratli qurolidir. Faqat qudratli chinakam badiiy asarlargina
bolarga kuchli ta sir ko rsatib, ana shu yuksak talaablarga javob bera oladi. Shu’ ’
sababli bunday kitoblar pedagogik nuqtai nazardan ham alohida ahamiyat kasb
etadi. Bolalar adabiyoti bu vazifani bajarishda badiiy tilga suyanadi. Adabiy
asarning tili uning g oyaviy mazmunini aniq va ifodali ochib berish vositasidir.
’
Yaxshi, aniq, obrazli, ravon, boy til bilan yozilgan asar yozuvchining maqsad va
fikrlarini kitobxonlarga tez va oson yetkazadi. Bunday asarlar, ayniqsa, yosh
kitobxonni mustaqil fikrlashga, asar g oyasini to g ri anglashga yordam beradi.
’ ’ ’
Boshlang ich ta limning O qish kitobi da berilgan she riy va nasriy
’ ’ “ ‘ ” ’
asarlarning poetik xususiyatlari, g oya va shakl uyg unligini dars jarayonida
’ ’
chuqur o rgatib borish o quvchilarni badiiy asarning yaratilishi haqidagi
’ ‘
tasavvurlarini oshirib, malakalarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bois, 3-,4- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning g oyaviy mazmuni ’
va badiiy tasviriy ifodaviyligini tahlil va talqin qilish orqali o quvchilarning
‘
she riy asarlarni yaratilishi xususida bilimlarini oshirish oqrali, ularni ijodkorlik
’
qobiliyatlarini shakllantirish, adabiyot orqali hayotni sevishni o rgatish, mustaqil
’
mushohada yuritishga undash mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqotning maqsadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi o qish darslari orqali
’
boshlang ich sinf o quvchilarini she riy asarlarni ifodali o qitilishi, tasviriy
’ ’ ’ ’
ifodalari, unda ilgari surilgan g oya va mazmun uyg unligini tahlil qilish, she riy
’ ’ ’
o lchovlar tiziminio rgatishdan iborat.
’ ’
Tadqiqotning vazifasi. Ushbu maqsadga erishish uchun tadqiqot oldiga
qo yidagi vazifalar qo yiladi;
’ ’
- 3-,4-sinf O qish kitobi d agi bo limlarda berilgan she rlarning mavzu
“ ” ‘ ’ ’
doirasini aniqlash;
- 3-,4-sinf O qish kitobi d agi she riy asarlarning ta limiy-tarbiyaviy
“ ” ‘ ’ ’
ahamiyatini oydinlashtirish;
- 3-,4-sinf O qish kitobi d agi she rlarning tizimliligi, turoqlanishini
“ ” ‘ ’
tahlil qilish;
4

-3-,4-sinf O qish kitobi d agi she rlarda qo llanilgan tasviriy ifodaviy“ ” ‘ ’ ’
vositalarning, poetik figuralarni tahlili qilish.
Mavzuning tadqiq darajasi. O quvchilarni yuksak e tiqodli, bilimdon
’ ’
kishilar qilib tarbiyalashda o quv predmetlari bo yicha o tkaziladigan asosiy
’ ’ ’
darslar bilan bir qatorda o qish darslarining ham ahamiyati katta. Bu darslarning
’
asosiy vazifasi o quvchida badiiy kitoblarni o qishga havas uyg otish, o qigan
’ ’ ’ ’
kitoblari yuzasidan kundalik yurita olishga o rgatish, bolalar adabiyotning
’
mashhur adiblari hayoti va ijodlari bilan elementar tarzda tanishtirish, she riy
’
asarlarni ifodali o qish usullarini o rgatishdan iborat.
’ ’
Mavzuning yangiligi . Yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalashimizda
kattalar adabiyotining ajralmas bir bo lagi bo lgan bolalar adabiyotining
’ ’
ahamiyati ham kattadir. Bolalar adabiyoti o z oldiga kelajak avlodni jismonan
’
baquvvat, ruhan pok, fikran sog lom, imon-e tiqodi butun, bilimi, ma naviyati
’ ’ ’
yuksak, mard va jasur, vatanparvar avlodni tarbiyalashdek katta va murakkab
vazifani qo yganligi bilan ajralib turadi. Tadqiqotning ilmiy-metodik yangiligi
’
boshlang ich ta lim tizimida o quvchilarni she riy asarlarni ifodali o qish
’ ’ ’ ’ ’
usullarini, qoidasini o rgatish, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish, mantiqiy
’
tafakkur qobiliyatini rivojlantirishda 3- ,4- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’
asar larning g oyaviy mazmuni va badiiy tasviriy ifodaviyligini tahlil qilish orqali
’
o quvchilarning she riy asarlarning yaratilishi haqidagi bilim va ko nikmasini
‘ ’ ’
shakllantirishdir.
Tadqiqotning predmeti. Boshlang ich ta lim tizimida o quvchilarni
’ ’ ’
she riy asarlarni ifodali o qish va qo llanilgan tasviriy ifoda vositalarni tahlil
’ ’ ’
qilishga o rganish ko nikmalarini shakllantirish. 3-,4-sinf O qish kitobi dagi
’ ’ “ ‘ ”
she riy asarlar misolida.
’
Tadqiqot ob ekti
’ sifatida 3-,4-sinf O qish kitobi d agi she riy asarlarni “ ” ‘ ’
o rgatishda Qarshi shahridagi 19-maktabning 3- B va 4- V sinflarida
’ “ ” “ ”
olindi.
Tadqiqot metodlari. Mavzuga oid adabiyotlarni o rganishga asoslangan
’
nazariy amaliy tahlillar, o quv qo llanmalari va dars ishlanmalarini yaratishda
’ ’
5

sinab ko rish. Bitiruv ishimizni yozish davomida metodist olimlardan’
K.Qosimova, Q.Abdullayeva, R.Mavlonoova, T.G afforova, X.G ulomova va
’ ’
B.Ma qulovalarning metodik qo llanmalarini o rganib chiqib, ishimiz
’ ’ ’
jarayonida ulardan foydalandik. Shuningdek, Qarshi shahridagi 19- sonli
maktabning ilg or boshlang ich sinf o qituvchilarining ish tajribalaridan
’ ’ ’
foydalandik.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati . Bitiruv malakaviy
ishining natijalari hamda ilmiy xulosalari umumiy o rta ta lim maktablarining
‘ ’
3-,4-sinf Oqish darslarida she riy asarlarni o qitishda muhim nazariy-amaliy
’ ’
jihatdan uslubiy qo llanma vazifasini o taydi.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati. Mazkur ishning ilmiy-
nazariy xulosalari va materiallaridan umumiy o rta ta lim maktablarining
’ ’
boshlang ich sinf o qish darslarida samarali foydalanish mumkin.
‘ ‘
Ishning joriylashuvi . Bitiruv malakaviy ish Adabiyotshunoslik metodikasi
kafedrasi yig ilishida ( 2018-yil -may, -bayonnoma) muhokama qilindi va
’
himoyaga tavsiya etildi.
Tadqiqot tarkibi: Ish kirish, 2 bob, ichki fasllar, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat. Ish hajmi 50 sahifani tashkil etadi.
’

6

I BOB. Badiiy asarni ifodali o qish va uning nazariy asoslari‘
1-fasl. Ifodali o‘qishda she’riy o‘lchovlarning o‘rni va ohangdorlikni
oshiruvchi vositalar

Boshlang’ich sinflarda o’qish pr е dm е tining vazifasi, birinchi navbatda,
bolalarni t е z (m е 'yorida), to’gri, ongli va ifodali o’qish malakalari bilan
qurollantirish hisoblanadi.
O'qishning ongliligini va ta'sirchanligini ta'minlash uchun matn mazmunini
o'quvchilarning ko’rgan-k е chirganlari, taassurotlari bilan bog'lash lozim. Shunda
o'quvchida o'qishga o'rganishga qiziqish ortadi.
O’qish m е todikasi adabiyot nazariyasiga asoslanadi. Chunki o’quvchilar
badiiy asarni amaliy tarzda taxdil qiladilar. Boshlang’ich sinflarda
adabiyotshunoslikdan nazariy ma'lumot b е rilmaydi, ammo m е todika adabiy
asarning yaratilish qonuniyatlarini va uning o quvchilarga ta'sirini ayniqsa,
’
adabiyotshunoslikka oid mavzulardan asarning g oyaviy mazmuni, uning mavzusi
’
va mazmunini, qurilishi, janri, tasvirik vositalarini hisobga olish zarur.
Tinglovchiga asarning g oyaviy mazmunini, muallifning hayot haqidagi
’
fikr-mulohazalarini, qahramon ichki hissiyotlarini yetkazish ifodali o qish oldiga
’
qo yiladigan asosiy vazifadir. Shu maqsadda har bir o quvchi ifodali o qishning
’ ’ ’
o ziga xoa xususiyatlarini mukammal o rganishi kerak. Uni puxta o zlashtirgan
’ ’ ’
kishining nutqi ravon, shirali bo lib, o z fikrini tinglovchiga to g ri va izchil
’ ’ ’ ’
yetkaza oladi.
7 Asarni uning goyasiga, yozuvchining niyatiga mos
ravishda asar jozibasini ifodalab, ravon, aniq, to’g’ri
o’qish ifodali o’qish d е yiladi.
Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali
o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir.

O qituvchi ifodali o qish orqali asar mazmunini va emotsionalligini’ ’
o quvchilarga ko rgazmali ravishda y
’ ’ е tkazadi. Hozirgi davrda o’qituvchilar
ixtiyorida ko’rgazmalilikning xilma-xil turlari,ya’ni badiiy-rasm va grafik
materiallar, radioeshittirish va gramplastinka , tovush va boshqalar mavjud.
Tovush ko’rgazmaliligi o’quvchilarning asarni, ayniqsa, poetik asarni chuqur
idrok qilishlariga yordam beradi. Darsda o qituvchi matnni o zi o qiganda,
’ ’ ’
tabiiyki. Ifodali o qish qoidalariga amal qiladi, ayrim misralar mazmunini
’
tushuntiradi, ba zi so z va iboralarga izoh beradi, o quvchidan so raydi. Bu
’ ’ ’ ’
ishlarni uo quvchilarni ifodali o qishga o rgatish va ularda ijrochilik qobiliyatini
’ ’ ’
shakllantirish maqsadida amalga oshiradi. Bu ish, o z navbatida o qituvchidan
’ ’
ham tovush ko rgazmaliligini puxta egallashni talab etadi.
’
8Ifodali o’qishni
egallashning
asosiy shartlari:
Nafasni to’g’ri
olish va to’g’ri
sarflash Tovushlarni aniq
talaffuz qilish,
burro gapirish. Adabiy talaffuz
normalarini
egallash.

Bular ifodali nutqqa ham taalluqli. Ifodali o’qish shartlaridan yana biri
ovozning bal and—pastligi, yoqimliligi, asar mazmuniga mos holda o`zgartira
olishlik.
Intonatsiya – urg’u, t е mp, ritm, to`xtam, ovozning baland-pastligining
yig’indisi. Bular og’zaki nutq el е m е ntlaridir. Bu orqali asar qahramonlarining turli
kayfiyatlari, ichki k е chinmalari ifoda etiladi.
Diksiya ustida ishlash o`quvchilar nutqini tushunarli, sof, tiniq, jarangdor
bo`lishiga erishishdir. U so`z, ifodali o`qish, orfoepik va orfografik malakani,
xushovozlik ko nikmasini o`stirish uchun ham juda muhimdir. Yaxshi diksiya’
tovush hosil qiluvchi apparatning egiluvchanligiga bog liq. Shuning uchun
’
diksiyani o`stirish mashqlari tovush hosil qiluvchi apparatning elastikligini
o`stirishga qaratiladi.
Diksiya ustida ishlash mashqlariga misollar:
1.Baland talaffuzni mashq qilish: Masalan. Sara~shira~ sara-shira so zlarini
’
ovozni to qichqiriqqacha balandlata borib, so ngra ovozni to shivirlashgacha
’
paslatib talaffuz qilish.
2.Talaffuz t е mpini mashq qilish. Shu sira- shira so’zlarini s е kin talaffuz qilib,
t е mpni asta t е zlashtira borish.
3. Ayrim undosh tovushlarni, ayniqsa, o’quvchilar nuqson bilan talaffuz
qiladigan so’zlarni qayta talaffuz qilish mashqi.
4. Murakkab tovush birikmalarini talaffuz qilishni mash’qk qilish. Buning
uchun t е z aytishlardan foydalaniladi. Masalan, G’ani g’ildirakni g’izillatib
g’ildiratdi.
Bolalarni so’zlayotganda turii nafas olishga, tovushlarni turlicha talaffuz
qilish va o’rgatish zarur. Ba'zi tortinchoq bolalar tovushni talaffuz qilishga
uyaladilar. Bunday vaqtda tovushni, so’zni xor bilan talaffuz qildirish, xor bilan
o`qiltish, t е z aytishlarni xor bilan ayttirish foydalidir. D е mak, o’qish o’qilganlarni
o’zlashtirishga yo`naltirilgan bo`lishi lozim. Shundagina matndagi asosiy fikr, ilgari
surilayotgan goya o quvchilar tomonidan o zlashtiriladi. So ng so z va matnlar
’ ’ ’ ’
yod olingan taqdirda ham o quvchiniki bo lib qoladi.
’ ’
9

O'qishning ongliligini va ta'sirchanligini ta'minlash uchun matn mazmunini
o'quvchilarning ko rgan-k’ е chirganlarini, taassurotlari bilan bog'lash lozim. Shunda
o'quvchida o'qishga, o'rganishga qiziqish ortadi. O’qish darslari shunday tashkil
qilinishi k е rakki, asar mazmunini tahlil qilish yaxshi o’qish malakalarini
takomillashtirishga yo’naltirilsin. O’qish ko nikmalarini takomillashtirish uchun
’
asar ustida ishlashni o qitish bilan birga amalga oshirish zarur.
’
Ifodali o`qishga tayyorlanish shartli ravishda uch bosqichga bo`linadi:
Avvalo, o qituvchi ifodali o qish namunasini ko rsatishi zarur.
’ ’ ’
Ifodalilik ko rgazmalilik d
’ е makdir. Har qanday badiiy asar ifodali o’qish qoidalari
asosida mutolaa qilinsa, uning mazmun-mohiyatini shuncha tez va oson anglash
mumkin. Chunki ifodali o’qish insonni hayajonga soladi, estetik zavq bag’ishlaydi,
falsafiy, ijtimoiy, psixologik fikr yuritishga, badiiy umumlashmalar asosida tahlil
qilishga undaydi. Badiiy asar quyidagi muhim m е todik qoidalar asosida tahlil
qilinadi:
10Ifodali o`qishga tayyorlanish
shartli ravishda uch bosqichga
bo`linadi:
O’qishni mashq qilish. Qahramonlarning xatti-
harakatini tahlil qilish, g’oyasini
b е lgilash, badiiy vositalarning
vazifasini tushunish. D е mak, asar
tahlili ifodali o‘qishni ta'minlaydi. Pauzaning, urg’uning
o’rnini, nutq t е mpini b е lgilab
olish.

1. Asar mazmunini tahlil qilish va to’g’ri, t е z, ongli, ifodali o’qish malakasini
shakllantirish bir jarayonda boradi.
2. Asarning g’oyaviy-t е matik asoslarini uning obrazlari, syuj е t chizig’i,
qurilishi va tasviriy vositalarini tushuntirish o’quvchilarning shaxs sifatida umumiy
kamol topishiga, bog’lanishli nutqning o’sishini ta'minlaydi.
3. O’quvchilarning hayotiy tajribasiga tayanish asar mazmunini ongli idrok
etishning asosi va uni tahlil qilishning zaruriy sharti hisoblanadi.
4. Sinfda o’qishga o’quvchilarning bilish faoliyatini aktivlashtirish va atrof
muhxit haqidagi bilimlarni k е ngaytirish vositasi hisoblanadi.
Badiiy asar ustida ishlash murakkab jarayon bo’lib, o’qituvchi o’qish
darslarining ta'lim-tarbiyaviy vazifalari, badiiy asariing o’ziga xos xususiyatlari va
o’quvchilarning tayyorgarligini hisobga olishni taqozo qiladi.
Badiiy asarda barcha kompon е ntlar o’zaro bog’langan bo’ladi. Asarda
obrazlar rivojlanib boradi. Voqealar rivojlaiib borgan sari qahramonlarning
yangi~yangi tomonlari ochila boradi. Bu xususiyatlari asar ustida ishlashda uni
yaxlit o’qishni, idrok etishni, ya'ni sint е zni talab qiladi. Asar boshidan oxirigacha
o’qilgandan so’ng analiz qilinadi, sung yana yukori sifatli sint е zga o’tiladi. Asarni
o’qishga kirishishdan oldin o’quvchilarni badiiy asarni o’qishga tayyorlash lozim
bo’ladi. D е mak, tayyorgarlik davri — sint е z-analiz-sint е z jarayoni yuz b е radi.
O’quvchilar asar mazmunini to’g’ri idrok etishlari uchun hayot haqida
ma'lum tasavvurga ega bo’lishlari zarur. Buning uchun tayyorgarlik ishlari
o’tkaziladi.
Tayyorgarlik ishlarining vazifalari:
1. O’quvchilarning asarda aks ettirilgan voqea-hodisalar haqidagi
tasavvurlarini boyitish, matnni ongli idrok qilishga ta'sir etadigan yangi
ma'lumotlar b е rish, badiiy asarda tasvirlangan faktlarni o’quvchilar o’z
hayotida kuzatganlari bilan bog’lay olishlariga sharoit yaratish.
2. Yozuvchi va shoirning hayoti bilan tanishtirish, yozuvchi va shoirga, uning
hayotiga ijodiga qiziqish uygotish.
3. O’quvchilarni asarni emotsional idrok etishga tayyorlash.
11

4. Asar mazmunini tushunishga halal b е radigan so’zlarning lug’aviy
ma'nolarini tushuntirishdan iborat.
O’qish inson hayotida muhim ahamiyatga ega. O’qish orqali inson borliq,
jamiyat haqida bilimga ega bo`ladi, o’qishni bilmagan odamning kuzi ojiz kishidan
farqi yuk. Boshlang’ich sinfda o’qish faoliyati barcha pr е dm е t darslarida amalga
oshiriladi. L е kin o’qishga o’rgatishning yo’l —yo’riqlarini o`qish m е todikasi ishlab
chiqadi. O’qish m е todikasining kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy
rivojlanishi, psixologiyasi, xususiy m е todika soxasidagi yutuklar borlik fanlar
yutugi asosida shakllanib boradi.
Kichik yoshdagi o’quvchilarga sh е 'rni qanday yodlash k е rakligi o’rgatiladi.
Buning uchun o`qituvchi o`quvchilar bilan sh е 'rni t е ng satrli bir n е cha kismga
bo`ladi. O’quvchilarga :xar bir satr oxirida ritmik pauza qilish, buning uchun satr
oxirida tinish b е lgi bo`lishi shart emasligi, ritmik pauzada ovozni nuktadagi kabi
pasaytirmaslik lozimligi, bu tugallanmagan fikrni davom ettirishga imkon b е rishi va
bo`lingan kismlar navbati bilan yodlatiladi.
Z. Diyorning «Bahor k е ldi» sh е 'rini ifodali o’qish darsining sx е masi
quyidagicha bo`lishi mumkin: 1) sh е 'r mazmuning yaxlit idrok etish uchun uni
ifodali o`qilb b е rish (birinchi sint е z); 2) sh е 'rda tasvirlangan bahor b е lgilari haqida
suhxbat (analiz); 3) sh е 'rni ifodali o`qishni mashq qilish (ikkinchi sint е z); 4) uyda
sh е 'rni ifodali o`qish va yod aytib b е rishga tayyorlanish; 5) k е yingi darsda sh е 'rni
ifodali o`qitish, ifodali yoddan ayttirish.
Xulosa qilib aytganda, ifodali o’qish jarayonida asarni tahlil qilishda
o’quvchining qabul qilish holatini ham hisobga olish zarur. O’quvchi matnni
o’qibgina qolmay, muallif hayajonlangan voqeadan hayajonlansin. Matnni tahlil
qilishda o’quvchilarda fikr uyg’onsin, ularda est е tik didni tarbiyalasin. Ana shunda
o’quvchida ilk ijodkorlik qobiliyati uyg’ona boshlaydi. Kitob o’qishga layoqati
oshadi. O’qish darslarining uchdan ikki qismi o’qishni mashq qlishga ajratilishi
lozim.
12

D е mak, o’quvchilarni o’qishga o’rgatish, ularning o`qish sur'atini oshirish,
ifodali va ongli o’qish el е m е ntlarini shakllantirish, tarbiyalash o qish darslariniig’
muhim vazifalari hisoblanadi.

Atoqli so z ustasi A.Qahhor “Poeziya yuksak san atdir nomli maqolasida
’ ’ ”
she rga shundy ta rif beradi: She r- fikr ekstrakti bo lishi jihatidan hikmat,
’ ’ ” ’ ’
ko ngilga yo l topishi, undan o ziga hamjhang sado chiqarishi jihatidan musiqa.
’ ’ ’
She r ko ngilning oynasi, ko ngilda nima bo lsa, shuni aks etadi.
’ – ’ ’ ’
She r- mas um go dak, riyoni bilmaydi. Riyo bo lgan yerda she r
’ ’ ’ ’ ’
yo q.
’
She r bir mo jiza...
’ – ’
Poeziya yuksak san at
– ’ ” 2

“Adabiyotshunoslik terminlari lug’ati”da “Shе'r – ohang jihatidan ma'lum bir
tartibga solingan, his-tuyg’u ifodasi sifatida vujudga kеlgan hayajonli ritmik nutq.
She’riy nutqni ohang jihatidan ma'lum bir tartibga solish vositalari ritm (bir-biriga
monand kichik bo`laklarning izchil bir mе'yorda takrorlanib kеlishi) va qofiya
(misralarning oxirida keladigan ohangdosh so’zlar) hisoblanadi 3
.
Boshqacha qilib aytganda, she’r faqat his-tuyg’ular ifogasidan iborat emas,
balki his-tuyg’ular qobig’iga o’ralgan poetik fikr ifodasi hamdir.
Adabiyotning bosh mavzusi inson bo lgani uchun insoning xilma - xil holat,
‘
harakat, intilishlari badiiy asarning materiali bo ladi.
‘
Adabiyotning both maqsadi inson, so z san atining asosiy mohiyati
‘ ’
insonshunoslik ekan, badiiy asarda gavdalantirilgan voqea - hodisalar hayotda ro y
‘
bergan yoki bo lishi mumkin bo lgan voqealarning shunchaki bayoni emas, balki
‘ ‘
ularning muayyan nuqtai nazardan qayta ishlangan shaklidir.
Har qanday badiiy asar shakl va mazmun, mavzu va g oya, sujet va
‘
kompozitsiya singari unsurlardan tarkib topgan bo ladi. Biroq har qanday badiiy
‘
asar mavjudligining bosh asosi uning tilidir. Til badiiy asarning joni, qoni, urib
2
Qahhor A. Asarlar (olti tomlik), 6-tom, -T.:. G .G ulom nomidagi AS nashriyoti, 1971,253-bet.
’ ’
3
Adabiyotshunoslik terminlari lug ati. T.: O qituvchi , 1970, 247-248-betlar.
’ – “ ‘ ”
13

turgan yuragidir. Ana shu tayanch asos qanchalik baquvvat bo lsa, badiiy asar‘
shunchalik barkamol bo ladi. Badiiy asar shakl va mazmunidagi rasolik ham,
‘
o ndagi mavzu va g oyaning yorqinligi ham, sujet va kompozitsiyaning qiziqarli,
‘ ‘
o zaro muvofiqlik darajasi ham, avvalo, ijodkorning so z qo llash, o ni tanlash,
‘ ‘ ‘ ‘
ishlatish mahoratiga bog liq. Badiiy asar muvaffaqiyatining bu darajada tilga
‘
bog lab qo yilishining boisi uning so z san ati ekanligidadir.
‘ ‘ ‘ ’
Badiiy asar hayotning o ziga xos yaxlit, mustaqil bir parchasi sanaladi. Har
‘
bir yaxlit, mustaqil narsa - hodisa esa o z shakl va mazmuniga ega bo ladi. Sha
‘ ‘ kl
va mazmun narsa - hodisa mavjudligining namoyon bo lish tarzidir. Ular bir-biri
‘
bilan mustahkam bog liqair. Shaklsiz mazmun va mazmunsiz shakl bo lmaydi.
‘ ‘
Shakl mazmunning o zini ko rsatishidir. Shuning uchun ularni bir - biridan
‘ ‘
ajratish, bir - biriga qarama - qarshi qo yish mumkin emas. Badiiy asarda ham
‘
shakl va mazmun munosabatiga shunday qarash lozim. V. Belinskiy aytadiki,
«Mazmunni ifodalovchi shakl bir - biri bilan shunday bog liqki, shaklni
‘
mazmundan ajratish - mazmunni yo q qilishga, mazmunni shakldan ajratish -
‘
demak shaklni vayron qilishdir». Shuning uchun har qanday badiiy asarning shakl -
ko rinishi, ifoda tarzi uning mazmun - mohiyatiga muvofiq bo ladi.
‘ ‘
Shoir so z vositasida voqelikning yorqin manzarasini yaratishga harakat
‘
qiladi. Kishilarni turli vaziyatlarda so zlatadi. Ularning holat, ko rinishlaridagi
‘ ‘
eng e tiborli jihatlarini gavdalantiradi, ko nglida kechayotgan o y, xayolidagi
’ ’ ‘
manzaralarni ma lum qiladi. So z shoir, yozuvchining badiiylik yaratishdagi
’ ‘
asosiy quroli sanaladi. Ana shu quroldan mohirlik bilan foydalangan ijodkorgina
o z muxlisini topadi.
’
Biroq, kitobxon ham asarda tasvirlangan g oya, fikr, mazmun uyg unligini
’ ’
his eta olishi, hayajonga soladigan tarzda muallif maqsadini anglashi lozim. Buning
uchun badiiy asarni ifodali o qiy olishi darkor.
’
Badiiy asarni o qishda, eng avvalo, lirik va epik xususiyatiga e tibor
’ ’
qaratish lozim. Nasriy asarlarni ifodali o qish she riy asarlarning ifodaviyligidan
’ ’
farq qilishini unutmaslik lozim.
14

She riy asarlarning o qitilishi mavzu va mazmuniga ko ra o quvchining’ ’ ’ ’
yosh xususiyati bilan xarakterlanadi. She rni o qiganda kichik yoshdagi
’ ’
o`quvchilar tabiat va jamiyat voqea hodisalarning poetik tasviridan
—
hayajonlanishlari muhim ahamiyatga ega. Boshlang ich sinflarda shе'r tarzida
’
yozilgan hikoyalar, ertaklar, ya’ni she'riy asarlar va lirik shе'rlar o`qiltiladi.
Shе’riy hikoyada syujеt, ya'ni voqealar sistеmasi va uning rivoji xaraktеrlidir.
Lirik shе'r «biror hayotiy voqеa-hodisa ta'sirida insonda tug’ilgan ruhiy kеchinma,
fikr va tuygular orqali turmushni aks ettiradi». Lirik shе'rning xususiyati «kishining
his – tuyg’uga to’la hayajonli nutqini ta'sirliroq ifodalashda qo’l keladi».
Shе’rni o’qish darslarida asosiy ish turi ifodali o`qish hisoblanad i. O‘quvchi
shе'rning asosiy mazmunini tushunsa gi na, u n i ifodal i u qiy oladi. Shuning uchun
shе'rni tahlil qilish , uning m a zmu nini o’q uvchilarga tushuntirish lozim.
Boshlanrich sinflarda ko’rgazmali ta'limning asosiy shakli lirik sh е 'rni ifodali
o`qish hisoblanadi. Lirik sh е 'rni ham, sh е 'riy hikoyani ham o`quvchilar hayajon
bilan yaxlit idrok etishlariga erishish muhimdir. Shuning uchun sh е 'r birinchi marta
o’qilganda, h е ch qanday tushuntirish b е rilmaydi. Sh е 'r o`quvchilarga qanday ta'sir
qilganini hisobga olish, bilish zarur. O’qituvchi sh е 'rni shunday ifodali o`qishi
k е rakki, bolalar uning asosiy mazmunini anglasinlar, ularga jonli so’z kuchlirok
ta'sir etsin.
O’qish oddiy bo`lishi k е rak. O’qiyotganda tabiiy zavq-shavq, shodlik,
xursandlik, qahr-gazab hissini qichqiriq ovoz bilan soxta ifodalashga yo’l
qo’uymaslik zarur. Bolalar sh е 'rni o’qiganda, sh е 'riy satrga rioya qilishlari, sh е 'r
ritmini buzmaslikka erishishlari lozim.
She’rni o’qiyotganda ritmga e’ribor qaratish lozim. Ritm-yunoncha
ohangdosh, vazndosh ma]nolarini anglatib, she r misralaridagi bir-biriga teng nutq
’
bo laklarining bir tekisda izchil takrorlanib kelishidan paydo bo ladigan
’ ’
ohangdoshlik,zarb. Bu ohangdoshlikni biz she r o qiyotgan paytdagina his
’ ’
qilamiz. Ana hisni o quchilarga ham singdira olish o qituvchining mahoratiga va
’ ’
bilimiga bog liq.
’ Lirik shе'rni o`qish darsida eng asosiy ish turi uni h is- h ayajon
15

bilan ifodali o`qishdir. Shе'r ifodali o’ qilgach, undagi t ushuni shi qiyin bo’lgan
zarur s o’ z va iboralar ikki-uch so`z bilan izohlanadi.
Ifodali o’qishda she’riy o’lchovlar muhim ahamiyatga ega. Bu o lchovlar’
she rning ritmini aniqlab, ohangdorlikni kuchaytirib, musiqiylikni ta minlaydi.
’ ’
Ana shu ritmlarga amal qilib o qilgan she r g oyasi yakdil bo ladi.
’ ’ ’ ’
She r ritmi quyidagi mezonlar bilan uzviy bog liq bo ladi.
’ ’ ’
Turli she r tizimlarida she r zarbining o ziga xos jihatlari bo ladi.
’ ’ ’ ’
Xususan, barmoq vazndagi she rda zarb misradagi bo g inlarning miqdor
’ ’ ’
jihatidan muayyan takroridan, turoqlarning miqdori va tartibidan, bandlarning bir
xilda takrorlanishidan, qofiya radif, refren, naqarotlardan kelib chiqadi.
16SHE’R
SAN’AT-
LARI
POETIK
FONETI-
KA
POETIK
FIGURA-
LAR
INTONA-
TSIYA
QOFIYA BAND PAUZA TUR-KUMTUROQBO’G’IN VAZN
SHE’R
RITMI

Biz she riy o lchovlarning turoqlar miqdorini 3-sinf O qish kitobi’ ’ “ ’ ”
dagi O n a bitta, Vatan yagona bo limining 8-sahifasida keltirilgan
“ ” ’ Orif
To xtashning O zbekiston she ri misolida tahlil qilishimiz mumkin.
’ “ ’ ” ’
2 2 1 2
O-zod/ Va-tan,/ hur/ Va-tan,/ = 7
3 1 1 2
Tup-ro-g i/ zar,/ dur/ Va-tan./= 7
’
4 3
Ko -zi-miz-ga/ to -ti-yo/ =7
’ ’
3 2 2
Ay-la-sak/ ar-zir/ Va-tan -/ =7
3 4
Ser-qu-yosh/ O z-be-kis-ton/ =7
’
3 4
Be-qi-yos/ O z-be-kis-ton/ =7
’
Yuqorida keltirilgan she riy parchalar 7 bo g inli barmoq vaznida
’ ’ ’
yozilgan, ammo turoqlanish tartibi har xil, ya ni 2+2+1+2; 3+1+1+2; 4+3=7. Bu 7
’
turkumli sodda vaznda yaratilgan she r. Bu she r turoqlanish tartibidan qat i
’ ’ ’
nazar bir turkum doirasidan chetga chiqmagan. Muayyan bir turkumgagina
asoslangan turoqlar tartibi sodda vazn deb yuritiladi.
Ma lumki, t
’ uroq bo g inlar guruhidan tashkil topadi. Turoqlar guruhidan ‘ ‘
misralar vujudga keladi. Misralar ham xuddi bo g in, turoqlar singa
‘ ‘ ri uyushib,
muayyan musiqiylik hosil qiladi. Misralarning bunday birikuvi bandlarni vujudga
keltiradi. Band misradan ko ra kengroq, ko lamliroq fikrni anglatadi. Banddagi
‘ ‘
fikr muayyan tugallikka ega bo ladi. U yaxlit manzarani gavdalantiradi.
‘
Yoxud 3-sinf O qish kitobi dagi K u m ush qish bo limida
“ ” “ ” ’ ’
keltirilgan Safar Barnoyevning B o s h kitob
“ ” she ri (91-bet) misolida ’
turoqlanish tartibini kuzatsak, o zgacha turkum yuzaga kelganini guvohi
’
bo lamiz.
’
2 4
O-zod / er-kin-lik-ning/= 6
2 3
Ram-zi/ - bu ki-tob./ = 5
2 1 3
Un-da/ aks/ et-gan-dir/ = 6
17

1 4
Haq/ -hu-qu-qi-miz./ = 5
3 3
Yo -li-miz/ yo-ri-tar/ = 6’
3 2
Mi-so-li/ of-tob./ = 5
2 2 2
Qo l-da/ ba-land/ tur-sa/ = 6
’
2 3
A-gar/ tu-g i-miz./ =5
’
Ushbu she r qo shma barmoq vaznida yozilgan bo lib, misralar miqdori 6,
’ ’ ’
5 turkumdan iborat. She r ikki turkumda yozilgan bo lib, uning bir misrasi 6,
’ ’
ikkinchi misrasi 5 turkumdan iborat, ular muayyan qonuniyat asosida butun she r
’
davomida takrorlanib turadi. She r tuzilishining bu usuli qo shma vaznni
’ ’
vujudga keltigan.
Ko rinadiki, she rda bo g inlar turoqlarni, turoqlar turkumlarni, turkum
’ ’ ’ ’
vaznni, vazn ritmni,ritm musiqiylikni, musiqiylik poetik g oyani vujudga
’
keltirgan.
Turoq bo g inlar guruhidan tashkil topadi. Turoqlar guruhidan misralar
‘ ‘
vujudga keladi. Misralar ham xuddi bo g in, turoqlar singa
‘ ‘ ri uyushib, muayyan
musiqiylik hosil qiladi. Misralarning bunday birikuvi bandlarni vujudga keltiradi.
Band misradan ko ra kengroq, ko lamliroq fikrni anglatadi. Banddagi fikr
‘ ‘
muayyan tugallikka ega bo ladi. U yaxlit manzarani gavdalantiradi.
‘
She r misralaridagi bo g inlarni turoqlarga ajratishdan maqsad shuki, shu
’ ’ ’
turoqlar qo yilgan joyda pauza (to xtam)lar bo ladi.
’ ’ ’ She r o qilayotgan paytda ’ ’
esa, albatta, pauzalarga amal qilinadi. She rning o qilishida turoqlarga e tibor
’ ’ ’
qilinsa, uning ohangi ritmi paydo bo ladi, musiqiylik yuzaga chiqadi. Masalan,
– ’
3-sinf O qish kitobi dagi O n a bitta, Vatan yagona bo limining 8-
“ ” “ ” ’ ’
sahifasida keltirilgan Orif To xtashning O zbekiston she rining
’ “ ’ ” ’
o qilishiga e tibor qarataylik;
’ ’
Ozod / Vatan,/ hur/ Vatan,// =7
Tuprog i / zar,/ dur/ Vatan.//=7
’
Ko zimizga/ to tiyo //=7
’ ’
18

Aylasak arzir/ Vatan -//=7
Serquyosh / O zbekiston//=7 ’
Beqiyos/ O zbekiston/=7
’
Misralardagi bo g inlarning turoqlanishi jarayonida oddiy turoq (kichik
’ ’
ritmik pauza)lardan farqli o laroq, bosh turoq (katta ritmik pauza) ham bo ladi.
’ ’
Oddiy turoq bir chiziqcha bilan, bosh turoq ikki chiziqcha bilan belgilanadi.
Yuqoridagi she rning birinchi va ikkinchi misrasida 3 ta oddiy turoq, 1 ta bosh
’
turoq, 3-, 4- misrasida 1 na oddiy turoq, 1 ta bosh turoq kelyapti. Ana shu
turoqlarga rioya qilib o qilsa she r musiqiyligi ta minlanishi, ohangdorligi
’ ’ ’
jilolanishi, mazmundorligi oshishi tabiiy.
3-sinf O qish kitobi dagi she riy bandlar ham alohida tahlil talabdir.
“ ” ’ ’
Chunki boshlang ich sinf o quvchilari uchun yaratiladigan darsliklarda keltirilgan
’ ‘
she rlar bandiga e tibor qaratilmaydi. Darslikda to rt misradan iborat ikki, to rt,
’ ’ ’ ’
besh, sakkiz bandlik, besh misradan idorat to rt bandlik, olti misradan iborat to rt,
’ ’
6 bandlik she rlar kiritilgan. Masalan, O qish kitobi ning 206-sahifasida
’ “ ’ ”
Obid Rasulning 5 misradan iborat 4 bandlik Y o z she ri keltirilgan. She r
“ ” ’ ’
bandlarining joylashuvi o zgacha. Bir qaraganda uchlik band singari bo lib,
’ ’
keyingi ikki misrasi alohida refren shaklida alohida ajratib ko rsatilgan. Biroq, bu
’
ikki misra to liq refren emas.Se rning ajratib ko rsatilgan har to rtinchi
’ ’ ’ ’
misrasining birinchi turog I anafora shaklida qo llanilgan. 4- va 5- misralardagi
’ ’
anafora shunday boshlanadi:
1-band.
O rgilay fasli yozim,
‘
Senga rubobim-sozim.
2-band:
O rgilay oltin fasl,
’
Senga yot qing ir, hazil.
’
3-band:
O rgilay,-deb,- gulyuzdan,
‘
19

So yar qovun-tarvuzdan.’
4-band:
O rgilay,-deb bol yeysan,
’
Ekkanga rahmat, deysan.
Bu kabi she riy bandlarning turoqlanishi hisobga olinsa o qilish qoidasi
’ ’
murakkabroqdir. She rning turoqlanishi ovoz tempiga mos tushishi lozim, aks
’
holda intonatsiya yo qolib, she r mazmundorligi buziladi. O qituvchi bu kabi
’ ’ ’
she rlarni o qishda ritm va turoqlarga jiddiy e tibor berishi darkor. O quvchilar
’ ’ ’ ‘
ovozini ritmga moslashi kerak. Masalan, Y o z she ri turkumli bo lib,
“ ” ’ ’
o qilishi quyidagicha:
’
Yoz keldi-yu,/ yoz keldi,/
Ko lga/ o rdak,/ g oz keldi,/
’ ’ ’
To kinchilik/ soz keldi.//
’
O rgilay/ fasli yozim,//
‘
Senga/ rubobim - sozim.//
Ko rinadiki, misralardagi kichik va katta ritmik pauza har xil joylashgan. Bu
’
boshlang ich sinf o quvchilarini tez, ongli va ifodali o qishida biroz qiyinchilik
’ ’ ’
tug diradi.
’
Ushbu darslikning 54-55-betlaridagi Yo ldosh Sulaymon qalamiga mansub
’
K u z she ri o ynoqiligi, so zlarining ohangdorligi, qofiyasining musiqiyligi
“ ” ’ ’ ’
jihatidan bandlar bir-biri bilan uyg unlashgan.
’
3 1
Mar-va-rid kuz/= 4
2 2
Qil-di / ko z-ko z/=4
’ ’
4 3
Bi-so-ti-da / bo-ri-ni.//=7
2 2
Bog -da hil-hil/ =4
’
2 2
Me-va / xil-xil/= 4
2 2 3
Sa-nab bo l-mas/ ba-ri-ni.//=7
’
20

Olti banddan iborat she r boshidan oxirigacha 4,4,7 turkumda tuzilgan.’
Band misralarining miqdori bir xil, qofiyalanish tartibi izchil. Bu o lchov birliklar
’
ifodali o qishning samaradorligini oshiradi, mantiqiyligini ta minlaydi,
’ ’
izchillikni belgilaydi.
Demak, boshlang ich sinf o quvchilarini she rni ifodali o qishga
’ ’ ’ ’
o rgatish uchun she r o lchovlarini tushunishlari, u orqali mavzu, g oya, holatni
’ ’ ’ ’
anglashlari muhim ahamiyat kasb etadi.
2-fasl. 3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning mavzu ko lami ‘
va mazmundorligi
3-sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning mavzu ko lami va ‘
mazmundorligi cerqirra bo lib, har bir mavzu alohida bo limlar tarkibida chuqur
’ ’
o rganiladi va tahlil qilinadi. Mazkur darslikda
’ 11 ta bo lim ’ bo lib, turli ’
21

mavzulardan iborat 48 ta she r’ jamlangan. Darslikning 1-bo limi quyidagicha ’ :

O zbek bolalar adabiyotida Vatan mavzusi bolalar adabiyotimizning ilk
’
qadamlaridan boshlanadi. Shoirlarimiz dil tuyg ularining eng baland pardalarini
’
doimo azizu-mikarram, ona-vatan vasfiga bag ishlaydilar, uning go zalliklarini
’ ’
to lib-toshib madh etadilar. Zero, Vatan ona qadar muqaddas, ona qadar
’
mukarram, ona qadar musaffodir. Vatanning noz-ne matlari, boyliklari qanchalik
’
qadrli, bog u-bo stonlari, gulzoru-chamanzorlari, qanchalik go zal bo lsa,
’ ’ ’ ’
tog u toshlari, cho lu biyobonlari ham shunchalik go zal va qadrlidir. Binobarin,
’ ’ ’
vatanparvar shoir Vatanning qahraton qishidan ham, gullarga burkangan bahoridan
ham, jazirama yozidan ham, to kin-sochin kuzidan ham go zallik izlaydi va kashf
’ ’
22O‘qituvchi
-ning
o’gitlari
A.Obidjon
Toshken-
tim-onam
M.Shayx-
zoda
Obod
mahalla
bo’ylab
K.Turdiyeva
Vatan
iftixori
O.Suyundi-
qova Ona tilim
T.Adash-
boyev Mustaqillik
ahillikdan
Po’lat
Mo’min Vatan

Miraziz
A’zamO’zbekiston
Orif
To’xtashSalom,
Maktab !
Shuhrat
1-BO’LIM
ONA
BITTA-
VATAN
YAGONA

qiladi. Masalan, M.A’zam qalamiga mansub V a t an she ri yuqoridagi“ ” ’
fikrlarimizning dalilidir.
Vatan bizning uyimiz,
Vatan bizning ko chamiz.
’
Soylarda sof suvimiz,
Maza qilib uchamiz.
Vatan bizning tog imiz,
’
Olma, anor bog imiz.
’
Bug doy, arpa dalamiz,
’
O ynab mazza qilamiz.
’
Vatanning kichik bir go shasi hisoblangan mahallamiz, ko chamizni
’ ’
muqaddasligi, uni tinchligi, obod va farovonligini saqlash har bir katta-yu
kichikning burchi, vazifasi ekanligini jajji bolajonlarimiz ushbu bo limda berilgan
’
K.Turdiyevaning O b od mahalla bo ylab she rini o qib, uning nechog li
“ ” ’ ’ ’ ’
yagonaligini anglaydilar.
Bizning mahalla va ko y,
’
Har bir xonadon va uy.
Mehrlarga to ymoqda,
’
Shundan obod bo lmoqda.
’
Unda har bekat, guzar,
Insonlar bilan go zal.
’
Gullarga to lgan rasta,
’
Tutar sizga guldasta.
Mahallam ajib, ko rkam,
’
U ham bir kichik o lkam.
’
O zbek bolalar adabiyotining asoschilaridabn biri, taniqli ma rifatparvar
’ ’
Abdulla Avloniyning T u r kiy Guliston yoxud axloq asarida V a t anni suymak
“ ” “ ”
23

deb nomlangan fasl bor. Unda muallif jumladan, shunday deydi: H a r bir kishining“
tug ilib o sgan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilar. Har kim
’ ’
tug ilgan, o sgan yerini jonidan ortiq suyar. Hatto, bu Vatan his-tuyg usi
’ ’ ’
hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o z vatanidan- uyuridan ayrilsa, o z yeri
’ ’
kabi rohatda yashamas. Maishati tals bo lib, har vaqt dilining bir go shasida o z
’ ’ ’
vatanining muhabbati turar. Biz-turkistonliklar o z vatanimini jonimizdan ortiq
’
suyganimiz kabi, arablar Arabistonlarini, qumlik, issiq cho llarini: eskimo lar
’ ’
shimol taraflarini, eng sovuq va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar.
Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o z vatanlarini tashlab,
’
hijrat qilurlar edi. Bobolarimiz: K i shi yurtida sulton bo lguncha, o z yurtingda
“ ’ ’
cho pon bo l , demishlar. Hammaga ma lumkin,eng muqaddas diniy yerimiz
’ ’ ” ’
O lan Arabistonga bog larini, hovlilarini sotub, diniy hijrat qilgan hojilarimizning
’ ’
aksari yana o z vatanlariga qaytib keladilar. Buning sababi yana bularning tortib
’
keturgan quvvat o z vatanlarining mehru-muhabbatidur .
’ …
Vatan, Vatan deya jonim
tanimdan o lsa ravon
’
Banga na g am qolur,
’
avlodima oyu vatanim,
G ubora do nsa g amim yo q,
’ ’ ’ ’
vujudim zeri, ho vahi,
Choraki, o z o z vatanim hokidur
’ ’
go ri kafanim.
’
Tug ub, o sun yerim ushbu
’ ’
vatan, vujudim pok,
O lursa, aslina roje o lurmi,
’ ’
man g amnok?!
’ ”
Darhaqiqat, Vatanni suyush har bir mavjudodning qonida bor. Vatan
tuyg usi inson tug ilgan kunidan boshlanadi. Kindik qoni to kilgan tuproqning
’ ’ ’
har bir zarrasi ham bi rinson uchun aziz, mo tabar. Shuning uchun ham tug ilib
’ ’
24

o sgan yer ona-Vatan deyiladi. Bu tuyg u katta-yu kichikning yurak tubida’ ’
joylashib turishi bolalarda qalbiga muhrlanadi.
D arslikning 2-bo limi Xalq og zaki ijodi
’ ’ deb nomlanib, unda xalq
qo shiqlari, allalar, Qaysar buzoqcha” masali o’rin olgan.
’ “
Xаlq оg’zаki ijоdi xilmа-xil jаnrlаrdаn tаrkib tоpgаn bo’lib, ulаrdа xаlqning
dunyoqаrаshi, bаdiiy zаvqi, ijоdiy qоbiliyati, оrzu vа intilishlаri аks etgаn.
Ijodkor xalq badiiy so‘zning yosh avlod tarbiyasidagi kuchi va jozibasiga
qadim zamonlardanoq ishongan. U o zining eng noyob asarlarini so z
’ ’
mo jizasi bilan dunyoga keltirgan. Hali yozuv nimaligini bilmagan vaqtlarda ham
’
odamlar o yin-kulgini, rasm chizishni bilganlar. Xalqimiz orasidan buyuk
’
iste dod sohiblari baxshilar, naqqoshlar, san atkorlar va roviylar yetishib
‘ ’
chiqqanlar.Ularning asarlarida ko hna tarix izlari, xalq termalari, dostonlarida ona
’
allalari va bola o yinlarida saqlanib qolgan. Bola dunyoga kelgan kunidan boshlab
’
yoqimli ona allasini eshitadi. Alla bola ongiga ona suti bilan kiradi. Bola ulg ayib
’
borgan sari, qo shiqlar ohangi ham o zgarib boradi. Dostonlar, ertaklar,
’ ’
maqollar, topishmoqlar, tez aytishlar bolalarning dunyo qarashini kengaytiradi,
bolaning ma naviy dunyosini shakllantiradi. Bolalar o z harakatlarida kattalarga
‘ ’
taqlid qila boshlaydilar.
Bolalarni yoshligidanoq foydali ishlarga o rgatish mashg ulotlar,
’ ’
qo shiqlar, ertaklar orqali amalga oshiriladi. Bola allalagan ona o ziga xos
’ ’
poeziya yaratadi. U beshik ustida bugun aytgan so zlarini ertaga takrorlamaydi,
’
nimadir qo shib boyitibroq aytadi. Shu yusinda allalar, er
’ t aklar, qo shiqlar, ’
termalar, topishmoqlar yig ilib katta bir dengizni hosil qiladi. Bolalar folklori bola
’
uchun ilk tarbiya darsligi, ma naviy boyliklarning bitmas
‘ - tuganmas xazinasidir.
Umuman olganda, o‘zbеk xаlq оg’zаki ijоdi bolalarning dastlabki odob-axloq,
hayot haqidagi darsligi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
D arslikning 3 -bo’limi “Kuz manzarasi va mehnat” deb nomlanib, Yoldosh
Sulaymonning “Kuz”, A.Obidjonning “So’nggi axborot” she’rlari o rin olgan.
’
Yoldosh Sulaymonning K u z she rida kuz faslining tarovati, oltin misol
“ ” ’
barglarning daraxt shoxlarida tovlanishi, turli xil mevalarning g arq pishgani,
’
25

bog u rog larda, dala-adirlarda ish qizg in pallaga yetgani, dehqon mehnatini’ ’ ’
samarasidan zavqlanib yetishtirgan mahsulotlarini xalqqa ulashishi nihoyatda
ta sirchan tasvirlangan. Bu she rni o qigan har bir kichkintoy qalbida kuz fasli
’ ’ ’
haqidagi tushunchalari kengayishi bilan birga mehnatga muhabbati ortadi.
Marvarid kuz
Qildi ko z-ko z
’ ’
Bisotida borini.
Bog da hil-hil
’
Meva xil-xil
Sanab bo lmas barini.
’
Istasangiz
Saylab-saylab
Husaynidan uzasiz.
Nok, shaftoli,
Anjir boli
Xuddi qaymoqni deysiz.
Shunday go zal
’
Shunday asal
Ehson tutgan o zi kim?
’
Dehqon og am, dehqon tog am,
’ ’
O sha dehqon amakim. (55-bet)
’
A.Obidjonning So nggi axborot she rida kuz faslida g arq pishadigan
“ ” ’ ’ ’
bog va poliz mahsulotlarini yumoristik tarzda tasvirlab, o quvchini yengil kulgiga
’
undaydi. Shuningdek, kuz shamollari daraxt shoxidagi barcha mevalarni
to kilishini hosilni yig ib-terib olinadigan davr ekanligiga ishora qiladi.
’ ’ She rga ’
diqqat qilsangiz, buning guvohi bo lasiz.
’
Bo lib o tdi qishloqqa
’ ’
Kecha zo r shamol.
’
26

Natijada ro y berdi’
Anchayin kor-hol.
Uzum boshi aylanib
Bo p qoldi kasal.
’
Shoxdan yiqilib olma
Yotibdi o sal.
’
Shamollatdi qornini
Oshqovoq polvon
Pachoq qildi burnini,
Mulla baqlajon.
Uyquchiroq bir tarvuz
Yumala borib.
Uyg onibdi qovunning
’
Boshini yorib.
D arslikning 4 -bo limi
’ “Kumush qish d ” eb nomlanib , bunda qish
faslining o ziga xos xususiyatlari Z.Diyorning Birinchi qor ,
’ “ ”
O.Xolmirzayevning Q i s h zavqi , D.Komiljonovaning Y a ngi yil archasida ,
“ ” “ ”
Q.Hikmatning A y amajiz she rlarida yorqin ifodalanfan. Shuningdek, qish
“ ” ’
faslida muhim sana hisoblangan Konstitutsiyamizga bag ishlab S.Barnoyevning
’
B o sh kitob she ri diqqatga sazovordir.
“ ” ’
Ozod erkinlikning
Ramzi- bu kitob.
Unda aks etgandir
Haq-huquqimiz.
Yo limiz yoritar
’
Misoli oftob.
27

Nazarimda, xuddi ana shu betakror o xshatishlari she rga jon baxsh etadi,’ ’
yosh kitobxon ko z o ngida Ona-tabiatning jonli, mukammal manzarasini
’ ’
yaratadi, tabiatning har bir sahifasi: jumladan dov-daraxt uyquga cho mgan,
’
hamma yoq oppoq qor bilan qoplangan, issiq uyda o tirib o qiyotgan
’ ’
kitobingdagi tasviriyoq etingni junjiktirib yuboradigan qahraton qish ham yosh
kitobxon ko z o ngida o zgacha qiyofada aks etadi, yashirin go zalligini
’ ’ ’ ’
namoyon qiladi, G afur G ulom aytmoqchi: biz uchun qadrdon qish ga
’ ’ “ ”
aylanadi. Zafar Diyorning B i r inchi qor s he rida ana shu turfalik o z aksini
“ ” ’ ’
topgandek guyo:
Oppoq tiniq
Oppoq qor.
O ynab tushar osmondan.
’
Qor qo ynida o ynoqlab
’ ’
Yurar yoshlar shod-xandon.
D arslikning 5 -bo limi
’ Vatan himoyachilari “ ” d eb nomlanib , unda
M.A zamning O zbekiston posbonlari , K.Turdiyevaning Dunyoni saqlar
’ “ ’ ” ‘
bolalar , H.Rahmatning Botir askarcha”, A.Nosirovning Istiqlolga sharaf-
” “ “
shon , P.mo minning O ktam avlod she rlari o rin olgan.
” ’ “ ’ ” ’ ’ Bu she rlarning ’
g oyaviy mazmuni va maqsadi bir mavzuga qaratilgan. Ya ni, Vatanni tashqi
’ ’
g ayritabiiy kuchlardan saqlash, doimo ogoh bo lib yashash, askarlik burchi va
’ ’
askarlikka havasmand o glonlar orzusi badiiy ifodalangan. Masalan, Miraziz
’
A zamning O zbekiston posbonlari she ri o qigan bolani hayajonga soladi.
’ “ ’ ” ’ ’
Bir sinfdan uch bola
Harbiylikka ahd qildik.
Turli harbiy fanlarni
O rganmoqqa shahd qildik.
’
Yoki Habib Rahmatning B o t ir askarcha she ri nihoyatda ta sirli
“ ” ’ ’
bo lib, o quvchi-yoshlar qalbida Vatanga sadoqatli bo lish, xalqqa xizmat qilish
’ ’ ’
tuyg usi shakllanadi.
’
-Dada, askar akam
28

Qadam tashlar gurs,gurs,gurs,
Vatanimga, xalqimga
Sodiqman, deb bergan so z.’
-Shundaymi?
-Shunday!
-Vatanimni, xalqimni
Ko z qoramdek saqlayman.
’
Askar akamga o xshab
’
El ishonchin oqlayman.
-Shundaymi?
-Shunday!
D arslikning 6 -bo limi
’ “Orzular qanotida d ” eb nomlanib , Rauf
Tolibning B i z istiqlol farzandlarimiz, M.A zamning K e l ajak bizniki ,
“ “ ” ’
M.Shayxzodaning J i garlarga tilaklarim, S.Barnoyevning M i nopra she rlari
“ “ ” ’
keltirilgan bo lib, unda yosh bolajonlarning orzu-umidlari, istak-hohishlari, yaxshi
’
o qishlari, keljakda Vatanga munosib farzand bo lib yetishishlari katta ishonch va
’ ’
g urur bilan madh etilgan.
’
Mustaqillik uchun ne-ne ajdodlarimizning qonlari to kildi. Inchunun,
’
mustaqil ona-Vatanimizning kelajagi bo lmish farzandlarimiz ham bolalikdan
’
o zining shu aziz vatanning egalari, uning baxt-saodatini porloq kelajagini
’
yaratuvchuilari ekanliklariga komil ishonch ruhida tarbiyalanmoqlari lozim.
Zero, M u staqillik , I s t iqlol ya ni bu so zlarning tag zaminida
“ ” “ ” ’ ’
nimalar yotibdi? Mustaqillik uchun ne-ne ajdodlarimizning qonlari to kildi.
’
Inchunun, mustaqil ona-vatanimizning kelajagi bo lmish farzandlarimiz ham
’
bolalikdan o zining shu aziz vatanning egalari, uning baxt-saodatini porloq
’
kelajagini yaratuvchuilari ekanliklariga komil ishonch ruhida tarbiyalanmoqlari
lozim.
O qish kitobi d agi o zbek bolalar adabiyoti she riyatning eng yaxshi
“ ” ’ ’ ’
namunalari hayotga endigina qadam qo yib kelayotgan yosh avlodning pok qalbini
’
go zallik nuri bilan munavvar qiladi, bu beg ubor qalblarga ezgulik urug ini
’ ’ ’
29

sochadi, ularni go zal Ona-vatanimizning porloq kelajagini yaratuvchi tom’
ma nodagi go zal insonlar qilib tarbiyalashdek mas uliyatli ishga o zining holis
’ ’ ’ ’
hissasini qo shadi.
’
D arslikning 7 -bo limi
’ Keldi bahor-gulbahor “ ” d eb nomlanib , unda 8
ta she r o rin olgan bo lib, barchasi bahorning kirib kelishi, Navro zning
’ ’ ’ ’
nishonlanishi, boychechak va qaldirg ochning bahor darakchisi ekanligi
’
bolajonlarga she riy shaklda yorqin ifodalangan. Bu bolalarning yil fasllarining
’
xususiyatlari bilan tanishishda va qadimiy an analarimizni anglab yetishlarida
’
muhim ahamiyat kasb etadi.
Osmon tiniq, ko k shoxi
’
Oq bulut kezar gohi,
Gullarga ko miladi,
’
Qandak o rikning shoxi.
’
Bog bon chiqar bog iga,
’ ’
Cho pon ketar tog iga.
’ ’
Bolarilar g uvillab
’
Qo nar gul yaprog iga.
’ ’
Uyg unning Bahor nomli bu she rda tabiatning go zal kelinchagi-
’ “ ” ’ ’
bahor tom ma noda jonlantiriladi, u qishning ayozida pishib-yetilib, yerga
’
chechaklardan yashil gilam to shab, sinchalakning shodon qo shig ida, boshiga
’ ’ ’
gulchechaklardan chambar taqib, Ona yurtga ta zim bajo aylab, tog lardan
’ ’
sallona-sallona tushib keladi.
Darhaqiqat, she rni o qigan kitobxon ko z o ngida Ona-Vatan
’ ’ ’ ’
go zalligi, uning go zal qizi-Bahorning betakror go zalligiga hamroz tarzda bor
’ ’ ’
ko rki tarovati bilan, o zini ko z ko z qiladi.
’ ’ ’ ’
D arslikning 8 -bo limi
’ Tabiatni seving va asrang “ ” d eb nomlanib ,
Qambar Otaning O n a tabiat , H.G ayratning B o g im she ri asosida yosh
“ ” “ ” ’ ’ ’
kitobxon ko z o ngida yosh kitobxon ko z o ngida tabiatning mo jizakorligi,
’ ’ ’ ’ ’
Ona-tabiatning jonli, mukammal manzarasini yaratadi, tabiatning har bir sahifasi
betakror ekanligi ta riflanadi.
’
30

She riyatning go zalligi shundaki, shoir biz har kun ko rib turgan, biz’ ’ ’
uchun odatdagi narsaga aylanib qolgan tabiat manzaralarini o zgacha ko z bilan
’ ’
ko radi.
’ Biz uchun shunchaki daraxt bo lib ko rinadigan eman bargining tovus ’ ’
guliday go zal hashamdorligini kashf qiladi, kiyik yurgan so qmoqlarning oppoq
’ ’
qorga burkanib yotgan qirlarida beqasamning yo l-yo l chiziqlariday tovlanishini
’ ’
idrok etadi; uning nazdida archa daraxtlari qulochini keng yoyib, bezatilgan,
betizgin shamolning paxmoq sochlarini erinmasdan yashil tuproqlari bilan
taratayotgan odamga aylanadi.
Bo lim yuzasidan quyidagicha dars tashkil etish mimkin.
’
Mavzu : Qambar Otaning Ona tabiat she ri
“ ” ’
Darsning maqsadi: she'r mazmuni bilan tanishtirish va tabiat haqidagi bilim,
ko nikma va malakalarni rivojlantirish, she'r o qish sifatlarini takomiliashtirish.,
’ ’
tabiatga mehrmuhabbat hissini kuchaytirish.
Dars turi: yangi bilim beruvchi.
Dars usuli: suhbat, tushuntirish.
Dars jihozi: tabiat manzarasi tasvirlangan plakat, rasmlar, qushlarning
rasmlari.
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism.
o quvchilarning uyda o qib kelgan asarlari so raladi. Olib kelgan kitoblari
’ ’ ’
ko rib chiqiladi.
’
2. Yangi mavzu: Qambar Otaning O n a tabiat she ri haqida
“ ” ’
1. Bir necha o quvchiga
’ ,, Ona tabiat " she'ri 4 qatordan yod ayttiriladi.
Vatanimda to rt fasl,
’
Biri-biridan asl.
Qish qori qandga o xshar,
’
Muzi novvotga o xshar.
’
Bahoring ko kati,
’
Har bir mitti ko chati.
’
Tahga quvvat baxsh etar,
31

Sog lom qudrat naqsh etar.’
Quyoshda yashnab yozi,
Qilar el-xalqni rozi.
Kuzida quvnar tole,
Olma,o rik, shaftoli.
’
Yuzlab turda asali,
Bir-biridan mazali.
Bunday yurtda mutassil,
Yetilar dono nasl.
Demak, Ona tabiat
Bizni der har vaqt (162-bet)
She'r yuzasidan suhbat uyushtiriladi:
She'r nima haqida ekan?
—
— Tabiatning to rt fasli o ziga xos xususiyatga egaligini shoir tavsiflafan.
’ ’
— Tabiat ning bunday saxiyligi nima uchun ekan?
— Tabiat va inson o zaro bog liq. Inson tabiat qo ynida shod yashshi
’ ’ ’
uchun uning ne matlaridan bahraman bo lishi lozim.
’ ’
— Tabiat o z mo jizasini bizning yurtimizga qanday in om etar ekan?
’ ’ ’
— Bizning o lkamiz quyoshli bo lgani uchun tabiat o z mevalarini juda
’ ’ ’
mazali, totli holatda insonlarga ulashadi.
— Nima uchun biz tabiatni onaga qiyoslar ekanmiz?
— Tabiat onamiz kabi g amxo r bo lgani uchun biz uni Ona Tabiat deb
’ ’ ’
ataymiz.
She'rda shoir ,,dalalarni aylanaman, chigirtkalar qo shig ini eshitaman,
’ ’
bulbullarni shod qilsam, o t bilan suhbatlashsam, mushukni sut bilan mehmon
’
qilsam, xayron bo lmang. Ular mening do stlarim. Ular bilan ko nglim xush.
’ ’ ’
Tabiat mening uyimdir", deb aytyapti. (o'quvchining javobi)
—
,,Mening tomirimga tutash o t ildizi, tunlari oy va yulduzlari daftarimni
— ’
yoritadi. Ona yer zaharlansa, ko ksim og riydi. Sen uni asra, mangu qolsin,
’ ’
o lmasin", deyapti. (2-o'quvchining javobi)
’
32

Hurmatli, o quvchilar! Demak, biz tanishgan she'rimizda tabiat kuylangan— ’
ekan. Tabiat bizning ikkinchi onamiz. Chunki biz onamiz va tabiat quchog ida
’
yashaymiz. Shuning uchun ham biz uni ,,Ona tabiat" deb ataymiz. Biz uning
bag ridagi o simliklarni, qushlarni, hayvonlarni, dengizu ko llarni va boshqa
’ ’ ’
boyliklarni asrashimiz, e'zozlashimiz kerak. Tabiat insonga birgina toza suv, havo,
oziqovqat, kiyimkechakkina emas, sog lik, a'lo kayfiyat ham beradi.
’
Bolalar tabiatimizni qushlarsiz tasawur qila olmaymiz. Ular tabiatning nodir va
g alati jonivorlaridan biridir. Qushlar zararkunanda hasharotlarni yeb, kishilarga
’
foyda keltiradi va estetik zavq baxsh etadi. Siz ularning sayrashidan olamolam zavq
olasiz. Masalan, bulbul, sa'va va boshq. (Shu o rinda qushlarning rasmi
’
ko rsatiladi va ,,Bahor valsi" kuyi eshittiriladi).
’
Hasharotlardan kapalak va ninachilar tabiatimizning jonli bezagidir.
—
Kapalaklar chiroyi bilan o ziga maftun etadi. Gullar chamani uzra qanot qoqib,
’
hayot qo shig ini kuylashadi. Lekin hozirgi kunda ularning turlari kamayib
’ ’
ketgan. Buni hamisha yodda tuting. Ularni asrang, ermakka kapalak tutmang.
(Rasm ko rsatiladi)
’
Bizning hayotimizda o simliklar ham katta o rin tutadi. Ayniqsa, yalpiz,
’ ’
qoqio t, otquloq kabi ko katlarning inson salomatligini tiklashda o rni kattadir.
’ ’ ’
Bolalar bizning hayotimizda yana bir muhim narsa obihayotdir. Biz suvsiz
—
hayotimizni tasawur qila olmaymiz. Mana shu suv ham tabiat qo ynidan inju
’
bo lib oqadi. Suvni ham asrashimiz kerak. Buning uchun daryolarni, ko llarni,
’ ’
irmoqlarni saqlamog imiz darkor. Turmushda, kundalik hayotimizda suvlarni tejab
’
ishlating!
Xulosa qilib aytganda, tabiatimizning bundan ham chiroyli, obod bo lishi siz
’
bilan bizning qo limizda ekan.
’
O quvchilarg
’ a tabiat haqida yod olgan she'rlaridan, topishmoq va
maqollardan ayttiriladi:
Dengizu daryoda yashar,
Asosan ko klarda kezar.
’
Zeriksa bormi, osmondan
33

Zamin uzra qaytib tushar. (Suv)
Ikki yaproq bir tanda,
Kezar gulzor chamanda. (Kapalak)
Shu o rinda shoirlarning tabiat haqidagi har xil kitoblari ko rgazmasini’ ’
uyushtirish ham mumkin.
Uyga vazifa qilib gullar haqida she'rlardan yod olib kelish beriladi.
Keyingi darsda ,,Gullar aytishuvi" uyushtiriladi.
Dars yakunlanadi.
Yosh kitobxon ko z o ngida Ona-tabiatning jonli, mukammal manzarasi
’ ’
yaratiladi.
D arslikning 9 -bo limi
’ Go zal fazilat-inson husni “ ” ’ d eb nomlanib , unda
Safo Ochilning Ota-ona duosi , Shuhratning Qalamning o kinchi ,
“ ” “ ’ ”
E.Vohidovning Kamtarlik haqida , T.Yo ldoshning Hunarni sev nomli 5 ta
“ ” ’ “ ”
she rlari jamlangan.
’
Bolalar uchun yaratilgan she riy asarlarda tabiat manzaralari, hayvonotu
’
nabobat tasvirlaridan tashqari odob-axloqqa oid she rlar ham keng o rin
’ ’
egallaydi. Masalan. Tolib Yo ldoshning Salom she ri bolalarni odob-axloqqa
’ “ ” ’
undovchi asosiy vositalardan biri bo lib, uning tarbiyaviy ahamiyati juda katta.
’
Salom bilan boshlanar,
Bilsang odob va axloq.
Salom bilan begona
Bo lar tezda do s-inoq.
’ ’
Salom chiqqan og izdan
’
Chiqmas sira yomon so z.
’
Salom-assalom mini-mini
So zlar ichra yagona.
’
Salom har bir bolaning
Odobidan nishona.
34

Odob-axloqqa doir she rlardan bolalar adabiyotida kengroq foydalaniladi.’
Bolalarga bag ishlab bitilgan asarlar orasida tarbiyaviy ahamiyati yaqqol sezilib
’
turadigan asarlarning ham o’ziga xos o’rni, vazifasi bor.
Ins о nning go’z а lligi uning m а `n а viy о l а mid а , ya`ni ins о n xulqid а
muj а ss а ml а ng а n о d о b v а h а yo va kamtarlikdadir. E.Vohidovning “Kamtarlik
haqida”gi she’ri insonni buyuklikka yetaklovchi, el o rtasida hurmat-izzatga
’
sazovor bo lishida muhim hisoblangan insonnig ziynati ekanligi yosh qalbga
’
uqtiriladi:
Garchi shuncha mag rur tursa ham,
’
Piyolaga egilar choynak.
Shunday ekan mag rurlik nechun,
’
Kibr-u havo nimaga kerak?
Kamtarin bo l, hatto bir qadam
’
O/tma g uru ostonasidan.
’
Piyolani inson shuning-chun
O par doim peshonasidan.
’
Shoir she r orqali choynak va piyolaning munosabatini insonlar
’
o rtasidagi munosabatga qiyoslab, xulosa chiqarishga undaydi. Mag rur kishi
’ ’
ko p pand yeyishi, yo qotishlarga duchor bo lishi mumkinligi ta kidlanadi.
’ ’ ’ ’
Bolalar shoiri kichkintoylar hayot tarzini, ichki dunyosini, fe l-atvorini, ruhiy
’
kechinmalarini, fikrlash darajasi va ko lamini, eng asosiysi, uning shirin chuchuk
’
tilini yaxshi bilishi asosiy mezondir.
Odob-axloqning sara sifatlaridan biri sabr-qanoatli bo lish, nafsga erk
’
bermaslik, ochko lik illatidan yiroq bo lish kabilar nisonning go zal
’ ’ ’
fazilatlaridan biri ekanligi shoirlarimiz she rlarida tasviriy vositalar asosida badiiy
’
ifodalangan. Anvar Obidjonning qalamiga mansub “Vatan she rida vayronada
” ’
yashaydigan boyqish ham xuddi bulbul kabi o z hayotidan mamnun, vayronasi
’
bilan shod. Negaki vayrona bo lsa ham o z uyi bor:
’ ’
-Senga bitta savol bor,
Menga quloq sol, hoy, qush,
35

Vayronada yashaysan,
Noming esa naq Boyqush.
Aytchi-nahot sen boysan?
Asl boylik neligin
Tushunmaysan, chamasi,
Bu vayrona bo lsa ham,’
O zimniki, hammasi,
’
Shuning uchun boyman.
She rda ikki ma no falsafiy ifodalangan. Birinchisi, Vatan tushunchasini
’ ’
chuqur va mantiqan anglash bo lsa, ikkinchisi ochko lik, nafsga erk bermaslikdir.
’ ’
Yaxshi, koshonada yashashni istab, o zgalar mulkiga ko z olaytirmaslik,
’ ’
hasadgo ylikdan yiroq bo lish, boylik orttirish uchun turli yo llarga kirib
’ ’ ’
ketmaslik tushunchalari aks ettirilgan.
Dunyoda eng yomon odat bu ochko zlikdir. Nafsni tiyish. Ochko z
’ ’
bo lmaslik boylik hisoblanadi. Kimki nafsni tiyib, yon-atrofga quloq solib yashasa
’
faqat yutadi, el-yurt o rtasida obro -e tibori oshib boraveradi. Masalan,
’ ’ ’
o tmishda bir kampirning bir chiroyli tovug I bor ekan. Bu tovuq har ikki kunda
’ ’
bir marta tuxum qo yar ekan. Kampir ikki kunda bir marta tuxum olishga qanoat
’
qilmabdi. Bir kuni u o ziga o zi:
’ ’
-Tovug im o lgurning ichi to la tuxum, qornida tuxum xazinasi bo lsa
’ ’ ’ ’
ham, ikki kunda bitta tuxum berib meni aldab yuribdi. Undan ko ra qornidagi
’
hamma tuxumini chiqarib ola qolay, deb o ylabdi. Darhol tovuqni so yibdi.
’ ’
Lekin, uning qornidan bir dona ham tuxum chiqmabdi, boz ustiga nodon kampir
tovug idan ham ayrilib qolibdi.
’ …
Mana sizga ochko zlikning oqibati! Agar kampir sabr-sadoqatli bo lganida,
’ ’
ochko z bo lmaganida, ertani o ylab ish ko rganida, o z nasibasini o zi
’ ’ ’ ’ ’ ’
qiymagan, tovuqni o ldirmagan bo lar edi. Anvar Obidjon o zining bir qator
’ ’ ’
she rlarida kampir kabi o chko z bo lmaslikka chinakamiga da vat qilganini
’ ’ ’ ’ ’
ko ramiz. Bolalar shoiri kichkintoylar hayot tarzini, ichki dunyosini, fe l-atvorini,
’ ’
36

ruhiy kechinmalarini, fikrlash darajasi va ko lamini, eng asosiysi, uning shirin’
chuchuk tilini yaxshi bilishi asosiy mezondir.
Kishi yaxshi ins о n bo’lib y е ti sh ishi uchun yaxshil а r bil а n suhb а td о sh
bo’lib, yaxshil а rni qidir а dig а n, ul а rg а erg а sh а dig а n bo’lishi l о zim. А g а r kishi
yaxshil а r bil а n h а mfikr, h а mq а d а m bo’lm а s а , und а y о d а md а n yaxshilik kutib
bo’lm а ydi. Kishi shirinso’z, mul о yim bo’lishi, а tr о fid а gi kishil а rni qo’p о l, q а ttiq
so’z bil а n b е zdirm а sligi l о zim. Ins о nning go’z а lligi uning m а `n а viy о l а mid а , ya`ni
ins о n xulqid а muj а ss а ml а ng а n о d о b v а h а yo d а dir:
D arslikning 10 -bo’limi “9-may Xotira va qadrlash kuni” d eb nomlanib ,
unda M.Yusufning Y u r tim, ado bo lmas armonlaring bor she ri o rin olgan.
“ ” ’ ’ ’
Istiqlol davrida yurtimizda qanchalar yo l-u ko priklar solingani yanglig , necha
’ ’ ’
aziz-u avliyolarning yotar makonlari obod etilib, yana qanchalar muhtasham,
muazzam binolar tiklangani, misol adabiyotimizda ham, she riyatimizda ham bu
’
yillar nurli izlar qoldirdi. M.Yusuf she rlarida buyuklar, mutafakkirlar, vatan
’
uchun jon bergan mard, jasur yigitlarning shonli yo li yosh qalblarga ezgulik
’
urug ini sochadi, ularda faxr tuyg usini o stiradi:
’ ’ ’
Yurtim, ado bo lmas armonlaring bor,
’
Toshlarni yig latgan dostonlaring bor.
’
O tmishingni o ylab og ribdi jonim,
’ ’ ’
Ko ksing to la shahid o g lonlaring bor.
’ ’ ’ ’
Yurtim, ko nglingdek keng osmonlaring bor,
’
Yulduzni yig latgan dostonlaring bor.
’
Osmonlaringdan ham diydoringga zor,
Jayrondek termulgan Cho lponlaring bor.
’
Qo ling qadog iga bosay yuzimni,
’ ’
Onamsan-ku, og ir olma so zimni.
’ ’
Qayinbarglar yopib qaro ko zini,
’
Olislarda qolgan Usmonlaring bor.
Qurboning bo layin, ey onajonim,
’
Sening faryodlarin mening fig onim.
– ’
37

O tmishingni o ylab, o rtanar jonim,’ ’ ’
Aytsam ado bo lmas armonlaring bor (202-bet).
’
Ustozlar izidan ular bilan yonma-yon Muhammad Yusuf ham ta bir joiz
’
bo lsa agar o z she rlari bilan nurli ko priklar solib, yorug yo llar ochdi. U
’ ’ ’ ’ ’ ’
o z diyorini o zgacha bir zavq-u shavq bilan kuyladi.
’ ’
D arslikning 11 -bo limi
’ Yoz fasli soz fasl “ – ” d eb nomlanib , unda
O.Rasulning Y o z , H.Yoqubovning I n s on insonga o rtoq , I.Muslimning
“ ” “ ” ’
Q u vnoq o tsin ta tilimiz she rlari o rin olgan. O.Rasulning Y o z
“ ” “ ” ’ ’ ’ ’
she rida yoz faslining darakchisi laylakning uchib kelishi, faslning o zgacha
’ ’
tarovati rang-barang buyoqlarda tasvirlanadi.
Yoz keldi-yu, yoz keldi,
Ko lga o rdak, g oz keldi,
’ ’ ’
To kinchilik soz keldi.
’
Quyosh bobom-sahiy qo l,
’
Rang-bisoti juda mo l,
’
Ko zlagani -to g ri yo l.
’ ’ ’ ’
Shuningdek, bolalarning sevimli shoiri Ilyos Muslim maktabda tinim bilmay
kecha-yu kunduz bilim egallashga harakat qilib a lo va yaxshi baholarda o qib,
’ ’
toliqqan bolajonlarimizning yozgi ta tilno orziqib kutayotganliklarini, ta tilda
’ ’
miriqib dam olishlarini badiiy umumlashmalarda yorqin ifodalaydi:
Ko m-ko k baxmal tog lardan oshib,
’ ’ ’
O quvchilar o ynab kulingiz!
’ ’
O lkamizda go zal yoz chog i,
’ ’ ’
Sizni kutar lola-gulingiz.
Bel baravar barra o tlarni
’
Kurt-kurt yeydi qo y-qo zichoqlar.
’ ’
-Biz ham shodmiz siz kabi,- deya,
Qirga kishnar toy-qulunchoqlar.
38

Ta tilga chiqqan bolajonlarimiz dam olish bilan birga uy yumushlariga ham’
qarashishlari lozimligi, qo y-qo zichoqlarni dala-qirda aylantirib shodon
’ ’
kunlarini o tkazishlari tasvirlangan.
’
Umuman olganda, 3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar lar 11
bo limda mavzuga mos holda tanlangan bo lib, she rlar boshlang ich sinf
’ ’ ’ ’
o quvchilarining yosh xususiyatiga mos, sodda, ravon, badiiy pishiq, mazmun-
’
mohiyati keng. Har bir bo lim o quvchilarning ta lim-tarbiyasida katta
’ ’ ’
ahamiyatga ega.
O zbek bolalar adabiyoti she riyatining eng sara namunalari shu ma noda
’ ’ ’
yosh avlod qalbida istiqlol tuyg ularining chechak ochishida, haqiqiy, tom
’
ma nodagi ona-Vatan-kindik qoni to kilgan muqaddas zaminga mehr-muhabbat,
’ ’
ona-Zaminni, uning betakror tabiati-qir adirlarini, tog u-o rmonlarini, bog -
’ ’ ’
rog larini, daryoyu ko llarini avaylab asrashga, kun sayin ko z o ngimizda
’ ’ ’ ’
qurib, yo qolib borayotgan yakkash, yagona dengizi-Orolni saqlab qolish uchun
’
kurashish tuyg ularini shakllantirishga, O zbekiston deb atalmish ana shu
’ “ ’ ”
muqaddas Vatanga, uning nomini olamga taratgan buyuk farzandlari-mutafakkir
olimu shoirlari, Mustaqil O zbekiston yagonaligi uchun kurashgan sohibqiron
’
tojdorlari sha niga munosib farzand bo lish ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi
’ ’
Zero, she riyat-Ona qadar beg ubor go zallik, Ona qadar mehribon va
’ ’ ’
talabchan murabbiydir. Sevimli shoirimiz Abdulla Oripovning dil qa ridan otilib
’
chiqqan O n ajonim, she riyat degan nidosi shu bois ham she riyatda oshno
“ ” ’ ’
qalblarga go zallikni his qiladi, go zallikdan zavq oladi, bunday qalbning o zi
’ ’ ’
ham go zal bo ladi. Ana shu ma noda O qish kitobi dagi o zbek bolalar
’ ’ ’ “ ’ ” ’
adabiyoti she riyatning eng yaxshi namunalari hayotga endigina qadam qo yib
’ ’
kelayotgan yosh avlodning pok qalbini go zallik nuri bilan munavvar qiladi, bu
’
beg ubor qalblarga ezgulik urug ini sochadi, ularni go zal Ona-vatanimizning
’ ’ ’
porloq kelajagini yaratuvchi tom ma nodagi go zal insonlar qilib tarbiyalashdek
’ ’
mas uliyatli ishga o zining holis hissasini qo shadi.
’ ’ ’

39

II BOB. 3- va 4- sinf “ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar larning badiiy
tasviriy ifodaviyligi va leksik-semantik tahlili
1-fasl. 3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar lar da qo llanilgan badiiy ’
tasviriy vositalar va poetik figuralar
San at va adabiyotda obraz deyilganda inson nazarda tutilar ekan, demak u
’
ijodkorning maqsad, muddaosini ifoda etuvchi kishi tasviri bo ladi. V. Belinskiy
‘
san at va adabiyotda obraz deyilganda inson e tiborga olinishini ta kidlar ekan,
’ ’ ’
«Tabiat san atning timsolidir, lekin
’ u ndagi eng oliy predmet esa albatta inson
hisoblanmog i kerak», deydi. Chunki inson san at va adabiyotning asosiy ta sir
‘ ’ ’
vositasi ekanligi haqiqatdir. Jumladan, asosiy qahramonlari hayvonlar bo lgan
‘
masallarda ham odamlarning harakat - holatlari ramz (simiol)lantiriladi.
Shuningdek, badiiy obraz deyilganda inson bilan birgalik d a ijodkor
qo llagan ifodalar, ko chma ma no beruvchi so z, iboralar ham tushuniladi.
‘ ‘ ’ ‘
Badiiy obraz terminini asarda qo llangan badiiy vositalar (o xshatish,
‘ ‘
sifatlash, mubolag a kabi)ga nisbatan ham ishlatish mumkin. Shuningdek,
‘
muayyan davrga xos manzaralarni qabariq, ta sir
’ chan holda gavdalantirishga
nisbatan ham «bu asarda davrning o ziga xos obrazi gavdalantirilgan» deyish ham
‘
mumkin.
Badiiy asarlarda antonim, sinonimlardan tashqari, ko chimlardan ham
‘
foydalaniladi. Ko chim so z yoki so z birikmasining o z ma nosidan boshqa
‘ ‘ ‘ ‘ ’
ma noda qo llanishidir. Ko chim trop deb ham yuritiladi. Ko chimlar ham nutq
’ ‘ ‘ ‘
ta sirchanligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Ko chimlar bir necha turlarga
’ ‘
bo linadi: metafora (istiora), metoni
‘ miya, sinekdoxa, allegoriya (majoz) va
boshqalar.
3- sinf
“ O ‘ qish kitobi dagi she riy ” ’ asar lar da badiiy tasviriy vositalar va
poetik figuralar qo llanganki, har biri alohida tahlil talab etadi. Biz BMIda ba zi
’ ’
she riy
’ asar lar da qo llanilgan badiiy tasviriy vositalar va poetik figuralar tahliliga ’
to xtaldik.
’
40

Safo Ochil she rlari ramziy ifodalar orqali o zining falsafiy fikrlarini bolalar’ ’
tilidan jonlantirishga harakat qiladi. Bu o rinda Kungaboqar she ri diqqatga
’ “ ” ’
loyiq.
Kungaboqar muloyimdir
Uyati bor.
O ziga xos, qiziq, ajib,
’
Odati bor-
Tunda yerga, kunduz esa
Kunga boqar.
Shu boisdan yeru-kunga
Birday yoqar.
Qorni to ygach, yig ib olar
’ “ ’ ”
U esini
Quyoshga ham ko rsatadi
’
Yelkasini .
…
Bu she rda o zbek xalq og zaki ijodiga xos botiniy parallelism uslubi
’ ’ ’
gavdalanadi. Kungaboqarning o ziga xos xususiyatlari, o sish, yashash tarsi
’ ’ “ ”
yashirin tarzda insonga qiyoslanadi. Darhaqiqat, ayrim laganbardor odamlarning
rahbaru-amaldorlarga yaltoqlanishi, ularning og ziga qarab turishi va ularga egilib-
’
bukilib turish manzaralari barchaga ma lum. Qolaversa, hayotda ba zi bir kishilar
’ ’
borki, ular ishi bitgach yaxshilikni tez unutadilar, ezgulik qilgan insonga hatto
y e l kasini ko rsatadi l ar.
“ ” ’
Parallelizm ikki yoki undan ortiq narsa-hodisani yonma-yon qo yish orqali
‘
mazmunni yorqinlashtirish uslubi sanaladi. Unda narsa-hodisalar bir-biri bilan
muqoyasa qilinadi yoki zidlashtiriladi. Ushbu yo l bilan fikr aniqlashtiriladi, uning
‘
ta sirchanligi kuchaytiriladi. Parallelizm yunoncha so z bo lib, «yonma - yon
’ ‘ ‘
boruvchi» degan ma noni bildiradi. Parallelizmlar mazmunan teng yoki bir-biriga
’
yaqin hodisalarning qiyoslanishi, o xshatilishi, qarama - qarshi qo yilishi,
‘ ‘
talaffuzda bir xil ohangdorlikqa asoslangan bo lishi (intonatsion parallelizmlar) va
‘
boshqa ko rinishda bo lishi mumkin. Radiflar ham parallelizmning o ziga xos
‘ ‘ ‘
41

ko rinishi sifatida namoyon bo lishi mumkin, Albatta, bunda misralarda fikr‘ ‘
mazmuni o xshash yoki bir-biriga yaqin hodisalarni ifoda qilish lozim.
‘
A.Obidjonning So nggi axborot she rida kuz faslida g arq pishadigan
“ ” ’ ’ ’
bog va poliz mahsulotlarini jonlantirib inson kabi harakatga keltiradi. Uzilgan
’
uzumning tezda ezilib qolishi, daraxt shoxidan uzilib tushgan olma bir joyda turishi,
oshqovoqning lo ndaligi qorindor kishilarning ko rinishiga o xshashi kurashda
’ ’ ’
lat yegan kishining holati baqlajon ko rinishida tasvirlanishi jonlantirish va
’
o xshatish usulining mohirona qo llanganligini guvohi bo lamiz.
’ ’ ’
Uzum boshi aylanib
Bo p qoldi kasal.
’
Shoxdan yiqilib olma
Yotibdi o sal.
’
Shamollatdi qornini
Oshqovoq polvon
Pachoq qildi burnini,
Mulla baqlajon.
Jonlantirish ham badiiy asarlarda keng qo llanadigan badiiy tasvir vositalari
‘
sirasiga kiradi. Jonlantirish kishilarga xos xususiyatlarni jonsiz va mavxum narsa -
hodisalarga kuchirishdir. Masalan, xo mraygan bulutlar deyiladi. Bunda kishilarga
‘
xos xo mrayish jonsiz bulutga kuchirilgan bo ladi. Asarlarda tog -tosh, shamol,
‘ ‘ ‘
daraxt, mevalar xuddi odamlarga o xshatib gapirtiriladi.
‘
Poetik figuralarning kuchaytiruvchi tasvir usuli ahafora M.A zamning
’
Vatan she rida tasvir ob ektini ta kidlab ko rsatadi.
“ ” ’ ’ ’ ’
Vatan bizning uyimiz,
Vatan bizning ko chamiz.
’
Vatan bizning tog imiz
’
Olma, anor bog imiz.
’
Shoir V a t an , b i z ning so zlari orqali kitobxonlar diqqatini qayta-qayta
“ ” “ ” ’
tortadi ( badiiy ta kid sifatida) va har safar go zal diyorimiz xislatlarinining u
’ ’
42

yoki bu qirrasini badiiy kashf etadi, ohangning o ta jo shqinligiga erishadi.’ ’
Shuningdek, she rda sintaktik parallelizm ham o rinli qo llangan.
’ ’ ’
Badiiy asar tilining o ziga xos xususiyatlaridan yana biri uning o ziga xos
‘ ‘
qurilishidir. U oddiy so zlashuvdagi nutqdan gap tuzilishiga ko ra jiddiy farq
‘ ‘
qiladi. Badiiy asar tili ba zi o rinlarda, hatto, grammatika qoidalariga ham mos
’ ‘
kelmaydi. Ilmiy asarlar tilida esa grammatika qoidalariga to la rioy qilingan
‘
bo ladi. Badiiy asar tilida fikrning ta sirchan bo lishi asosiy maqsad qilib
‘ ’ ‘
qo yilsa, ilmiy asarlarda fikrning mantiqan ishonchli bo lishiga e tibor
‘ ‘ ’
qaratiladi. She riy, nasriy asarlarda fikrning hissiy ta sirchan bo lishiga erishish
’ ’ ‘
uchun gap qurilishining intonatsiya, parallelizm, takror, anafora, inversiya, antiteza,
ritorik murojaat, ritorik so roq kabi ifoda usullari qo llaniladi.
‘ ‘
Badiiy asarlarda tasvir vositalari ayrim holda ham, bir nechasi birgalikda,
o zaro botiq holda ham ishlatiladi. Masalan, ayrim she rlarning bir bandida
‘ ’
o xshatish ham, sifatlash ham, mubolag a, jonlantirish ham qo llangan bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Ular ta sirchan obraz va manzara yaratish bilan birgalikda, ijodkorning voqelikka
’
munosabatini ham bildirib turadi.
Yil fasllari tasviriga bag ishlangan she rlaridagi o ziga hos ohorli
’ ’ ’
tashbehlar kitobxon ko z o ngida Ona tabiat tarovatini o zgacha ranglarda
’ ’ ’
namoyon qiladi. Shu nuqtai nazardan Zafar Diyorning B i r inchi qor dagi
“ ”
rangin chizgilar qish faslining turfa holatlarini yaratishi bilan xarakterlidir.
Oppoq tiniq
Oppoq qor.
O ynab tushar osmondan.
’
Qor qo ynida o ynoqlab
’ ’
Yurar yoshlar shod-xandon.
Mohir qo lli
’
Tabiat
O z hunarin ko rgazar
’ ’ …
Marhabo
–
Deb bizlarga
43

Sepayotir zar va zar.
Issiq-issiq
Kiyinib
Qor qo ynida o ynaymiz (87-bet)’ ’ …
Shoir yosh kitobxonga tabiatni mohir qo lli hunarmandga o xshatyapti.
’ ’
Hunarmand o zining bejirim mahsulaotini xalqqa ulashgani kabi, mohir usta
’
Tabiat ham oppoq zarrin qor parchalarini elga ulashyapti. Uning bag ri
’
kengligidan barcha shodon. Shoir she rda badiiy tasvir vositalarini shunday
’
o rinli qo llaganki, jonlantirish usuli orqali oppoq qor obrazini mohirona
’ ’
yaratgan. O p poq qor, O ynab tushar osmondan , O z hunarin ko rgazar
“ ” “ ’ ’ ’ …
, Sepayotir zar va zar . Bunda qor raqqosa singari o ynashi, hunarmand kabi
” “ ” ’
o zi yaratgan zarbop liboslarini yoshu keksaga ulashayarti. Jonlantirishning
’
tashhis usuli orqali tabiat va qorni insoniylashtirayapti. She rda poetik shakl
’
jihatidan qati (ya ni arabcha she riy nutqni kecish usuli) usuli qo llangan.
’ ’ ’ ’
Umuman olganda, darslikda keltirilgan she rlarda badiiy tasvir vositalari va
’
poetik figuralar juda o rinli qollangan.
’
44

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008.
2. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining 9-sessiyasida so‘zlagan nutqi. 1997, 29-avgust.
3. Umumiy o’rtа tа`limning dаvlаt tа`lim stаndаrti vа o’quv dаsturi. B о shl а ng’ich
t а `lim. -T.: Sh а rq. 1999 .
4.G‘ulomov A. Ona tili o‘qitish prinsiplari va metodlari. –T.: O‘qituvchi, 1992.
5.Qosimova K., Matchonov S., G`ulomova X., Yo`ldosh е va Sh., Sariy е v Sh., Ona
tili o`qitish m е todikasi, T., 2009.
6.Boshlang`ich sinflar O`qish kitobi, 2010
7.Boshlang`ich sinflar O`qish kitobiga yozilgan m е todik qo`llanmalar.
8. Umarova M.Hamroqulov H.Tojiboyeva R. Oqish kitobi. –T.: O’zbekiston, 2012.
9. Mirz ае v I. D а rs t а hlili. -T.: O’qituvchi, 1990.
10. Q о sim о v а K. B о shl а ng’ich sinfl а rd а о n а tili o’qitish m е t о dik а si. -T.:
O’qituvchi,1985.
11. Yusup о v M. O’qish v а yozuv d а rsl а ri s а m а r а d о rligini о shirish. -T.: O’qituvchi.
1992 .
12. B о shl а ng’ich t а `lim d а sturi. -T.: Sh а rq, 1999.
13. Umir о v а M. 3-sinfd а o’qish d а rsl а ri. -T.: Ij о d dunyosi, 2004.
14. О chil о v M. О chil о v а N. O’qituvchi- q а lb m е `m о ri. -T.: O’qituvchi, 2003.
15.G’ а ff о r о v а T.v а b о shq а l а r. P е d а g о gik t ех n о l о giyal а r. Q а rshi. N а s а f, 2003.
16.M а qul о v а B. А d а shb ое v B. Kit о bim – о ft о bim. -T.: O’qituvchi, 1996.
17 Umarov H. Badiiy ijod asoslari. -T.: 2000.
Elеktrоn tа’lim rеsurslаri
1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog. uz
3. www. Ziyonet. uz
4. www. edu. uz
5. tdpu-INTRANET. Ped
45

6. www. nu t q. intal. Uz
46

Купить