Kimyo darslarida o'quvchilarga ekologik ta'lim- tarbiya nerish metodikasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	5.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Alisher Norboyev

Дата регистрации 06 Май 2025

0 Продаж

Kimyo darslarida o'quvchilarga ekologik ta'lim- tarbiya nerish metodikasi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI
OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIʼ
SAMARQAND DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
ANIQ VA AMALIY FANLAR FAKULTETI
INFORMATIKA KAFEDRASI
MATEMATIKA VA INFORMATIKA YO’NALISHI
PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR FANIDAN
Mavzu:__________________________________________________________
_____________________________________________________.
BAJARDI: 4 – Bosqich 401 – guruh talabasi _______________
TEKSHIRDI: o’qituvchi ___________ ____________________
KAFEDRA MUDIRI: ___________ dots. ______________
Kurs ishi kafedraning 2025 – yil______ majlisida
himoya qilindi va _______________ baholandi.
Komissiya raisi: ________ ____________________
A’zolari: ________ ____________________
________ ____________________
Samarqand-2025
MUNDARIJAKURS ISHI

Mundarija
KIRISH ...................................................................................................................................................... 4
I BOB. KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA BERISHNING NAZARIY ASOSLARI ...................... 6
1.1. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ekologik ta’limning maqsad va vazifalari. ................................... 6
Ekologik ta’limning pedagogik va falsafiy mohiyati. Hozirgi kunda insoniyat va tabiat o‘rtasidagi
munosabatlarning keskinlashuvi nafaqat texnik, balki ma’naviy-ma’rifiy muammolarni ham yuzaga
keltirmoqda. Pedagogika fanida ekologik ta’lim bu shaxsning atrof-muhitga bo‘lgan ongli
munosabatini, ekologik mas’uliyatini va tabiatni muhofaza qilish faoliyatini shakllantirishga
qaratilgan tizimli jarayondir. ................................................................................................................ 6
Ekologik ta’lim berishning zamonaviy metodik usullari. Ma’ruza matnini kengaytirish uchun darsda
qo‘llaniladigan metodlarni tahlil qilamiz: ............................................................................................. 9
"Ekologik monitoring" metodi: O‘quvchilarga maktab hovlisidagi tuproq yoki suv namunalarini tahlil
qilish topshiriladi. ................................................................................................................................ 9
"Keys-stadi" (Muammoli vaziyat): "Agar mahalliy korxonada filtrlar ishlamay qolsa, daryodagi
baliqlar 3 kundan keyin nima bo‘ladi?" mavzusida munozara o‘tkazish. ............................................. 9
"Loyiha" metodi: O‘quvchilar chiqindi plastik butilkalardan foydali buyumlar yasash yoki kimyoviy
yo‘l bilan parchalash loyihalarini tayyorlashadi. .................................................................................. 9
DARS ISHLANMASI ............................................................................................................................... 9
DARSNING BORISHI: ........................................................................................................................... 10
1.2. . Kimyo fanining ekologik mazmuni va uning tarkibiy qismlari ........................................................ 11
Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi. ....................................................................... 12
Litosfera kimyosi va agrokimyoviy ekologiya ..................................................................................... 13
Kimyoviy monitoring va uning ahamiyati ........................................................................................... 14
1.3. O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari. ...... 16
Ekologik ongni shakllantirishning psixologik poydevori. .................................................................... 16
Kimyo laboratoriyalarining tarbiyaviy ahamiyati. .............................................................................. 20
KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING TA’SIRCHAN METODLARI ................. 22
1.4. Kimyo darslarida "yashil kimyo" tamoyillarini joriy etish masalalari. .............................................. 23
II BOB. KIMYONI O‘QITISHDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISH METODIKASI ................................... 27
2.1. Noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik muammolarni yoritish usullari. ...................... 27
2.2. Kimyoviy tajribalar va laboratoriya mashg‘ulotlarida ekologik tarbiya berish. ............................... 30
O‘quvchilarda ekologik ko‘nikmalarni shakllantiruvchi namunaviy tajribalar .................................... 31
Ekologik tarbiya berishda laboratoriya ishlarini tashkil etish bosqichlari (Jadval) .............................. 32
2.3. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garaklarda ekologik loyihalarni amalga oshirish. ................. 33
. .............................................................................................................................................................. 35
XULOSA .................................................................................................................................................. 36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................................................................ 38
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Insoniyat o‘z taraqqiyotining hozirgi bosqichida
jiddiy ekologik inqiroz bilan yuzma-yuz keldi. Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi
muvozanatning buzilishi nafaqat alohida hududlar, balki butun biosfera
barqarorligiga tahdid solmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim
sohasidagi islohotlari va "Yashil makon" umummilliy loyihasi doirasida yosh
avlodga ekologik ta’lim-tarbiya berish masalasi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Kimyo fani o‘rta maktab darsliklarida tabiatni anglashning kaliti
hisoblanadi. Chunki atrof-muhitning ifloslanishi, asosan, moddalarning noto‘g‘ri
aylanishi va kimyoviy chiqindilarning to‘planishi natijasidir. Shu sababli, kimyo
darslarida o‘quvchilarga faqat formulalarni yodlatish emas, balki o‘sha
moddalarning tabiatga, tirik organizmlarga ta’sirini metodik jihatdan to‘g‘ri
yetkazish o‘ta dolzarb muammodir. O‘quvchi kimyoviy jarayonlarni ekologik
oqibatlar bilan bog‘lay olsagina, unda haqiqiy ekologik madaniyat shakllanadi.
Mavzuning tarixiy va huquqiy asoslari. Ekologik ta’limning metodik asoslari
o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal rivojlandi.
 1972-yilgi Stokgolm deklaratsiyasi dan boshlab, kimyo darslariga "Atrof-
muhitni muhofaza qilish" tushunchalari kiritila boshlandi.
 1992-yilgi Rio-de-Janeyro sammiti da "Barqaror rivojlanish" tamoyili e’lon
qilindi, bu esa kimyo metodikasida "Yashil kimyo" ( $Green$ $Chemistry$ )
yo‘nalishining tug‘ilishiga sabab bo‘ldi.
 O‘zbekistonda 1992-yil 9-dekabrda qabul qilingan "Tabiatni muhofaza
qilish to‘g‘risida"gi Qonun hamda 2019-yilda tasdiqlangan "Ekologik
ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi" ushbu kurs ishining huquqiy-metodik
poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Kimyo o‘qitish metodikasida ekologik
yondashuv masalasi akademik olimlarimiz I.R. Asqarov, N.H. Mirkomilov, hamda
4

metodist olimlar A. Mutalibov va h.k. tomonidan tadqiq etilgan. Biroq, bugungi
kunda kimyoviy texnologiyalarning tezkor rivojlanishi (nanotexnologiyalar,
polimer chiqindilari, yangi turdagi pestitsidlar) dars jarayonida yangicha metodik
uslublarni, xususan, keys-stadi, loyihalash metodi va AKT vositalaridan
foydalanishni taqozo etmoqda.
Tadqiqotning maqsadi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida kimyo fanini
o‘qitishda nazariy bilimlarni ekologik muammolar bilan integratsiya qilishning
samarali metodikasini ishlab chiqish va dars jarayonida qo‘llash orqali
o‘quvchilarning ekologik kompetensiyasini oshirish.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Kimyo fanidan amaldagi Davlat ta’lim standartlari (DTS) va o‘quv
dasturlarining ekologik yo‘naltirilganligini tahlil qilish;
2. Kimyo darslarida qo‘llaniladigan ekologik tushunchalar tizimini (masalan:
MAC maksimal ruxsat etilgan konsentratsiya, toksiklik, degradatsiya)
aniqlash;
3. Noorganik va organik kimyo mavzularida ekologik mazmundagi muammoli
vaziyatlarni yaratish metodikasini ishlab chiqish;
4. Laboratoriya mashg‘ulotlarini "chiqindisiz texnologiya" tamoyili asosida
tashkil etish yo‘llarini ko‘rsatish;
5. O‘quvchilarning darsdan tashqari vaqtda ekologik monitoring o‘tkazish
bo‘yicha ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti – maktab kimyo ta’limi
tizimi. Predmeti esa – kimyo darslarida o‘quvchilarga ekologik ta’lim va tarbiya
berishning metodik usullari, vositalari va shakllari majmuasidir.
Ilmiy va amaliy ahamiyati. Kurs ishining natijalari maktab kimyo o‘qituvchilari
uchun dars ishlanmalarini tuzishda amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Taklif
etilayotgan metodlar o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini orttiribgina qolmay,
ularni kelajakda tabiatni asrovchi mutaxassis bo‘lib yetishishiga zamin yaratadi.
5

I BOB. KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA
BERISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ekologik ta’limning maqsad
va vazifalari.
Ekologik ta’limning pedagogik va falsafiy mohiyati. Hozirgi kunda
insoniyat va tabiat o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi nafaqat texnik,
balki ma’naviy-ma’rifiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Pedagogika
fanida ekologik ta’lim bu shaxsning atrof-muhitga bo‘lgan ongli munosabatini,
ekologik mas’uliyatini va tabiatni muhofaza qilish faoliyatini shakllantirishga
qaratilgan tizimli jarayondir.
Kimyo darslari bu jarayonda markaziy bo‘g‘in hisoblanadi. Chunki tabiatning
ifloslanishi mohiyat e’tibori bilan moddalarning kimyoviy o‘zgarishi natijasidir.
O‘quvchi modda tarkibini, uning reaksiyaga kirishish qobiliyatini va
organizmlarga toksik ta’sirini tushunmasdan turib, haqiqiy ekologik madaniyatga
ega bo‘la olmaydi.
Ekologik ta’limning asosiy maqsadlari tizimi:
1. Nazariy maqsad: O‘quvchilarda dunyoning moddiy yaxlitligi, moddalar
aylanishining uzviyligi va antropogen omillarning tabiatga ta’siri haqida
fundamental ilmiy tasavvurlarni shakllantirish.
2. Amaliy maqsad: Kimyoviy tajribalar jarayonida tejamkorlikni o‘rgatish,
maishiy va sanoat chiqindilarini kimyoviy usullar bilan utilizatsiya qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
3. Ma’naviy-axloqiy maqsad: Tabiatni asrashni nafaqat qonuniy majburiyat,
balki insoniy burch sifatida anglash darajasiga ko‘tarish.
Ekologik ta’limning xronologik rivojlanishi va huquqiy asoslari . Ekologik
ta’limning shakllanishini bir necha davrlarga bo‘lib tahlil qilish mumkin. Bu
kurs ishingizning ilmiy salmog‘ini oshiradi:
6

 I bosqich (1960-1970 yillar): Tabiatni muhofaza qilish haqidagi ilk
tushunchalarning darsliklarga kiritilishi. Bu davrda asosan tabiatni
"tavsiflash" (flora va fauna) darajasida to‘xtalib o‘tilgan.
 II bosqich (1972-1990 yillar): BMTning Stokgolm (1972) va Tbilisi (1977)
konferensiyalaridan so‘ng ekologik ta’lim fanlararo integratsiyaga aylandi.
Kimyo darslarida "atmosfera ifloslanishi" tushunchasi paydo bo‘ldi.
 III bosqich (1991-yildan hozirgacha): O‘zbekiston mustaqillikka erishgach,
ekologik ta’lim milliy dastur darajasiga ko‘tarildi. 2019-yil 27-maydagi PQ-
4337 sonli qaror bilan tasdiqlangan "Ekologik ta’limni rivojlantirish
konsepsiyasi" maktablarda kimyo o‘qitishning yangi metodikasini belgilab
berdi.
Kimyo darslarida yoritilishi lozim bo‘lgan global muammolar va ularning
kimyoviy reaksiyalari. Har bir nazariy ma’lumotni kimyoviy formulalar bilan
mustahkamlash lozim. Word’da foydalanish uchun qulay formatda:
A) Kislotali yomg‘irlar (Acid rains):
Sanoat korxonalaridan chiqadigan gazlar atmosfera namligi bilan birikib, kuchli
kislotalarni hosil qiladi:
1. Oltingugurtning yonishi: S + O2 = SO2
2. Havoda oksidlanish: 2SO2 + O2 = 2SO3
3. Yomg‘ir suvi bilan birikish: SO3 + H2O = H2SO4
4. Azot oksidlarining transformatsiyasi: 4NO2 + 2H2O + O2 = 4HNO3
Ushbu kislotalar tuproq unumdorligini pasaytiradi va o‘simliklar qoplamini
nobud qiladi.
B) Issiqxona effekti (Greenhouse effect):
Uglerod (IV)-oksidi ( CO2 ) va metan ( CH4 ) gazlari yer yuzidan qaytayotgan
issiqlik nurlarini tutib qoladi:
 Yonish reaksiyasi: C + O2 = CO2
 Tabiiy gazning yonishi: CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O
Natijada global harorat ko‘tarilib, muzliklar erishi va iqlim o‘zgarishi sodir
bo‘lmoqda.
7

V) Ozon qatlamining yemirilishi:
Xlorli birikmalar (freonlar) quyosh nuri ta’sirida ozon ( $O_3$ ) molekulalarini
parchalaydi:
 Cl + O3 = ClO + O2
 ClO + O = Cl + O2
Bu jarayon zanjirsimon bo‘lib, bitta xlor atomi 100 000 tagacha ozon
molekulasini yo‘q qilishi isbotlangan.
Ekologik ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari (Jadval)
Kurs ishida jadvallar sahifa hajmini to‘ldirish va ma’lumotni tizimlashtirish uchun
eng yaxshi vositadir.
1-jadval. Kimyo fanining bo‘limlari va ularda o‘rganiladigan ekologik
tushunchalar
Kimyo bo‘limi Mavzu nomi Ekologik mazmuni
Noorganik
kimyo Metallar va metallmaslar Og‘ir metallarning (Pb, Hg, Cd)
organizmga toksik ta’siri.
Gidrosfera
kimyosi Suv va eritmaning
konsentratsiyasi Suv havzalarining kimyoviy
ifloslanishi va tozalash usullari.
Organik kimyo Polimerlar va
uglevodorodlar Plastmassa chiqindilari muammosi va
ularni qayta ishlash.
Agrokimyo Mineral o‘g‘itlar Nitratlarning tuproqda to‘planishi va
mahsulot sifatiga ta’siri.
Sanoat kimyosi Sulfat kislota va ammiak
ishlab chiqarish "Chiqindisiz texnologiya" va "Yashil
kimyo" tamoyillari.
8

2-jadval. O‘zbekiston sanoat korxonalari tomonidan atmosferaga
tashlanadigan chiqindilar miqdori (yiliga)
Hudud / Zavod nomi Asosiy ifloslantiruvchi
modda Miqdori (ming
tonna)
Olmaliq kon-metallurgiya
kombinati SO2, CO, Metall changlari 180 - 210
Navoiyazot AJ Ammiak, NO2, NOx 60 - 80
Farg‘ona Neftni qayta ishlash
zavodi Uglevodorodlar, vodorod
sulfid 45 - 55
Avtomobillar (umumiy) Is gazi (CO), Azot oksidlari 1300 ortiq
Ekologik ta’lim berishning zamonaviy metodik usullari. Ma’ruza matnini
kengaytirish uchun darsda qo‘llaniladigan metodlarni tahlil qilamiz:
"Ekologik monitoring" metodi: O‘quvchilarga maktab hovlisidagi tuproq
yoki suv namunalarini tahlil qilish topshiriladi.
"Keys-stadi" (Muammoli vaziyat): "Agar mahalliy korxonada filtrlar
ishlamay qolsa, daryodagi baliqlar 3 kundan keyin nima bo‘ladi?" mavzusida
munozara o‘tkazish.
"Loyiha" metodi: O‘quvchilar chiqindi plastik butilkalardan foydali
buyumlar yasash yoki kimyoviy yo‘l bilan parchalash loyihalarini tayyorlashadi.
DARS ISHLANMASI
Mavzu: Atmosfera havosining kimyoviy tarkibi va uni muhofaza qilish.
Darsning maqsadi:
1. Ta’limiy: O‘quvchilarga havoning tarkibi, gazlarning xossalari haqida bilim
berish.
2. Tarbiyaviy: Havoni ifloslantiruvchi manbalarni o‘rgatish orqali tabiatga
muhabbat uyg‘otish.
9

3. Rivojlantiruvchi: Muammoli vaziyatlar orqali o‘quvchilarning ekologik
tafakkurini o‘stirish.
Dars turi: Aralash, yangi bilim beruvchi.
Metodlar: "Kadrlar iyerarxiyasi", "Aqliy hujum", kichik laboratoriya tajribasi.
DARSNING BORISHI:
I. Tashkiliy qism (5 daqiqa): Sinfni 3 ta guruhga bo‘lish: "Ekologlar",
"Kimyogarlar", "Sanoatchilar".
II. Yangi mavzu bayoni (20 daqiqa): O‘qituvchi havoning kimyoviy
tarkibini tushuntiradi (N2 - 78%, O2 - 21%, Ar - 0.93%, CO2 - 0.03%).
Muammoli savol: "Nima uchun o‘rmonlarda havo toza, sanoat shaharlarida esa
nafas olish qiyin?" Kimyogarlar guruhi javobi: Sanoat zonalarida quyidagi zaharli
gazlar konsentratsiyasi yuqori:
1. Is gazi ( CO ) – gemoglobin bilan birikib, kislorod yetishmasligini keltirib
chiqaradi.
2. Azot oksidlari ( NOx ) – smog hosil qiladi.
III. Amaliy laboratoriya (Kichik tajriba): Shisha idish ichida sham yoqiladi.
So‘ngra idish usti yopiladi. Sham o‘chadi. Xulosa: Yonish jarayonida O2
sarflanadi va CO2 ajraladi. Sanoatda ham xuddi shu jarayon gigant miqyosda sodir
bo‘ladi.
IV. Mustahkamlash (10 daqiqa): O‘quvchilar "Havoni qanday asraymiz?"
mavzusida chizmalar chizishadi yoki klaster to‘ldirishadi.
1. Filtrlar o‘rnatish.
2. Muqobil energiya (quyosh, shamol).
3. "Yashil makon" loyihasida qatnashish.
V. Baholash va uyga vazifa (5 daqiqa): Uyga vazifa: "Mening mahallam
havosini qanday tozalash mumkin?" mavzusida kichik esse yozish.
10

1.2. . Kimyo fanining ekologik mazmuni va uning tarkibiy qismlari
Kimyo fani tabiatning ichki qonuniyatlarini moddalar va ularning o‘zgarishi orqali
tushuntirib beruvchi fundamental soha sifatida ekologik ta’limning asosi
hisoblanadi. Atrof-muhitda sodir bo‘ladigan har qanday o‘zgarish — xoh u
havoning ifloslanishi bo‘lsin, xoh suvning tarkibi o‘zgarishi — barchasi kimyoviy
jarayonlardir. Shu sababli kimyo fanining ekologik mazmuni o‘quvchilarga
tabiatni asrashning ilmiy usullarini o‘rgatadi.
1- Rasm.( Kimyo fani tabiatning ichki qonuniyatlarini moddalar va ularning
o‘zgarishi orqali tushuntirib beruvchi fundamental soha )
Atmosfera kimyosi va havoning ekologik holati . Atmosfera havosi insoniyat
yashashi uchun zarur bo‘lgan gazlar aralashmasidir. Biroq zamonaviy sanoat va
transport vositalari havoning tabiiy kimyoviy tarkibini o‘zgartirib yubormoqda.
Kimyo darslarida bu muammoni yoritishda gazlarning xossalari va ularning
atmosfera namligi bilan reaksiyaga kirishish mexanizmlari o‘rganiladi. Masalan,
kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishi murakkab zanjirli reaksiyalar natijasidir.
Sanoat korxonalaridan chiqayotgan oltingugurt (IV)-oksidi quyosh nuri va
katalizatorlar ta’sirida yanada oksidlanadi. Ushbu jarayonni quyidagi tenglamalar
yordamida tushunish mumkin:
11

2SO2 + O2 = 2SO3
Hosil bo‘lgan oltingugurt (VI)-oksidi atmosfera namligi bilan birikib, sulfat
kislota tomchilarini hosil qiladi:
SO3 + H2O = H2SO4
Xuddi shunday jarayon azot oksidlari bilan ham sodir bo‘ladi. Natijada
yomg‘ir suvi tarkibida kislotalar paydo bo‘lib, u tuproq tarkibidagi foydali
minerallarni yuvib ketadi, metall konstruksiyalarni korroziyaga uchratadi va
o‘simliklar dunyosiga qiron keltiradi.
Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi.
2- Rasm. ( Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi)
Suv — sayyoramizdagi eng muhim kimyoviy birikma bo‘lib, u universal
erituvchi hisoblanadi. Suvning ekologik mazmuni uning tarkibidagi erigan
moddalar miqdori va sifati bilan belgilanadi. Bugungi kunda daryo va ko‘llarning
ifloslanishi asosan og‘ir metallar, neft mahsulotlari va sintetik yuvish vositalari
hisobiga sodir bo‘lmoqda. Og‘ir metallar, masalan, qo‘rg‘oshin, simob va kadmiy
ionlari tirik organizmlarga tushganda oqsil molekulalari bilan qaytmas birikmalar
hosil qiladi va fermentlar faoliyatini to‘xtatadi.
12

Suvni tozalash jarayonida qo‘llaniladigan koagulyatsiya va adsorbsiya
usullari ham sof kimyoviy jarayonlardir. Alyuminiy sulfat kabi koagulyantlar
suvda gidrolizga uchrab, mayda iflosliklarni o‘ziga biriktiruvchi gellar hosil qiladi:
Al2(SO4)3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2SO4
Ushbu jarayonlarni o‘rganish o‘quvchilarda suvdan tejamkorlik bilan foydalanish
va maishiy chiqindilarni suv havzalariga oqizmaslik ko‘nikmasini shakllantiradi.
Litosfera kimyosi va agrokimyoviy ekologiya
Tuproq qatlami o‘simliklar uchun ozuqa manbai bo‘lib, uning tarkibi turli
tuzlar va organik birikmalardan iborat. Kimyo fanining ushbu yo‘nalishida mineral
o‘g‘itlarni noto‘g‘ri qo‘llashning salbiy oqibatlari keng yoritiladi. Masalan, nitratli
o‘g‘itlarni (NH4NO3) me’yordan ortiq ishlatish natijasida o‘simliklar barcha
azotni o‘zlashtira olmaydi va u mahsulot tarkibida nitrat ionlari shaklida to‘planib
qoladi. Bu mahsulotlar inson organizmiga tushganda qondagi gemoglobinni
metgemolobinga aylantirib, kislorod yetishmasligini keltirib chiqaradi.
1- Rasm. (Litosfera kimyosi)
Sanoat chiqindilari va "Yashil kimyo" tamoyillari
Hozirgi zamon kimyo fani faqat muammolarni aniqlash bilan cheklanib
qolmay, ularni hal qilish yo‘llarini ham taklif etadi. "Yashil kimyo" tushunchasi
sanoatda chiqindisiz texnologiyalarni yaratishni anglatadi. Buning asosiy tarkibiy
13

qismi — atom iqtisodiyoti tamoyilidir. Ya’ni, kimyoviy sintez jarayonida
ishlatilgan barcha xomashyo molekulalari oxirgi mahsulot tarkibiga o‘tishi kerak.
Bu esa tabiatga chiqadigan chiqindilar miqdorini nolga tushirish imkonini beradi
Kimyo fanining ekologik yo‘nalishlari bo‘yicha tizimlashtirilgan jadval
Fan yo'nalishi O'rganish obyekti Asosiy kimyoviy
muammo Yechim va metodlar
Atmosfera
kimyosi Havo va gazlar
tarkibi Issiqxona e ffekti va
smog Katalitik
neytralizatorlar va
filtrlar
Gidrokimyo Suv havzalari va
eritmalar Og'ir metallar bilan
zaharlanish Ion almashinishi va
teskari osmos
Geokimyo Tuproq va yer
qobig'i Tuproq sho'rlanishi
va nitratlar Bioo'g'itlar va
almashlab ekish
Bioorganik
kimyo Tirik organizmlar Toksik moddalar
almashinuvi Antidotlar va
detoksikatsiya
Yashil kimyo Sanoat
texnologiyalari Chiqindilar va
energiya sarfi Past haroratli sintez va
kataliz
Kimyoviy monitoring va uning ahamiyati
Kimyo fanining tarkibiy qismi bo‘lgan tahliliy kimyo (analitik kimyo) atrof-
muhit holatini nazorat qilishda muhim o‘rin tutadi. Havodagi zaharli gazlar
miqdorini aniqlash, suvning qattiqligini o‘lchash va tuproqdagi pestitsidlar
qoldig‘ini tekshirish — barchasi aniq kimyoviy metodlarga (titrlash, fotometriya,
xromatografiya) tayanadi. O‘quvchilarda ushbu metodlar haqida tasavvur hosil
qilish ularning ilmiy dunyoqarashini boyitadi.
Xulosa qilib aytganda, kimyo fanining ekologik mazmuni faqatgina
tabiatning ifloslanishini o‘rganish emas, balki tabiat va inson o‘rtasidagi buzilgan
muvozanatni kimyoviy bilimlar yordamida qayta tiklash usullarini o‘rganishdir. Bu
14

bilimlar yosh avlodni nafaqat bilimli, balki tabiat oldida mas’uliyatli qilib
tarbiyalashga xizmat qiladi.
Atrof-muhitda sodir bo‘ladigan salbiy o‘zgarishlarni tushunish uchun
quyidagi kimyoviy jarayonlarni alohida qatorlarda tahlil qilish lozim:
1. Kislotali yomg‘irlarning shakllanishi: Sanoat korxonalarida yoqilg‘i
yonishi natijasida hosil bo‘lgan gazlar quyidagi bosqichlarda kislotaga aylanadi:
Azot oksidlarining transformatsiyasi:
Atmosferada ozon qatlamining yemirilishi: Freonlar (masalan, CF2Cl2)
ultrabinafsha nurlar ta’sirida xlor radikallarini hosil qiladi:
15

Suvni kimyoviy usul bilan tozalash (Koagulyatsiya): Suvdagi mayda
iflosliklarni cho‘ktirish uchun alyuminiy sulfatning gidrolizlanishi:
O‘zbekiston Respublikasida "yashil iqtisodiyot"ga o‘tish strategiyasi
doirasida yirik kimyo va metallurgiya korxonalarida atrof-muhitni muhofaza qilish
bo‘yicha ulkan loyihalar amalga oshirilmoqda.
"Navoiyazot" AJ: Kimyoviy modernizatsiya va ekologik barqarorlik.
"Navoiyazot" aksiyadorlik jamiyati mamlakatimizdagi eng yirik kimyo korxonasi
bo‘lib, u yerda ammiak, nitrat kislotasi va mineral o‘g‘itlar ishlab chiqariladi.
Korxonaning ekologik choralari quyidagilarni o‘z ichiga oladi :
Azot oksidlarini neytrallash: Yangi ammiak va karbamid komplekslarida azot
oksidlarini tutib qoluvchi yuqori samarali katalizatorlar o‘rnatilgan. Bu
atmosferaga chiqarilayotgan zaharli gazlar miqdorini 3 barobarga kamaytirish
imkonini berdi.
Oqova suvlarni tozalash: Korxonada kimyoviy usul bilan oqova suvlarni
tozalash inshootlari modernizatsiya qilingan. Unda neytrallash reaksiyasi orqali
kislotali va ishqorli suvlar muvozanatga keltiriladi:
Chiqindisiz texnologiya: Ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan karbonat
angidrid (CO2) gazi atmosferaga chiqarilmasdan, karbamid sintezi uchun qayta
yo‘naltiriladi. Bu issiqxona effekti xavfini kamaytiradi.
1.3. O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirishning
pedagogik-psixologik xususiyatlari.
Ekologik ongni shakllantirishning psixologik poydevori.
O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirish murakkab psixologik
jarayon bo‘lib, u insonning tabiat bilan o‘zaro munosabatini belgilovchi ichki
16

dunyoqarashini o‘zgartirishga qaratilgan. Psixologiya fanida ekologik ong
"ekotsentrik" va "antropotsentrik" turlarga bo‘linadi.
An’anaviy ta’limda uzoq vaqt davomida antropotsentrik yondashuv (tabiat
insonga xizmat qilishi kerak) ustunlik qilgan bo‘lsa, zamonaviy kimyo
metodikasining maqsadi ekotsentrik yondashuvni (inson tabiatning bir qismidir)
shakllantirishdir. Bu jarayonda o‘quvchining yosh xususiyatlari hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Masalan, o‘smirlik davrida (7-9 sinflar) o‘quvchilarda mavhum mantiqiy
tafakkur rivojlanadi. Ular kimyoviy jarayonlarning uzoq muddatli oqibatlarini,
masalan, atmosfera tarkibining o‘zgarishi kelajak avlod uchun qanday xavf
tug‘dirishini anglash qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Pedagogik tamoyillar va ekologik kompetensiya. Pedagogik nuqtayi
nazardan ekologik ta’lim faqat bilim berish emas, balki shaxsning xulq-atvorini
o‘zgartirishdir. Kimyo darslarida ushbu jarayon quyidagi pedagogik bosqichlar
orqali amalga oshadi:
Idrok etish va sezish bosqichi: O‘quvchi tabiatdagi o‘zgarishlarni bevosita
kuzatadi. Masalan, maktab laboratoriyasida kislota va ishqorlarning o‘simlik
to‘qimalariga ta’sirini ko‘rgan o‘quvchida "zaharli moddalar hayot uchun xavfli"
degan psixologik his uyg‘onadi.
Bilimlarni tizimlashtirish (Mantiqiy tahlil): O‘quvchi kimyoviy reaksiyalar
yordamida tabiatdagi muvozanatni tushunadi. Kimyo darsida kislotali yomg‘irlarni
o‘rganishda quyidagi reaksiyalar mantiqiy zanjir sifatida ko‘rsatiladi:
Oltingugurtning havoda yonishi: S + O2 = SO2
Hosil bo'lgan gazning suv bilan birikishi: SO2 + H2O = H2SO3
O‘quvchi ushbu oddiy formulalar orqali zavod mo‘rilaridan chiqayotgan
tutunning nega zararli ekanligini ilmiy asoslab beradi. Bu uning ongida "bilim -
ishonch - faoliyat" zanjirini mustahkamlaydi.
O‘quvchilarda ekologik his-tuyg‘ularni rivojlantirish. Psixologiyada hissiyot
bilimlarning o‘zlashtirilishini tezlashtiruvchi omil hisoblanadi. Kimyo darsida
quruq raqamlar va formulalardan ko‘ra, o‘sha moddalarning hayotiy ta’siri haqida
so‘zlash samaraliroqdir. Masalan, is gazi (CO) ning toksik ta’sirini
17

o‘rganayotganda, uning qon tarkibidagi gemoglobin bilan birikishi psixologik
jihatdan ta’sirli yoritilishi kerak:
Hb + CO = HbCO (Karboksigemoglobin)
1-Rasm. (Karboksigemoglobin)
Bu yerda HbCO birikmasi kislorod tashilishini to‘xtatib qo‘yishini
tushungan o‘quvchi, isitish moslamalaridan foydalanishda mas’uliyatli bo‘lishni
o‘rganadi. Bu pedagogik jarayonda "xavfsizlik madaniyati"ni shakllantirishning
psixologik usulidir.
Ekologik faoliyatning motivatsiyasi. O‘quvchini tabiatni asrashga undovchi
asosiy kuch motivatsiyadir. Pedagoglar kimyo darslarida muammoli ta’lim
usulidan foydalanib, o‘quvchilarni "tadqiqotchi" rolida namoyon etishlari lozim.
Masalan:
 "Nima uchun?" — Nima uchun polimer chiqindilari tabiatda chirimaydi?
 "Qanday?" — Polietilenni kimyoviy yo‘l bilan qanday utilizatsiya qilish
mumkin?
18

Ushbu savollarga javob izlash jarayonida o‘quvchi o‘zini tabiatning
qutqaruvchisi sifatida his qiladi va bu uning psixologik "Men" konsepsiyasini
ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
19

O‘quvchilar yoshiga qarab ekologik yondashuvlar
Yosh guruhi Psixologik xususiyati Pedagogik usul va vositalar
Boshlang‘ich
kimyo (7-sinf) Qiziquvchanlik,
hissiyotga beriluvchanlik Qiziqarli tajribalar, tabiatga
ekskursiya, suvning tozaligini
tekshirish.
O‘rta bo‘g‘in (8-
9 sinflar) Mantiqiy xulosalar
chiqarish, tahlilga
moyillik Kimyoviy tenglamalar yordamida
ekologik muammolarni hisoblash,
jadvallar bilan ishlash.
Yuqori sinf (10-
11 sinflar) Kasbiy yo‘nalish,
ijtimoiy mas’uliyat Sanoat korxonalaridagi texnologik
jarayonlarni tanqidiy tahlil qilish,
loyihalar ustida ishlash.
Kimyo laboratoriyalarining tarbiyaviy ahamiyati.
Laboratoriya mashg‘ulotlarida o‘quvchi moddalar bilan bevosita muloqot
qiladi. Bu yerda pedagogik jihatdan "tejamkorlik" va "chiqindisiz ishlash"
malakalari shakllanadi. Masalan, tajriba davomida ortib qolgan reagentlarni
neytrallash:
NaOH + HCl = NaCl + H2O
Ushbu reaksiya orqali o‘quvchi kislotali chiqindilarni neytral holga
keltirmasdan tabiatga (oqova suvga) chiqarish mumkin emasligini amalda ko‘radi.
Bu uning kelajakdagi ekologik xulq-atvorini belgilaydi.
O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirishning pedagogik-
psixologik asosi — bu bilimni hissiyot bilan, nazariyani amaliyot bilan
bog‘lashdir. Kimyo fani bu borada eng boy manba bo‘lib, u o‘quvchiga olamning
moddiy birligi va uning har bir zarrasi (atomi) uchun insoniyat mas’ul ekanligini
ilmiy isbotlab beradi.
20

KIMYO DARSLARIDA "YASHIL KIMYO" TAMOYILLARINI JORIY
ETISH
Zamonaviy kimyo ta’limining ajralmas qismi bo‘lgan "Yashil kimyo"
( Green Chemistry ) tushunchasi o‘quvchilarga ekologik ta’lim berishning eng
yuqori bosqichidir. Bu yo‘nalish o‘quvchilarda "muammoni yuzaga kelgandan
keyin hal qilish emas, balki uning oldini olish" tafakkurini shakllantiradi.
Yashil kimyoning dars jarayonida qo‘llaniladigan asosiy tamoyillari:
1. Chiqindilarni oldini olish: Kimyoviy tajriba jarayonida hosil bo‘ladigan
chiqindilarni tozalashdan ko‘ra, ularni hosil qilmaslik afzalroqdir.
2. Atom iqtisodiyoti: Sintez jarayonida ishlatilgan barcha xomashyolar
maksimal darajada mahsulotga aylanishi kerak. Reaksiya unumini
hisoblashda o‘quvchilar chiqindi miqdorini ham inobatga olishadi.
3. Xavfsiz reagentlardan foydalanish: Laboratoriya mashg‘ulotlarida zaharli
moddalar o‘rniga (masalan, benzol o‘rniga suv yoki etanol) xavfsizroq
erituvchilarni tanlash.
O‘quvchilar uchun darsda o‘rganiladigan kimyoviy-ekologik qonuniyatlar:
Atmosferadagi is gazi ( $CO$ ) va uning hosil bo‘lishi:
Yoqilg‘i chala yonganda o‘ta zaharli is gazi hosil bo‘ladi:
2C + O2 = 2CO
Ushbu gaz qondagi gemoglobin bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi:
Hb + CO = HbCO
Hosil bo‘lgan karboksigemoglobin ( HbCO ) juda barqaror birikma bo‘lib,
gemoglobinning kislorod tashish funksiyasini bloklab qo‘yadi. Bu ma’lumot
o‘quvchilarda maishiy texnika va yonish jarayonlariga nisbatan ehtiyotkorlik
hissini uyg‘otadi.
"Muborak gazni qayta ishlash zavodi" misolida: Ushbu zavodda tabiiy gaz
tarkibidagi vodorod sulfid ( H
2 S ) gazini ajratib olish va undan sof oltingugurt ishlab
chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayon atmosferaga zaharli gazlar chiqishini oldini
oladi. Kimyoviy jarayon quyidagicha kechadi:
1. Vodorod sulfidning chala yonishi: 2H2S + 3O2 = 2SO2 + 2H2O
21

2. Oltingugurt hosil bo‘lishi: 2H2S + SO2 = 3S + 2H2O
"Farg‘onaazot" AJ korxonasida suvni qayta ishlash:
Korxonada oqova suvlarni kimyoviy usulda (neytrallash va cho‘ktirish) tozalash
tizimi mavjud. Masalan, suvdagi kislota qoldiqlarini so‘ndirilgan ohak yordamida
neytrallash:
H2SO4 + Ca(OH)2 = CaSO4 + 2H2O
Hosil bo‘lgan kalsiy sulfat cho‘kma sifatida ajratib olinadi va suv zararli kislotadan
tozalanadi.
2-Rasm. ( "Farg‘onaazot" aksiyadorlik jamiyati korxonasining ishlab chiqarish
maydoni)
KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING
TA’SIRCHAN METODLARI
"Suvning qattiqligi va maishiy ekologiya"
O‘quvchilarga kundalik hayotda ishlatiladigan sovun va kir yuvish
vositalarining suvning qattiqligi bilan reaksiyasi tushuntiriladi. Qattiq suvda
(tarkibida Ca va Mg ionlari ko‘p bo‘lgan suv) sovun ko‘piklanmaydi va tabiatga
ortiqcha kimyoviy yuklama tushadi:
2C17H35COONa + Ca(HCO3)2 = (C17H35COO)2Ca + 2NaHCO3
Bu reaksiya natijasida hosil bo‘lgan cho‘kma kiyimlar matosiga zarar
yetkazadi va suv havzalarini ifloslantiradi.
22

Ekologik ma’lumotlar jadvali (To‘ldirish uchun):
Element /
Birikma Tabiatdagi roli Salbiy ta’siri (me’yordan ortsa)
Fosfor (P) O‘simlik o‘sishi uchun
zarur Suv havzalarida "suv o‘tishi"
(evtrofikatsiya)
Simob (Hg) Sanoatda ishlatiladi Nerv tizimini falajlovchi o‘ta xavfli zahar
Metan (CH4) Energetika manbai Issiqxona effekti (CO2 dan 25 marta
kuchliroq)
Xlor (Cl2) Dezinfeksiya vositasi Kuchli bo‘g‘uvchi zahar, flora va faunani
nobud qiladi
1.4. Kimyo darslarida "yashil kimyo" tamoyillarini joriy etish
masalalari.
Yashil kimyo tushunchasi XX asrning oxirlarida, xususan 1990-yillarda
shakllangan bo‘lib, u zamonaviy kimyo fanining eng muhim va istiqbolli
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tushuncha AQSH Atrof-muhitni
muhofaza qilish agentligi tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan va keyinchalik
butun dunyo miqyosida keng tarqalgan. Yashil kimyo insoniyat oldida turgan
ekologik muammolarga ilmiy asoslangan yechimlar taklif etuvchi yo‘nalish
sifatida shakllandi. Uning paydo bo‘lishiga sanoat rivoji natijasida yuzaga kelgan
atmosfera ifloslanishi, suv resurslarining zaharlanishi, tuproq degradatsiyasi va
chiqindilar muammosi sabab bo‘ldi. Shu nuqtai nazardan yashil kimyo an’anaviy
kimyo yondashuvlaridan tubdan farq qiladi, chunki u mavjud muammolarni
bartaraf etish bilan cheklanib qolmay, balki ularning paydo bo‘lishining oldini
olishni asosiy maqsad qilib qo‘yadi.
23

Yashil kimyoning falsafasi profilaktik yondashuvga asoslanadi, ya’ni har
qanday zararli modda yoki chiqindini keyinchalik yo‘q qilishdan ko‘ra, uni
umuman hosil qilmaslik ancha samarali va xavfsiz hisoblanadi. Bu yondashuv
kimyoviy jarayonlarni loyihalashning yangi bosqichini boshlab berdi. Endilikda
kimyogarlar nafaqat mahsulot olishga, balki bu mahsulot qanday sharoitda, qanday
xomashyo asosida va qanday oqibatlar bilan ishlab chiqarilayotganiga ham e’tibor
qaratmoqda. Shu sababli yashil kimyo nafaqat kimyo fanining, balki ekologiya,
biologiya, energetika va muhandislik fanlari bilan ham chambarchas bog‘liq
bo‘lgan kompleks ilmiy yo‘nalishdir.
Mazkur yo‘nalishning asosiy mazmuni kimyoviy reaksiyalar samaradorligini
oshirish, zaharli moddalar miqdorini kamaytirish va energiya sarfini
optimallashtirishdan iborat. Bu jarayonda atom iqtisodiyoti muhim tushuncha
sifatida qaraladi. Atom iqtisodiyoti kimyoviy reaksiyada qatnashgan barcha
atomlarning qanchalik darajada foydali mahsulot tarkibiga o‘tganini ifodalaydi.
Agar reaksiyada barcha atomlar yakuniy mahsulotga aylansa, bunday jarayon
ekologik jihatdan eng maqbul hisoblanadi. Aksincha, agar qo‘shimcha mahsulotlar
hosil bo‘lsa, ular chiqindi sifatida atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin. Shu
sababli yashil kimyo birikish reaksiyalarini afzal deb hisoblaydi, chunki bunday
reaksiyalarda chiqindilar deyarli hosil bo‘lmaydi.
Yashil kimyo shuningdek xavfsiz sintez usullarini ishlab chiqishga katta
e’tibor qaratadi. Bu esa kimyoviy tajribalar va ishlab chiqarish jarayonlarida inson
salomatligiga zarar yetkazmaydigan moddalar va texnologiyalardan foydalanishni
anglatadi. Ayniqsa, ta’lim jarayonida bu yondashuv muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
o‘quvchilarning xavfsizligini ta’minlash bilan birga ularda ekologik ongni ham
shakllantiradi. Energiya samaradorligi ham yashil kimyoning muhim jihatlaridan
biridir. Kimyoviy jarayonlarni yuqori harorat va bosim talab qilmaydigan
sharoitlarda o‘tkazish orqali energiya sarfini kamaytirish mumkin. Bu esa o‘z
navbatida issiqxona gazlari chiqishini kamaytirishga va global iqlim o‘zgarishini
sekinlashtirishga yordam beradi.
24

Yashil kimyo global ekologik muammolarni hal qilishda ham muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, ozon qatlamining yemirilishi muammosi uzoq yillar davomida
insoniyatni tashvishga solib kelgan. Ilgari sovutkichlarda ishlatilgan freonlar
atmosferaga chiqib, ozon qatlamini yemirgan. Yashil kimyo ushbu moddalar
o‘rniga ekologik xavfsiz alternativalarni taklif etadi. Xuddi shuningdek, plastik
chiqindilar muammosi ham dolzarb masalalardan biridir. An’anaviy plastmassalar
tabiatda yuzlab yillar davomida parchalanmaydi, bu esa tuproq va suvning
ifloslanishiga olib keladi. Yashil kimyo esa biodegradatsiyalanuvchi polimerlar
ishlab chiqishni yo‘lga qo‘ygan. Bunday materiallar tabiiy sharoitda parchalanib,
atrof-muhitga zarar yetkazmaydi. Masalan, polilaktid kabi polimerlar suv ta’sirida
oddiy organik moddalarga ajraladi va mikroorganizmlar tomonidan qayta
ishlanadi.
Yashil kimyoning yana bir muhim yo‘nalishi qayta tiklanuvchi
xomashyolardan foydalanish hisoblanadi. An’anaviy kimyo sanoati asosan neft va
gaz kabi cheklangan resurslarga tayanadi. Bu resurslar esa nafaqat tugab boradi,
balki ularni qayta ishlash jarayonida katta miqdorda zararli moddalar ajraladi. Shu
sababli yashil kimyo biomassa, o‘simliklar va boshqa biologik manbalardan
foydalanishni rag‘batlantiradi. Bu esa barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat
qiladi.
Ta’lim tizimida yashil kimyoni joriy etish alohida ahamiyatga ega. Maktab
kimyo kursida ushbu yo‘nalishni o‘rgatish o‘quvchilarda nafaqat nazariy
bilimlarni, balki ekologik mas’uliyatni ham shakllantiradi. Dars jarayonida
mikrokimyoviy tajribalardan foydalanish reagentlar sarfini sezilarli darajada
kamaytiradi va chiqindilar miqdorini minimallashtiradi. Bundan tashqari, tabiiy
indikatorlardan foydalanish o‘quvchilarga kimyoviy jarayonlarni ekologik xavfsiz
usulda o‘rganish imkonini beradi. Zamonaviy axborot texnologiyalarining
rivojlanishi esa virtual laboratoriyalarni joriy etish imkonini bermoqda. Bu esa
xavfli tajribalarni real sharoitda emas, balki kompyuter orqali o‘rganish imkonini
yaratadi.
25

Yashil kimyo an’anaviy kimyodan bir qator jihatlari bilan farq qiladi.
An’anaviy kimyo asosan mahsulot olishga qaratilgan bo‘lsa, yashil kimyo
mahsulot bilan birga uning atrof-muhitga ta’sirini ham hisobga oladi. An’anaviy
jarayonlarda chiqindilar hosil bo‘lgach tozalanadi, yashil kimyoda esa ular
umuman hosil bo‘lmasligi uchun oldindan choralar ko‘riladi. Shuningdek,
an’anaviy kimyoda ko‘pincha zaharli erituvchilar qo‘llanilsa, yashil kimyoda suv
yoki xavfsiz erituvchilar ishlatiladi. Energiya sarfi ham yashil kimyoda ancha kam
bo‘lib, jarayonlar iloji boricha oddiy sharoitlarda olib boriladi.
Xulosa qilib aytganda, yashil kimyo zamonaviy ilm-fanning eng muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u insoniyat va tabiat o‘rtasidagi muvozanatni
saqlashga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali kimyo fani faqat ishlab chiqarish
vositasi emas, balki ekologik muammolarni hal qiluvchi kuch sifatida namoyon
bo‘ladi. Ta’lim jarayonida yashil kimyoni o‘rgatish esa kelajak avlodni
mas’uliyatli, ongli va ekologik madaniyatga ega insonlar sifatida tarbiyalashda
muhim rol o‘ynaydi.
26

II BOB. KIMYONI O‘QITISHDA EKOLOGIK TA’LIMNI
TASHKIL ETISH METODIKASI
2.1. Noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik
muammolarni yoritish usullari.
Noorganik kimyo darslarida ekologik muammolarni yoritishda
moddalarning tabiatdagi aylanishi (biogeokimyoviy sikllar) markaziy o‘rinni
egallaydi. O‘quvchilarga har bir elementning tabiatdagi muvozanati inson faoliyati
natijasida qanday buzilayotganini ilmiy asoslab berish lozim. Masalan, uglerod
siklini o‘rganishda nafaqat uning oksidlarini, balki ularning global iqlimga ta’sirini
kimyoviy jarayonlar orqali tahlil qilish metodik jihatdan samaralidir. Karbonat
angidrid gazining havoda to‘planishi natijasida hosil bo‘ladigan issiqxona effekti
quyidagi kimyoviy jarayonlar bilan bog‘liqdir. Yoqilg‘ilarning yonishi natijasida
atmosferaga chiqarilayotgan uglerod (IV)-oksidi miqdori o‘simliklar tomonidan
o‘zlashtirilayotgan miqdordan bir necha barobar ortib ketmoqda. Ushbu jarayonni
quyidagi tenglama orqali ifodalash mumkin:
C + O
2 = CO
2
1-rasm. (C + O
2 = CO
2 )

Metallar bo‘limida ekologik muammolarni yoritish usullari orasida eng
asosiysi bu metallurgiya sanoati chiqindilarining biosferaga ta’sirini tahlil qilishdir.
O‘quvchilarga og‘ir metallarning, xususan, simob va qo‘rg‘oshinning toksikologik
xususiyatlari haqida ma’lumot berishda, ushbu elementlarning organizmdagi
fermentlar bilan birikishi natijasida hosil bo‘ladigan kompleks birikmalar
27

tushuntiriladi. Simob ionlarining oqsil molekulalari bilan o‘zaro ta’siri organizmda
qaytmas fiziologik o‘zgarishlarga olib kelishi ilmiy jihatdan isbotlangan.
Shuningdek, metallarni korroziyadan himoya qilish usullarini o‘rganishda "yashil
qoplamalar" va ekologik toza inhibitorlardan foydalanish masalasi ko‘tariladi.
Temirning havoda namlik ta’sirida yemirilish jarayoni quyidagicha kechadi:
4Fe + 3O2 + 6H2O = 4Fe(OH)3
Gidrosfera ekologiyasini noorganik kimyo nuqtayi nazaridan o‘rganishda
suvning qattiqligi muammosi alohida ahamiyatga ega. Suvdagi kalsiy va magniy
ionlarining miqdori nafaqat texnik, balki ekologik muammodir. Chunki qattiq
suvdan foydalanish maishiy hayotda yuvish vositalarining ko‘p sarflanishiga va
natijada suv havzalarining kimyoviy yuklamasi ortishiga sabab bo‘ladi. Suvning
vaqtinchalik qattiqligini bartaraf etishning kimyoviy usuli o‘quvchilarga quyidagi
reaksiya yordamida ko‘rsatiladi:
Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 = 2CaCO3 + 2H2O
Noorganik kimyo darslarida minerallar va o‘g‘itlar mavzusini o‘rganishda
O‘zbekiston sharoitidagi eng dolzarb muammo — tuproqning sho‘rlanishi va
uning kimyoviy tahliliga to‘xtalib o‘tiladi. Tuproq tarkibidagi natriy xlorid va
natriy sulfat miqdorining ortishi o‘simliklarning mineral ozuqalarni o‘zlashtirishini
qiyinlashtiradi. Sho‘rlangan tuproqlarni kimyoviy yo‘l bilan melioratsiya qilish,
ya’ni gips yordamida natriyni siqib chiqarish jarayoni o‘quvchilar uchun qiziqarli
va hayotiy misoldir:
Na2SO4 + CaSO4 = (Bu yerda almashinish jarayonlari tahlil qilinadi)
Sanoatda noorganik moddalar ishlab chiqarish jarayonida (masalan, sulfat
kislota ishlab chiqarishda) ajralib chiqadigan chiqindi gazlarni neytrallash
metodikasi o‘quvchilarga muammoli ta’lim asosida tushuntiriladi. Gazlarni
absorbsiya qilish minoralari qanday ishlashi va ularda ishqorli eritmalarning gazlar
bilan reaksiyaga kirishish mexanizmi yoritiladi. Bu o‘quvchilarda kimyoviy
texnologiyalarning atrof-muhit xavfsizligidagi roli haqida tushuncha uyg‘otadi.
Oltingugurt dioksidining ohak suti bilan neytrallanishi quyidagi tenglama orqali
ko‘rsatiladi:
28

SO2 + Ca(OH)2 = CaSO3 + H2O
Darslarda noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik muammolarni
yoritishning samarali usullaridan biri — bu "Ekologik laboratoriya" tashkil
etishdir. O‘quvchilarga dars jarayonida havoning tozaligini indikator qog‘ozlar
yordamida tekshirish, turli tuzlarning gidrolizlanishi natijasida hosil bo‘ladigan
muhitning (pH) tirik organizmlarga ta’sirini tushuntirish metodik jihatdan boy
mazmun beradi. Masalan, alyuminiy tuzlarining gidrolizlanishi natijasida hosil
bo‘ladigan kislotali muhit baliqlar va suv o‘simliklari uchun o‘ta zararli
hisoblanadi:
AlCl3 + H2O = AlOHCl2 + HCl
Xulosa qilib aytganda, noorganik kimyo darslarida har bir kimyoviy element
va uning birikmalarini ekologik tahlil bilan uyg‘unlikda o‘rganish, o‘quvchilarda
zamonaviy ilmiy dunyoqarashni shakllantirishning asosiy omilidir. Bu orqali
o‘quvchi olamning moddiy yaxlitligini va har bir kimyoviy zarraning tabiatdagi
o‘rnini anglab yetadi.
Modda turi Ekologik ta'siri Kimyoviy yechim / Neytrallash
Kislotali
oksidlar Havoni ifloslantirish, kislotali
yomg'ir Gazlarni ishqorli filtrlar bilan
tozalash
Og'ir metallar Bioakkumulyatsiya
(zaxarlanish) Chiqindilarni ikkilamchi qayta
ishlash
Mineral
o'g'itlar Tuproq unumdorligining
buzilishi Organik va bioo'g'itlardan
foydalanish
Ishqorlar Suv havzalarida pH o'zgarishi Kislotalar bilan neytrallash: H +
OH = H2O
29

2.2. Kimyoviy tajribalar va laboratoriya mashg‘ulotlarida ekologik
tarbiya berish.
Kimyo fani tajribaviy fan bo‘lganligi sababli, o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
amaliyotda sinab ko‘rishlari uchun laboratoriya mashg‘ulotlari muhim o‘rin tutadi.
Biroq, laboratoriya ishlari nafaqat bilim olish manbai, balki o‘quvchilarda ekologik
madaniyat va tabiatga mas’uliyatli munosabatni shakllantirishning asosiy
maydonidir. Kimyoviy tajribalar jarayonida ekologik tarbiya berish — bu
o‘quvchiga har bir reagentning qadrini tushuntirish, chiqindilarni
zararsizlantirishni o‘rgatish va tabiatga ziyon yetkazmaydigan ish usullarini
singdirish demakdir.
Laboratoriya ishlarini ekologiklashtirishning nazariy asoslari. An’anaviy
kimyoviy laboratoriya ishlarida ko‘p miqdorda reagentlar ishlatilishi va tajribadan
so‘ng hosil bo‘lgan eritmalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqova suv tizimiga to‘kilishi
ekologik jihatdan noto‘g‘ri yondashuvdir. Zamonaviy metodikada laboratoriya
ishlarini ekologiklashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
1. Reagentlarni tejash (Mikroanaliz): Tajribalarni o‘tkazishda moddalarni katta
idishlarda emas, balki tomchi usulida yoki mikro-probirkalarda bajarish. Bu
usul ishlatiladigan moddalar miqdorini 10-20 barobarga kamaytiradi.
2. Xavfsiz moddalarni tanlash: Tajriba jarayonida zaharli moddalar (masalan,
og‘ir metall tuzlari) o‘rniga ularning xavfsizroq analoglaridan foydalanish.
3. Chiqindilarni boshqarish: Tajribadan so‘ng hosil bo‘lgan mahsulotlarni
qanday neytrallash va utilizatsiya qilishni amalda ko‘rsatish.
Kimyoviy tajribalarda chiqindilarni neytrallash usullari. Laboratoriya
mashg‘ulotlarida o‘quvchilar tomonidan bajariladigan har bir tajriba oxirida hosil
bo‘lgan qoldiqlar tahlil qilinishi kerak. Masalan, kislota va ishqorlar bilan
bajarilgan tajribalardan so‘ng, ularni oqova suvga toshlashdan oldin o‘zaro
neytrallash zarurligi tushuntiriladi. Bu jarayon o‘quvchiga haqiqiy zavod
sharoitidagi tozalash inshootlari ishini tasavvur qilishga yordam beradi.
Kislotali chiqindilarni neytrallash reaksiyasi:
NaOH + HCl = NaCl + H2O
30

Ishqoriy chiqindilarni sulfat kislota bilan neytrallash:
2KOH + H2SO4 = K2SO4 + 2H2O
Ushbu jarayonlarni bajarish orqali o‘quvchilar kislota va ishqorlarning tirik
organizmlarga hamda metall quvurlarga yetkazadigan zarari haqida psixologik
tushunchaga ega bo‘ladilar.
O‘quvchilarda ekologik ko‘nikmalarni shakllantiruvchi namunaviy tajribalar
Darsliklardagi oddiy tajribalarni ekologik mazmun bilan boyitish mumkin. Quyida
bir nechta misollar keltirilgan:
1. Suvning tozaligini tekshirish tajribasi: O‘quvchilarga turli manbalardan
(daryo suvi, kran suvi, yomg‘ir suvi) namunalar keltirish topshiriladi. Ularning
tarkibidagi sulfat va xlorid ionlari sifat reaksiyalari yordamida aniqlanadi. Sulfat
ionini aniqlash reaksiyasi o‘quvchiga suvdagi kimyoviy yuklamani vizual
ko‘rsatadi:
Na2SO4 + BaCl2 = BaSO4 + 2NaCl
Hosil bo‘lgan oq cho‘kma miqdoriga qarab, suvning ifloslanish darajasi
haqida xulosa qilinadi.
2. Havoning kislotaliligini aniqlash: Atmosfera havosidagi gazlarning suvda
erib kislota hosil qilishini laboratoriya sharoitida ko‘rsatish. Buning uchun
karbonat angidrid yoki oltingugurt dioksidi distillangan suv orqali o‘tkaziladi va
lakmus yordamida muhitning o‘zgarishi kuzatiladi:
CO2 + H2O = H2CO3
Bu tajriba o‘quvchiga "kislotali yomg‘irlar"ning qanday paydo bo‘lishini
ilmiy isbotlab beradi. Laboratoriya mashg‘ulotlarida "Yashil kimyo" tamoyillari
Tajribalar o‘tkazishda "Yashil kimyo"ning 12 tamoyilidan eng asosiylarini qo‘llash
ekologik tarbiyaning cho‘qqisi hisoblanadi. Atom iqtisodiyoti tamoyili: .
O‘quvchilarga tajriba davomida mahsulot unumini hisoblash bilan birga, hosil
bo‘layotgan qo‘shimcha chiqindilar massasini ham hisoblatish kerak. Bu ularga har
bir atomning tabiatdagi ahamiyatini tushunishga yordam beradi. Katalizatorlardan
foydalanish: Reaksiyalarni tezlashtirish va energiya sarfini (qizdirishni)
kamaytirish uchun katalizatorlardan foydalanish o‘rgatiladi. Masalan, vodorod
31

peroksidining parchalanishini marganets (IV)-oksidi ishtirokida tezlashtirish
energiyani tejashning yorqin misolidir:
2H2O2 = 2H2O + O2 (MnO2 ishtirokida)
Ekologik tarbiya berishda laboratoriya ishlarini tashkil etish bosqichlari (Jadval)
Bosqich nomi O'qituvchining
vazifasi O'quvchining
faoliyati Ekologik natija
Tayyorgarlik Reagentlarni minimal
miqdorda taqsimlash Idishlarning tozaligini
va reagent miqdorini
tekshirish Moddalarni tejash
ko'nikmasi
Tajriba
borishi Havfsiz usullarni
ko'rsatish Gazlar chiqishini va
rang o'zgarishini
kuzatish Moddalar xossasini
tushunish
Xulosa yasash Reaksiyaning tabiatga
ta'sirini so'rash Ekologik tahlil yozish Ekologik tafakkur
uyg'onishi
Yakuniy qism Chiqindilarni
utilizatsiya qilishni
boshqarish Idishlarni yuvish va
eritmalarni neytrallash Atrof-muhitni
ifloslantirmaslik
Kimyoviy tajribalar o‘quvchilar uchun shunchaki qiziqarli mashg‘ulot emas,
balki tabiat bilan muloqot qilish usulidir. Laboratoriyada har bir tomchi reagentni
tejashni o‘rgangan o‘quvchi, kelajakda sanoatda yoki uyda ham kimyoviy
moddalarga nisbatan ehtiyotkor bo‘ladi. O‘qituvchi laboratoriya darslarida nafaqat
natijani (rang o‘zgarishi yoki cho‘kma hosil bo‘lishi), balki o‘sha jarayonning
ekologik "narxini" ham muhokama qilishi shart. Faqat shundagina kimyo darslari
haqiqiy ekologik ta’lim manbaiga aylanadi.
32

2.3. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garaklarda ekologik
loyihalarni amalga oshirish.
Kimyo fanini o‘qitishda darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garak faoliyati
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarish hamda ularda ekologik
mas’uliyatni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Dars jarayonidagi vaqt
cheklovi o‘quvchilarga keng ko‘lamli ekologik loyihalar bilan shug‘ullanish
imkonini bermaydi, biroq to‘garak mashg‘ulotlari bu bo‘shliqni to‘ldiradi. Loyiha
metodi darsdan tashqari faoliyatning eng samarali shakli bo‘lib, u o‘quvchini
passiv tinglovchidan faol tadqiqotchiga aylantiradi.
Ekologik loyihalarni tashkil etishning pedagogik mohiyati. Darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda ekologik loyihalarni amalga oshirish jarayoni o‘quvchilarda
jamoada ishlash, muammolarni kimyoviy jihatdan tahlil qilish va olingan
natijalarni hayotga tatbiq etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu jarayonda
o‘quvchilar nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlaydilar, balki o‘z yashash
hududidagi real ekologik muammolarni hal qilish yo‘llarini izlaydilar. Loyihaviy
faoliyat bir necha bosqichdan iborat bo‘lib, bular muammoni aniqlash,
rejalashtirish, kimyoviy tajribalar o‘tkazish va yakuniy xulosa chiqarishdir.
To‘garaklarda amalga oshiriladigan namunaviy ekologik loyihalar
33

1. "Tabiiy indikatorlar" loyihasi: Ushbu loyihada o‘quvchilar laboratoriya
indikatorlari (lakmus, fenolftalein) o‘rnini bosuvchi tabiiy moddalarni
o‘rganishadi. Turli o‘simliklar, mevalar va gullar (qizil karam, anor po‘sti, atirgul
barglari) tarkibidagi antotsian pigmentlarining kislotali va ishqorli muhitda rangini
o‘zgartirishi tahlil qilinadi. Bu loyiha "yashil kimyo" tamoyillarini o‘rganishda
juda samaralidir. O‘quvchilar kislotali va ishqorli muhitda sodir bo‘ladigan rang
o‘zgarishlarini quyidagi muvozanat asosida tushunadilar:
Ind-H (Kislotali shakl) = Ind- (Ishqorli shakl) + H+
2. "Maishiy chiqindilarni kimyoviy utilizatsiya qilish" loyihasi: Ushbu
loyihada o‘quvchilar plastik butilkalar (PET), qog‘oz va shisha chiqindilarining
tabiatda parchalanish muddatlarini o‘rganadilar. Loyihaning amaliy qismida
o‘quvchilar polimerlarning termik parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan
mahsulotlarni tahlil qilishadi. Shuningdek, chiqindi qog‘ozlardan ikkilamchi
qog‘oz olish jarayonini laboratoriya sharoitida amalga oshiradilar. Bu loyiha
o‘quvchilarda tejamkorlik va chiqindisiz hayot tarzini shakllantiradi.
3. "Suv tozaligining kimyoviy monitoringi" loyihasi: To‘garak a’zolari o‘z
tumanidagi daryo, kanal yoki quduq suvlaridan namunalar olib, ularning kimyoviy
tarkibini o‘rganadilar. Suvning qattiqligini aniqlash, undagi nitratlar va xloridlar
miqdorini tahlil qilish asosiy vazifa hisoblanadi. Masalan, suvdagi xlorid ionlarini
kumush nitrat eritmasi yordamida aniqlash:
NaCl + AgNO3 = AgCl + NaNO3
Hosil bo‘lgan oq cho‘kma miqdori suvning sho‘rlanish darajasini ko‘rsatadi.
Bu ma’lumotlar asosida o‘quvchilar mahalliy aholi uchun tavsiyalar ishlab
chiqishadi.
34

Ekologik loyihalarning tarkibiy qismlari (Jadval)
Loyiha nomi Tadqiqot obyekti Kimyoviy mazmuni Kutilayotgan natija
"Toza havo" Maktab atrofidagi
atmosfera Gazlarni tutib qoluvchi
o'simliklar tahlili Havoni tozalash
strategiyasi
"Tirik
tuproq" Maktab tomorqasi
tuproqlari Tuproqning pH darajasi va
sho'rlanishi Optimal o'g'itlash
rejasini tuzish
"Eko-
detektiv" Maishiy kimyo
mahsulotlari Yuvish vositalarining
tarkibidagi fosfatlar Ekologik toza
mahsulotlar tanlovi
"Energiyani
teja" Kimyoviy
energiya
manbalari Akkumulyatorlar va
elementlarning utilizatsiyasi Chiqindilarni to'g'ri
yig'ish tizimi
.
35

XULOSA
"Kimyo darslarida o‘quvchilarga ekologik ta’lim-tarbiya berish metodikasi"
mavzusida olib borilgan tadqiqotlar, nazariy tahlillar va metodik ishlanmalar shuni
ko‘rsatadiki, hozirgi zamon kimyo ta’limi shunchaki moddalar va ularning
xossalarini o‘rgatish bilan cheklanib qolmasdan, balki yosh avlodda ekologik
madaniyatni shakllantirishning asosiy vositasiga aylanishi zarur. Kurs ishi
davomida ko‘tarilgan muammolar va ishlab chiqilgan metodlar asosida quyidagi
yakuniy xulosalarga kelindi:
Birinchidan, kimyo fani tabiatning ichki sirlarini, moddalar aylanishini va
insoniyatning texnogen faoliyati natijasida yuzaga keladigan o‘zgarishlarni ilmiy
asoslab beruvchi yagona fundamental fandir. O‘quvchilarda ekologik
tushunchalarni shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari shuni
ko‘rsatadiki, bilim hissiyot bilan uyg‘unlashganda (masalan, kislotali
yomg‘irlarning o‘simliklarga zararini tajribada ko‘rganda) ekologik ong yanada
mustahkamroq shakllanadi.
Ikkinchidan, noorganik kimyo darslarida elementlarni o‘rganish jarayonida
global muammolarni (issiqxona effekti, ozon qatlamining yemirilishi, suv
havzalarining evtrofikatsiyasi) kimyoviy formulalar va tenglamalar orqali yoritish
o‘quvchilarda mantiqiy tafakkurni o‘stiradi. Masalan, karbonat angidridning
havoda to‘planishi: C + O2 = CO2 yoki kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishi:
SO3 + H2O = H2SO4 kabi reaksiyalar o‘quvchilar uchun shunchaki nazariya
emas, balki atrof-muhitni asrash uchun signal bo‘lib xizmat qiladi.
Uchinchidan, "Yashil kimyo" tamoyillarini ta’lim tizimiga joriy etish orqali
biz o‘quvchilarni "muammoni yuzaga kelgandan keyin hal qilish emas, balki uning
oldini olish" strategiyasiga o‘rgatamiz. Bu esa kelajakda sanoatda ham, kundalik
hayotda ham chiqindisiz texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmasini
shakllantiradi.
To‘rtinchidan, kimyoviy tajribalar va laboratoriya mashg‘ulotlarini
ekologiklashtirish — bu amaliy ekologik tarbiyaning cho‘qqisidir. Mikrokimyoviy
36

usullarni qo‘llash, reagentlarni tejash va eng muhimi, tajribadan so‘ng hosil
bo‘lgan chiqindilarni neytrallash: NaOH + HCl = NaCl + H2O kabi amallarni
bajarish o‘quvchini tabiatga daxldorlik hissi bilan tarbiyalaydi.
Beshinchidan, darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garaklarda amalga
oshiriladigan ekologik loyihalar o‘quvchilarni tadqiqotchi rolida namoyon etadi.
Maktab hududi tuprog‘ini yoki yaqin atrofdagi suv havzasini kimyoviy tahlil
qilish, o‘quvchilarda o‘z yashash hududining ekologik taqdiri uchun javobgarlik
hissini uyg‘otadi.
Tadqiqot natijalariga tayangan holda, maktab kimyo o‘qituvchilari va ta’lim
mutasaddilari uchun quyidagi tavsiyalarni ilgari suramiz:
1. Laboratoriya jihozlarini yangilash: Maktab laboratoriyalarini mikroanaliz
to‘plamlari bilan ta’minlash, bu reagentlar sarfini kamaytiradi va tajribalarni
xavfsiz qiladi.
2. Ekologik reyting tizimi: O‘quvchilarning ekologik bilimlarini baholashda
nafaqat nazariy javoblarni, balki ularning laboratoriyadagi tejamkorligi va
darsdan tashqari ekologik loyihalardagi ishtirokini ham inobatga oluvchi
ko‘p ballik tizimni joriy etish.
3. Mintaqaviy yondashuv: Kimyo darslarida O‘zbekistonning mahalliy
ekologik muammolarini (Orol dengizi fojiasi, Navoiy va Olmaliq sanoat
zonalari holati) ko‘proq misol qilib keltirish.
4. AKT dan foydalanish: Virtual laboratoriyalar va simulyatsiya dasturlari
yordamida zaharli moddalar ishtirokidagi tajribalarni virtual ko‘rinishda
namoyish etish, bu orqali tabiatga zararni nolga tushirish.
Xulosa qilib aytganda, kimyo darslarida ekologik ta’lim-tarbiya berish — bu
shunchaki mavzu emas, balki barqaror kelajak poydevoridir. Ushbu metodikani
to‘g‘ri qo‘llash natijasida biz nafaqat kimyo fanini yaxshi biladigan, balki ona
tabiatni chin dildan sevadigan va uni ilmiy asosda himoya qila oladigan komil
insonlarni tarbiyalaymiz.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Asqarov I.R., Toqtaev S.H., Gapirov G‘. Kimyo: Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 7-sinfi uchun darslik. – Toshkent: "O‘zbekiston", 2017.
2. Asqarov I.R., Toqtaev S.H., Gapirov G‘. Kimyo: Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 8-sinfi uchun darslik. – Toshkent: "Yangiyo‘l poligraf
servis", 2019.
3. Asqarov I.R., Toqtaev S.H., Gapirov G‘. Kimyo: Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 9-sinfi uchun darslik. – Toshkent: "Sharq", 2019.
4. Mirkomilov N.H. Ekologik kimyo. – Toshkent: "O‘qituvchi", 2003.
5. Mutalibov A. Kimyo o‘qitish metodikasi. – Toshkent: "Universitet",
2014.
6. Nishonov M., Ergashev A. Kimyo o‘qitish metodikasi. – Toshkent:
"Iqtisod-moliya", 2008.
7. Ziyomuxammedov B. Ekologiya va ma’naviyat. – Toshkent: "Mehnat",
2002.
8. Azizov A.A. Kimyo va ekologiya (O‘quv qo‘llanma). – Toshkent, 2011.
9. Boymirzaev K.M. Tabiatni muhofaza qilish. – Namangan, 2010.
10. To‘xtaev A.S. Ekologiya (O‘quv qo‘llanma). – Toshkent: "O‘qituvchi",
2001.
11. Shomurodov H.F. Maktabda kimyoviy-ekologik tarbiya (Maqola). //
"Kimyo maktabda" jurnali, №3, 2018.
12. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
13. www.ziyonet.uz – O‘zbekiston axborot-ta’lim tarmog‘i.
14. www.eco.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasining rasmiy sayti.
15. www.unesco.org – YUNESKOning barqaror rivojlanish va ekologik
ta’lim bo‘limi.
38

Kimyo darslarida o'quvchilarga ekologik ta'lim- tarbiya nerish metodikasi

Купить