9-12 asrlarda Samarqand Qoraxoniylar davrida Jome masjidi
![Oʻrta Osiyoda islom dinining yoyilishi maʼnaviy hayotdan tashqari
meʼmorchilikka ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan. VIII asrning boshida
Samarqandni arab xalifaligining qoʻshini zabt etgach, bu yerda ham
islom dinining tarqalishiga zamin yaratiladi. Yuqorida taʼkidlaganimizdek,
yangi din va mafkura nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ham
katta taʼsir koʻrsatadi. Xususan, bu moddiy madaniyatda, ayniqsa,
meʼmorchilikda yaqqol namoyon boʻladi. Ilk islom davrida shahar
tushunchasi jomeʼ masjidining bor yoki yoʻqligi bilan belgilangan [8:208].
Oddiy qilib aytganda masjidlar Oʻrta Osiyo meʼmoriy landshaftining
odatiy va muhim qismiga aylanadi [13:68]. VIII-IX asrlarda masjidlar
qurilishi islom meʼmorchiligining ajralmas qismi boʻlib qoladi. Oʻrta
Osiyoda islom diniga xos inshootlar Somoniylar davridan boshlab keng
koʻlamda barpo etila boshlandi. Bu davrda islom dini Movarounnahr
xalqining maʼnaviy va maʼrifiy hayotining ajralmas qismiga aylanadi.
Endilikda shahar maqomini olmagan qishloqlarda ham jomeʼ masjidini
qurish anʼanaga aylanadi.](https://docx.uz/documents/54f965c0-7834-4084-bbab-5c20ee1abb4d/page_3.png?v=1)
![Riv ojl an ga n O ʻrt a a sr da yo zm a ma nb al ard an ye tib k elg an
ma ʼlu mo tl arg a k oʻ ra, So m on iyl ar va Qo ra xon iy lar da vr ida
Sam arqa nd s hah ri va un in g a tro fid a 15 ta , ju m lad an , A bu l A bb os
al-Q oid, Ab ul Q osi m, al -Ba kr iyi n, B ilo l i bn Is mo il a l-M uqr iy, ad -
Da hh ok ibn M uzoh im a l-H ilo liy , Jo m eʼ, al- M an ara , Iz , N ah r a l-
Qa ssa rin m ah al las ida gi ma sj id, Ab bo s k oʻ ch asi da gi m asji d, A bu
Ab d a r-R ah m on ko ʻch as id agi m asj id, M uq oti l k oʻc ha sid ag i
ma sji d, as- So gʻa , a l-F uu da yl ibn Iy ad , S ho xuv ay x k ab i m as jid la r
ma vju d bo ʻlg an [9 :57 -58 ].
Sam arqa nd ni ng “J om eʼ ” m as jid i Q or ax on iyla r d av rid a ha m
Afr os iyo bn ing q ad im gi qis mi hi sob la ng an ak ro po lda , y aʼn i
qal ʼad an g ʻar bd a j oyl as hga n. M aʼl um ot lar ga ko ʻra G ʻar biy
Qo rax on iy lar da vla tin in g a so sch is i Ib ro him T am gʻ oc hxo n
ma sji dn i ya ng id an qu rd irg an . B u m asjid 1 21 2 y ild a Q or ax on iyl ar
sul ola sin in g o xir gi hu km do ri Us mo nn in g M uha mm ad
Xo raz ms ho hg a q ar sh i ko ʻt arg an is yon i d av rid a vay ro na ga
ayl an gan . M uha m ma d X or az ms ho hn in g b uy rug ʻig a bin oa n y ar im
vay ro na ho la tig a k eli b q ol gan m as jid qa yt ad an qu ril ad i. L ek in
koʻ p o ʻtm ay C hi ng izx on nin g S am arqa nd ni isti lo qi lis hi d av rid a
ma sji d t am om ila v ay ron e tilg an va b os hq a ti kla nm aga n [ 6:7 7-
99] .](https://docx.uz/documents/54f965c0-7834-4084-bbab-5c20ee1abb4d/page_4.png?v=1)
![Qoraxoniylar davri masjidlarining eng ajoyib namunalaridan biri aynan
Samarqandda barpo etilgan (1-rasm). XII asr muallifi Abu Hafsa as-
Samarqandiy shunday maʼlumotlarni qoldirgan: “Samarqanddagi jomeʼ
masjidi oʻrnida qadimda maʼjusiylar ibodatxonasi boʻlgan, Usmonning
xalifaligi davrida Samarqand istilo qilingach bu yerdagi sanamlar vayron
qilinib, ibodatxona “Jomeʼ” masjidiga aylantirilgan” [9:57]. Bu masjidda
ilk arxeologik qazishmalarni XIX asrning oxiri va XX asrning boshida
N.I.Veselovskiy, V.V.Bartold va V.L.Vyatkin olib borgan. Bu arxeologik
izlanishlar natijasida masjid X asrdan XIII asrning boshiga qadar faoliyat
koʻrsatgani maʼlum boʻldi. Uning dastlabki oʻlchami 79,6×89 m. boʻlib,
deyarli kvadrat shaklida boʻlgan. Qoraxoniylar davriga kelib bu “Jomeʼ”
masjidi qayta tiklangan. Endilikda uning oʻlchami 79,6×119,1 m.ga
kengaytirilgan. Qoraxoniylar davlatining xoqoni Ibrohim Tamgʻachxon
davrida masjid devorlari ganchkorlik panellari bilan bezatiladi va yogʻoch
ustunli galereya-ayvon qoʻshiladi. Bu masjidni keyinchalik Muhammad
Horazmshoh 1212-1214 yillarda yanada kengaytirgan. Natijada
masjidning uzunligi 137 m. ga yetgan [10:273].](https://docx.uz/documents/54f965c0-7834-4084-bbab-5c20ee1abb4d/page_5.png?v=1)
![1969-1974 yillarda “Jomeʼ” masjidining tarixi va meʼmorchiligini yoritib
beruvchi muhim materiallar qoʻlga kiritilgan. Xususan, M. Saadiyev 1971-
1974 yillarda bu yerda olib borilgan qazish ishlarida dastlab 7×7 kv m.li
xonani ochadi. Bu xona sharq tomondan mehrobning devoriga tutashib
ketgan. Xona devorlarining kengligi 45-60 sm atrofida boʻlib, ichki tomoni
ganch qilingan. Ganchda yashil, jigarrang va atirgul tusli naqshlarning izi
saqlanib qolgan. Xonaning poli yon tomoni bilan qoʻyilgan pishiq gʻishtlar
(gʻishtning oʻlchamlari 32x32x4, 29x16x4, 30x16x4,5) yordamida qoplab
chiqilgan. Bu xonaning shimolida va janubiy tomonida kirish eshiklari bor.
Xona polini tozalash jarayonida sirti silliqlangan kichik oʻlchamli pishiq
gʻishtlar va geometrik ornament berilgan oʻyma terrakotali plita siniqlari
aniqlandi. Bu yerda joylashgan kvadrat bino Qoraxoniylarning maqbarasi
boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi [12:92-102]. Chunki bu yerda uchta
sahna ham aniqlangan. Arxeolog V.L. Vyatkin 1929 yilda “Jomeʼ” masjidi
hududining shimoli-gʻarbiy qismida arxeologik qazishma olib borishi
jarayonida geometrik, oʻsimliksimon va epigrafik xarakterga ega relyefli
naqshlar bilan qoplangan oʻndan ortiq butun va siniq terrakotali plitalarni
aniqlagan. Biroq u masjidning kirish qismidagi bezaklari deb, notoʻgʻri
taxmin qilingan. Bu plitalar M.Ye.Massonning epigrafik izlanishlaridan
keyin, Qoraxoniy xoqonlardan Ibrohim ibn Husaynning (1180-1198 yy)
maqbarasiniki ekani maʼlum boʻldi [12:98].](https://docx.uz/documents/54f965c0-7834-4084-bbab-5c20ee1abb4d/page_7.png?v=1)
![Masjid va maqbaraga yaqin joyda, yaʼni majmuadan 30 m. gʻarbda
qabriston ham joylashgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida masjiddan
shimoli-sharq tomonda X asrda bir qator maqbaralarni ham oʻz ichiga
olgan diniy-memorial majmua shakllana boshlagani maʼlum boʻldi.
Masjidning polida yon tomoni bilan yotqizib chiqilgan pishgan
gʻishtlardan iborat ustunning asoslari topilgan. Gʻishtlar ganchli suvoq
yordamida qalab chiqilgan. Masjidning shifti va ayvonini koʻtarib
turuvchi ustunlar ham pishgan gʻishtlar yordamida koʻtarilgan. Gʻishtli
ustunlar Oʻrta Osiyoning masjidlariga xos boʻlib, X-XII asrlardagi Eron
masjidlarida ham uchraydi. Xazara va Termizdagi Chorustun
masjidlarida shunday ustunlar mavjud boʻlgan.
S.Xmelniskiy masjidning qurilgan vaqtini bu davr diniy inshootlarining
meʼmoriy parallellari asosida somoniylar davriga qadar qadimiylashtirdi.
IX-X asrlarda xalifalikda Kufadagidek ustunli-saroy tipidagi masjidlar
keng tarqalgan boʻlib, Samarqand “Jomeʼ” masjidi ularga juda oʻxshash.
Samarqanddagi bu qadimiy masjidning shimol va janub tomoniga pishiq
gʻishtli ustunlardan iborat ayvon biriktirilgan. Ayvon esa bozorga
qaratilgan. Shu tariqa bunday yirik inshootlarni shaharning savdo-
hunarmandchilik qismiga yaqin qilib qurish anʼanasi vujudga keladi
[13:65-66].](https://docx.uz/documents/54f965c0-7834-4084-bbab-5c20ee1abb4d/page_8.png?v=1)
9-12 asrlarda Samarqand Qoraxoniylar davrida Jome masjidi