9-sinf yakuniy imtihon biletlari: barcha fanlar. Ona tili va adabiyot, Matematika, Ingliz tili, O‘zbekiston tarixi — imtihon savollari va namunaviy javoblar. Tayyorgarlik to‘plami (mashq testlari), 2026–2027 o‘quv yili

9-SINF YAKUNIY IMTIHON BILETLARI: BARCHA
FANLAR
Ona tili va adabiyot, Matematika, Ingliz tili, O'zbekiston tarixi — imtihon
savollari va namunaviy javoblar. Tayyorgarlik to'plami (mashq testlari),
2026–2027 o'quv yili
120 ta bilet × 3 savol = 360 ta savol • namunaviy javoblari bilan
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    1 Yo'riqnoma
● Ushbu tayyorgarlik to'plami 9-sinf bitiruvchilari, ota-onalar va o'qituvchilar uchun: yakuniy 
imtihon fanlari bo'yicha mashq biletlari va namunaviy javoblar bitta faylda jamlangan.
● Fanlar: Ona tili va adabiyot, Matematika, Ingliz tili, O'zbekiston tarixi. Har bir fan alohida 
bo'limda; har bir biletda 3 ta savol. Jami 120 ta bilet, 360 ta savol.
● Namunaviy javob — to'liq javobning qisqa namunasi: uni yod olmang, mazmun va tuzilishini
o'rganing. Masalalarda to'liq yechim va «Javob» berilgan.
● Tavsiya: avval biletni javobga qaramasdan mustaqil ishlang (og'zaki yoki yozma), so'ng 
namunaviy javob bilan solishtiring va yetishmagan qismlarni darslikdan to'ldiring.
● Muhim: bu rasmiy imtihon biletlari emas, mashq to'plami. Rasmiy imtihon materiallari va 
imtihon shakli har yili Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi tomonidan e'lon qilinadi — 
o'qituvchingiz yoki rasmiy manbalardan aniqlang.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    2 Ona tili va adabiyot — 30 ta bilet
Ona tili va adabiyot — 1-bilet
1.  Qo'shma gap nima? Qo'shma gapning turlarini misollar bilan izohlang.
 Namunaviy javob:✔
Ikki yoki undan ortiq sodda gapning mazmun, ohang va grammatik jihatdan birikib, bir murakkab fikrni
ifodalashidan hosil bo'lgan gap qo'shma gap deyiladi. Qo'shma gap tarkibidagi har bir qism o'z kesimiga
(ko'pincha ega va kesimiga) ega bo'ladi, ammo qismlar alohida gap sifatida emas, bir butun ohang bilan
talaffuz qilinadi.
Qismlarning bog'lanish usuli va o'zaro munosabatiga ko'ra qo'shma gaplar uch turga bo'linadi:
1)   bog'langan   qo'shma   gap   —   qismlar   teng   huquqli,   teng   bog'lovchilar   yoki   -u   (-yu),   -da   yuklamalari
yordamida bog'lanadi: Bahor keldi va dalalar ko'kardi;
2)   ergashgan   qo'shma   gap   —   bir   qism   (ergash   gap)   ikkinchisiga   (bosh   gapga)   tobe   bo'ladi:   Agar   havo
ochiq bo'lsa, sayohatga chiqamiz;
3)   bog'lovchisiz   qo'shma   gap   —   qismlar   faqat   ohang   va   mazmun   orqali   bog'lanadi:   Shamol   turdi,
daraxtlar chayqaldi.
Uchtadan   ortiq   qismli,   turli   bog'lanish   usullari   aralashgan   qo'shma   gaplar   murakkab   qo'shma   gap
deyiladi.
2.  O'rxun-Enasoy yodnomalari haqida ma'lumot bering. Ularning adabiy va tarixiy ahamiyati nimada?
 Namunaviy javob:
✔
O'rxun-Enasoy   yodnomalari   —   VII–VIII   asrlarga   oid,   qadimgi   turkiy   (runik)   yozuvda   toshga   bitilgan
obidalar.   Ular   O'rxun   va   Enasoy   daryolari   havzasidan   topilgani   uchun   shunday   nomlanadi.   Eng
mashhurlari   —   «Kul   tegin»,   «Bilga   xoqon»   va   «To'nyuquq»   bitiktoshlari.   Yodnomalar   XIX   asr   oxirida
topilib, daniyalik olim Vilhelm Tomsen tomonidan o'qilgan (1893).
Bitiktoshlarda Turk xoqonligining tarixi, xoqon va sarkardalarning jasorati, xalqni birlikka, vatanni himoya
qilishga da'vat aks etgan. Matnlar xoqon yoki sarkarda tilidan, xalqqa murojaat shaklida yozilgan; ularda
o'xshatish, takror, parallelizm kabi badiiy vositalar, ritmik nasr unsurlari bor.
Ahamiyati:   ular   turkiy   xalqlarning   eng  qadimgi  yozma   yodgorliklaridan  biri   bo'lib,   til,  tarix   va  adabiyot
tarixini   o'rganishda   bebaho  manba   hisoblanadi;   ularda   vatanparvarlik,   birlik  va   adolat   g'oyalari   ilk  bor
yozma shaklda ifodalangan.
3.  Gapga tinish belgilarini qo'ying, qo'shma gap turini aniqlang va izohlang: Quyosh botdi va qishloqqa
sokinlik cho'kdi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Quyosh botdi va qishloqqa sokinlik cho'kdi.
Tahlil: Bu bog'langan qo'shma gap. U ikki sodda gapdan tuzilgan:
1-qism: Quyosh botdi (ega — quyosh, kesim — botdi);
2-qism: qishloqqa sokinlik cho'kdi (ega — sokinlik, kesim — cho'kdi).
Qismlar   teng   huquqli   bo'lib,   biriktiruv   bog'lovchisi   va   orqali   bog'langan.   Qismlar   orasida   payt   ketma-
ketligi munosabati bor: avval quyosh botadi, so'ng sokinlik cho'kadi.
Tinish   belgisi   izohi:   va   bog'lovchisi   bilan   bog'langan   qismlar   orasiga   vergul   qo'yilmaydi.   Gap   darak  gap
bo'lgani uchun oxiriga nuqta qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    3 Ona tili va adabiyot — 2-bilet
1.  Bog'langan qo'shma gap va uning tuzilishi haqida gapiring. Qismlarni bog'lovchi vositalarni ayting.
 Namunaviy javob:✔
Qismlari   teng   huquqli   bo'lib,   teng   bog'lovchilar,   ba'zi   yuklamalar   yoki   ohang   yordamida   bog'langan
qo'shma gap bog'langan qo'shma gap deyiladi. Uning qismlaridan biri ikkinchisiga tobe bo'lmaydi, har bir
qism nisbatan mustaqil fikrni bildiradi.
Bog'lovchi vositalar:
1) biriktiruv bog'lovchilari: va, hamda, ham...ham: Qor yog'di va hamma yoq oqardi;
2) zidlov bog'lovchilari: ammo, lekin, biroq, balki: Kun isidi, ammo shamol tinmadi;
3) ayiruv bog'lovchilari: yo, yoki, yoxud, goh...goh, dam...dam, bir...bir: Goh yomg'ir yog'adi, goh quyosh
chiqadi;
4) inkor bog'lovchisi: na...na: Na shamol esadi, na barg qimirlaydi;
5) -u (-yu), -da, ham yuklamalari: U keldi-yu, ish boshlandi.
Bog'langan   qo'shma   gap   qismlari   orasida   payt,   sabab-natija,   zidlov,   ayiruv,   inkor   kabi   mazmun
munosabatlari ifodalanadi.
2.  Mahmud Koshg'ariyning «Devonu lug'otit turk» asari haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Devonu lug'otit turk» («Turkiy so'zlar devoni») — Mahmud Koshg'ariy tomonidan XI asrda (1072–1074-
yillar)   Bag'dodda   yozilgan,   turkiy   tillarning   ilk   qomusiy   lug'ati.   Asar   arab   tilida   izohlangan   bo'lib,
arablarga turkiy tilni o'rgatish maqsadida yaratilgan.
Asarda   turkiy   qabila   va   urug'larning   tillari,   shevalari,   joylashgan   yerlari   haqida   ma'lumot   beriladi,
mashhur   dunyo   xaritasi   ham   ilova   qilingan.   Lug'atdagi   so'zlarni   izohlash   uchun   muallif   ko'plab   xalq
maqollari,   to'rtliklar,  qo'shiq  parchalari,  marsiya  va  jangnoma  namunalarini   keltirgan.  Shu  sababli  asar
qadimgi turkiy xalq og'zaki ijodi va she'riyatini o'rganishda eng muhim manbadir.
Asarning   yagona   qo'lyozma   nusxasi   XX   asr   boshida   Istanbulda   topilgan.   U   o'zbek   tiliga   ham   tarjima
qilingan.   «Devonu   lug'otit   turk»   tilshunoslik,   adabiyotshunoslik,   tarix   va   etnografiya   uchun   bebaho
yodgorlik hisoblanadi.
3.  Gapga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Kun isidi ammo tog' tomondan salqin shamol esib 
turardi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Kun isidi, ammo tog' tomondan salqin shamol esib turardi.
Tahlil: Bu bog'langan qo'shma gap. 1-qism: Kun isidi (ega — kun, kesim — isidi). 2-qism: tog' tomondan
salqin   shamol   esib   turardi   (ega   —   shamol,   kesim   —   esib   turardi).   Qismlar   zidlov   bog'lovchisi   ammo
orqali   bog'langan,   ular   orasida   zidlov   munosabati   bor:   kunning   isishiga   salqin   shamol   qarama-qarshi
qo'yilgan.
Tinish   belgisi   izohi:   zidlov   bog'lovchilari   (ammo,   lekin,   biroq)   bilan   bog'langan   qo'shma   gap   qismlari
orasida bog'lovchidan oldin vergul qo'yiladi. Gap oxirida nuqta qo'yiladi, chunki u darak gap.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    4 Ona tili va adabiyot — 3-bilet
1.  Bog'langan qo'shma gap qismlari orasidagi mazmun munosabatlarini misollar bilan tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Bog'langan qo'shma gap qismlari orasida quyidagi asosiy mazmun munosabatlari bo'ladi:
1)   payt   munosabati   —   voqealar   bir   vaqtda   yoki   ketma-ket   sodir   bo'ladi:   Qo'ng'iroq   chalindi   va
o'quvchilar sinfga kirishdi;
2) sabab-natija munosabati — birinchi qismdagi voqea ikkinchisining sababi bo'ladi: Kecha qattiq yomg'ir
yog'di va yo'llar loy bo'lib ketdi;
3)   zidlov   munosabati   —   qismlar   mazmunan   bir-biriga   qarama-qarshi   qo'yiladi:   U   ko'p   urindi,   lekin
maqsadiga erisha olmadi;
4) ayiruv munosabati — voqealar navbatma-navbat almashadi yoki biri tanlanadi: Goh shamol esadi, goh
yomg'ir yog'adi;
5) inkor munosabati — har ikki qismdagi voqea inkor qilinadi: Na kitob o'qidi, na dars tayyorladi;
6) qiyoslash munosabati: Akam shifokor, ukam esa o'qituvchi.
Mazmun   munosabati,   asosan,   qo'llangan   bog'lovchiga   bog'liq:   biriktiruv   bog'lovchilari   payt   va   sabab-
natijani, zidlov bog'lovchilari zidlovni, takroriy bog'lovchilar ayiruv va inkorni ifodalaydi.
2.  Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asari: yaratilishi, tuzilishi va asosiy timsollari.
 Namunaviy javob:
✔
«Qutadg'u bilig» («Baxtga eltuvchi bilim») — Yusuf Xos Hojib tomonidan 1069–1070-yillarda yaratilgan,
turkiy   tildagi   ilk   yirik   didaktik   doston.   Muallif   Bolasog'unda   tug'ilgan;   asarni   Qoshg'arda   yakunlab,
Qoraxoniylar hukmdori Tabg'achxonga taqdim etgan va «xos hojib» unvonini olgan.
Asar   masnaviy   shaklida,   aruzning   mutaqorib   bahrida   yozilgan,   olti   ming   baytdan   ortiq.   Unda   davlatni
adolat bilan boshqarish, ilm va aqlning qadri, odob-axloq masalalari to'rt ramziy obraz suhbatlari orqali
yoritiladi:
Kuntug'di — hukmdor, adolat timsoli;
Oyto'ldi — vazir, davlat va baxt timsoli;
O'gdulmish — Oyto'ldining o'g'li, aql timsoli;
O'zg'urmish — zohid, qanoat va oqibat timsoli.
Asar   g'oyasiga   ko'ra,   jamiyat   va   davlat   adolat,   aql-bilim   va   qanoat   asosida   qurilsa,   el-yurt   baxtiyor
bo'ladi. «Qutadg'u bilig» o'zbek adabiyoti tarixidagi eng muhim yodgorliklardan biridir.
3.  Gapga tinish belgilarini qo'ying va qismlar orasidagi mazmun munosabatini aniqlang: Goh osmon 
qovog'ini solar goh quyosh yarqirab chiqar edi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Goh osmon qovog'ini solar, goh quyosh yarqirab chiqar edi.
Tahlil: Bu bog'langan qo'shma gap. 1-qism: goh osmon qovog'ini solar (ega — osmon, kesim — qovog'ini
solar).   2-qism:   goh   quyosh   yarqirab   chiqar   edi   (ega   —   quyosh,   kesim   —   chiqar   edi).   Qismlar   takroriy
ayiruv bog'lovchisi goh...goh orqali bog'langan, ular orasida ayiruv munosabati bor: voqealar navbatma-
navbat almashib turadi.
Tinish   belgisi   izohi:   takroriy   bog'lovchilar   (goh...goh,   dam...dam,   yo...yo,   na...na)   bilan   bog'langan
qismlar orasiga, ikkinchi bog'lovchidan oldin vergul qo'yiladi. Gap oxiriga nuqta qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    5 Ona tili va adabiyot — 4-bilet
1.  Bog'langan qo'shma gapda tinish belgilarining ishlatilishini izohlang.
 Namunaviy javob:✔
Bog'langan qo'shma gapda tinish belgilari quyidagicha qo'llanadi:
1)  va,  hamda  bog'lovchilari  bilan  bog'langan  qismlar   orasiga   vergul  qo'yilmaydi:   Qor   yog'di   va   hamma
yoq oppoq bo'ldi;
2)  ammo,   lekin,   biroq,   balki  zidlov   bog'lovchilaridan   oldin   vergul   qo'yiladi:   Men   uni  chaqirdim,   lekin  u
eshitmadi;
3)   takroriy   bog'lovchilar   (goh...goh,   dam...dam,   yo...yo,   ham...ham,   na...na)   bilan   bog'langan   qismlar
orasiga vergul qo'yiladi: Na yomg'ir yog'di, na shamol esdi;
4)   -u   (-yu),   -da   yuklamalari  bilan   bog'langan  qismlarda   yuklama   chiziqcha   bilan  yoziladi,  ba'zan   undan
keyin vergul qo'yiladi: Eshik ochildi-yu, ichkariga sovuq havo kirdi;
5)   qismlarning   ichida   o'z   tinish   belgilari   bo'lsa   yoki   qismlar   keng   bo'lsa,   ular   orasiga   nuqtali   vergul
qo'yilishi mumkin.
Shuningdek,   qismlar   umumiy   ikkinchi   darajali   bo'lakka   ega   bo'lsa,   ular   orasiga   vergul   qo'yilmaydi:
Kechqurun shamol tindi va havo soviy boshladi.
2.  Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Hibat   ul-haqoyiq»   («Haqiqatlar   armug'oni»)   —   XII   asr   oxiri   –   XIII   asr   boshlarida   yaratilgan   didaktik
doston.   Muallif   Ahmad   Yugnakiy   Yugnak   qishlog'ida   tug'ilgan,   manbalarda   uning   ko'zi   ojiz   bo'lgani,
ammo ilm-fanni chuqur egallagani aytiladi. Asar Dod Sipohsolarbek nomli amirga bag'ishlangan.
Doston to'rtliklar  va  baytlardan  tuzilgan  bo'lib, aruz vaznida  yozilgan.  Unda  ilm-ma'rifatning  foydasi  va
jaholatning   zarari,   tilni   tiyish   va   so'z   odobi,   saxovat   va   baxillik,   kamtarlik   va   kibr,   qanoat,   halollik   kabi
axloqiy masalalar boblar bo'yicha yoritiladi.
Yugnakiy fikrini xalq maqollariga yaqin, ixcham va obrazli misralar bilan ifodalaydi; ko'p o'rinlarda tazod
(qarama-qarshilik) usulidan foydalanadi: ilmli va ilmsiz, saxiy va baxil qiyoslanadi.
«Hibat  ul-haqoyiq»  «Qutadg'u  bilig»  an'anasini  davom  ettirgan  va   turkiy   didaktik  adabiyotning  muhim
namunasi hisoblanadi.
3.  Gapga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Na daraxtlarning bargi qimirlar na qushlarning ovozi 
eshitilar edi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Na daraxtlarning bargi qimirlar, na qushlarning ovozi eshitilar edi.
Tahlil:   Bu   bog'langan   qo'shma   gap.   1-qism:   na   daraxtlarning   bargi   qimirlar   (ega   —   bargi,   kesim   —
qimirlar). 2-qism: na qushlarning ovozi eshitilar edi (ega — ovozi, kesim — eshitilar edi). Qismlar takroriy
inkor   bog'lovchisi   na...na   yordamida   bog'langan,   ular   orasida   inkor   munosabati   bor:   har   ikki   qismdagi
harakat inkor qilinadi va umumiy sokinlik manzarasi yaratiladi.
Tinish   belgisi   izohi:   na...na   takroriy   bog'lovchisi   bilan   bog'langan   qismlar   orasiga   ikkinchi   na   dan   oldin
vergul   qo'yiladi.   E'tibor   bering:   na...na   bilan   kelgan   kesim   bo'lishli   shaklda   bo'ladi,   inkor   ma'nosini
bog'lovchining o'zi beradi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    6 Ona tili va adabiyot — 5-bilet
1.  Ergashgan qo'shma gap, bosh gap va ergash gap haqida tushuncha bering.
 Namunaviy javob:✔
Qismlaridan   biri   ikkinchisiga   grammatik   va   mazmun   jihatdan   tobe   bo'lgan   qo'shma   gap   ergashgan
qo'shma   gap   deyiladi.   Hokim   qism   bosh   gap,   unga   tobe   bo'lib,   uni   izohlab,   to'ldirib   keladigan   qism
ergash gap deyiladi.
Ergash   gap   bosh   gapning   biror   bo'lagini   yoki   bosh   gapni   butunligicha   izohlaydi   va   qaysi   bo'lakka   mos
kelishiga   qarab   nomlanadi:   ega,  kesim,  to'ldiruvchi,   aniqlovchi   ergash   gaplar  hamda   hol  ergash   gaplar
(payt, o'rin, sabab, maqsad, shart, to'siqsiz, natija, ravish, miqdor-daraja, o'xshatish).
Ergash   gap   bosh   gapdan   oldin   ham,   keyin   ham   kelishi   mumkin:   Qo'ng'iroq   chalinganda,   o'quvchilar
sinfga kirishdi (ergash gap oldin); Shuni bilingki, vaqt qaytib kelmaydi (ergash gap keyin).
Bosh gapda ko'pincha ergash gapga ishora qiluvchi so'zlar (shu, shunday, o'sha, shuncha) bo'ladi. Ergash
gap   bosh   gapga   bog'lovchilar,   -sa   qo'shimchasi,   ko'makchilar,   nisbiy   so'zlar   va   boshqa   vositalar   bilan
bog'lanadi.
2.  Ahmad Yassaviy va uning «Hikmatlar»i haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Ahmad   Yassaviy   —   XII   asrda   yashagan   mutasavvif   shoir,   turkiy   xalqlar   orasida   tasavvufning   Yassaviya
tariqati asoschisi.  U Sayram shahrida  tug'ilgan,  umrining ko'p qismini  Yassi (hozirgi  Turkiston) shahrida
o'tkazgan. Uning qabri ustiga keyinchalik Amir Temur buyrug'i bilan maqbara qurdirilgan.
Yassaviy   she'rlari   «hikmat»   deb   ataladi   va   «Devoni   hikmat»   to'plamida   jamlangan.   Hikmatlar   xalqqa
tushunarli,   sodda   turkiy   tilda,   asosan   barmoq   vaznida   yozilgan;   ular   to'rtlik   bandlardan   iborat   bo'lib,
ko'pincha radifli keladi.
Hikmatlarning   asosiy   mavzulari:   Allohga   muhabbat,   nafsni   tiyish,   kamtarlik,   halollik,   yetim-yesirga,
kambag'allarga  mehr-shafqat,  o'limni yodda tutish,  oxirat haqida o'ylash. Shoir  o'z hayotini misol qilib,
insonni ma'naviy poklanishga da'vat etadi.
Yassaviy   hikmatlari   turkiy   xalqlar   orasida   keng   tarqalgan   va   keyingi   davr   so'fiyona   adabiyotiga   kuchli
ta'sir ko'rsatgan.
3.  Gapda bosh gap va ergash gapni aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Qo'ng'iroq 
chalinganda o'quvchilar shoshib sinfga kirishdi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Qo'ng'iroq chalinganda, o'quvchilar shoshib sinfga kirishdi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Qo'ng'iroq chalinganda (ega — qo'ng'iroq, kesim — chalinganda).
Bosh gap: o'quvchilar shoshib sinfga kirishdi (ega — o'quvchilar, kesim — kirishdi).
Ergash gap bosh gapdagi harakatning qachon bajarilganini bildiradi (qachon? — qo'ng'iroq chalinganda),
shuning   uchun   u   payt   ergash   gap.   Ergash   gap   bosh   gapga   -ganda   qo'shimchasi   (sifatdosh   +   o'rin-payt
kelishigi) orqali bog'langan.
Tinish belgisi izohi: ergash gap bosh gapdan oldin kelib, uning kesimi -ganda, -gach, -sa kabi shakllarda
bo'lsa, ergash gapdan keyin vergul qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    7 Ona tili va adabiyot — 6-bilet
1.  Ergash gapni bosh gapga bog'lovchi vositalarni misollar bilan tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Ergash gap bosh gapga quyidagi vositalar orqali bog'lanadi:
1)   ergashtiruv   bog'lovchilari:   chunki,   shuning   uchun,   agar,   garchi,   go'yo,   toki,   -ki   (-kim):   Darsga
kechikdim, chunki avtobus kelmadi; Shuni bilki, mehnat inson ziynatidir;
2) shart mayli qo'shimchasi -sa: Kitob o'qisang, bilimli bo'lasan;
3)   ko'makchilar   (sifatdosh   bilan):   uchun,   sababli,   so'ng,   kabi:   Havo   sovuq   bo'lgani   uchun,   sayohat
qoldirildi;
4) kelishik qo'shimchalari olgan sifatdoshlar: -ganda, -gani: Bahor kelganda, bog'lar gullaydi;
5) nisbiy so'zlar (kim — u, nima — shu, qayerda — o'sha yerda, qancha — shuncha, qanday — shunday):
Kim mehnat qilsa, u rohat ko'radi;
6)   yuklamalar   (ham,   -da)   va   deb   so'zi:   Garchi   charchagan   bo'lsa   ham,   ishini   tugatdi;   Onam   xursand
bo'lsin deb, a'lo o'qidim;
7) ohang (ayrim hollarda).
Bog'lovchi vosita ko'pincha ergash gapning turini aniqlashga yordam beradi, ammo yakuniy xulosa savol
va mazmunga qarab chiqariladi.
2.  Nosiruddin Rabg'uziyning «Qissasi Rabg'uziy» asari haqida ma'lumot bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Qissasi   Rabg'uziy»   («Rabg'uziy   qissalari»)   —   XIV   asr   boshida   (1309–1310-yillar)   Nosiruddin
Burhonuddin   Rabg'uziy   tomonidan   yozilgan   nasriy   asar.   Muallif   Raboti   O'g'uz   degan   joyda   tug'ilgani
uchun Rabg'uziy taxallusini olgan. Asar mo'g'ul amiri Nosiruddin To'qbug'aning iltimosi bilan yaratilgan.
Asarda payg'ambarlar haqidagi qissalar (Odam Ato, Nuh, Ibrohim, Yusuf, Muso, Sulaymon va boshqalar),
shuningdek,   xalq   orasida   mashhur   rivoyat   va   hikoyatlar   badiiy   qayta   ishlangan.   Nasriy   bayon   orasida
she'riy parchalar, g'azal va to'rtliklar ham keladi.
Asarning   eng   mashhur   qismlaridan   biri   —   Yusuf   va   Zulayho   qissasi;   unda   go'zallik,   sadoqat,   sabr   va
poklik ulug'lanadi. Qissalarda tabiat tasvirlari, ayniqsa bahor tasviri jonli berilgan.
«Qissasi Rabg'uziy» o'zbek badiiy nasrining ilk yirik namunalaridan biri bo'lib, XIV asr turkiy adabiy tilini
o'rganishda muhim manba hisoblanadi.
3.  Gapdagi bog'lovchi vositani aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Biz darsga kechikdik 
chunki yo'lda avtobus buzilib qoldi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Biz darsga kechikdik, chunki yo'lda avtobus buzilib qoldi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Biz darsga kechikdik (ega — biz, kesim — kechikdik).
Ergash gap: chunki yo'lda avtobus buzilib qoldi (ega — avtobus, kesim — buzilib qoldi).
Ergash gap bosh gapdagi harakatning sababini bildiradi (nima uchun kechikdik?), shuning uchun u sabab
ergash   gap.   Ergash   gap   bosh   gapga   chunki   ergashtiruv   bog'lovchisi   orqali   bog'langan   va   bosh   gapdan
keyin kelgan.
Tinish   belgisi   izohi:   chunki,   shuning   uchun,   toki,   go'yo   bog'lovchilari   bilan   bosh   gapdan   keyin   kelgan
ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi; vergul bog'lovchidan oldin qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    8 Ona tili va adabiyot — 7-bilet
1.  Ega ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh  gapning   egasini  izohlab  keladigan   yoki  bosh   gapda   ega  bo'lmaganda   uning  vazifasini  bajaradigan
ergash gap ega ergash gap deyiladi. U kim? nima? savollaridan biriga javob bo'ladi.
Bosh   gapda   ko'pincha   ega   o'rnida   u,   shu,   o'sha,   hamma   kabi   olmoshlar   keladi   va   ergash   gap   shu
olmoshning mazmunini ochadi.
Ega ergash gapning bog'lanish usullari:
1)   nisbiy   so'zlar   va   -sa   qo'shimchasi   yordamida   (ergash   gap   oldin   keladi):   Kim   mehnat   qilsa,   u   rohat
ko'radi; Kim ko'p o'qisa, o'sha ko'p biladi;
2)   -ki   bog'lovchisi   yordamida   (bosh   gap   oldin   keladi):   Shunisi   quvonarliki,   sinfimizdan   hamma
imtihondan o'tdi; Ma'lumki, Yer Quyosh atrofida aylanadi.
Tinish   belgisi:   ergash   gap   oldin   kelsa,   undan   keyin   vergul   qo'yiladi;   bosh   gap   -ki   bilan   tugasa,   -ki   dan
keyin vergul qo'yiladi.
Ega   ergash   gapli   qo'shma   gaplar   ko'pincha   xalq   maqollarida   uchraydi:   Kim   yaxshilik   qilsa,   u   yaxshilik
ko'radi.
2.  Lutfiy hayoti va ijodi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Mavlono Lutfiy — XIV asr ikkinchi yarmi – XV asrning birinchi yarmida yashagan, umrining ko'p qismini
Hirotda   o'tkazgan   buyuk   o'zbek   shoiri.   U   uzoq   umr   ko'rgan;   zamondoshlari  uni   «malik  ul-kalom»  (so'z
mulkining sultoni) deb ulug'lashgan.
Lutfiyning   turkiy   va   forsiy   tillardagi   devonlari,   «Gul   va   Navro'z»   dostoni   ma'lum.   «Gul   va   Navro'z»   —
Navro'z   ismli   shahzoda   va   Gul   ismli   malika   muhabbati   haqidagi   doston   bo'lib,   unda   vafo,   sadoqat
ulug'lanadi.
Lutfiy   g'azal   janrini   yuksak   darajaga   ko'targan;   uning   g'azallari   samimiyligi,   xalq   tiliga   yaqinligi,
ohangdorligi   bilan   ajralib   turadi.   U,   ayniqsa,   tuyuq   janrining   mohir   ustasi   sanaladi:   tuyuqlarida   tajnisli
qofiyalarni mahorat bilan qo'llagan.
Rivoyat qilinishicha, keksa Lutfiy yosh Alisherning bir g'azalini eshitib, uni yuksak baholagan. Navoiy ham
o'z   asarlarida   Lutfiyni   hurmat   bilan   tilga   olgan.  Lutfiy   ijodi   Navoiy  davri  she'riyati   uchun   muhim  zamin
bo'lgan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Kim vaqtini qadrlasa u maqsadiga 
erishadi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Kim vaqtini qadrlasa, u maqsadiga erishadi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Kim vaqtini qadrlasa (ega — kim, kesim — qadrlasa).
Bosh gap: u maqsadiga erishadi (ega — u, kesim — erishadi).
Ergash gap bosh gapdagi u olmoshining mazmunini ochadi va kim? savoliga javob beradi, shuning uchun
u ega ergash gap. Bog'lovchi vositalar: kim — u nisbiy so'zlari va -sa qo'shimchasi.
Tinish belgisi izohi: ergash gap bosh gapdan oldin kelib, -sa shaklidagi kesim bilan tugagani uchun undan
keyin vergul qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    9 Ona tili va adabiyot — 8-bilet
1.  Kesim ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh   gapning   kesimi   vazifasida   kelgan   ko'rsatish   olmoshining   (shu,   shunday,   bu)   mazmunini   ochib
beradigan ergash gap kesim ergash gap deyiladi. U nima? qanday? savollariga javob bo'ladi.
Kesim ergash gapli qo'shma gapda bosh gap odatda oldin keladi, uning kesimi shu, shunday, bu olmoshi
va -ki bog'lovchisidan iborat bo'ladi; ergash gap keyin kelib, bu kesimning mazmunini ochadi:
Maqsadim shuki, oliygohga o'qishga kiraman;
Otamning nasihati shu edi: halol mehnat qil.
Ikkinchi misolda ergash gap bosh gapga ohang orqali bog'langan va oldiga ikki nuqta qo'yilgan.
Tinish belgisi: -ki bog'lovchisidan keyin vergul qo'yiladi; bog'lovchi bo'lmasa va ergash gap bosh gapdagi
so'zni izohlasa, ikki nuqta yoki tire qo'yilishi mumkin.
Kesim ergash gap egadan ko'ra kesimni izohlashi bilan farq qiladi: bosh gapdagi ega (maqsadim, nasihat)
aniq bo'ladi, mazmuni ochilmagan bo'lak esa kesimdir.
2.  Alisher Navoiyning hayot yo'li haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Nizomiddin   Mir   Alisher   Navoiy   1441-yil   9-fevralda   Hirotda   tug'ilgan.   Otasi   G'iyosiddin   Kichkina
Temuriylar   saroyida   xizmat   qilgan.   Alisher   yoshligidan   she'rga   qiziqib,   bolaligidayoq   she'rlar   yoza
boshlagan; turkiy she'rlarini Navoiy, forsiylarini Foniy taxallusi bilan yozgan.
U   Hirot,   Mashhad   va   Samarqandda   tahsil   olgan.   Bolalikdagi   do'sti   Husayn   Boyqaro   1469-yilda   Hirot
taxtiga   o'tirgach,   Navoiy   muhrdor,   keyin   vazir   lavozimlarida   ishlagan,   «amiri   kabir»   unvonini   olgan.
Uning   homiyligida   madrasa,   xonaqoh,   shifoxona,   ko'priklar   qurilgan;   olim   va   shoirlarga   g'amxo'rlik
qilgan.
Navoiy ustozi va do'sti Abdurahmon Jomiy bilan yaqin bo'lgan. U «Xamsa», «Xazoyin ul-maoniy», «Lison
ut-tayr», «Mahbub ul-qulub», «Muhokamat ul-lug'atayn», «Majolis un-nafois» kabi asarlar yaratgan.
Navoiy  1501-yil 3-yanvarda  Hirotda  vafot  etgan.  U o'zbek  adabiy  tilining  asoschisi,  turkiy  tilning  buyuk
himoyachisi sifatida tarixga kirgan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Ustozimning orzusi shuki biz el-
yurtga munosib inson bo'laylik.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Ustozimning orzusi shuki, biz el-yurtga munosib inson bo'laylik.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Ustozimning orzusi shuki (ega — orzusi, kesim — shu; -ki — bog'lovchi).
Ergash gap: biz el-yurtga munosib inson bo'laylik (ega — biz, kesim — inson bo'laylik).
Ergash   gap   bosh   gapning   kesimi   bo'lib   kelgan   shu   olmoshining   mazmunini   ochadi   (orzusi   nima?),
shuning uchun u kesim ergash gap. U bosh gapga -ki bog'lovchisi orqali bog'langan va bosh gapdan keyin
kelgan.
Tinish belgisi izohi: bosh gap -ki bog'lovchisi  bilan tugaganda,  -ki dan keyin vergul qo'yiladi.  El-yurt juft
so'z bo'lgani uchun chiziqcha bilan yoziladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    10 Ona tili va adabiyot — 9-bilet
1.  To'ldiruvchi ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh gapdagi to'ldiruvchini izohlab keladigan yoki bosh gapda to'ldiruvchi bo'lmaganda uning vazifasini
bajaradigan   ergash   gap   to'ldiruvchi   ergash   gap   deyiladi.   U   kimni?   nimani?   kimga?   nimadan?   kabi
savollarga javob bo'ladi.
Bog'lanish usullari:
1) -ki bog'lovchisi orqali (bosh gap oldin, kesimi ko'pincha bilmoq, aytmoq, eshitmoq, ko'rmoq, sezmoq
fe'llari bilan ifodalanadi): Bilamanki, sen meni qo'llab-quvvatlaysan; Shuni unutmaki, ona — muqaddas;
2)   nisbiy  so'zlar  va   -sa   qo'shimchasi   orqali:  Kim   so'rasa,  unga  yordam   beraman;  Nimani   va'da   qilsang,
shuni bajar;
3) deb so'zi orqali: Ertaga sinov bo'ladi, deb e'lon qilishdi.
Tinish belgisi: -ki dan keyin vergul qo'yiladi; ergash gap oldin kelib -sa bilan tugasa, undan keyin vergul
qo'yiladi.
To'ldiruvchi ergash gap ko'pincha nutq va fikrni ifodalovchi fe'llar bilan bog'liq bo'lgani uchun ko'chirma
gapni o'zlashtirma gapga aylantirishda ham keng qo'llanadi.
2.  Alisher Navoiyning «Xamsa» asari tarkibi va ahamiyati haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Xamsa»   («Beshlik»)   —   besh   dostondan   iborat   yirik   asar.   Xamsachilik   an'anasini   ozarbayjon   shoiri
Nizomiy   Ganjaviy   boshlagan,   keyin   hindistonlik   Xusrav   Dehlaviy   davom   ettirgan.   Navoiy   turkiy   tilda
birinchi to'liq «Xamsa»ni 1483–1485-yillarda, juda qisqa muddatda yaratgan.
Tarkibi:
1) «Hayrat ul-abror» — falsafiy-ta'limiy doston;
2) «Farhod va Shirin» — ishq, mehnat va qahramonlik dostoni;
3) «Layli va Majnun» — ishq va sadoqat fojiasi;
4) «Sab'ai sayyor» — Bahrom va yetti musofir hikoyalari;
5) «Saddi Iskandariy» — adolatli shoh va komil inson haqidagi doston.
Navoiy   o'tmishdoshlari   mavzularini   takrorlamay,   ularga   yangi   mazmun   bergan:   dostonlarida
insonparvarlik, adolat, ilm-ma'rifat, sof muhabbat va do'stlik g'oyalarini ilgari surgan.
Ahamiyati:  «Xamsa»   bilan  Navoiy  turkiy  tilning   badiiy   imkoniyatlari  fors  tilidan   kam emasligini   amalda
isbotlagan; asar o'zbek mumtoz adabiyotining cho'qqisi hisoblanadi.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Hamma biladiki kitob bilim 
manbaidir.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Hamma biladiki, kitob bilim manbaidir.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Hamma biladiki (ega — hamma, kesim — biladi; -ki — bog'lovchi).
Ergash gap: kitob bilim manbaidir (ega — kitob, kesim — manbaidir).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   biladi  fe'lining   ma'nosini   to'ldiradi   va   nimani?   savoliga   javob   beradi   (hamma
nimani   biladi?),   ya'ni   bosh   gapda   yetishmayotgan   to'ldiruvchi   vazifasini   bajaradi.   Shuning   uchun   u
to'ldiruvchi ergash gap. Bog'lovchi vosita — -ki.
Tinish   belgisi   izohi:   bosh   gap   -ki   bog'lovchisi   bilan   tugaganda,   -ki   dan   keyin   vergul   qo'yiladi.   -ki
bog'lovchisi o'zidan oldingi so'zga qo'shib yoziladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    11 Ona tili va adabiyot — 10-bilet
1.  Aniqlovchi ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh   gapdagi   biror   otlashgan   bo'lakning   belgisini   izohlab   keladigan   ergash   gap   aniqlovchi   ergash   gap
deyiladi. U qanday? qanaqa? qaysi? savollariga javob bo'ladi.
Bosh gapda izohlanayotgan so'z oldida ko'pincha shunday, shu, o'sha, bir ko'rsatish olmoshlari keladi.
Bog'lanish usullari:
1) -ki bog'lovchisi  orqali (bosh gap oldin): Shunday  kitoblar  borki, ular  inson  hayotini o'zgartiradi;  Men
bir odamni bilamanki, u yuzta kitobni yoddan biladi;
2)   nisbiy   so'zlar   va   -sa   qo'shimchasi   orqali   (ergash   gap   oldin):   Qanday   ishni   boshlasang,   o'sha   ishni
oxiriga yetkaz.
Tinish belgisi: -ki dan keyin vergul qo'yiladi; ergash gap oldin kelsa, undan keyin vergul qo'yiladi.
Aniqlovchi   ergash   gapni   boshqa   turlardan   farqlash   uchun   bosh   gapdagi   qaysi   so'z   izohlanayotganiga
e'tibor   beriladi:   agar   ergash   gap   ot   bilan   ifodalangan   bo'lakning   belgisini   ochsa,   u   aniqlovchi   ergash
gapdir.
2.  «Hayrat ul-abror» dostonining mavzusi, tuzilishi va g'oyasi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Hayrat   ul-abror»   («Yaxshilarning   hayratlanishi»)   —   Navoiy   «Xamsa»sining   birinchi   dostoni,   falsafiy-
ta'limiy asar. Dostonda inson, jamiyat, axloq va e'tiqod masalalari yoritiladi.
Tuzilishi: doston an'anaviy muqaddima boblari (hamd, na't, munojot, ustozlar madhi va boshqalar) bilan
boshlanadi. Asosiy qism yigirma maqolatdan iborat; har bir maqolat biror axloqiy-falsafiy masala (iymon,
saxovat,   adab,   kamtarlik,   rostlik,   ilm,   adolat   va   boshqalar)   haqida   bo'lib,   uning   g'oyasini   dalillovchi
hikoyat bilan yakunlanadi.
Mashhur hikoyatlardan biri — Hotami Toy haqidagi hikoyat: unda o'z mehnati bilan kun ko'ruvchi, hech
kimdan minnat ko'tarmaydigan qariya Hotamdan ham saxiyroq deb ko'rsatiladi.
G'oyasi:   shoir   insonni   halollik,   saxovat,   adolat,   ilm   va   kamtarlikka   chorlaydi,   zulm,   ikkiyuzlamachilik,
baxillikni qoralaydi. Doston keyingi to'rt doston uchun g'oyaviy muqaddima vazifasini ham o'taydi.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Shunday do'stlar borki ular og'ir 
kunda seni yolg'iz qoldirmaydi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Shunday do'stlar borki, ular og'ir kunda seni yolg'iz qoldirmaydi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Shunday do'stlar borki (ega — do'stlar, kesim — bor; shunday — aniqlovchi; -ki — bog'lovchi).
Ergash gap: ular og'ir kunda seni yolg'iz qoldirmaydi (ega — ular, kesim — qoldirmaydi).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   do'stlar   so'zining   belgisini   ochadi   va   qanday?   savoliga   javob   beradi   (qanday
do'stlar?). Bosh  gapdagi  shunday  olmoshi ham shunga  ishora qiladi.  Demak, bu aniqlovchi  ergash  gap.
Bog'lovchi vosita — -ki.
Tinish belgisi izohi: bosh gap -ki bilan tugagani uchun -ki dan keyin vergul qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    12 Ona tili va adabiyot — 11-bilet
1.  Payt ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh   gapdagi   voqea-hodisaning   bajarilish   vaqtini   bildiradigan   ergash   gap   payt   ergash   gap   deyiladi.   U
qachon? qachondan beri? qachongacha? savollariga javob bo'ladi.
Payt ergash gap odatda bosh gapdan oldin keladi va bosh gapga quyidagi vositalar bilan bog'lanadi:
1)   -ganda,   -gach,   -guncha,   -gandan   keyin   (so'ng),   -ar   ekan   shakllari:   Bahor   kelganda,   bog'lar   gullaydi;
Dars tugagach, biz uyga qaytdik; Sen kelguncha, men kitob o'qib turaman;
2) -sa qo'shimchasi: Kun botsa, salqin tushadi;
3) nisbiy so'zlar: Qachon chaqirsang, o'shanda kelaman;
4) -ki bog'lovchisi (bosh gap oldin): Endi uyga yetgan edimki, yomg'ir quyib berdi.
Tinish   belgisi:   ergash   gap   oldin   kelsa,   undan   keyin   vergul   qo'yiladi;   bosh   gap   -ki   bilan   tugasa,   -ki   dan
keyin vergul qo'yiladi.
Payt   ergash   gapni   payt   holi   bilan   farqlash   kerak:   ergash   gapning   o'z   egasi   va   kesimi   bo'ladi   (Qor
yog'ganda, bolalar chana uchdi), payt holi esa sodda gap bo'lagidir (Qishda bolalar chana uchdi).
2.  «Farhod va Shirin» dostonining syujeti va Farhod obrazi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Farhod   va   Shirin»   —   «Xamsa»ning   ikkinchi   dostoni.   Farhod   —   Chin   xoqonining   yagona   o'g'li.   U
yoshligidanoq   ilm   va   hunarlarni,   jumladan,   toshtaroshlik,   naqqoshlik,   me'morlikni   puxta   egallaydi.
Iskandar oynasida ko'rgan ko'rinishlar uni Armaniston tomon yetaklaydi.
Armanistonda   Farhod   tog'dan   ariq   qazib,   xalqni   suvga   muhtojlikdan   qutqaradi   va   malika   Shirin   bilan
uchrashib,  unga   oshiq  bo'ladi.  Shirinni  tortib  olmoqchi  bo'lgan  Eron  shohi  Xusrav  Parviz  Armanistonga
qo'shin   tortadi.   Farhod   jasorat   bilan   yurtni   himoya   qiladi,   ammo   xiyonat   tufayli   asir   tushadi.   Xusrav
yuborgan kampir «Shirin o'ldi» degan yolg'on xabarni yetkazadi va Farhod qayg'udan jon beradi. Shirin
ham uning qabri ustida vafot etadi.
Farhod   obrazi   —   Navoiy   orzusidagi   komil   inson:   u   bilimli,   hunarmand,   mehnatkash,   sof   muhabbatli,
mard va xalqparvar.  Doston orqali shoir mehnat, ilm, sadoqat va do'stlikni (Farhod va Shopur  do'stligi)
ulug'laydi, zulm va hiylani qoralaydi.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Ota-onam xursand bo'lsin deb men 
a'lo baholarga o'qiyman.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Ota-onam xursand bo'lsin deb, men a'lo baholarga o'qiyman.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Ota-onam xursand bo'lsin deb (ega — ota-onam, kesim — xursand bo'lsin).
Bosh gap: men a'lo baholarga o'qiyman (ega — men, kesim — o'qiyman).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   harakatning   maqsadini   bildiradi   va   nima   maqsadda?   savoliga   javob   beradi,
shuning uchun u maqsad ergash gap. Uning kesimi buyruq-istak maylida (bo'lsin) bo'lib, bosh gapga deb
so'zi orqali bog'langan.
Tinish   belgisi   izohi:   ergash   gap   bosh   gapdan   oldin   kelganda,   deb   so'zidan   keyin   vergul   qo'yiladi.   Ota-
onam juft so'z bo'lgani uchun chiziqcha bilan yoziladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    13 Ona tili va adabiyot — 12-bilet
1.  Sabab va maqsad ergash gapli qo'shma gaplarni qiyoslab tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Sabab   ergash   gap   bosh   gapdagi   voqea-hodisaning   sababini   bildiradi   va   nima   uchun?   nima   sababdan?
savollariga javob bo'ladi. Bog'lovchi vositalari: chunki, shuning uchun, negaki bog'lovchilari; -gani uchun,
-gani sababli, -ganidan shakllari; -ki bog'lovchisi.
Masalan: Havo sovuq bo'lgani uchun, sayohat qoldirildi; U kelmadi, chunki betob edi.
Maqsad ergash gap bosh gapdagi harakatning qaysi maqsadda bajarilishini bildiradi va nima maqsadda?
nega?   savollariga   javob   bo'ladi.   Uning  kesimi   ko'pincha   buyruq-istak   maylida   (-ay,  -sin)   keladi   va   bosh
gapga deb so'zi, toki, -ki bog'lovchilari bilan bog'lanadi.
Masalan: Hamma eshitsin deb, u baland ovozda gapirdi; Ko'p o'qi, toki bilimli bo'lgin.
Farqi:  sabab  ergash  gapdagi  voqea  bosh  gapdagidan   oldin  yoki  u bilan  bir  vaqtda  mavjud  bo'ladi  (real
sabab), maqsad ergash gapdagi voqea esa hali amalga oshmagan, kutilayotgan natija (istak) bo'ladi.
Tinish   belgisi:   ergash   gap   oldin   kelsa,   undan   keyin;   chunki,   toki   bilan   keyin   kelsa,   bog'lovchidan   oldin
vergul qo'yiladi.
2.  «Layli va Majnun» dostoni haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Layli   va   Majnun»   —   «Xamsa»ning   uchinchi   dostoni   bo'lib,   arab   xalqlari   orasida   mashhur   ishq   qissasi
asosida yaratilgan.
Arab   qabilasi   boshlig'ining   o'g'li   Qays   maktabda   Layli   bilan   tanishib,   unga   oshiq   bo'ladi.   Ularning
muhabbati   el   og'ziga   tushadi,   Laylining   ota-onasi   uni   Qaysga   berishdan   bosh   tortadi.   Ayriliq   azobidan
Qays   cho'llarga   bosh   olib   ketadi,   odamlar   uni   Majnun   (devona)   deb   ataydilar.   Otasi   uni   davolash
umidida   Ka'baga   olib   boradi,   ammo   Majnun   ishqdan   voz   kechmaydi.   Navfal   ismli   botir   Majnunga
yordam bermoqchi bo'lib, Layli qabilasi bilan jang qiladi, lekin maqsadga  erisholmaydi. Layli istamagan
holda   Ibn   Salomga   uzatiladi,   ammo   sadoqatini   saqlaydi.   Oxir-oqibat   Layli   hijron   dardida   vafot   etadi,
Majnun ham uning qabri ustida jon beradi.
Dostonda sof, fidokor muhabbat, sadoqat ulug'lanadi, inson tuyg'ularini cheklovchi eskicha qarashlar va
zo'ravonlik   qoralanadi.   Majnun   obrazi   —   oshiqlik   va   vafoning   ramzi;   Navoiy   unga   chuqur   hamdardlik
bilan qaraydi.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Agar biz tabiatni asrasak u ham bizni 
saxovat bilan siylaydi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Agar biz tabiatni asrasak, u ham bizni saxovat bilan siylaydi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Agar biz tabiatni asrasak (ega — biz, kesim — asrasak).
Bosh gap: u ham bizni saxovat bilan siylaydi (ega — u, kesim — siylaydi).
Ergash gap bosh gapdagi voqeaning qanday shart bilan amalga oshishini bildiradi va qanday shart bilan?
savoliga   javob   beradi,   shuning   uchun   u   shart   ergash   gap.   Bog'lovchi   vositalar:  agar   bog'lovchisi   va   -sa
(asrasak) qo'shimchasi.
Tinish belgisi izohi: shart ergash gap bosh gapdan oldin kelib, kesimi -sa shaklida bo'lgani uchun undan
keyin vergul qo'yiladi. Agar bog'lovchisidan keyin vergul qo'yilmaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    14 Ona tili va adabiyot — 13-bilet
1.  Shart ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh gapdagi voqea-hodisaning amalga oshishi uchun zarur bo'lgan shartni bildiradigan ergash gap shart
ergash gap deyiladi. U qanday shart bilan? qachon? savollariga javob bo'ladi.
Shart  ergash   gap  odatda   bosh  gapdan  oldin  keladi.  Uning  asosiy  grammatik  belgisi  —  kesimning  shart
mayli shaklida (-sa) bo'lishi. Ko'pincha agar, basharti, mabodo, bordi-yu bog'lovchilari ham qo'llanadi:
Agar havo ochiq bo'lsa, ertaga tog'ga chiqamiz;
Mabodo kechiksang, bizni kutma;
Mehnat qilsang, murodingga yetasan.
Ba'zan   shart   ergash   gap   -dimi,   -mi   so'roq   yuklamasi   bilan   ham   ifodalanadi:   Bir   so'z   berdimi,   albatta
bajaradi.
Tinish   belgisi:   shart   ergash   gapdan   keyin   vergul   qo'yiladi.   Bog'lovchisiz   shart   munosabatida   esa   tire
qo'yiladi: Mehnat qilasan — rohat ko'rasan.
Shart ergash gapni to'siqsiz ergash gapdan farqlash lozim: to'siqsiz ergash gap -sa ham, garchi...-sa ham
shaklida bo'lib, bosh gapdagi voqeaga zid sharoitni bildiradi.
2.  «Sab'ai sayyor» dostoni haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Sab'ai   sayyor»   («Yetti   sayyora»   yoki   «Yetti   sayyoh»)   —   «Xamsa»ning   to'rtinchi   dostoni.   Uning   bosh
qahramoni — Eron shohi Bahrom.
Bahrom   chang   chalishda   tengsiz   bo'lgan   go'zal   kanizak   Diloromni   sevib   qoladi.   Ovda   Bahrom   mohirlik
ko'rsatganda, Dilorom buni mashq natijasi deb aytadi; g'azablangan shoh uni cho'lga haydatib yuboradi.
So'ng hijron dardida qolgan Bahrom uchun yetti iqlimdan yetti malika keltirilib, haftaning har kuniga mos
yetti rangli  qasr  quriladi.  Bahrom  har  kuni  bir  qasrda  bo'lib,  yetti musofirdan  yetti hikoya tinglaydi.  Bu
hikoyalarda   sadoqat,   do'stlik,   rostgo'ylik,   mehnat   va   hunar   ulug'lanadi.   Oxirida   Bahrom   Diloromni
topadi, ammo aysh-ishratga berilib, davlat ishlarini unutadi va ov paytida botqoqqa botib halok bo'ladi.
Doston   g'oyasi:   hukmdor   xalq   taqdiri   uchun   mas'ul,   u   aysh-ishrat   va   g'urur   bilan   emas,   adolat   va   aql
bilan yashashi kerak. Doston ichidagi hikoyalar asarning badiiy-g'oyaviy qimmatini oshiradi.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Garchi yo'l uzoq va og'ir bo'lsa ham 
sayohatchilar manzilga yetib kelishdi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Garchi yo'l uzoq va og'ir bo'lsa ham, sayohatchilar manzilga yetib kelishdi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Garchi yo'l uzoq va og'ir  bo'lsa ham (ega — yo'l, kesim — uzoq  va og'ir bo'lsa ham; kesim
uyushgan).
Bosh gap: sayohatchilar manzilga yetib kelishdi (ega — sayohatchilar, kesim — yetib kelishdi).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   voqeaga   zid,   lekin   unga   to'sqinlik   qila   olmagan   sharoitni   bildiradi,   shuning
uchun   u   to'siqsiz   ergash   gap.   Bog'lovchi   vositalar:   garchi   bog'lovchisi,   -sa   qo'shimchasi   va   ham
yuklamasi.
Tinish   belgisi   izohi:   to'siqsiz   ergash   gap   oldin   kelgani   uchun   undan   keyin   (ham   dan   so'ng)   vergul
qo'yiladi. Uyushgan kesimlar orasida va bog'lovchisi bo'lgani uchun vergul qo'yilmaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    15 Ona tili va adabiyot — 14-bilet
1.  To'siqsiz ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh gapdagi voqea-hodisaga zid bo'lgan, lekin uning amalga oshishiga to'sqinlik qila olmagan sharoitni
bildiradigan ergash gap to'siqsiz ergash gap deyiladi. U nimaga qaramay? savoliga javob bo'ladi.
Bog'lanish vositalari:
1) -sa ham (-sa-da) shakli: Kun sovuq bo'lsa ham, bolalar hovlida o'ynashdi;
2)   garchi,   garchand   bog'lovchilari   -sa   ham   bilan   birga:   Garchi   u   charchagan   bo'lsa   ham,   ishini   oxiriga
yetkazdi;
3) -ganiga qaramay, -sa-da shakllari: Yomg'ir yog'ayotganiga qaramay, futbol o'yini davom etdi;
4) nisbiy so'zlar bilan: Qancha urinsa ham, eshikni ocholmadi.
To'siqsiz ergash gap odatda bosh gapdan oldin keladi va undan keyin vergul qo'yiladi.
Shart ergash gapdan farqi: shart ergash gapdagi  voqea  bosh gapdagi voqeani  yuzaga  keltiradi, to'siqsiz
ergash gapdagi voqea esa bosh gapdagi voqeaga qarshi turadi, ammo uni to'xtata olmaydi. Mazmunan
to'siqsiz ergash gapli qo'shma gap zidlov munosabatli bog'langan qo'shma gapga yaqin: Charchagan edi,
lekin ishini tugatdi.
2.  «Saddi Iskandariy» dostoni va Iskandar obrazi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Saddi   Iskandariy»   («Iskandar   devori»)   —   «Xamsa»ning   beshinchi,   yakunlovchi   dostoni.   Unda
Iskandarning hayoti, yurishlari va davlatni boshqarishi tasvirlanadi.
Navoiy Iskandarni oddiy bosqinchi sifatida emas, balki adolatli, bilimdon, donishmand hukmdor sifatida
tasvirlaydi.   Iskandar   qarorlarini   olimlar,   ayniqsa   ustozi   Arastu   (Aristotel)   bilan   maslahatlashib   qabul
qiladi, ilm-fanga homiylik qiladi, zulmga qarshi kurashadi. Dostonning nomi Iskandar xalqni yovuz Yajuj-
Majuj qabilalari hujumidan himoya qilish uchun qurdirgan mustahkam devor bilan bog'liq.
Dostonda   Iskandarning   Doro   bilan   urushi,   turli   mamlakatlarga   yurishlari,   Hindiston,   Chin,   Mag'rib
bo'ylab   sayohatlari,   dengiz   tubiga   tushishi   kabi   epizodlar   bor.   Har   bir   bob   oxirida   shoir   pand-nasihat
bilan murojaat qiladi.
Iskandar   umrining   so'nggida   onasiga   maktub   yozib,   dunyo   boyligi   o'tkinchi   ekanini   anglatadi.   Navoiy
Iskandar obrazi orqali ideal hukmdor — adolatli, ma'rifatli shoh haqidagi orzusini ifodalagan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Qayerda ahillik bo'lsa o'sha yerda 
baraka bo'ladi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Qayerda ahillik bo'lsa, o'sha yerda baraka bo'ladi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Qayerda ahillik bo'lsa (ega — ahillik, kesim — bo'lsa).
Bosh gap: o'sha yerda baraka bo'ladi (ega — baraka, kesim — bo'ladi; o'sha yerda — o'rin holi).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   voqeaning   bo'ladigan   o'rnini   bildiradi   va   qayerda?   savoliga   javob   beradi,
shuning   uchun   u   o'rin   ergash   gap.   Bog'lovchi   vositalar:   qayerda   —   o'sha   yerda   nisbiy   so'zlari   va   -sa
qo'shimchasi.
Tinish belgisi izohi:  o'rin ergash  gap  bosh gapdan  oldin  kelgani  uchun undan  keyin vergul  qo'yiladi. Bu
gap mazmunan maqolga yaqin, umumlashgan fikrni ifodalaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    16 Ona tili va adabiyot — 15-bilet
1.  O'rin va ravish (holat) ergash gapli qo'shma gaplar haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
O'rin   ergash   gap   bosh   gapdagi   voqeaning   bajarilish   o'rnini   bildiradi   va   qayerda?   qayerga?   qayerdan?
savollariga javob bo'ladi. U bosh gapga nisbiy so'zlar (qayerda — o'sha yerda, qayerga — o'sha yoqqa) va
-sa qo'shimchasi yordamida bog'lanadi:
Qayerda ilm bo'lsa, o'sha yerda taraqqiyot bo'ladi;
Qayoqqa qarasang, o'sha tomonda paxtazor.
Ravish (holat) ergash gap bosh gapdagi harakatning qanday tarzda, qay holatda bajarilishini bildiradi va
qanday?   qay   tarzda?   savollariga   javob   bo'ladi.   Bog'lovchi   vositalar:   qanday   —   shunday,   qanaqa   —
shunaqa nisbiy so'zlari va -sa qo'shimchasi; -ki bog'lovchisi:
Ustoz qanday o'rgatgan bo'lsa, biz shunday bajardik;
U shunday ehtiyotkorlik bilan yurdiki, hech kim sezmadi (bu gapda natija mazmuni ham bor).
Ikkala turda ham ergash gap oldin kelsa, undan keyin vergul qo'yiladi; bosh gap -ki bilan tugasa, -ki dan
keyin vergul qo'yiladi.
Bu   ergash   gaplarni   o'rin   holi   va   ravish   holidan   farqlash   uchun   ergash   gapda   alohida   ega-kesim   bor-
yo'qligiga e'tibor beriladi.
2.  Navoiy lirikasi: «Xazoyin ul-maoniy» va undagi devonlar haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Navoiy   lirik   merosining   asosiy   qismi   «Xazoyin   ul-maoniy»   («Ma'nolar   xazinasi»)   nomli   kulliyotda
jamlangan.   Shoir   uni   umrining   so'nggi   yillarida   tuzgan   va   inson   umrining   to'rt   fasliga   moslab   to'rt
devonga ajratgan:
1) «G'aroyib us-sig'ar» («Bolalik g'aroyibotlari»);
2) «Navodir ush-shabob» («Yigitlik nodirotlari»);
3) «Badoe' ul-vasat» («O'rta yosh badialari»);
4) «Favoyid ul-kibar» («Keksalik foydalari»).
Devonlarda  g'azal,  muxammas, musaddas,  mustazod,  tarje'band,  qasida,  qit'a,  ruboiy, tuyuq, fard kabi
o'nlab janrlardagi she'rlar bor; ularning eng ko'pi g'azallardir.
Navoiy g'azallarining asosiy mavzulari: ilohiy va insoniy ishq, yor go'zalligi, vafo va sadoqat, hijron dardi,
ilm va axloq, zamona nosozliklaridan shikoyat, do'stlik, kamtarlik. Ularda tashbeh, tazod, tajnis, tanosub,
iyhom kabi badiiy san'atlar mahorat bilan qo'llangan.
Shuningdek, Navoiyning forsiy she'rlari Foniy taxallusi bilan «Devoni Foniy»da jamlangan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Qancha ko'p kitob o'qisang shuncha 
ko'p narsani bilasan.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Qancha ko'p kitob o'qisang, shuncha ko'p narsani bilasan.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Ergash gap: Qancha ko'p kitob o'qisang (ega — yashirin, sen; kesim — o'qisang).
Bosh gap: shuncha ko'p narsani bilasan (ega — yashirin, sen; kesim — bilasan).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   harakatning   miqdori   va   darajasini   bildiradi,   qancha?   qay   darajada?   savoliga
javob beradi. Shuning uchun u miqdor-daraja ergash gap. Bog'lovchi vositalar: qancha — shuncha nisbiy
so'zlari va -sa qo'shimchasi.
Tinish belgisi izohi: ergash gap bosh gapdan oldin kelib, kesimi -sa shaklida bo'lgani uchun undan keyin
vergul qo'yiladi. Egalar shaxs-son qo'shimchasidan (-ng, -san) aniqlanadi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    17 Ona tili va adabiyot — 16-bilet
1.  Miqdor-daraja va o'xshatish (chog'ishtirish) ergash gapli qo'shma gaplar haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Miqdor-daraja ergash gap bosh gapdagi harakat yoki belgining miqdori, darajasini bildiradi, qancha? qay
darajada?   savollariga   javob   bo'ladi.   U   bosh   gapga   qancha   —   shuncha,   qanchalik   —   shunchalik   nisbiy
so'zlari va -sa qo'shimchasi yordamida bog'lanadi:
Qancha ko'p mehnat qilsang, shuncha ko'p hosil olasan;
Odam qanchalik bilimli bo'lsa, shunchalik kamtar bo'ladi.
O'xshatish   ergash   gap   bosh   gapdagi   voqeani   boshqa   voqeaga   o'xshatish,   qiyoslash   orqali   izohlaydi   va
qanday?   xuddi   nimaday?   savollariga   javob   bo'ladi.   Bog'lovchi   vositalar:   go'yo,   xuddi,   go'yoki
bog'lovchilari, -dek, -day, kabi qo'shimcha va ko'makchilar, -ki bog'lovchisi:
U shunday jilmaydiki, go'yo xonaga quyosh nuri tushdi;
Hamma jim bo'lib qoldi, xuddi vaqt to'xtab qolgandek.
Tinish   belgisi:   miqdor-daraja   ergash   gap   oldin   kelsa,   undan   keyin   vergul;   o'xshatish   ergash   gap   go'yo,
xuddi bilan bosh gapdan keyin kelsa, bog'lovchidan oldin vergul qo'yiladi.
2.  Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Mahbub   ul-qulub»   («Ko'ngillarning   sevgani»)   —   Navoiyning   umrining   oxirida,   1500-yilda   yozilgan
nasriy-didaktik   asari.   Unda   shoirning   butun   hayotiy   tajribasi,   jamiyat   va   inson   haqidagi   qarashlari
umumlashtirilgan.
Asar uch qismdan iborat:
1)   birinchi   qismda   jamiyatdagi   turli   toifa   va   kasb   egalari   —   podshohlar,   vazirlar,   qozilar,   muftiylar,
shoirlar,   muallimlar,   tabiblar,   savdogarlar,   dehqonlar   va   boshqalar   —   tasvirlanib,   ularning   yaxshi   va
yomon tomonlari ko'rsatiladi;
2)   ikkinchi   qismda   axloqiy   fazilatlar   va   illatlar:   saxovat,   kamtarlik,   sabr,   qanoat,   adab,   rostgo'ylik,   va
aksincha, baxillik, kibr kabilar haqida so'z yuritiladi;
3) uchinchi qism hikmatli so'zlar, pand-nasihatlar va qisqa tanbehlardan tashkil topgan.
Asar saj' (qofiyali nasr) uslubida,  ixcham va obrazli  tilda yozilgan,  nasriy matn orasida she'riy parchalar
ham  bor.  Undagi   ko'plab  fikrlar  hikmatli  so'z   sifatida  xalq   orasida   keng   tarqalgan.   «Mahbub   ul-qulub»
bugungi kunda ham tarbiyaviy ahamiyatini yo'qotmagan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Bahor shunday tez kirib keldiki 
bog'lar bir haftada oppoq gulga burkandi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Bahor shunday tez kirib keldiki, bog'lar bir haftada oppoq gulga burkandi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Bahor shunday tez kirib keldiki (ega — bahor, kesim — kirib keldi; shunday tez — ravish holi; -
ki — bog'lovchi).
Ergash gap: bog'lar bir haftada oppoq gulga burkandi (ega — bog'lar, kesim — burkandi).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   harakatning   natijasini   bildiradi:   bahorning   tez   kelishi   natijasida   bog'lar   gulga
burkangan.   Bosh   gapdagi   shunday   so'zi   daraja   ko'rsatkichi   bo'lib,   ergash   gapga   ishora   qiladi.   Shuning
uchun bu natija ergash gap.
Tinish belgisi izohi: bosh gap -ki bog'lovchisi bilan tugagani uchun -ki dan keyin vergul qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    18 Ona tili va adabiyot — 17-bilet
1.  Natija ergash gapli qo'shma gap haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Bosh   gapdagi   voqea-hodisadan   kelib   chiqadigan   natijani   bildiradigan   ergash   gap   natija   ergash   gap
deyiladi. U natijada nima bo'ldi? savoliga javob bo'ladi.
Natija   ergash   gap   doimo   bosh   gapdan   keyin   keladi.   Bosh   gapda   ko'pincha   shunday,   shu   qadar,
shunchalik, juda kabi daraja bildiruvchi so'zlar bo'ladi va bosh gap -ki bog'lovchisi bilan tugaydi:
Kun shu qadar issiq ediki, ko'chada hech kim ko'rinmasdi;
U shunday qiziqarli gapirdiki, hamma maroq bilan tingladi.
Ergash   gap   bosh   gapga   natijada,   shuning   uchun,   -ki   dek   bog'lovchi   vositalar   bilan   ham   bog'lanishi
mumkin: Yo'l sirpanchiq edi, shuning uchun mashinalar sekin yurardi (bu yerda sabab-natija munosabati
shuning uchun bog'lovchisi bilan ifodalangan).
Tinish   belgisi:   -ki   bog'lovchisidan   keyin   vergul   qo'yiladi;   shuning   uchun   bog'lovchisidan   oldin   vergul
qo'yiladi.
Natija   ergash   gapni   sabab   ergash   gapdan   farqlash   lozim:   sabab   ergash   gapli   qo'shma   gapda   sabab
ergash gapda,  natija bosh gapda  bo'ladi; natija ergash gapda  esa aksincha — sabab bosh gapda,  natija
ergash gapda ifodalanadi.
2.  Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va lirikasi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yil 14-fevralda Andijonda, Farg'ona hokimi Umarshayx Mirzo oilasida
tug'ilgan.  Otasi vafotidan so'ng, o'n ikki yoshida Farg'ona taxtiga  o'tirgan.  Samarqandni  egallash  uchun
kurashgan,   ammo   Shayboniyxon   bilan   to'qnashuvlardan   keyin   vatanni   tark   etib,   1504-yilda   Kobulni
egallagan.   1526-yilda   Panipat   jangida   g'alaba   qozonib,   Hindistonda   Boburiylar   sulolasiga   asos   solgan.
1530-yilda Agrada vafot etgan.
Bobur iste'dodli shoir, olim va tarixchi bo'lgan. Uning devoni, «Boburnoma», aruz haqidagi risola, fiqhga
oid «Mubayyin» asari, «Xatti Boburiy» yozuvi ma'lum.
Bobur  lirikasida  g'azal  va  ruboiy  yetakchi  o'rin  tutadi.   Uning  ruboiylari o'zbek   she'riyatidagi   eng  yaxshi
namunalardan   hisoblanadi.   Asosiy   mavzular:   vatan   sog'inchi,   g'urbat   azobi,   yor   ishqi   va   hijroni,   taqdir
o'yinlari, do'stlik va vafo, hayot haqidagi falsafiy mulohazalar. Bobur she'rlari sodda, samimiy, xalq tiliga
yaqin va chuqur hayotiy tajribaga asoslangan.
3.  Ergash gap turini aniqlang, tinish belgisini qo'ying va izohlang: Qiz shunday yoqimli kuyladiki go'yo 
bog'da bulbul sayrardi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Qiz shunday yoqimli kuyladiki, go'yo bog'da bulbul sayrardi.
Tahlil: Bu ergashgan qo'shma gap.
Bosh gap: Qiz shunday yoqimli kuyladiki (ega — qiz, kesim — kuyladi; shunday yoqimli — ravish holi; -ki
— bog'lovchi).
Ergash gap: go'yo bog'da bulbul sayrardi (ega — bulbul, kesim — sayrardi; bog'da — o'rin holi).
Ergash   gap   bosh   gapdagi   harakatni   boshqa   harakatga   o'xshatish   orqali   izohlaydi   (qanday   kuyladi?   —
xuddi bog'da bulbul sayrayotgandek). Shuning uchun u o'xshatish (chog'ishtirish) ergash gap. Bog'lovchi
vositalar: -ki va go'yo bog'lovchilari.
Tinish   belgisi   izohi:   -ki   bog'lovchisidan   keyin   vergul   qo'yiladi;   go'yo   bog'lovchisidan   keyin   vergul
qo'yilmaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    19 Ona tili va adabiyot — 18-bilet
1.  Ergashgan qo'shma gapda tinish belgilarining ishlatilishini izohlang.
 Namunaviy javob:✔
Ergashgan qo'shma gapda tinish belgilari quyidagicha qo'llanadi:
1) ergash  gap  bosh  gapdan  oldin  kelib,  kesimi -sa, -ganda,  -gach,  -guncha,  -gani  uchun  kabi  shakllarda
bo'lsa   yoki  deb,   ham   bilan   tugasa,   ergash   gapdan   keyin   vergul   qo'yiladi:   Bahor   kelsa,   qushlar   qaytadi;
Sen kelsin deb, hamma kutdi;
2) bosh gap oldin kelib, -ki bog'lovchisi bilan tugasa, -ki dan keyin vergul qo'yiladi: Bilamanki, sen g'olib
chiqasan;
3)   ergash   gap   chunki,   shuning   uchun,   toki,   go'yo,  negaki   bog'lovchilari   bilan   bosh   gapdan   keyin   kelsa,
bog'lovchidan oldin vergul qo'yiladi: Men xursandman, chunki imtihondan o'tdim;
4)   ergash   gap   bosh   gap   ichida   kelsa,   ikki   tomondan   vergul   bilan   ajratiladi:   Biz,   qor   yog'gani   uchun,
maktabga kech qoldik (bunday qurilish kam qo'llanadi);
5)   bosh   gapdagi   ko'rsatish   olmoshining   mazmuni   bog'lovchisiz   ochilsa,   ikki   nuqta   qo'yilishi   mumkin:
Otamning nasihati shu: halol bo'l.
Vergul   ergash   gap   bilan   bosh   gap   chegarasini   ko'rsatib,   gap   mazmunini   to'g'ri   tushunishga   yordam
beradi.
2.  «Boburnoma» asari haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
«Boburnoma» — Zahiriddin Muhammad Boburning  tarixiy-memuar asari,  o'zbek nasrining eng yirik va
mashhur   namunalaridan   biri.   Asarda   1494-yildan   1529-yilgacha   bo'lgan   voqealar   yilma-yil   bayon
qilingan, ayrim yillar voqealari saqlanmagan.
Asar   shartli   ravishda   uch   qismga   bo'linadi:   Farg'ona   va   Movarounnahrdagi   voqealar;   Kobul   davri;
Hindiston davri. Unda Bobur o'zi ishtirok etgan siyosiy voqealar, janglar bilan birga Andijon, Samarqand,
Kobul,   Hindiston   shahar   va   viloyatlari,   ularning   tabiati,   o'simlik   va   hayvonot   dunyosi,   xalqining   urf-
odatlari   haqida   aniq   ma'lumotlar   beradi.   Temuriy   hukmdorlar,   Alisher   Navoiy   va   boshqa   shoir,   olim,
san'atkorlar haqidagi chizgilar ham qimmatlidir.
Asar sodda, ravon tilda, haqqoniylik bilan yozilgan; Bobur o'z xatolarini ham yashirmaydi.
«Boburnoma»  ko'plab  jahon   tillariga  tarjima  qilingan  va  tarix,  geografiya,  etnografiya   hamda  adabiyot
uchun muhim manba sifatida qadrlanadi.
3.  Gapga tinish belgisini qo'ying, qo'shma gap turini aniqlang va izohlang: Bir narsani yodingda tut 
vaqt hech qachon orqaga qaytmaydi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Bir narsani yodingda tut: vaqt hech qachon orqaga qaytmaydi.
Tahlil: Bu bog'lovchisiz qo'shma gap. U ikki qismdan iborat:
1-qism: Bir narsani yodingda tut (ega — yashirin, sen; kesim — yodingda tut);
2-qism: vaqt hech qachon orqaga qaytmaydi (ega — vaqt, kesim — qaytmaydi).
Qismlar   bog'lovchisiz,   faqat   ohang   va   mazmun   orqali   bog'langan.   Ikkinchi   qism   birinchi   qismdagi   bir
narsani so'zining mazmunini ochib, izohlab keladi, ya'ni qismlar orasida izoh munosabati bor.
Tinish   belgisi   izohi:   bog'lovchisiz   qo'shma   gapda   keyingi   qism   oldingi   qismning   mazmunini   izohlasa,
ochiqlasa yoki sababini ko'rsatsa, qismlar orasiga ikki nuqta qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    20 Ona tili va adabiyot — 19-bilet
1.  Bog'lovchisiz qo'shma gap va uning qismlari orasidagi mazmun munosabatlari haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Qismlari   bog'lovchi   vositalarsiz,   faqat   ohang   va   mazmun   orqali   birikkan   qo'shma   gap   bog'lovchisiz
qo'shma gap deyiladi. Bunday gaplarda ohang (sanash, izoh, zidlov ohangi) asosiy vosita hisoblanadi.
Qismlar orasidagi asosiy mazmun munosabatlari:
1) payt (bir vaqtdalik yoki ketma-ketlik): Qo'ng'iroq chalindi, dars boshlandi;
2) sabab: Men xursandman: imtihondan a'lo baho oldim;
3) natija: Yomg'ir to'xtamadi — sayohat qoldirildi;
4) izoh: Bir gapni unutma: mehnat insonni ulug'laydi;
5) zidlov: Mehnat qilgan — rohat ko'radi, dangasa — afsus chekadi;
6) shart: Ilm o'rgansang — baxt topasan (Ilm o'rgansang, baxt topasan);
7) qiyoslash: Akam muhandis, men o'quvchiman.
Bog'lovchisiz   qo'shma   gaplar   so'zlashuv   nutqida,   badiiy   asarlarda   va   xalq   maqollarida   keng   qo'llanadi:
Ishlagan   tishlaydi,   ishlamagan   kishnaydi.   Ular   nutqni   ixcham,   ta'sirchan   qiladi.   Bog'lovchisiz   qo'shma
gapni ko'pincha mos bog'lovchili qo'shma gap bilan almashtirish mumkin.
2.  Boborahim Mashrab hayoti va ijodi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Boborahim   Mashrab   —   XVII   asr   o'rtalari  –  XVIII   asr  boshida  yashagan  shoir.   U   Namanganda   tug'ilgan,
yoshligida  Mulla  Bozor   Oxund  qo'lida  tahsil   olgan,  keyin  Qashqarga  borib,  Ofoqxoja  huzurida  tasavvuf
ta'limini   olgan.   Shundan  so'ng  ko'p  yillar   darbadarlikda   yurgan,   Movarounnahr,   Xuroson,   Hindiston   va
boshqa   yurtlarni   kezgan.   Erkin   fikrlari   va   hukmdorlarga,   riyokor   ruhoniylarga   qarshi   chiqishlari   uchun
ta'qib qilingan; 1711-yilda Balx hokimining buyrug'i bilan qatl etilgan.
Mashrab ijodida g'azal va muxammaslar yetakchi. Uning she'rlarida ilohiy ishq, ma'naviy erkinlik, dunyo
mol-mulkiga   qiziqmaslik,   haqiqat   izlash,   zolim   va   riyokorlarni   fosh   etish   g'oyalari   ifodalangan.   Uning
ohangdor she'rlari xalq orasida qo'shiq bo'lib tarqalgan.
Mashrab   hayoti   haqida   xalq   orasida   ko'plab   rivoyatlar   yuzaga   kelgan,   ular   «Qissai   Mashrab»   kitobida
jamlangan. Xalq uni haqgo'y, erkin ruhli darvesh shoir sifatida ulug'laydi.
3.  Gapga tinish belgisini qo'ying va izohlang: Mehnat qilsang rohat ko'rasan dangasalik qilsang afsus 
chekasan.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Mehnat qilsang, rohat ko'rasan; dangasalik qilsang, afsus chekasan.
Tahlil:  Bu  murakkab  qo'shma  gap.  U ikki ergashgan  qo'shma  gapdan   tuzilgan,  ular  o'zaro  bog'lovchisiz
bog'langan:
1) Mehnat qilsang (shart ergash gap), rohat ko'rasan (bosh gap);
2) dangasalik qilsang (shart ergash gap), afsus chekasan (bosh gap).
Har ikki qismda ergash gap bosh gapga -sa qo'shimchasi orqali bog'langan. Ikki katta qism orasida zidlov
munosabati bor: mehnat va dangasalik natijalari qiyoslanadi.
Tinish   belgisi   izohi:   har   bir   shart   ergash   gapdan   keyin   vergul   qo'yiladi.   Katta   qismlarning   ichida   vergul
bo'lgani   uchun   ular   orasiga   nuqtali   vergul   qo'yiladi   (zidlovni   kuchaytirish   uchun   tire   ham   qo'yilishi
mumkin).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    21 Ona tili va adabiyot — 20-bilet
1.  Bog'lovchisiz qo'shma gapda tinish belgilari: vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta va tirening qo'llanishi.
 Namunaviy javob:✔
Bog'lovchisiz qo'shma gap qismlari orasida mazmun munosabatiga qarab turli tinish belgilari qo'yiladi:
1) vergul — qismlar sanash ohangi bilan aytilib, voqealar bir vaqtda yoki ketma-ket sodir bo'lsa: Shamol
turdi, daraxtlar chayqaldi, osmonni bulut qopladi;
2)   nuqtali   vergul   —   qismlar   keng   bo'lib,   ichida   vergul   bo'lsa   yoki   ular   mazmunan   nisbatan   mustaqil
bo'lsa: Kech kuz edi, daraxtlar yalang'och qolgan; dalalarda, bog'larda sukunat hukm surardi;
3) ikki nuqta — keyingi qism oldingi qismning mazmunini izohlasa, sababini ko'rsatsa yoki to'ldirsa: Men
quvonib ketdim: akam safardan qaytibdi;
4) tire — qismlar orasida  zidlov,  natija,  shart, payt munosabati  bo'lsa  yoki voqealar  tez almashsa:  Ko'z
qo'rqoq — qo'l botir; Quyosh chiqdi — qor eriy boshladi.
Tinish belgisini to'g'ri tanlash uchun avval qismlar orasidagi mazmun munosabatini aniqlash, gapni ovoz
chiqarib ohangiga e'tibor bilan o'qish kerak.
2.  Nodira hayoti va ijodi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Nodira (asl ismi Mohlaroyim) 1792-yilda Andijonda tug'ilgan. Yoshligidan yaxshi tarbiya va ta'lim olgan,
mumtoz adabiyotni chuqur o'rgangan. U Qo'qon xoni Umarxonning rafiqasi bo'lgan. Umarxon vafotidan
keyin o'g'li  Muhammad Alixon davrida  davlat  ishlarida faol ishtirok etgan,  madrasa va boshqa  obidalar
qurdirgan,   ilm-adab   ahliga   homiylik   qilgan.   1842-yilda   Buxoro   amiri   Nasrullo   Qo'qonni   bosib   olganda,
Nodira qatl etilgan.
Nodira o'zbek va fors-tojik tillarida ijod qilgan;  Nodira, Komila, Maknuna  taxalluslarini qo'llagan.  Uning
merosida   g'azal,   muxammas,   musaddas,   ruboiy   kabi   janrlardagi   she'rlar   bor.   U   Navoiy,   Fuzuliy   kabi
ustozlar g'azallariga muxammaslar bog'lagan.
She'rlarining   asosiy   mavzulari:   sof   muhabbat,   sadoqat,   hijron,   umr   o'tkinchiligi,   yaqinlarini   yo'qotish
dardi, vatan va el taqdiri haqidagi o'ylar. Nodira atrofida Uvaysiy, Mahzuna kabi shoiralar ijod qilgan; u
o'zbek ayollar adabiyotining yorqin vakili hisoblanadi.
3.  Gapga tinish belgisini qo'ying va izohlang: Yomg'ir tindi quyosh bulutlar orasidan mo'raladi 
osmonda kamalak paydo bo'ldi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Yomg'ir tindi, quyosh bulutlar orasidan mo'raladi, osmonda kamalak paydo bo'ldi.
Tahlil: Bu bog'lovchisiz qo'shma gap. U uch qismdan iborat:
1-qism: Yomg'ir tindi (ega — yomg'ir, kesim — tindi);
2-qism: quyosh bulutlar orasidan mo'raladi (ega — quyosh, kesim — mo'raladi);
3-qism: osmonda kamalak paydo bo'ldi (ega — kamalak, kesim — paydo bo'ldi).
Qismlar bog'lovchisiz, sanash ohangi orqali bog'langan. Ular orasida payt (ketma-ketlik) munosabati bor:
voqealar birin-ketin sodir bo'ladi va tabiat manzarasini yaratadi.
Tinish   belgisi   izohi:   bog'lovchisiz   qo'shma   gap   qismlari   sanash   ohangi   bilan   aytilib,   ular   orasida   payt
munosabati bo'lsa, qismlar vergul bilan ajratiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    22 Ona tili va adabiyot — 21-bilet
1.  Murakkab qo'shma gap haqida tushuncha bering. Uning turlarini misollar bilan izohlang.
 Namunaviy javob:✔
Uch   va   undan   ortiq   sodda   gapdan   tashkil   topgan,   qismlari   turli   usullar   bilan   bog'langan   qo'shma   gap
murakkab qo'shma gap (ko'p tarkibli qo'shma gap) deyiladi.
Murakkab qo'shma gaplarning asosiy ko'rinishlari:
1)   bir   bosh   gapga   bir   necha   ergash   gap   bog'langan:   Qo'ng'iroq   chalinganda,   o'qituvchi   sinfga   kirdi,
chunki dars boshlanishi kerak edi;
2) bog'langan va ergashgan qo'shma gap qismlari aralash kelgan: Qor yog'gani uchun, yo'llar sirpanchiq
bo'ldi va mashinalar sekin yura boshladi;
3) bog'lovchisiz va bog'lovchili qismlar birga kelgan: Kun isidi, qorlar eridi va soylarda suv ko'paydi;
4)   bir   nechta   ergashgan   qo'shma   gap   bog'lovchisiz   birikkan:   Mehnat   qilsang,   rohat   ko'rasan;   dangasa
bo'lsang, afsus chekasan.
Murakkab qo'shma gapni tahlil qilishda avval undagi kesimlar soni aniqlanadi, shu asosida gap qismlarga
ajratiladi, so'ng qismlar orasidagi bog'lanish usuli va mazmun munosabati belgilanadi. Tinish belgilari har
bir qism uchun amaldagi qoidalarga ko'ra qo'yiladi.
2.  Jahon otin Uvaysiy hayoti va ijodi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Jahon otin Uvaysiy XVIII asr oxiri – XIX asrning birinchi yarmida yashagan o'zbek shoirasi. U Marg'ilonda
tug'ilgan,   ziyoli   oilada   tarbiya   topgan,   yoshligidan   she'r   yoza   boshlagan.   Uvaysiy   otinlik   qilib,   qizlarga
savod o'rgatgan. Uning iste'dodi Qo'qon saroyiga ma'lum bo'lib, Nodira tomonidan saroyga taklif etilgan
va u yerda Nodira bilan adabiy hamkorlik qilgan.
Uvaysiy   merosida  g'azal,   muxammas,   musaddas,  ruboiy,   chiston   janrlaridagi   she'rlar   va   dostonlar   bor.
Ayniqsa,   uning   chistonlari   mashhur.   Chiston   —   she'riy   topishmoq   bo'lib,   unda   biror   narsa   (masalan,
meva,   tabiat   hodisasi,   inson   a'zosi)   belgilari   orqali   obrazli   tasvirlanadi   va   o'quvchi   uni   topishi   kerak
bo'ladi. Uvaysiy chistonlari xalq topishmoqlariga yaqin, ammo badiiy jihatdan mukammal.
She'rlarida sof muhabbat, sadoqat, ayriliq, farzand dog'i, hayot va o'lim haqidagi mulohazalar, vatan va
el taqdiri aks etgan. Uvaysiy ijodi o'zbek ayollar adabiyotining yorqin sahifasidir.
3.  Murakkab qo'shma gapni tahlil qiling va tinish belgilarini qo'ying: Qo'ng'iroq chalinganda o'qituvchi
sinfga kirdi va dars boshlandi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Qo'ng'iroq chalinganda, o'qituvchi sinfga kirdi va dars boshlandi.
Tahlil:   Gapda   uchta   kesim bor  (chalinganda,   kirdi,  boshlandi),   demak,  u  uch  qismli  murakkab  qo'shma
gap.
1-qism:   Qo'ng'iroq   chalinganda   —   payt   ergash   gap   (qachon?),   bosh   gapga   -ganda   shakli   orqali
bog'langan;
2-qism: o'qituvchi sinfga kirdi — bosh gap (ega — o'qituvchi, kesim — kirdi);
3-qism: dars boshlandi — 2-qism bilan va biriktiruv bog'lovchisi orqali bog'langan (ega — dars, kesim —
boshlandi).
Payt ergash gap har ikkala teng qismga umumiy bo'lib, ikkalasining ham vaqtini bildiradi.
Tinish belgisi izohi: ergash gap oldin kelgani uchun undan keyin vergul qo'yiladi; va bog'lovchisi oldidan
vergul qo'yilmaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    23 Ona tili va adabiyot — 22-bilet
1.  Ko'chirma gap va muallif gapi haqida tushuncha bering.
 Namunaviy javob:✔
Boshqa shaxsning (yoki so'zlovchining o'zining) nutqini hech qanday o'zgarishsiz, aynan berish ko'chirma
gap   deyiladi.   Ko'chirma   gapni   kiritib,   uning   kimga   tegishli   ekanini,   qanday   aytilganini   ko'rsatuvchi   gap
muallif gapi deyiladi.
Muallif   gapida   ko'pincha   nutq   fe'llari   keladi:   demoq,   aytmoq,   so'ramoq,   javob   bermoq,   xitob   qilmoq,
gapirmoq, takrorlamoq.
Ko'chirma   gap   tuzilishiga   ko'ra   sodda   yoki   qo'shma   gap,   maqsadiga   ko'ra   darak,   so'roq,   buyruq   yoki
undov   gap   bo'lishi   mumkin.   Ko'chirma   gapda   so'zlovchining   o'ziga   xos   nutqi   —   undalmalar,   undovlar,
kirish so'zlar, birinchi va ikkinchi shaxs shakllari aynan saqlanadi.
Muallif gapi ko'chirma gapdan oldin, keyin yoki uning o'rtasida kelishi mumkin:
Onam dedi: «Vaqtingni behuda o'tkazma.»
«Vaqtingni behuda o'tkazma», — dedi onam.
«Bolam, — dedi onam, — vaqtingni behuda o'tkazma.»
Ko'chirma   gap   badiiy   asarlarda   qahramonlar   nutqini   jonli   berish,   ilmiy   va   publitsistik   matnlarda   esa
iqtibos keltirish uchun qo'llanadi.
2.  Muhammad Rizo Ogahiy hayoti va ijodi haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Muhammad Rizo Erniyozbek o'g'li Ogahiy 1809-yilda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog'ida tug'ilgan va 1874-
yilda   vafot   etgan.   U   mashhur   shoir   va   tarixchi   Munisning   jiyani   bo'lib,   uning   tarbiyasini   olgan.   Munis
vafotidan so'ng uning o'rniga mirob lavozimiga tayinlangan, keyinchalik bu ishdan ketib, butunlay ijodga
berilgan.
Ogahiy   shoir,   tarixchi   va   tarjimon   sifatida   mashhur.   Uning   lirik   she'rlari   «Ta'viz   ul-oshiqin»   devonida
jamlangan;   unda   g'azal,   muxammas,   musaddas,   ruboiy   va   boshqa   janrlardagi   she'rlar   bor.   Ogahiy
g'azallarida ishq, vafo, insoniy fazilatlar, zamona zulmi va adolatsizlikdan shikoyat mavzulari yetakchi.
Tarixchi sifatida u Munis boshlagan «Firdavs ul-iqbol»ni davom ettirgan, Xiva xonligi tarixiga oid «Riyoz
ud-davla», «Zubdat ut-tavorix», «Gulshani davlat» kabi asarlar yozgan.
Ogahiy   fors   tilidan   ko'plab   asarlarni,   jumladan   Sa'diyning   «Guliston»ini   o'zbek   tiliga   tarjima   qilgan.   U
Xorazm adabiy muhitining eng yirik vakili hisoblanadi.
3.  Ko'chirma gapli qurilmaga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Ustozimiz dedi Kitob inson 
qalbining eng yaqin do'stidir
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Ustozimiz dedi: «Kitob — inson qalbining eng yaqin do'stidir.»
Tahlil: Bu ko'chirma gapli qurilma.
Muallif gapi: Ustozimiz dedi (ega — ustozimiz, kesim — dedi).
Ko'chirma   gap:   Kitob   —   inson   qalbining   eng   yaqin   do'stidir   (ega   —   kitob,   kesim   —   do'stidir;   inson
qalbining eng yaqin — aniqlovchilar).
Muallif gapi ko'chirma gapdan oldin kelgan.
Tinish belgisi izohi:
1) muallif gapi oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo'yiladi;
2) ko'chirma gap qo'shtirnoq ichiga olinadi va bosh harf bilan boshlanadi;
3) ko'chirma gap darak gap bo'lgani uchun oxiriga nuqta qo'yiladi;
4) ko'chirma gap ichida ega va kesim ot bilan ifodalangani uchun ular orasiga tire qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    24 Ona tili va adabiyot — 23-bilet
1.  Ko'chirma gapli qurilmalarda tinish belgilarining ishlatilishini izohlang.
 Namunaviy javob:✔
Ko'chirma   gap   qo'shtirnoq   ichiga   olinadi   yoki   (dialogda)   tire   bilan   beriladi.   Tinish   belgilari   muallif
gapining o'rniga qarab qo'yiladi:
1) muallif gapi ko'chirmadan oldin: muallif gapidan keyin ikki nuqta qo'yiladi, ko'chirma bosh harf bilan
boshlanadi: Akam so'radi: «Darsingni tayyorladingmi?»
2)   muallif   gapi   ko'chirmadan   keyin:   ko'chirma   darak   gap   bo'lsa,   qo'shtirnoqdan   keyin   vergul   va   tire
qo'yiladi:   «Men   tayyorman»,   —   dedi   Anvar.   Ko'chirma   so'roq   yoki   undov   gap   bo'lsa,   shu   belgi
qo'shtirnoq ichida qoladi va keyin faqat tire qo'yiladi: «Qachon kelasan?» — so'radi do'stim.
3) muallif gapi ko'chirma o'rtasida: muallif gapi ikki tomondan tire bilan ajratiladi: «Bilim, — dedi ustoz,
—   eng   katta   boylikdir.»   Agar   muallif   gapidan   oldin   gap   tugagan   bo'lsa,   undan   keyin   nuqta   qo'yilib,
ko'chirmaning davomi bosh harf bilan boshlanadi: «Kech bo'ldi, — dedi onam. — Uyga kiringlar.»
Muallif gapi har doim kichik harf bilan boshlanadi, agar u ko'chirmadan keyin kelsa.
2.  Muhammad Sharif Gulxaniy va uning «Zarbulmasal» asari haqida so'zlab bering.
 Namunaviy javob:
✔
Muhammad   Sharif   Gulxaniy   XVIII   asr   oxiri   –   XIX   asr   boshida   Qo'qonda   yashagan   shoir.   U   Umarxon
saroyida   xizmat   qilgan,   o'zbek   va   fors-tojik   tillarida   she'rlar   yozgan.   Uning   eng   mashhur   asari   —
«Zarbulmasal».
«Zarbulmasal»   («Maqollar   keltirish»)   —   nasr   va   nazm   aralash   yozilgan   masal-asar.   Asar   voqealari
qushlar timsolida beriladi: Yapalakqush o'g'liga Boyqushning qizini olib bermoqchi bo'lib, Kordonqushni
sovchi   qilib  yuboradi.  Boyqush   qalin  sifatida   bir   necha   vayrona   qishloqni  so'raydi.  Sovchilik   jarayonida
qahramonlar   bir-biriga   ko'plab   hikoyatlar   aytib   beradi:   «Maymun   bilan   najjor»,   «Toshbaqa   bilan
chayon», «Tuya bilan bo'taloq» va boshqalar.
Asarning  asosiy  xususiyati  — unda  yuzlab  xalq   maqollari  va  matallarining  mahorat  bilan  qo'llanganligi;
qahramonlar fikrini maqollar bilan dalillaydi.
G'oyasi:   qushlar   timsoli   orqali   yurtni   vayron   qiluvchi   adolatsiz   hukmdorlar   va   zulm   tanqid   qilinadi,
mehnat, aql va adolat ulug'lanadi. Asar o'zbek masalchiligi va satirasining muhim namunasi hisoblanadi.
3.  Ko'chirma gapli qurilmaga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Bugun kutubxonaga borib yangi 
kitob olaman dedi Dilnoza.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: «Bugun kutubxonaga borib, yangi kitob olaman», — dedi Dilnoza.
Tahlil: Bu ko'chirma gapli qurilma.
Ko'chirma gap: Bugun kutubxonaga borib, yangi kitob olaman (ega — yashirin, men; kesim — olaman;
kutubxonaga borib — ravishdoshli o'ram).
Muallif gapi: dedi Dilnoza (ega — Dilnoza,  kesim — dedi). Muallif gapi ko'chirma gapdan  keyin kelgan,
shuning uchun unda kesim egadan oldin kelgan (inversiya).
Tinish belgisi izohi:
1) ko'chirma gap qo'shtirnoq ichiga olinadi;
2) ko'chirma darak gap bo'lgani uchun uning oxiridagi nuqta tushiriladi, qo'shtirnoqdan keyin vergul va
tire qo'yiladi;
3) muallif gapi kichik harf bilan boshlanadi va oxirida nuqta qo'yiladi;
4) borib ravishdoshidan keyin vergul qo'yiladi, chunki u ravishdoshli o'ramni ajratadi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    25 Ona tili va adabiyot — 24-bilet
1.  O'zlashtirma gap nima? Ko'chirma gapni o'zlashtirma gapga aylantirish qoidalarini tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Boshqa shaxs nutqining aynan emas, so'zlovchi tomonidan o'zgartirilib, mazmunan berilishi o'zlashtirma
gap deyiladi. O'zlashtirma gap qo'shtirnoqqa olinmaydi va muallif gapi bilan bir gapga birikib ketadi.
Ko'chirma gapni o'zlashtirma gapga aylantirishda:
1) qo'shtirnoq va ko'chirma bilan bog'liq tinish belgilari tushiriladi;
2) birinchi va ikkinchi shaxs olmoshlari va qo'shimchalari uchinchi shaxsga o'tkaziladi:  «Men kelaman»,
— dedi Ali. → Ali kelishini aytdi;
3) ko'chirma kesimi ko'pincha harakat nomi yoki sifatdosh shakliga (-ishini, -ganini) o'tadi yoki deb so'zi
qo'llanadi;
4) undalma, undov, kirish so'zlar tushiriladi yoki mazmunan beriladi;
5) so'roq gap -mi yo'qligini so'radi, ...ni so'radi shaklida beriladi: «Kitob olib keldingmi?» — so'radi ustoz.
→ Ustoz kitob olib kelgan-kelmaganimni so'radi;
6) buyruq gap ...ni buyurdi, ...ni so'radi, ...ni tayinladi shaklida beriladi.
O'zlashtirma gap ko'pincha to'ldiruvchi ergash gapli yoki sodda gap shakliga keladi.
2.  Aruz vazni haqida tushuncha bering: hijo, rukn, bahr, taqti'.
 Namunaviy javob:
✔
Aruz   —   mumtoz   she'riyatda   bo'g'inlarning   (hijolarning)   qisqa   va   cho'ziqligining   ma'lum   tartibda
takrorlanishiga asoslangan she'r tizimi. U arab she'riyatida shakllangan, uning nazariyasini VIII asrda Xalil
ibn Ahmad ishlab chiqqan. Keyin fors va turkiy she'riyatga o'tgan.
Asosiy tushunchalar:
hijo — aruzdagi  bo'g'in; qisqa (V), cho'ziq (–) va o'ta cho'ziq  hijolar  farqlanadi.  Ochiq bo'g'in qisqa unli
bilan tugasa qisqa, yopiq bo'g'in yoki cho'ziq unli bilan tugasa cho'ziq hisoblanadi;
rukn   —   hijolarning   ma'lum   tartibdagi   birikmasi,   misrada   takrorlanuvchi   o'lchov   birligi:   mafoiylun,
foilotun, mustaf'ilun, fa'ulun va boshqalar;
bahr — rukinlarning takrorlanishidan hosil bo'lgan vazn turi: hazaj, ramal, rajaz, mutaqorib, muzore' va
boshqalar;
taqti' — misrani hijolarga bo'lib, qisqa-cho'ziqligini belgilash va vaznini aniqlash.
O'zbek   she'riyatida   aruzni   Lutfiy,   Navoiy,   Bobur   va   boshqalar   kamolga   yetkazgan.   Bobur   aruz   haqida
maxsus risola yozgan.
3.  Ko'chirma gapni o'zlashtirma gapga aylantiring va izohlang: «Men ertaga maktab musobaqasida 
qatnashaman», — dedi Sardor.
 Namunaviy javob:
✔
Javob: Sardor ertaga maktab musobaqasida qatnashishini aytdi.
Izoh:
1) qo'shtirnoq, vergul va tire tushirildi, chunki o'zlashtirma gap aynan ko'chirilmaydi;
2)   birinchi   shaxs   (men,   qatnashaman)   uchinchi   shaxsga   o'tkazildi:   qatnashaman   fe'li   qatnashishini
(harakat nomi + egalik + tushum kelishigi) shakliga keldi;
3) dedi fe'li mazmunga mosroq aytdi fe'li bilan almashtirildi, Sardor gap boshiga ega sifatida chiqdi;
4)   natijada   sodda   gap   hosil   bo'ldi:   ega   —   Sardor,   kesim   —   aytdi,   to'ldiruvchi   —   qatnashishini   (ertaga
maktab musobaqasida — unga tobe bo'laklar).
Boshqa variant: Sardor ertaga maktab musobaqasida qatnashaman, dedi (deb so'zli o'zlashtirma); bunda
ham qo'shtirnoq qo'yilmaydi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    26 Ona tili va adabiyot — 25-bilet
1.  Dialog va uning yozuvda berilishi haqida gapiring.
 Namunaviy javob:✔
Ikki  yoki  undan   ortiq   shaxs  o'rtasidagi  suhbat   dialog  deyiladi.   Dialog   tarkibidagi  har   bir   shaxsning   gapi
replika   deb   ataladi.   Dialog   badiiy   asarlarda,   ayniqsa   dramatik   asarlarda,   intervyu   va   so'zlashuv
matnlarida keng qo'llanadi.
Dialogni yozishda quyidagi qoidalarga amal qilinadi:
1) har bir replika yangi satrdan boshlanadi va oldiga tire qo'yiladi, qo'shtirnoq ishlatilmaydi;
2) replikadan keyin muallif gapi kelsa, replika darak gap bo'lganda vergul va tire, so'roq yoki undov gap
bo'lganda shu belgi va tire qo'yiladi:
— Qayerga ketyapsan? — so'radi Aziz.
— Kutubxonaga, — javob berdi Lola.
3) muallif gapi replika o'rtasida kelsa, ikki tomondan tire bilan ajratiladi:
— Ertaga, — dedi Lola, — birga boramiz.
4)   muallif   gapi   replikadan   oldin   kelsa,   undan   keyin   ikki   nuqta   qo'yilib,   replika   yangi   satrdan   tire   bilan
boshlanadi.
Dialog nutqni jonli, ta'sirchan qiladi, qahramonlar xarakterini ochishga yordam beradi.
2.  G'azal janri haqida gapiring: bayt, matla', maqta', qofiya, radif, taxallus.
 Namunaviy javob:
✔
G'azal   —   mumtoz   lirikaning   eng   keng   tarqalgan   janri   bo'lib,   asosan   ishq-muhabbat,   go'zallik,   hijron,
shuningdek,   falsafiy,   axloqiy   mavzularda   yoziladi.   G'azal   baytlardan   tuziladi;   uning   hajmi   odatda   besh
baytdan o'n ikki-o'n besh baytgacha bo'ladi.
Asosiy unsurlari:
bayt — ikki misradan iborat, nisbatan tugal fikrni ifodalovchi she'riy birlik;
matla' — g'azalning birinchi bayti; uning ikkala misrasi o'zaro qofiyalanadi;
maqta' — g'azalning oxirgi bayti; unda odatda shoirning taxallusi keladi;
taxallus — shoirning adabiy nomi (Navoiy, Lutfiy, Bobur, Nodira);
qofiya   —   misralar   oxirida   ohangdosh   so'zlarning   takrorlanishi;   g'azalda   qofiyalanish   tartibi:   aa,   ba,   va,
ga...;
radif — qofiyadan keyin har bayt oxirida aynan takrorlanadigan so'z yoki so'zlar birikmasi; radif g'azalda
bo'lishi shart emas, ammo ko'p uchraydi;
shohbayt — g'azaldagi eng mazmunli, badiiy jihatdan eng kuchli bayt.
G'azal   aruz   vaznida   yoziladi.   O'zbek   adabiyotida   Lutfiy,   Navoiy,   Bobur,   Mashrab,   Nodira,   Ogahiy
g'azalning mohir ustalaridir.
3.  Dialogga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Sen ham olimpiadaga tayyorlanyapsanmi so'radi 
Jasur Ha albatta javob berdi Malika
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi:
— Sen ham olimpiadaga tayyorlanyapsanmi? — so'radi Jasur.
— Ha, albatta, — javob berdi Malika.
Izoh:
1) dialogda har bir replika yangi satrdan boshlanadi va oldiga tire qo'yiladi, qo'shtirnoq ishlatilmaydi;
2)   birinchi   replika   so'roq   gap   (-mi   yuklamasi   bor),   shuning   uchun   undan   keyin   so'roq   belgisi   va   tire
qo'yilib, muallif gapi kichik harf bilan yoziladi;
3) ikkinchi replika darak gap bo'lgani uchun undan keyin vergul va tire qo'yiladi;
4)   ha   —   tasdiq   so'zi,   u   gapning   boshqa   qismidan   vergul   bilan   ajratiladi;   albatta   —   kirish   so'z,   u   ham
vergul bilan ajratiladi;
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    27 5) muallif gaplari (so'radi Jasur, javob berdi Malika) oxiriga nuqta qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    28 Ona tili va adabiyot — 26-bilet
1.  Gap oxirida qo'llanadigan tinish belgilari: nuqta, so'roq, undov belgisi va ko'p nuqta.
 Namunaviy javob:✔
Gap oxirida qo'yiladigan tinish belgilari gapning maqsad va ohangiga qarab tanlanadi:
1)  nuqta  —   darak  gaplar  va  his-hayajonsiz   aytilgan   buyruq  gaplar  oxirida   qo'yiladi:   Bugun   havo   ochiq.
Kitobingni ochib qo'y.
2) so'roq belgisi — so'roq gaplar oxirida qo'yiladi: Darsni tayyorladingmi? Qachon qaytasan?
3) undov belgisi — his-hayajon bilan aytilgan gaplar (undov gaplar), kuchli ohangli buyruq gaplar oxirida
qo'yiladi: Qanday go'zal kun! Ehtiyot bo'ling!
4)   ko'p   nuqta   —   fikr   tugallanmaganda,   nutq   uzilganda,   so'zlovchi   ikkilanganda   yoki   o'ylanib   qolganda
qo'yiladi: Men senga aytmoqchi edim... yo'q, keyin aytaman.
Ba'zan   so'roq   va   undov   belgisi   birga   (?!)   qo'llanadi:   bu   ajablanish,   hayrat   yoki   norozilik   bilan   aytilgan
so'roqni bildiradi: Nahotki sen buni bilmading?!
Shuningdek, so'roq va undov belgisi ko'p nuqta bilan birga ham qo'llanishi mumkin (?.., !..). Gap oxiridagi
belgini to'g'ri tanlash uchun gapni ohang bilan o'qish muhim.
2.  Ruboiy va tuyuq janrlari haqida gapiring, ularni qiyoslang.
 Namunaviy javob:
✔
Ruboiy — to'rt misradan iborat, aa ba (ba'zan aa aa) tartibida qofiyalanadigan, aruzning hazaj bahridagi
maxsus   vaznlarda   yoziladigan   lirik   janr.   Ruboiyda   odatda   falsafiy,   axloqiy,   ishqiy   mazmun   ixcham
ifodalanadi:   dastlabki   misralarda   fikr   boshlanib,   to'rtinchi   misrada   xulosa   —   eng   muhim   fikr   beriladi.
Ruboiy fors adabiyotida (Umar Xayyom) mashhur bo'lgan; o'zbek adabiyotida Navoiy va, ayniqsa, Bobur
ruboiylari yuksak baholanadi.
Tuyuq  —  turkiy   xalqlar  she'riyatiga   xos  to'rt  misrali  janr.   U  ham  aa  ba   tartibida   qofiyalanadi,   aruzning
ramal   bahrida   yoziladi.   Tuyuqning   asosiy   belgisi   —   qofiyada   tajnis,   ya'ni   shakli   bir   xil,   ma'nosi   har   xil
so'zlarning   qo'llanishi.   Shu   tufayli   tuyuq   so'z   o'yiniga   boy   bo'ladi.   Lutfiy,   Navoiy,   Bobur   tuyuqlari
mashhur.
Qiyos: ikkalasi ham to'rt misrali va bir xil qofiyalanadi; farqi — ruboiy hazaj bahrida, tuyuq ramal bahrida
yoziladi;   tuyuqda   tajnisli   qofiya   majburiy,   ruboiyda   esa   shart   emas;   ruboiy   fors-tojik   va   turkiy
she'riyatda, tuyuq esa faqat turkiy she'riyatda keng tarqalgan.
3.  Gaplarga kerakli tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Voy qanday go'zal manzara Sen buni qachon 
suratga olding
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Voy, qanday go'zal manzara! Sen buni qachon suratga olding?
Tahlil: Bu ikki alohida sodda gap.
1-gap: Voy, qanday  go'zal manzara!  — undov gap. Voy — his-hayajon undovi; manzara — kesim (atov
gapga   yaqin,   ega   yo'q),   qanday   go'zal   —   aniqlovchilar.   Gap   kuchli   his-hayajon   bilan   aytilgani   uchun
oxiriga undov belgisi qo'yiladi. Undov so'zi gapning boshqa qismidan vergul bilan ajratiladi.
2-gap: Sen buni qachon suratga olding? — so'roq gap. Ega — sen, kesim — suratga olding, to'ldiruvchi
—   buni,   hol  —  qachon.   Gapda   so'roq   olmoshi  (qachon)  bor   va   u   so'roq   ohangi   bilan   aytiladi,   shuning
uchun oxiriga so'roq belgisi qo'yiladi.
Ikkinchi gap yangi gap bo'lgani uchun bosh harf bilan boshlanadi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    29 Ona tili va adabiyot — 27-bilet
1.  Sodda gap ichidagi tinish belgilari: uyushiq bo'laklar, undalma, kirish so'z va ajratilgan bo'laklarda 
tinish belgilari.
 Namunaviy javob:✔
Sodda gap ichida tinish belgilari quyidagi hollarda qo'yiladi:
1)   uyushiq   bo'laklar   bog'lovchisiz   yoki   takroriy   bog'lovchilar   bilan   bog'lansa,   vergul   bilan   ajratiladi:
Bog'da  olma, o'rik, gilos  pishdi;  va bog'lovchisidan  oldin  vergul qo'yilmaydi. Uyushiq bo'laklardan  oldin
umumlashtiruvchi   so'z   kelsa,   undan   keyin   ikki   nuqta,   keyin   kelsa,   undan   oldin   tire   qo'yiladi:   Bozorda
hamma narsa bor: meva, sabzavot, non;
2) undalma gapning boshqa qismidan vergul bilan ajratiladi, kuchli his bilan aytilsa, undan keyin undov
belgisi qo'yiladi: Do'stlar, kelinglar!
3)   kirish   so'z   va   kirish   birikmalar   (albatta,   shubhasiz,   menimcha,   afsuski,   birinchidan)   vergul   bilan
ajratiladi: Menimcha, bu to'g'ri qaror;
4) izohlovchi va ajratilgan bo'laklar  vergul yoki tire bilan ajratiladi:  Toshkent — O'zbekiston  poytaxti  —
chiroyli shahar;
5) ega va kesim ot bilan ifodalanib, bog'lama bo'lmasa, ular orasiga tire qo'yiladi: Vatan — muqaddas;
6) kiritma qism qavsga olinadi.
2.  Musammat she'rlar: muxammas, musaddas va tazmin haqida gapiring.
 Namunaviy javob:
✔
Musammat — bandlardan tashkil topgan va bandlari ma'lum tartibda qofiyalanadigan she'rlar umumiy
nomi.   Bandidagi   misralar   soniga   ko'ra   murabba'   (4),  muxammas  (5),   musaddas   (6),   musamman   (8)   va
boshqa turlari bor.
Muxammas   —   har   bandi   besh   misradan   iborat   she'r.   Birinchi   bandning   beshala   misrasi   o'zaro
qofiyalanadi   (aaaaa),   keyingi   bandlarda   dastlabki   to'rt   misra   o'zaro,   beshinchi   misra   esa   birinchi   band
bilan qofiyalanadi (bbbba, vvvva).
Musaddas — har bandi olti misradan iborat she'r; bandning oxirgi ikki misrasi ko'pincha naqarot sifatida
takrorlanadi.
Tazmin — boshqa shoir she'ridan bayt yoki misra keltirish. Muxammaslarning keng tarqalgan turi tazmin
muxammas: unda shoir o'zgalar g'azalining har bir baytiga o'zidan uch misra qo'shib, besh misrali band
hosil   qiladi.   Bu   usul   ustozga   hurmat   va   u   bilan   ijodiy   bellashuv   ifodasi   hisoblanadi.   Shoir   o'z   g'azaliga
bog'lagan muxammas esa tab' muxammas deyiladi.
Navoiy,   Mashrab,  Nodira,   Ogahiy  muxammaslari  mashhur;   ayniqsa   Navoiy   g'azallariga   ko'plab  shoirlar
muxammas bog'lagan.
3.  Gapga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: Do'stlar menimcha bu ishni ertaga ertalab boshlashimiz
kerak.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Do'stlar, menimcha, bu ishni ertaga ertalab boshlashimiz kerak.
Tahlil: Bu sodda gap (bitta kesim bor).
Kesim — boshlashimiz  kerak; ega — yashirin, biz (-imiz qo'shimchasidan  ma'lum); to'ldiruvchi  — ishni;
aniqlovchi — bu; payt hollari — ertaga, ertalab.
Do'stlar — undalma: nutq qaratilgan shaxslarni bildiradi, gap bo'lagi hisoblanmaydi.
Menimcha   —   kirish   so'z:   so'zlovchining   fikrga   munosabatini   (taxmin,   shaxsiy   qarash)   bildiradi,   gap
bo'lagi bo'lmaydi.
Tinish   belgisi   izohi:   undalma   gap   boshida   kelib,   his-hayajonsiz   aytilgani   uchun   undan   keyin   vergul
qo'yiladi;   kirish   so'z   gap   o'rtasida   kelgani   uchun   ikki   tomondan   vergul   bilan   ajratiladi.   Gap   darak   gap,
oxiriga nuqta qo'yiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    30 Ona tili va adabiyot — 28-bilet
1.  Nutq uslublari haqida umumiy ma'lumot bering.
 Namunaviy javob:✔
Nutq uslubi — tilning muayyan faoliyat sohasi va muloqot maqsadiga mos holda til vositalarini tanlash
va qo'llash usuli. O'zbek tilida beshta asosiy nutq uslubi farqlanadi:
1)   so'zlashuv   uslubi   —   kundalik,  norasmiy   muloqotda   qo'llanadi;  sodda,  to'liqsiz   gaplar,   undovlar,   his-
hayajonli so'zlar, ba'zan sheva so'zlari bilan ajralib turadi;
2)   ilmiy   uslub   —   ilmiy   asarlar,   darsliklar,   ma'ruzalarda;   atamalar,   aniq   ta'riflar,   mantiqiy   izchillik,
murakkab gaplar xos;
3) rasmiy-idoraviy (ish yuritish) uslubi — hujjatlar, qonunlar, ariza, buyruq, ma'lumotnoma, tushuntirish
xatlarida; qolip iboralar, aniqlik, his-hayajonsizlik xos;
4) publitsistik uslub — gazeta, jurnal, radio, televideniye, internet nashrlarida, notiqlik nutqida; dolzarb
mavzu, ta'sirchanlik, chaqiriq ohangi xos;
5)  badiiy   uslub  —  badiiy  asarlarda;   obrazlilik,   badiiy   tasvir  vositalari  (o'xshatish,  jonlantirish,  sifatlash),
boshqa uslub unsurlaridan erkin foydalanish xos.
Nutq uslublarini bilish fikrni vaziyatga mos, to'g'ri va ta'sirli ifodalashga yordam beradi.
2.  Masnaviy, qit'a, fard, qasida va mustazod janrlarini tavsiflang.
 Namunaviy javob:
✔
Masnaviy   —   har   bir   bayti   o'zaro   mustaqil   qofiyalanadigan   she'riy   shakl:   aa,   bb,   vv...   Bu   shakl   yirik
voqeaband  asarlar   —  dostonlar   uchun   qulay.   «Qutadg'u  bilig»,  «Xamsa»  dostonlari   masnaviy   shaklida
yozilgan.
Qit'a   —   matla'siz,   ya'ni   birinchi   baytining   misralari   qofiyalanmaydigan,   faqat   juft   misralar
qofiyalanadigan (ab, vb, gb) she'r. Ko'pincha axloqiy-falsafiy, pand-nasihat mazmunida bo'ladi.
Fard   —   bir   baytdan   iborat,   mustaqil   fikrni   ixcham   ifodalaydigan   she'r;   misralari   o'zaro   qofiyalanishi
mumkin. Fardlar ko'pincha hikmatli so'zdek ishlatiladi.
Qasida   —   biror   shaxs,   voqea   yoki   g'oyani   madh   etuvchi,   nisbatan   katta   hajmli,   g'azal   kabi
qofiyalanadigan lirik janr. Navoiyning panddan iborat qasidalari bor.
Mustazod — har bir misrasidan keyin qo'shimcha qisqa misra (ziyoda) keladigan she'r; qo'shimcha misra
asosiy fikrni to'ldirib, she'rga o'ziga xos ohang beradi. Navoiy va Mashrab mustazodlari mashhur.
Bu janrlar mumtoz adabiyotda shakl va mazmun xilma-xilligini ta'minlagan.
3.  Matnning nutq uslubini aniqlang va dalillang: «Qadrli yoshlar! Kitob o'qishni kundalik odatga 
aylantiraylik. Har bir o'qilgan kitob — kelajagimizga qo'yilgan mustahkam g'isht.»
 Namunaviy javob:
✔
Javob: Bu matn publitsistik uslubga mansub.
Dalillar:
1)   matn   keng   ommaga   —   yoshlarga   qaratilgan:   Qadrli   yoshlar!   undalmasi   bor,   u   undov   belgisi   bilan
ajratilgan;
2) chaqiriq, da'vat ohangi kuchli: aylantiraylik fe'li buyruq-istak maylida, birinchi shaxs ko'pligida bo'lib,
so'zlovchini ham tinglovchilar qatoriga qo'shadi;
3) dolzarb ijtimoiy mavzu — kitobxonlik — ko'tarilgan;
4)  ta'sirchanlikni  oshirish  uchun  obrazli  ifoda  (kitob  —  mustahkam  g'isht)  qo'llangan,  ammo  matnning
asosiy maqsadi badiiy tasvir emas, balki o'quvchini ishontirish va harakatga undash.
Tinish   belgilari:   undalma   kuchli   his   bilan   aytilgani   uchun   undov   belgisi   qo'yilgan;   uchinchi   gapda   ega
(kitob) va kesim (g'isht) ot bilan ifodalangani uchun ular orasiga tire qo'yilgan.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    31 Ona tili va adabiyot — 29-bilet
1.  Ilmiy va rasmiy-idoraviy uslublarning o'ziga xos xususiyatlarini tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Ilmiy   uslub   ilmiy   asarlar,   darsliklar,   ma'ruza,   maqola,   referatlarda   qo'llanadi.   Uning   asosiy   belgilari:
fikrning   aniq,   izchil   va   mantiqiy   bayoni;   atamalarning   ko'p   qo'llanishi;   ta'rif,   isbot,   xulosa   kabi
qismlarning   mavjudligi;   his-hayajon   ifodalovchi   so'zlarning   deyarli   yo'qligi;   murakkab   qo'shma   gaplar,
kirish   so'zlar   (birinchidan,   demak,   shunday   qilib),   iqtiboslarning   ko'pligi.   Masalan:   Ot   —   predmetni
bildiruvchi mustaqil so'z turkumi.
Rasmiy-idoraviy uslub davlat hujjatlari, qonunlar, buyruqlar, ariza, tilxat, ishonchnoma, ma'lumotnoma,
tushuntirish   xati,   bayonnomalarda   qo'llanadi.   Uning   belgilari:   hujjatning   qat'iy   shakli   (rekvizitlari)
mavjudligi; qolip iboralar (… ga asosan, … ni so'rayman, … ekanligi tasdiqlanadi); fikrning qisqa, aniq va
bir  ma'noli  ifodalanishi;   obrazli  vositalar,   so'zlashuv  so'zlarining   ishlatilmasligi;  ko'pincha  birinchi  shaxs
(ariza) yoki shaxssiz shakllar.
Umumiy jihati: har ikkisida aniqlik, mantiqiylik, hissiylikdan xolilik talab etiladi; farqi — ilmiy uslub bilim
berishga, rasmiy uslub esa huquqiy-ma'muriy munosabatlarni rasmiylashtirishga xizmat qiladi.
2.  Badiiy san'atlar: tashbeh, istiora, tazod, mubolag'a va tashxis haqida gapiring.
 Namunaviy javob:
✔
Badiiy san'atlar — she'r va nasrda fikrni obrazli, ta'sirchan ifodalash usullari.
Tashbeh   (o'xshatish)   —   narsa   yoki   hodisani   belgisiga   ko'ra   boshqasiga   o'xshatish.   Unda   o'xshatilmish,
o'xshatilgan narsa, o'xshash belgi va o'xshatish vositasi (-dek, -day, kabi, go'yo) bo'ladi: Yuzi oydek.
Istiora — o'xshatish asosida so'zni ko'chma ma'noda qo'llash; bunda o'xshatilayotgan narsa aytilmaydi,
faqat   o'xshatilgan   narsa   nomi   keladi:   mumtoz   she'rda   sarv   deb   yorning   qaddi,   la'l   deb   lab   nazarda
tutiladi.
Tazod — qarama-qarshi ma'noli so'z va tushunchalarni yonma-yon qo'llash: yaxshi va yomon, kecha va
kunduz, vasl va hijron.
Mubolag'a   —   narsa-hodisa   belgisini   haddan   ortiq   kuchaytirib   yoki   kichraytirib   tasvirlash;   uning   tabli',
ig'roq, g'uluv darajalari farqlanadi: oshiqning ko'z yoshi daryo bo'lib oqishi.
Tashxis (jonlantirish) — jonsiz narsalarga inson xususiyatlarini berish: Gullar kulib boqdi.
Bu san'atlar Navoiy, Bobur, Lutfiy she'riyatida keng qo'llangan.
3.  Matnning nutq uslubini aniqlang va undagi tinish belgilarini izohlang: «Fotosintez — yashil 
o'simliklarda quyosh nuri ta'sirida organik moddalar hosil bo'lish jarayoni. Bu jarayonda, birinchidan, 
kislorod ajraladi; ikkinchidan, organik moddalar to'planadi.»
 Namunaviy javob:
✔
Javob: Bu matn ilmiy uslubga mansub.
Dalillar: matnda  ilmiy  atamalar  (fotosintez,  organik moddalar,  kislorod) bor; birinchi  gap  ta'rif shaklida
tuzilgan;   fikr   aniq,   izchil,   sanoq   tartibida   bayon   qilingan;   his-hayajon   ifodalovchi   so'zlar   va   obrazli
vositalar yo'q; tartib bildiruvchi kirish so'zlar (birinchidan, ikkinchidan) qo'llangan.
Tinish belgilari izohi:
1) birinchi gapda ega (fotosintez) va kesim (jarayoni) ot bilan ifodalangan, bog'lama yo'q, shuning uchun
ular orasiga tire qo'yilgan;
2) birinchidan, ikkinchidan — kirish so'zlar, ular vergul bilan ajratilgan;
3)   ikkinchi   gap   bog'lovchisiz   qo'shma   gap   bo'lib,   qismlar   ichida   vergul   borligi   va   ular   sanab   berilgani
uchun qismlar orasiga nuqtali vergul qo'yilgan.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    32 Ona tili va adabiyot — 30-bilet
1.  Badiiy va publitsistik uslublarni qiyoslab tavsiflang.
 Namunaviy javob:✔
Badiiy uslub badiiy adabiyot — she'r, hikoya, roman, drama tilida namoyon bo'ladi. Uning asosiy vazifasi
—   obrazlar   orqali   o'quvchiga   estetik   ta'sir   ko'rsatish.   Badiiy   uslubga   obrazlilik,   emotsionallik,   ko'chma
ma'noli so'zlar, badiiy tasvir vositalari (o'xshatish, sifatlash, jonlantirish, mubolag'a) xos. Unda yozuvchi
qahramonlar   nutqini   berish   uchun   so'zlashuv,   sheva,   hatto   ilmiy   yoki   rasmiy   uslub   unsurlaridan   ham
erkin foydalanadi.
Publitsistik   uslub   gazeta,   jurnal,   televideniye,   radio,   internet   nashrlari   va   notiqlik   nutqida   qo'llanadi.
Uning vazifasi — jamiyat hayotidagi dolzarb  voqealar  haqida xabar  berish va o'quvchiga  ta'sir o'tkazib,
uni   muayyan   fikrga   ishontirish,   harakatga   undash.   Publitsistik   uslubga   ijtimoiy-siyosiy   leksika,   ritorik
so'roq va undov gaplar, murojaatlar, chaqiriqlar xos. Asosiy janrlari: maqola, ocherk, felyeton, reportaj,
intervyu.
Umumiy jihati: ikkalasida ham ta'sirchanlik va obrazli vositalar bor. Farqi: badiiy uslubda obraz va estetik
zavq asosiy, publitsistik uslubda esa aniq faktlar va ijtimoiy ta'sir asosiy o'rinda turadi.
2.  Badiiy san'atlar: tajnis, talmeh, tanosub, iyhom, husni ta'lil va ruju' haqida gapiring.
 Namunaviy javob:
✔
Tajnis   —   talaffuzi   yoki   yozilishi   bir   xil,   ma'nosi   har   xil   so'zlarni   (shakldoshlarni)   qo'llash   san'ati.   U,
ayniqsa,   tuyuqlarda   qofiya   vazifasida   keladi:   masalan,   ot   so'zining   «ism»,   «hayvon»   va   «otmoq»
ma'nolarida qo'llanishi.
Talmeh — she'rda mashhur tarixiy voqea, afsona, asar yoki qahramonga ishora qilish: Farhod, Majnun,
Iskandar, Yusuf nomlarini tilga olish orqali katta mazmunni qisqa ifodalash.
Tanosub   —   ma'nosi   o'zaro   bog'liq,   bir   guruhga   mansub   so'zlarni   bir   baytda   qo'llash:  gul,   bulbul,   bog',
chaman yoki oy, quyosh, yulduz.
Iyhom — ikki ma'noli so'zni  shunday  qo'llashki,  birinchi qarashda  yaqin ma'no,  chuqurroq  o'ylanganda
uzoq (nazarda tutilgan) ma'no anglashiladi.
Husni ta'lil (chiroyli asoslash) — biror hodisaning haqiqiy sababini emas, balki shoirona, go'zal sababini
ko'rsatish: masalan, oyning yuzidagi dog'ni yor husnidan uyalganiga yo'yish.
Ruju'   —   shoirning   aytgan   fikridan   qaytib,   uni   yanada   kuchliroq   fikr   bilan   almashtirishi:   yorni   oyga
o'xshatib, so'ng oy undan kam ekanini aytish.
Bu san'atlar Lutfiy, Navoiy, Bobur she'riyatida mahorat bilan qo'llangan.
3.  Gapning sodda yoki qo'shma ekanini aniqlang, tinish belgilarini izohlang: Bolalar kun bo'yi hovlida 
o'ynashdi va kechqurun charchab uyga qaytishdi.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri yozilishi: Bolalar kun bo'yi hovlida o'ynashdi va kechqurun charchab uyga qaytishdi.
Tahlil: Bu qo'shma gap emas, balki uyushiq kesimli sodda gap.
Gapda ikkita kesim (o'ynashdi, qaytishdi) bo'lsa ham, ularning egasi bitta — bolalar. Har ikki kesim shu
bitta   egaga   tegishli   bo'lib,   va   bog'lovchisi   orqali   bog'langan.   Qo'shma   gapning   har   bir   qismi   o'z   ega-
kesimiga ega bo'lishi kerak; bu yerda esa ikkinchi qismda alohida ega yo'q.
Bo'laklar: ega — bolalar; uyushiq kesimlar — o'ynashdi, qaytishdi; hollar — kun bo'yi, hovlida (birinchi
kesimga), kechqurun, charchab, uyga (ikkinchi kesimga).
Tinish   belgisi   izohi:   va   bog'lovchisi   bilan   bog'langan   uyushiq   bo'laklar   orasiga   vergul   qo'yilmaydi;   gap
darak gap bo'lgani uchun oxiriga nuqta qo'yiladi. Taqqoslang:  Bolalar  o'ynashdi va kattalar dam olishdi
— bu bog'langan qo'shma gap, chunki har bir qismning o'z egasi bor.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    33 Matematika — 30 ta bilet
Matematika — 1-bilet
1.  Kvadrat tenglama ta'rifi. Kvadrat tenglama ildizlari formulasini keltirib chiqaring. Diskriminant 
ishorasiga qarab ildizlar soni qanday bo'ladi?
 Namunaviy javob:✔
ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0) ko'rinishidagi tenglama kvadrat tenglama deyiladi; a, b, c — koeffitsiyentlar, c —
ozod had.
Keltirib chiqarish: tenglamaning ikkala qismini 4a ga ko'paytiramiz: 4a²x² + 4abx + 4ac = 0. Ikkala qismga
b² qo'shib, 4ac ni o'ngga o'tkazamiz: 4a²x² + 4abx + b² = b² − 4ac, ya'ni (2ax + b)² = b² − 4ac.
D = b² − 4ac  son diskriminant  deyiladi.  Agar D > 0 bo'lsa,  2ax  + b = ±√D, bundan  x = (−b ± √D)/(2a) —
ikkita turli ildiz. Agar D = 0 bo'lsa, bitta (ikki karrali) ildiz x = −b/(2a). Agar D < 0 bo'lsa,  kvadrat manfiy
songa teng bo'lolmaydi, demak haqiqiy ildizlar yo'q.
Masalan, x² − 5x + 6 = 0 uchun D = 25 − 24 = 1, x = (5 ± 1)/2, ya'ni x₁ = 3, x₂ = 2.
2.  Arifmetik progressiyada a₁ = 5, d = 3. Uning yigirmanchi hadini va dastlabki 20 ta hadi yig'indisini 
toping.
 Namunaviy javob:
✔
n-had formulasi: a  = a₁ + (n − 1)d.	
ₙ
a₂₀ = 5 + 19 · 3 = 5 + 57 = 62.
Dastlabki n ta had yig'indisi: S  = (a₁ + a ) · n / 2.	
ₙ ₙ
S₂₀ = (5 + 62) · 20 / 2 = 67 · 10 = 670.
Javob: a₂₀ = 62; S₂₀ = 670.
3.  To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 6 sm va 8 sm. Gipotenuzani, yuzni, gipotenuzaga 
tushirilgan balandlikni va tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Pifagor teoremasi bo'yicha: c² = 6² + 8² = 36 + 64 = 100, c = 10 sm.
Yuzi: S = (1/2) · 6 · 8 = 24 sm².
Boshqa tomondan S = (1/2) · c · h, bundan h = 2S/c = 48/10 = 4,8 sm.
To'g'ri burchakli uchburchakka tashqi chizilgan aylananing markazi gipotenuza o'rtasida yotadi, shuning
uchun R = c/2 = 5 sm.
Javob: c = 10 sm; S = 24 sm²; h = 4,8 sm; R = 5 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    34 Matematika — 2-bilet
1.  Pifagor teoremasini bayon qiling va isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Teorema: to'g'ri burchakli uchburchakda gipotenuza kvadrati katetlar kvadratlarining yig'indisiga teng: c²
= a² + b².
Isbot (yuzlar usuli): tomoni a + b bo'lgan kvadrat olamiz. Uning har bir tomonini a va b kesmalarga bo'lib,
bo'linish nuqtalarini ketma-ket tutashtiramiz. Natijada kvadrat ichida katetlari a va b bo'lgan to'rtta teng
to'g'ri burchakli uchburchak va tomoni c bo'lgan kvadrat hosil bo'ladi (ichki to'rtburchakning burchaklari
180° − 90° = 90°, chunki uchburchakning ikki o'tkir burchagi yig'indisi 90°).
Katta kvadrat yuzini ikki usulda yozamiz: (a + b)² = 4 · (1/2)ab + c². Bundan a² + 2ab + b² = 2ab + c², ya'ni
c² = a² + b². Teorema isbotlandi.
Teskari teorema ham o'rinli: agar c² = a² + b² bo'lsa, uchburchak to'g'ri burchakli.
2.  Tenglamani yeching: 2x² − 7x + 3 = 0.
 Namunaviy javob:
✔
a = 2, b = −7, c = 3.
Diskriminant: D = b² − 4ac = 49 − 24 = 25 > 0, demak ikkita ildiz bor, √D = 5.
x = (7 ± 5)/4.
x₁ = 12/4 = 3; x₂ = 2/4 = 1/2.
Tekshirish: 2 · 9 − 21 + 3 = 0; 2 · 1/4 − 7/2 + 3 = 1/2 − 7/2 + 3 = 0.
Javob: x₁ = 3; x₂ = 1/2.
3.  Uchburchakning tomonlari 13 sm, 14 sm va 15 sm. Uning yuzini va 14 sm li tomonga tushirilgan 
balandligini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Geron formulasidan foydalanamiz: S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)), bunda p — yarim perimetr.
p = (13 + 14 + 15)/2 = 21.
S = √(21 · 8 · 7 · 6) = √7056 = 84 sm².
Balandlik: S = (1/2) · 14 · h, bundan h = 2S/14 = 168/14 = 12 sm.
Javob: S = 84 sm²; h = 12 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    35 Matematika — 3-bilet
1.  Viyet teoremasini bayon qiling va isbotlang. Viyet teoremasiga teskari teoremani ayting.
 Namunaviy javob:✔
Teorema: agar x² + px + q = 0 keltirilgan kvadrat tenglamaning ildizlari x₁ va x₂ bo'lsa, x₁ + x₂ = −p, x₁ · x₂ =
q.
Isbot: ildizlar formulasi bo'yicha x₁ = (−p + √D)/2, x₂ = (−p − √D)/2, bunda D = p² − 4q. Qo'shamiz: x₁ + x₂ =
−2p/2 = −p. Ko'paytiramiz: x₁ · x₂ = ((−p)² − (√D)²)/4 = (p² − p² + 4q)/4 = q. D = 0 bo'lganda ham formulalar
to'g'ri (x₁ = x₂ = −p/2).
Umumiy ax² + bx + c = 0 tenglama uchun: x₁ + x₂ = −b/a, x₁ · x₂ = c/a.
Teskari teorema: agar m + n = −p va m · n = q bo'lsa, m va n sonlar x² + px + q = 0 tenglamaning ildizlari
bo'ladi. Masalan, x² − 7x + 12 = 0 ildizlari 3 va 4, chunki 3 + 4 = 7, 3 · 4 = 12.
2.  Geometrik progressiyada b₁ = 3, q = 2. Uning oltinchi hadini va dastlabki 6 ta hadi yig'indisini 
toping.
 Namunaviy javob:
✔
n-had formulasi: b  = b₁ · qⁿ⁻¹.	
ₙ
b₆ = 3 · 2⁵ = 3 · 32 = 96.
Yig'indi formulasi: S  = b₁(qⁿ − 1)/(q − 1).
ₙ
S₆ = 3 · (2⁶ − 1)/(2 − 1) = 3 · 63 = 189.
Tekshirish: 3 + 6 + 12 + 24 + 48 + 96 = 189.
Javob: b₆ = 96; S₆ = 189.
3.  Teng yonli uchburchakning asosi 10 sm, yon tomoni 13 sm. Asosga tushirilgan balandlikni, 
uchburchak yuzini, ichki va tashqi chizilgan aylanalar radiuslarini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Teng   yonli   uchburchakda   asosga   tushirilgan   balandlik   mediana   ham   bo'ladi,   u   asosni   5   sm   dan   ikkiga
bo'ladi.
Pifagor teoremasi: h = √(13² − 5²) = √(169 − 25) = √144 = 12 sm.
Yuzi: S = (1/2) · 10 · 12 = 60 sm².
Yarim perimetr: p = (13 + 13 + 10)/2 = 18. Ichki chizilgan aylana radiusi: r = S/p = 60/18 = 10/3 sm.
Tashqi chizilgan aylana radiusi: R = abc/(4S) = 13 · 13 · 10/(4 · 60) = 1690/240 = 169/24 sm.
Javob: h = 12 sm; S = 60 sm²; r = 10/3 sm; R = 169/24 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    36 Matematika — 4-bilet
1.  Uchburchak ichki burchaklarining yig'indisi haqidagi teoremani isbotlang. Uchburchakning tashqi 
burchagi xossasini ayting.
 Namunaviy javob:✔
Teorema: har qanday uchburchak ichki burchaklarining yig'indisi 180° ga teng.
Isbot: ABC uchburchak berilgan bo'lsin. B uchidan AC ga parallel a to'g'ri chiziq o'tkazamiz. AB kesuvchi
bo'lganda a to'g'ri chiziq bilan AB orasida hosil bo'lgan burchak A burchakka ichki almashinuvchi burchak
sifatida teng. Xuddi shunday, BC kesuvchi uchun hosil bo'lgan burchak C burchakka teng. B uchidagi bu
ikki burchak va ABC burchak birgalikda yoyiq burchak hosil qiladi, ya'ni ularning yig'indisi 180°. Demak,
A +  B +  C = 180°.
∠ ∠ ∠
Natija:   uchburchakning   tashqi   burchagi   o'ziga   qo'shni   bo'lmagan   ikki   ichki   burchak   yig'indisiga   teng.
Haqiqatan ham, C uchidagi tashqi burchak 180° −  C =  A +  B. Shuningdek, to'g'ri burchakli uchburchak	
∠ ∠ ∠
o'tkir burchaklarining yig'indisi 90°.
2.  x² + px + 12 = 0 tenglamaning ildizlaridan biri 3 ga teng. Ikkinchi ildizni va p koeffitsiyentni toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Viyet teoremasi bo'yicha x₁ · x₂ = 12, x₁ + x₂ = −p.
x₁ = 3 bo'lgani uchun x₂ = 12/3 = 4.
x₁ + x₂ = 3 + 4 = 7 = −p, bundan p = −7.
Tekshirish: x² − 7x + 12 = 0 tenglamaga x = 3 ni qo'yamiz: 9 − 21 + 12 = 0 — to'g'ri.
Javob: x₂ = 4; p = −7.
3.  Parallelogrammning tomonlari 5 sm va 7 sm, diagonallaridan biri 8 sm. Ikkinchi diagonalini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Parallelogramm diagonallari kvadratlarining yig'indisi uning barcha tomonlari kvadratlarining yig'indisiga
teng: d₁² + d₂² = 2(a² + b²). (Bu xossa kosinuslar teoremasidan kelib chiqadi.)
8² + d₂² = 2(5² + 7²) = 2(25 + 49) = 148.
d₂² = 148 − 64 = 84, d₂ = √84 = 2√21 sm.
Javob: 2√21 sm (taxminan 9,17 sm).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    37 Matematika — 5-bilet
1.  Arifmetik progressiya ta'rifi. Uning n-hadi formulasini keltirib chiqaring va arifmetik 
progressiyaning xarakteristik xossasini ayting.
 Namunaviy javob:✔
Ikkinchisidan boshlab har bir hadi o'zidan oldingi hadga bir xil d sonni qo'shish natijasida hosil bo'ladigan
sonli ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi: a ₊₁ = a  + d. d son progressiyaning ayirmasi deyiladi; d	
ₙ ₙ
> 0 bo'lsa progressiya o'suvchi, d < 0 bo'lsa kamayuvchi.
n-had formulasi: a₂ = a₁ + d, a₃ = a₂ + d = a₁ + 2d, a₄ = a₁ + 3d va hokazo. Har bir qadamda d bir marta
qo'shiladi, n-hadga yetguncha (n − 1) marta qo'shiladi, shuning uchun a  = a₁ + (n − 1)d.	
ₙ
Xarakteristik   xossa:   ikkinchisidan   boshlab   har   bir   had   qo'shni   hadlarning   o'rta   arifmetigiga   teng:   a   =	
ₙ
(a ₋₁ + a ₊₁)/2. Haqiqatan, a ₋₁ = a  − d, a ₊₁ = a  + d, yig'indisi 2a .	
ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ
Masalan, 2; 5; 8; 11; ... progressiyada d = 3, a₁₀ = 2 + 9 · 3 = 29.
2.  y = x² − 4x + 3 funksiyani tekshiring: parabola uchini, nollarini, Oy o'qi bilan kesishish nuqtasini, 
o'sish va kamayish oraliqlarini, qiymatlar to'plamini toping.
 Namunaviy javob:
✔
a = 1 > 0, parabola tarmoqlari yuqoriga yo'nalgan.
Uchining abssissasi: x₀ = −b/(2a) = 4/2 = 2; y₀ = 4 − 8 + 3 = −1. Uchi (2; −1).
Nollari: x² − 4x + 3 = 0, D = 16 − 12 = 4, x = (4 ± 2)/2, ya'ni x₁ = 1, x₂ = 3.
Oy o'qi bilan kesishish: x = 0 da y = 3, nuqta (0; 3).
Funksiya (−∞; 2] oraliqda kamayadi, [2; +∞) oraliqda o'sadi.
Eng kichik qiymat −1 (x = 2 da), qiymatlar to'plami [−1; +∞).
Javob: uchi (2; −1); nollari 1 va 3; (0; 3); kamayish (−∞; 2], o'sish [2; +∞); E(y) = [−1; +∞).
3.  Uchburchakda BC = 10 sm,  A = 30°,  B = 45°. Tashqi chizilgan aylana radiusini va AC tomonni 	
∠ ∠
toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Sinuslar teoremasi: a/sin A = b/sin B = c/sin C = 2R.
BC = a = 10 sm, A burchak qarshisida yotadi: 2R = 10/sin 30° = 10/(1/2) = 20, R = 10 sm.
AC = b tomon B burchak qarshisida: b = 2R · sin 45° = 20 · √2/2 = 10√2 sm.
Javob: R = 10 sm; AC = 10√2 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    38 Matematika — 6-bilet
1.  Teng yonli uchburchak ta'rifi. Teng yonli uchburchak asosidagi burchaklar haqidagi teoremani va 
asosga tushirilgan bissektrisa xossasini isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Ikki   tomoni   teng   bo'lgan   uchburchak   teng   yonli   uchburchak   deyiladi;   teng   tomonlar   yon   tomonlar,
uchinchi tomon asos deyiladi.
Teorema: teng yonli uchburchakda asosdagi burchaklar teng.
Isbot:  ABC uchburchakda  AB  =  BC bo'lsin.  BD  —  B  burchak  bissektrisasi  (D  nuqta   AC  da).  ABD  va  CBD
uchburchaklarda   AB  =   CB,  BD   —  umumiy  tomon,   ABD   =   CBD.   Ikki  tomon   va   ular   orasidagi  burchak	
∠ ∠
bo'yicha bu uchburchaklar teng. Demak,  A =  C.	
∠ ∠
Shu tenglikdan yana AD = DC (BD mediana) va  ADB =  CDB kelib chiqadi; bu burchaklar qo'shni bo'lib,	
∠ ∠
yig'indisi 180°, demak har biri 90° (BD balandlik).
Xulosa: teng yonli uchburchakda asosga tushirilgan bissektrisa ham mediana, ham balandlik bo'ladi.
2.  Arifmetik progressiyada a₃ = 11, a₇ = 27. Progressiyaning ayirmasini, birinchi hadini va dastlabki 10 
ta hadi yig'indisini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
a  = a₁ + (n − 1)d formulasidan: a₁ + 2d = 11, a₁ + 6d = 27.
ₙ
Ikkinchi tenglamadan birinchisini ayiramiz: 4d = 16, d = 4.
a₁ = 11 − 2 · 4 = 3.
S₁₀ = (2a₁ + 9d) · 10/2 = (6 + 36) · 5 = 210.
Javob: d = 4; a₁ = 3; S₁₀ = 210.
3.  Uchburchakning tomonlari 3 sm, 5 sm va 7 sm. Uchburchakning eng katta burchagini va yuzini 
toping.
 Namunaviy javob:
✔
Eng katta burchak eng katta tomon (7 sm) qarshisida yotadi. Uni C deb belgilaymiz.
Kosinuslar teoremasi: c² = a² + b² − 2ab · cos C, bundan cos C = (a² + b² − c²)/(2ab) = (9 + 25 − 49)/(2 · 3 ·
5) = −15/30 = −1/2.
Demak,  C = 120° (uchburchak o'tmas burchakli).	
∠
Yuzi: S = (1/2) · a · b · sin C = (1/2) · 3 · 5 · sin 120° = (15/2) · (√3/2) = 15√3/4 sm².
Javob: 120°; S = 15√3/4 sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    39 Matematika — 7-bilet
1.  Arifmetik progressiya dastlabki n ta hadi yig'indisi formulasini keltirib chiqaring.
 Namunaviy javob:✔
S  = a₁ + a₂ + ... + a  bo'lsin. Yig'indini ikki marta — to'g'ri va teskari tartibda yozamiz:
ₙ ₙ
S  = a₁ + a₂ + ... + a ₋₁ + a ,
ₙ ₙ ₙ
S  = a  + a ₋₁ + ... + a₂ + a₁.
ₙ ₙ ₙ
Ustma-ust turgan har bir juft hadlar yig'indisi bir xil: a₂ + a ₋₁ = (a₁ + d) + (a  − d) = a₁ + a , xuddi shunday	
ₙ ₙ ₙ
boshqa juftlar uchun ham. Juftlar soni n ta.
Tengliklarni qo'shamiz: 2S  = (a₁ + a ) · n, bundan S  = (a₁ + a ) · n/2.	
ₙ ₙ ₙ ₙ
a  = a₁ + (n − 1)d ni qo'ysak, ikkinchi formula hosil bo'ladi: S  = (2a₁ + (n − 1)d) · n/2.	
ₙ ₙ
Misol: 1 dan 100 gacha natural sonlar yig'indisi (1 + 100) · 100/2 = 5050.
2.  Tengsizlikni yeching: x² − 5x − 6 < 0. Uning butun yechimlari nechta?
 Namunaviy javob:
✔
Kvadrat uchhadning ildizlarini topamiz: x² − 5x − 6 = 0, D = 25 + 24 = 49, x = (5 ± 7)/2, x₁ = −1, x₂ = 6.
x² − 5x  − 6 = (x + 1)(x − 6).  Parabola  tarmoqlari yuqoriga yo'nalgan  (a = 1 > 0), shuning  uchun  uchhad
ildizlar orasida manfiy.
Yechim: −1 < x < 6.
Butun yechimlar: 0, 1, 2, 3, 4, 5 — jami 6 ta.
Javob: (−1; 6); 6 ta butun yechim.
3.  Parallelogrammning tomonlari 6 sm va 10 sm, ular orasidagi burchak 30°. Parallelogramm yuzini va 
balandliklarini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Parallelogramm yuzi: S = a · b · sin α = 6 · 10 · sin 30° = 60 · 1/2 = 30 sm².
Balandliklar: S = a · hₐ formulasidan.
10 sm li tomonga tushirilgan balandlik: h = 30/10 = 3 sm.
6 sm li tomonga tushirilgan balandlik: h = 30/6 = 5 sm.
(Tekshirish: 30° qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmiga teng: 6 · 1/2 = 3 sm.)
Javob: S = 30 sm²; balandliklar 3 sm va 5 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    40 Matematika — 8-bilet
1.  O'xshash uchburchaklar ta'rifi. Uchburchaklar o'xshashligining alomatlarini bayon qiling. O'xshash 
uchburchaklar yuzlarining nisbati haqidagi teoremani ayting.
 Namunaviy javob:✔
Agar   ikki   uchburchakning   burchaklari   mos   ravishda   teng   va   mos   tomonlari   proporsional   bo'lsa,   ular
o'xshash uchburchaklar deyiladi: AB/A₁B₁ = BC/B₁C₁ = AC/A₁C₁ = k, k — o'xshashlik koeffitsiyenti.
O'xshashlik alomatlari:
1)   Agar   bir   uchburchakning   ikki   burchagi   ikkinchisining   ikki   burchagiga   mos   ravishda   teng   bo'lsa,
uchburchaklar o'xshash.
2)   Agar   bir   uchburchakning   ikki   tomoni   ikkinchisining   ikki   tomoniga   proporsional   va   bu   tomonlar
orasidagi burchaklar teng bo'lsa, uchburchaklar o'xshash.
3)   Agar   bir   uchburchakning   uchta   tomoni   ikkinchisining   uchta   tomoniga   proporsional   bo'lsa,
uchburchaklar o'xshash.
O'xshash   uchburchaklar   perimetrlarining   nisbati   k   ga,   yuzlarining   nisbati   k²   ga   teng.   Masalan,   k   =   2
bo'lsa, katta uchburchak yuzi kichigidan 4 marta katta.
2.  Musbat hadli geometrik progressiyada b₂ = 6, b₄ = 54. Progressiyaning maxrajini, birinchi hadini va 
dastlabki 5 ta hadi yig'indisini toping.
 Namunaviy javob:
✔
b  = b₁qⁿ⁻¹ formulasidan: b₁q = 6, b₁q³ = 54.
ₙ
Ikkinchisini birinchisiga bo'lamiz: q² = 9, q = ±3. Hadlar musbat bo'lgani uchun q = 3.
b₁ = 6/3 = 2.
S₅ = b₁(q⁵ − 1)/(q − 1) = 2 · (243 − 1)/2 = 242.
Tekshirish: 2 + 6 + 18 + 54 + 162 = 242.
Javob: q = 3; b₁ = 2; S₅ = 242.
3.  Rombning diagonallari 12 sm va 16 sm. Rombning tomonini, yuzini, balandligini va ichki chizilgan 
aylana radiusini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Romb   diagonallari   o'zaro   perpendikulyar   va   kesishish   nuqtasida   teng   ikkiga   bo'linadi.   Diagonallarning
yarimlari 6 sm va 8 sm — ular to'g'ri burchakli uchburchakning katetlari, romb tomoni esa gipotenuza.
a = √(6² + 8²) = √100 = 10 sm.
Yuzi: S = d₁ · d₂/2 = 12 · 16/2 = 96 sm².
Balandlik: S = a · h, h = 96/10 = 9,6 sm.
Rombga ichki chizilgan aylana diametri balandlikka teng: r = h/2 = 4,8 sm.
Javob: 10 sm; 96 sm²; 9,6 sm; 4,8 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    41 Matematika — 9-bilet
1.  Geometrik progressiya ta'rifi. Uning n-hadi formulasini keltirib chiqaring va xarakteristik xossasini 
ayting.
 Namunaviy javob:✔
Birinchi hadi noldan farqli bo'lib, ikkinchisidan boshlab har bir hadi o'zidan oldingi hadni noldan farqli bir
xil q songa ko'paytirishdan hosil bo'ladigan ketma-ketlik geometrik progressiya deyiladi: b ₊₁ = b  · q. q	
ₙ ₙ
son progressiyaning maxraji.
n-had formulasi:  b₂ = b₁q, b₃ = b₂q  = b₁q², b₄ = b₁q³ va hokazo.  n-hadga  yetguncha  b₁ soni  q ga (n − 1)
marta ko'paytiriladi: b  = b₁ · qⁿ⁻¹.	
ₙ
Xarakteristik xossa: ikkinchisidan boshlab har bir had kvadrati qo'shni hadlar ko'paytmasiga teng: b ² =	
ₙ
b ₋₁ · b ₊₁. Haqiqatan,  b ₋₁ = b /q, b ₊₁ = b q, ko'paytmasi  b ². Musbat hadli progressiyada  har  bir  had	
ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ ₙ
qo'shnilarining o'rta geometrigi.
Misol: 2; 6; 18; ... da q = 3, b₅ = 2 · 3⁴ = 162.
2.  Ifodani soddalashtiring va a = 1,5, b = −2 bo'lganda qiymatini toping: (2a − b)² − (2a + b)(2a − b).
 Namunaviy javob:
✔
Qisqa ko'paytirish formulalaridan foydalanamiz:
(2a − b)² = 4a² − 4ab + b²;
(2a + b)(2a − b) = 4a² − b².
Ayiramiz: 4a² − 4ab + b² − 4a² + b² = 2b² − 4ab.
a = 1,5, b = −2 da: 2 · (−2)² − 4 · 1,5 · (−2) = 8 + 12 = 20.
Javob: 2b² − 4ab; 20.
3.  Teng yonli trapetsiyaning asoslari 4 sm va 16 sm, yon tomoni 10 sm. Trapetsiyaning balandligini, 
yuzini, o'rta chizig'ini va diagonalini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Kichik asos uchlaridan katta asosga balandliklar tushiramiz. Ular katta asosdan har ikki chetda (16 − 4)/2
= 6 sm dan kesma ajratadi.
Balandlik: h = √(10² − 6²) = √64 = 8 sm.
O'rta chiziq: m = (4 + 16)/2 = 10 sm.
Yuzi: S = m · h = 10 · 8 = 80 sm².
Diagonal:   diagonal   katetlari   h   =   8   sm   va   16   −   6   =   10   sm   bo'lgan   to'g'ri   burchakli   uchburchakning
gipotenuzasi: d = √(10² + 8²) = √164 = 2√41 sm.
Javob: 8 sm; 80 sm²; 10 sm; 2√41 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    42 Matematika — 10-bilet
1.  Uchburchakning o'rta chizig'i ta'rifi. Uchburchak o'rta chizig'i haqidagi teoremani bayon qiling va 
isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Uchburchakning ikki tomoni o'rtalarini tutashtiruvchi kesma uchburchakning o'rta chizig'i deyiladi.
Teorema: uchburchakning o'rta chizig'i uchinchi tomonga parallel va uning yarmiga teng.
Isbot:   ABC   uchburchakda   M   —   AB   ning,   N   —   BC   ning   o'rtasi   bo'lsin.   MBN   va   ABC   uchburchaklarda   B
burchak umumiy, BM/BA = BN/BC = 1/2. Ikki tomon  proporsionalligi  va ular orasidagi  burchak tengligi
bo'yicha bu uchburchaklar o'xshash, k = 1/2.
Demak,   MN/AC   =   1/2,   ya'ni   MN   =   AC/2.   Shuningdek,   BMN   =   BAC;   bu   burchaklar   MN,   AC   to'g'ri	
∠ ∠
chiziqlar   va   AB   kesuvchi   hosil   qilgan   mos   burchaklar,   ular   teng   bo'lgani   uchun   MN     AC.   Teorema	
∥
isbotlandi.
Natija:   uchburchakning   uchta   o'rta   chizig'i   uni   to'rtta  teng  uchburchakka   ajratadi,   ulardan   har   birining
perimetri berilgan uchburchak perimetrining yarmiga teng.
2.  a) 0,(36) davriy kasrni oddiy kasr ko'rinishida yozing. b) 18; 6; 2; ... cheksiz kamayuvchi geometrik 
progressiya yig'indisini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
a) 0,(36) = 0,36 + 0,0036 + 0,000036 + ... — bu b₁ = 0,36, q = 0,01 bo'lgan cheksiz kamayuvchi geometrik
progressiya.
S = b₁/(1 − q) = 0,36/0,99 = 36/99 = 4/11.
b) b₁ = 18, q = 6/18 = 1/3, |q| < 1, demak progressiya cheksiz kamayuvchi.
S = b₁/(1 − q) = 18/(1 − 1/3) = 18/(2/3) = 27.
Javob: a) 4/11; b) 27.
3.  ABC uchburchakda AB tomonda D nuqta, BC tomonda E nuqta shunday olinganki, DE   AC. BD = 4 	
∥
sm, DA = 6 sm, AC = 15 sm. DE ni toping. ABC uchburchak yuzi 50 sm² bo'lsa, DBE uchburchak yuzi 
nimaga teng?
 Namunaviy javob:	
✔
DE   AC bo'lgani uchun  BDE =  BAC (mos burchaklar), B burchak umumiy. Ikki burchak bo'yicha DBE va	
∥	∠ ∠
ABC uchburchaklar o'xshash.
O'xshashlik koeffitsiyenti: k = BD/BA = 4/(4 + 6) = 4/10 = 2/5.
DE = k · AC = (2/5) · 15 = 6 sm.
Yuzlar nisbati k² ga teng: S(DBE)/S(ABC) = 4/25.
S(DBE) = 50 · 4/25 = 8 sm².
Javob: DE = 6 sm; S(DBE) = 8 sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    43 Matematika — 11-bilet
1.  Geometrik progressiya dastlabki n ta hadi yig'indisi formulasini keltirib chiqaring.
 Namunaviy javob:✔
q ≠ 1 maxrajli geometrik progressiya uchun S  = b₁ + b₁q + b₁q² + ... + b₁qⁿ⁻¹ bo'lsin.	
ₙ
Tenglikning ikkala qismini q ga ko'paytiramiz: qS  = b₁q + b₁q² + ... + b₁qⁿ⁻¹ + b₁qⁿ.	
ₙ
Ikkinchi   tenglikdan   birinchisini   ayiramiz.   O'ng   tomonda   b₁q   dan   b₁qⁿ⁻¹   gacha   bo'lgan   barcha   hadlar
qisqarib ketadi: qS  − S  = b₁qⁿ − b₁.	
ₙ ₙ
Bundan S (q − 1) = b₁(qⁿ − 1), ya'ni S  = b₁(qⁿ − 1)/(q − 1), q ≠ 1.	
ₙ ₙ
b  = b₁qⁿ⁻¹ ekanidan boshqa ko'rinish: S  = (b q − b₁)/(q − 1).	
ₙ ₙ ₙ
Agar q = 1 bo'lsa, barcha hadlar teng va S  = n · b₁.	
ₙ
Misol: 1 + 2 + 4 + ... + 2⁹ = (2¹⁰ − 1)/(2 − 1) = 1023.
2.  Hisoblang: a) √50 + √18 − √8; b) (√12 + √27) · √3; c) kasr maxrajini irratsionallikdan qutqaring: 4/(√7 
− √3).
 Namunaviy javob:	
✔
a) Ko'paytuvchini ildiz belgisi ostidan chiqaramiz: √50 = √(25 · 2) = 5√2, √18 = 3√2, √8 = 2√2.
5√2 + 3√2 − 2√2 = 6√2.
b) √12 = 2√3, √27 = 3√3, yig'indi 5√3. 5√3 · √3 = 5 · 3 = 15.
c) Surat va maxrajni (√7 + √3) ga ko'paytiramiz: 4(√7 + √3)/((√7)² − (√3)²) = 4(√7 + √3)/(7 − 3) = √7 + √3.
Javob: a) 6√2; b) 15; c) √7 + √3.
3.  Ikki o'xshash uchburchakning perimetrlari 12 sm va 18 sm. Kichik uchburchakning yuzi 16 sm². 
Katta uchburchakning yuzini toping.
 Namunaviy javob:
✔
O'xshash uchburchaklar perimetrlarining nisbati o'xshashlik koeffitsiyentiga teng: k = 18/12 = 3/2.
Yuzlarining nisbati esa k² ga teng: S₂/S₁ = (3/2)² = 9/4.
S₂ = 16 · 9/4 = 36 sm².
Javob: 36 sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    44 Matematika — 12-bilet
1.  Parallelogramm ta'rifi. Parallelogrammning tomonlari va burchaklari xossasini hamda diagonallari 
xossasini isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Qarama-qarshi tomonlari juft-jufti bilan parallel bo'lgan to'rtburchak parallelogramm deyiladi.
Xossa 1: parallelogrammning qarama-qarshi tomonlari teng va qarama-qarshi burchaklari teng.
Isbot:   ABCD   parallelogrammda   AC   diagonalni   o'tkazamiz.   ABC   va   CDA   uchburchaklarda   AC   umumiy,
BAC =  DCA (AB   CD, ichki almashinuvchi),  BCA =  DAC (BC   AD). Tomon va ikki burchak bo'yicha
∠ ∠ ∥ ∠ ∠ ∥
uchburchaklar teng, demak AB = CD, BC = AD,  B =  D. Xuddi shunday  A =  C.	
∠ ∠ ∠ ∠
Xossa 2: diagonallar kesishish nuqtasida teng ikkiga bo'linadi.
Isbot: O — diagonallar kesishish nuqtasi. AOB va COD uchburchaklarda AB = CD,  OAB =  OCD,  OBA =	
∠ ∠ ∠
ODC (ichki almashinuvchi). Ular teng, demak AO = OC, BO = OD.	
∠
Shuningdek, bir tomonga yopishgan burchaklar yig'indisi 180°.
2.  a) Hisoblang: 2⁻³ · 4² / 8⁻¹. b) Ifodani soddalashtiring: (a⁻²b³)⁻² · a⁻³b⁵.
 Namunaviy javob:
✔
a) 2⁻³ = 1/8, 4² = 16, 8⁻¹ = 1/8.
(1/8 · 16) : (1/8) = 2 : (1/8) = 2 · 8 = 16.
Boshqa usul: 2⁻³ · 2⁴ / 2⁻³ = 2⁻³⁺⁴⁺³ = 2⁴ = 16.
b) Darajani darajaga ko'tarish: (a⁻²b³)⁻² = a⁴b⁻⁶.
a⁴b⁻⁶ · a⁻³b⁵ = a⁴⁻³ · b⁻⁶⁺⁵ = a · b⁻¹ = a/b.
Javob: a) 16; b) a/b.
3.  Aylanada A, B, C nuqtalar olingan, O — aylana markazi.  ACB = 40° (C nuqta AB kichik yoyiga 	
∠
tegishli emas). AOB markaziy burchakni va OAB burchakni toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Aylanaga   ichki   chizilgan   burchak   o'zi   tiralgan   yoyning   yarmi   bilan   o'lchanadi,   markaziy   burchak   esa
yoyning   o'zi   bilan   o'lchanadi.   Shuning   uchun   bir   yoyga   tiralgan   markaziy   burchak   ichki   chizilgan
burchakdan 2 marta katta.
AOB = 2 ·  ACB = 2 · 40° = 80°.
∠ ∠
AOB uchburchakda OA = OB (radiuslar), demak u teng yonli va asosdagi burchaklar teng:
OAB = (180° − 80°)/2 = 50°.
∠
Javob:  AOB = 80°;  OAB = 50°.	
∠ ∠
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    45 Matematika — 13-bilet
1.  Cheksiz kamayuvchi geometrik progressiya ta'rifi. Uning yig'indisi formulasini tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
Maxraji |q| < 1 shartni qanoatlantiruvchi cheksiz geometrik progressiya cheksiz kamayuvchi geometrik
progressiya deyiladi. Masalan, 1; 1/2; 1/4; 1/8; ... (q = 1/2).
Dastlabki n ta had yig'indisi: S  = b₁(1 − qⁿ)/(1 − q) = b₁/(1 − q) − b₁qⁿ/(1 − q).	
ₙ
|q|   <   1   bo'lganda   n   cheksiz   o'sib   borsa,   qⁿ   nolga   intiladi   (masalan,   (1/2)¹⁰   ≈   0,001).   Shuning   uchun
ikkinchi qo'shiluvchi nolga intiladi, S  esa b₁/(1 − q) soniga yaqinlashadi.	
ₙ
Shu son cheksiz kamayuvchi geometrik progressiyaning yig'indisi deyiladi: S = b₁/(1 − q).
Misol: 1 + 1/2 + 1/4 + ... = 1/(1 − 1/2) = 2.  Bu formula davriy  o'nli  kasrlarni oddiy kasrga  aylantirishda
ham qo'llanadi: 0,(3) = 0,3/(1 − 0,1) = 1/3.
2.  Chiziqli funksiya grafigi A(1; 3) va B(−2; −3) nuqtalardan o'tadi. Funksiyani formula bilan bering va 
grafikning koordinata o'qlari bilan kesishish nuqtalarini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Chiziqli funksiya y = kx + b ko'rinishida. Nuqtalar koordinatalarini qo'yamiz:
k + b = 3,
−2k + b = −3.
Birinchidan ikkinchisini ayiramiz: 3k = 6, k = 2. U holda b = 3 − 2 = 1.
Funksiya: y = 2x + 1.
Oy o'qi bilan: x = 0 da y = 1, nuqta (0; 1).
Ox o'qi bilan: 2x + 1 = 0, x = −1/2, nuqta (−1/2; 0).
Javob: y = 2x + 1; (0; 1) va (−0,5; 0).
3.  Markazdan 13 sm uzoqlikdagi M nuqtadan radiusi 5 sm bo'lgan aylanaga ikkita urinma o'tkazilgan. 
Urinma kesmalarining uzunligini va urinish nuqtalari orasidagi masofani toping.
 Namunaviy javob:
✔
O — markaz, A va B — urinish nuqtalari. Urinish nuqtasiga o'tkazilgan radius urinmaga perpendikulyar,
shuning uchun OAM uchburchak to'g'ri burchakli ( A = 90°).	
∠
MA = √(OM² − OA²) = √(169 − 25) = √144 = 12 sm. Bir nuqtadan o'tkazilgan urinma kesmalari teng: MB =
MA = 12 sm.
AB   vatar   OM   ga   perpendikulyar   va   OM   bilan   H   nuqtada   kesishadi;   AH   —   OAM   uchburchakning
gipotenuzaga tushirilgan balandligi: AH = OA · MA/OM = 5 · 12/13 = 60/13 sm.
AB = 2 · AH = 120/13 sm.
Javob: 12 sm; 120/13 sm (≈ 9,23 sm).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    46 Matematika — 14-bilet
1.  Trapetsiya ta'rifi va turlari. Trapetsiyaning o'rta chizig'i haqidagi teoremani ayting va trapetsiya yuzi
formulasini keltirib chiqaring.
 Namunaviy javob:✔
Ikki   tomoni   parallel,   qolgan   ikki   tomoni   parallel   bo'lmagan   to'rtburchak   trapetsiya   deyiladi.   Parallel
tomonlar   asoslar,   qolganlari   yon   tomonlar.   Yon   tomonlari   teng   trapetsiya   teng   yonli,   bir   yon   tomoni
asosga perpendikulyar bo'lsa to'g'ri burchakli trapetsiya deyiladi.
Yon   tomonlar   o'rtalarini   tutashtiruvchi   kesma   o'rta   chiziq   deyiladi.   Teorema:   trapetsiya   o'rta   chizig'i
asoslarga parallel va ularning yig'indisi yarmiga teng: m = (a + b)/2.
Yuz formulasi: ABCD trapetsiyada (AD = a, BC = b) BD diagonal uni ABD va BCD uchburchaklarga ajratadi.
Ikkala  uchburchakning  AD  va   BC  tomonlariga  tushirilgan  balandligi  trapetsiya  balandligi  h  ga  teng.   S  =
(1/2)ah + (1/2)bh = (a + b)/2 · h.
Demak, S = (a + b)h/2 = m · h.
2.  Tenglamalar sistemasini yeching: 3x + 2y = 12, x − y = −1.
 Namunaviy javob:
✔
O'rniga qo'yish usuli. Ikkinchi tenglamadan x = y − 1.
Birinchi tenglamaga qo'yamiz: 3(y − 1) + 2y = 12, 3y − 3 + 2y = 12, 5y = 15, y = 3.
x = 3 − 1 = 2.
Tekshirish: 3 · 2 + 2 · 3 = 12; 2 − 3 = −1 — to'g'ri.
Javob: (2; 3).
3.  Muntazam oltiburchakning tomoni 6 sm. Unga tashqi va ichki chizilgan aylanalar radiuslarini, 
oltiburchak yuzini va katta diagonalini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Muntazam   oltiburchak   markazi   bilan   uchlarini   tutashtirsak,   u   tomoni   6   sm   bo'lgan   6   ta   teng   tomonli
uchburchakka bo'linadi.
Tashqi chizilgan aylana radiusi tomonga teng: R = 6 sm.
Ichki chizilgan aylana radiusi — teng tomonli uchburchak balandligi: r = a√3/2 = 3√3 sm.
Yuzi: S = 6 · (a²√3/4) = 6 · 36√3/4 = 54√3 sm².
Katta diagonal tashqi aylana diametriga teng: d = 2R = 12 sm.
Javob: R = 6 sm; r = 3√3 sm; S = 54√3 sm²; d = 12 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    47 Matematika — 15-bilet
1.  Kvadrat funksiya ta'rifi. y = ax² + bx + c funksiya grafigi, uning uchining koordinatalari va funksiya 
xossalari a ishorasiga qanday bog'liq?
 Namunaviy javob:✔
y = ax² + bx + c (a ≠ 0) ko'rinishidagi funksiya kvadrat funksiya deyiladi. Uning grafigi parabola.
To'la kvadrat ajratamiz: ax² + bx + c = a(x + b/(2a))² − (b² − 4ac)/(4a). Demak, grafik y = ax² parabolani
parallel ko'chirish natijasida hosil bo'ladi va uchi x₀ = −b/(2a), y₀ = −D/(4a) nuqtada. Simmetriya o'qi — x
= x₀ to'g'ri chiziq.
Agar a > 0 bo'lsa, tarmoqlar yuqoriga yo'nalgan, funksiya (−∞; x₀] da kamayadi, [x₀; +∞) da o'sadi, eng
kichik qiymati y₀.
Agar   a   <  0   bo'lsa,  tarmoqlar   pastga   yo'nalgan,   funksiya  (−∞;  x₀]  da   o'sadi,   [x₀;   +∞)   da  kamayadi,  eng
katta qiymati y₀.
D  > 0  da parabola  Ox o'qini   ikki nuqtada  kesadi,  D  =  0 da  unga  urinadi,  D  <  0 da  kesmaydi.  Grafik  Oy
o'qini (0; c) nuqtada kesadi.
2.  Tengsizliklar sistemasini yeching: 3x − 5 < x + 7, 2x + 1 ≥ −3. Sistemaning butun yechimlari nechta va
ularning yig'indisi nimaga teng?
 Namunaviy javob:
✔
Birinchi tengsizlik: 3x − x < 7 + 5, 2x < 12, x < 6.
Ikkinchi tengsizlik: 2x ≥ −4, x ≥ −2.
Umumiy qism: −2 ≤ x < 6, ya'ni [−2; 6).
Butun yechimlar: −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, 5 — jami 8 ta.
Yig'indisi: −2 − 1 + 0 + 1 + 2 + 3 + 4 + 5 = 12.
Javob: [−2; 6); 8 ta; 12.
3.  Tomoni 8 sm bo'lgan kvadratga tashqi aylana chizilgan. Aylana uzunligini, doira yuzini va doiraning 
kvadratdan tashqaridagi qismi yuzini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Kvadratga tashqi chizilgan aylananing diametri kvadrat diagonaliga teng: d = a√2 = 8√2 sm, R = 4√2 sm.
Aylana uzunligi: C = 2πR = 8√2π sm (≈ 35,5 sm).
Doira yuzi: S = πR² = π · 32 = 32π sm².
Kvadrat yuzi: 8² = 64 sm².
Doiraning kvadratdan tashqaridagi qismi: 32π − 64 sm² (≈ 36,5 sm²).
Javob: 8√2π sm; 32π sm²; (32π − 64) sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    48 Matematika — 16-bilet
1.  Sinuslar teoremasini bayon qiling va isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Teorema: uchburchakning tomonlari qarshisidagi burchaklar sinuslariga proporsional: a/sin A = b/sin B =
c/sin C. Bu nisbatlarning har biri tashqi chizilgan aylana diametriga teng: 2R.
Isbot (yuz orqali): uchburchak yuzi uchun S = (1/2)bc · sin A = (1/2)ac · sin B = (1/2)ab · sin C formulalari
o'rinli. Bu tengliklarni (1/2)abc ga bo'lamiz: sin A/a = sin B/b = sin C/c. Teskari nisbatlarni olsak, a/sin A =
b/sin B = c/sin C.
2R ga tengligi: tashqi aylanada  BA₁ diametrni o'tkazamiz.  A₁ burchak A burchak bilan bir yoyga tiralgan
(yoki   unga   180°   gacha   to'ldiradi),   shuning   uchun   sin   A₁   =   sin   A.   A₁BC   uchburchakda   C   burchak   90°
(diametrga tiralgan), demak a = 2R · sin A.
Teorema ikki burchak va tomon bo'yicha uchburchakni yechishda qo'llanadi.
2.  Bikvadrat tenglamani yeching: x⁴ − 13x² + 36 = 0.
 Namunaviy javob:
✔
x² = t deb belgilaymiz (t ≥ 0): t² − 13t + 36 = 0.
D = 169 − 144 = 25, t = (13 ± 5)/2, t₁ = 9, t₂ = 4. Ikkalasi ham musbat.
x² = 9 dan x = ±3; x² = 4 dan x = ±2.
Tekshirish: 3⁴ − 13 · 9 + 36 = 81 − 117 + 36 = 0; 2⁴ − 13 · 4 + 36 = 16 − 52 + 36 = 0.
Javob: −3; −2; 2; 3.
3.  Radiusi 6 sm bo'lgan doiradan markaziy burchagi 120° bo'lgan sektor ajratilgan. Sektor yuzini va 
uning yoyi uzunligini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Sektor yuzi: S = πR² · α/360° = π · 36 · 120/360 = 12π sm² (≈ 37,7 sm²).
Yoy uzunligi: l = 2πR · α/360° = 2π · 6 · 1/3 = 4π sm (≈ 12,6 sm).
Javob: S = 12π sm²; l = 4π sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    49 Matematika — 17-bilet
1.  Kvadrat tengsizlik ta'rifi. Kvadrat tengsizliklarni parabola yordamida va oraliqlar usulida yechishni 
tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
ax² + bx + c > 0 (yoki <, ≥, ≤), a ≠ 0, ko'rinishidagi tengsizlik kvadrat tengsizlik deyiladi.
Parabola   yordamida   yechish:   1)   ax²   +   bx   +   c   =   0   tenglama   ildizlarini   topamiz;   2)   y   =   ax²   +   bx   +   c
parabolaning   Ox   o'qiga   nisbatan   joylashuvini   sxematik   chizamiz   (a   >   0   da   tarmoqlar   yuqoriga);   3)
tengsizlik ishorasiga mos qism — grafik Ox dan yuqorida yoki pastda bo'lgan x lar to'plamini yozamiz.
Natija: a > 0 va D > 0 da (x₁ < x₂) ax² + bx + c < 0 tengsizlik yechimi (x₁; x₂), > 0 tengsizlik yechimi (−∞; x₁) 	
∪
(x₂; +∞). D < 0 va a > 0 da uchhad hamma x da musbat.
Oraliqlar   usuli:   uchhadni   a(x   −   x₁)(x   −   x₂)   ko'rinishida   yozib,   ildizlarni   son   o'qida   belgilaymiz;   har   bir
oraliqda ishora o'zgarmaydi, eng o'ngdagi oraliqda a ishorasi, so'ng ishoralar navbatlashadi.
2.  Tenglamani yeching: x/(x + 1) + (x + 1)/x = 5/2.
 Namunaviy javob:	
✔
Aniqlanish sohasi: x ≠ 0, x ≠ −1.
x/(x + 1) = t deb belgilaymiz, u holda (x + 1)/x = 1/t: t + 1/t = 5/2.
2t² − 5t + 2 = 0, D = 25 − 16 = 9, t = (5 ± 3)/4, t₁ = 2, t₂ = 1/2.
1) x/(x + 1) = 2: x = 2x + 2, x = −2.
2) x/(x + 1) = 1/2: 2x = x + 1, x = 1.
Ikkala son ham aniqlanish sohasiga tegishli.
Tekshirish: x = 1: 1/2 + 2 = 5/2; x = −2: −2/(−1) + (−1)/(−2) = 2 + 1/2 = 5/2.
Javob: −2; 1.
3.  a(3; −4) va b(1; 2) vektorlar berilgan. |a|, a + b, 2a − 3b vektorlarni, a · b skalyar ko'paytmani va 
vektorlar orasidagi burchak kosinusini toping.
 Namunaviy javob:
✔
|a| = √(3² + (−4)²) = √25 = 5; |b| = √(1 + 4) = √5.
a + b = (3 + 1; −4 + 2) = (4; −2).
2a − 3b = (6 − 3; −8 − 6) = (3; −14).
Skalyar ko'paytma: a · b = 3 · 1 + (−4) · 2 = 3 − 8 = −5.
cos φ = a · b/(|a| · |b|) = −5/(5√5) = −1/√5 = −√5/5. Kosinus manfiy, demak burchak o'tmas.
Javob: 5; (4; −2); (3; −14); −5; −√5/5.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    50 Matematika — 18-bilet
1.  Kosinuslar teoremasini bayon qiling va isbotlang. Undan qanday natijalar kelib chiqadi?
 Namunaviy javob:✔
Teorema:   uchburchak   istalgan   tomonining   kvadrati   qolgan   ikki   tomon   kvadratlari   yig'indisidan   shu
tomonlar bilan ular orasidagi burchak kosinusi ko'paytmasining ikkilanganini ayirilganiga teng: a² = b² +
c² − 2bc · cos A.
Isbot   (koordinatalar   usuli):   A   uchni   koordinata   boshiga,   AC   tomonni   Ox   o'qi   bo'ylab   joylashtiramiz.   U
holda C(b; 0), B(c · cos A; c · sin A). Ikki nuqta orasidagi masofa formulasi: a² = BC² = (c · cos A − b)² + (c ·
sin A)² = c²cos²A − 2bc · cos A + b² + c²sin²A = b² + c² − 2bc · cos A, chunki sin²A + cos²A = 1.
Natijalar: 1) A = 90° bo'lsa, cos A = 0 va Pifagor teoremasi hosil bo'ladi; 2) b² + c² − a² ishorasiga qarab A
burchak o'tkir (> 0), to'g'ri (= 0) yoki o'tmas (< 0) ekani aniqlanadi; 3) uch tomon bo'yicha burchaklarni
topish mumkin: cos A = (b² + c² − a²)/(2bc).
2.  Tenglamalar sistemasini yeching: x + y = 7, xy = 12.
 Namunaviy javob:
✔
Viyet teoremasiga teskari teorema bo'yicha x va y sonlar t² − 7t + 12 = 0 tenglamaning ildizlari.
D = 49 − 48 = 1, t = (7 ± 1)/2, t₁ = 4, t₂ = 3.
Demak, x = 3, y = 4 yoki x = 4, y = 3.
(O'rniga qo'yish usulida: y = 7 − x, x(7 − x) = 12, x² − 7x + 12 = 0 — xuddi shu natija.)
Javob: (3; 4), (4; 3).
3.  A(−1; 2) va B(3; 5) nuqtalar berilgan. AB kesma uzunligini, uning o'rtasi koordinatalarini toping va 
diametri AB bo'lgan aylana tenglamasini yozing.
 Namunaviy javob:
✔
Masofa formulasi: AB = √((3 − (−1))² + (5 − 2)²) = √(16 + 9) = √25 = 5.
O'rtasi: M((−1 + 3)/2; (2 + 5)/2) = M(1; 3,5).
Aylana markazi AB diametr o'rtasida — M(1; 3,5), radiusi R = AB/2 = 2,5.
Aylana tenglamasi: (x − 1)² + (y − 3,5)² = 6,25.
Javob: AB = 5; M(1; 3,5); (x − 1)² + (y − 3,5)² = 6,25.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    51 Matematika — 19-bilet
1.  Qisqa ko'paytirish formulalarini yozing va ulardan ikkitasini isbotlang. Ular qanday maqsadlarda 
qo'llanadi?
 Namunaviy javob:✔
Asosiy formulalar:
(a + b)² = a² + 2ab + b²; (a − b)² = a² − 2ab + b²;
a² − b² = (a − b)(a + b);
(a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³; (a − b)³ = a³ − 3a²b + 3ab² − b³;
a³ + b³ = (a + b)(a² − ab + b²); a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²).
Isbot 1: (a + b)² = (a + b)(a + b) = a² + ab + ba + b² = a² + 2ab + b².
Isbot 2: (a − b)(a + b) = a² + ab − ba − b² = a² − b².
Qo'llanishi:   ifodalarni   soddalashtirish,   ko'phadlarni   ko'paytuvchilarga   ajratish,   kasrlarni   qisqartirish,
og'zaki   hisoblash   (masalan,   51²   =   2500   +   100   +   1   =   2601;   98   ·   102   =   10000   −   4   =   9996),   kvadrat
uchhaddan to'la kvadrat ajratish.
2.  Tenglamalar sistemasini yeching: x² + y² = 25, x − y = 1.
 Namunaviy javob:
✔
Ikkinchi tenglamadan x = y + 1. Birinchisiga qo'yamiz: (y + 1)² + y² = 25.
y² + 2y + 1 + y² = 25, 2y² + 2y − 24 = 0, y² + y − 12 = 0.
D = 1 + 48 = 49, y = (−1 ± 7)/2, y₁ = 3, y₂ = −4.
x₁ = 4, x₂ = −3.
Tekshirish: 16 + 9 = 25, 4 − 3 = 1; 9 + 16 = 25, −3 − (−4) = 1.
Javob: (4; 3), (−3; −4).
3.  A(1; 1), B(4; 5), C(5; −2) nuqtalar berilgan. ABC uchburchak to'g'ri burchakli va teng yonli ekanini 
isbotlang hamda uning yuzini toping.
 Namunaviy javob:
✔
AB vektor: (4 − 1; 5 − 1) = (3; 4), AC vektor: (5 − 1; −2 − 1) = (4; −3).
|AB| = √(9 + 16) = 5, |AC| = √(16 + 9) = 5 — demak AB = AC, uchburchak teng yonli.
Skalyar ko'paytma: AB · AC = 3 · 4 + 4 · (−3) = 12 − 12 = 0, demak AB   AC,  A = 90°.	
⊥ ∠
Yuzi: S = (1/2) · AB · AC = (1/2) · 5 · 5 = 12,5 kv. birlik.
(Gipotenuza BC = √(1² + 7²) = √50 = 5√2.)
Javob:  A = 90°, AB = AC = 5; S = 12,5.	
∠
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    52 Matematika — 20-bilet
1.  Uchburchak yuzini hisoblash formulalarini yozing. S = (1/2)ab · sin C formulasini isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Uchburchak yuzi formulalari:
1) S = (1/2) · a · hₐ (tomon va unga tushirilgan balandlik);
2) S = (1/2) · a · b · sin C (ikki tomon va ular orasidagi burchak);
3) Geron formulasi: S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)), p — yarim perimetr;
4) S = p · r (r — ichki chizilgan aylana radiusi); S = abc/(4R) (R — tashqi chizilgan aylana radiusi).
Isbot   (2-formula):   ABC   uchburchakda   BC   =   a,   AC   =   b.   A   uchidan   BC   to'g'ri   chizig'iga   AH   balandlik
tushiramiz.   AHC  to'g'ri   burchakli   uchburchakdan  AH   =  AC  ·   sin   C  =   b  ·   sin  C   (C   o'tmas   bo'lsa,   AH  =   b  ·
sin(180° − C) = b · sin C). U holda S = (1/2) · BC · AH = (1/2) · a · b · sin C.
Masalan, a = 4, b = 6, C = 30° da S = (1/2) · 4 · 6 · (1/2) = 6.
2.  To'g'ri to'rtburchakning perimetri 30 sm, yuzi 56 sm². Uning tomonlarini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Tomonlarni x va y deb belgilaymiz. 2(x + y) = 30, ya'ni x + y = 15; xy = 56.
y = 15 − x, x(15 − x) = 56, x² − 15x + 56 = 0.
D = 225 − 224 = 1, x = (15 ± 1)/2, x₁ = 8, x₂ = 7.
x = 8 da y = 7; x = 7 da y = 8.
Tekshirish: 2(7 + 8) = 30, 7 · 8 = 56.
Javob: 7 sm va 8 sm.
3.  a(2; m) va b(3; −6) vektorlar berilgan. m ning qanday qiymatida: a) vektorlar perpendikulyar; b) 
vektorlar kollinear bo'ladi?
 Namunaviy javob:
✔
a) Vektorlar perpendikulyar bo'lishi uchun skalyar ko'paytma nolga teng bo'lishi kerak: a · b = 2 · 3 + m ·
(−6) = 6 − 6m = 0, bundan m = 1.
b)   Vektorlar   kollinear   bo'lishi   uchun   ularning   mos   koordinatalari   proporsional   bo'lishi   kerak:   2/3   =
m/(−6), bundan m = −6 · 2/3 = −4.
Tekshirish: a(2; −4) = (2/3) · b(3; −6) — haqiqatan kollinear.
Javob: a) m = 1; b) m = −4.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    53 Matematika — 21-bilet
1.  Arifmetik kvadrat ildiz ta'rifi. Arifmetik kvadrat ildizning xossalarini ayting va ko'paytmaning ildizi 
haqidagi teoremani isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Nomanfiy a sonning arifmetik kvadrat ildizi deb kvadrati a ga teng bo'lgan nomanfiy songa aytiladi va √a
bilan   belgilanadi.   Demak,  a   ≥  0   da  √a  ≥   0  va  (√a)²  =   a.   Manfiy   sonning   arifmetik   kvadrat   ildizi   mavjud
emas.
Xossalar:
1) √(ab) = √a · √b (a ≥ 0, b ≥ 0);
2) √(a/b) = √a/√b (a ≥ 0, b > 0);
3) √(a²) = |a| (har qanday a uchun).
Isbot (1-xossa): √a · √b ifoda nomanfiy, chunki ikkala ko'paytuvchi nomanfiy. Uning kvadrati: (√a · √b)² =
(√a)² · (√b)² = ab. Demak, √a · √b — kvadrati ab ga teng nomanfiy son, ya'ni ta'rifga ko'ra u √(ab) ga teng.
Misollar: √(16 · 25) = 4 · 5 = 20; √((−7)²) = |−7| = 7.
2.  Avtomobil 120 km masofani bosib o'tdi. Agar u tezligini soatiga 20 km ga oshirganda, manzilga 1 
soat oldin yetib kelgan bo'lar edi. Avtomobil qanday tezlik bilan harakatlangan?
 Namunaviy javob:
✔
Avtomobil  tezligi  v km/soat (v > 0) bo'lsin.  Sarflangan  vaqt  120/v soat, oshirilgan tezlikda 120/(v + 20)
soat.
Shartga ko'ra: 120/v − 120/(v + 20) = 1.
Umumiy maxrajga keltiramiz: 120(v + 20) − 120v = v(v + 20), 2400 = v² + 20v.
v² + 20v − 2400 = 0, D = 400 + 9600 = 10000, v = (−20 ± 100)/2.
v₁ = 40, v₂ = −60 (tezlik manfiy bo'lolmaydi).
Tekshirish: 120/40 = 3 soat, 120/60 = 2 soat, farqi 1 soat.
Javob: 40 km/soat.
3.  To'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi 20 sm, o'tkir burchaklaridan biri 30°. Uchburchakning
katetlarini, yuzini va gipotenuzaga tushirilgan balandligini toping.
 Namunaviy javob:
✔
30° li burchak qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmiga teng: a = c · sin 30° = 20 · 1/2 = 10 sm.
Ikkinchi katet: b = c · cos 30° = 20 · √3/2 = 10√3 sm.
Yuzi: S = (1/2) · a · b = (1/2) · 10 · 10√3 = 50√3 sm².
Gipotenuzaga tushirilgan balandlik: h = 2S/c = 100√3/20 = 5√3 sm.
Javob: 10 sm va 10√3 sm; 50√3 sm²; 5√3 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    54 Matematika — 22-bilet
1.  Markaziy va aylanaga ichki chizilgan burchaklar ta'rifi. Ichki chizilgan burchak haqidagi teoremani 
isbotlang va undan kelib chiqadigan natijalarni ayting.
 Namunaviy javob:✔
Uchi   aylana   markazida   bo'lgan   burchak   markaziy   burchak   deyiladi.   Uchi   aylanada   yotib,   tomonlari
aylanani kesib o'tuvchi burchak ichki chizilgan burchak deyiladi.
Teorema: ichki chizilgan burchak o'zi tiralgan yoyning yarmi bilan o'lchanadi.
Isbot (tomonlardan  biri markazdan  o'tgan  hol):  ABC ichki chizilgan,  BC — diametr,  O — markaz.  AOB	
∠
uchburchak   teng   yonli   (OA   =   OB),   shuning   uchun   OAB   =   OBA.   AOC   markaziy   burchak   AOB	
∠ ∠
uchburchakning   tashqi   burchagi:   AOC   =   OAB   +   OBA   =   2 ABC.   Markaziy   burchak   AC   yoy   bilan	
∠ ∠ ∠ ∠
o'lchanadi, demak  ABC = AC yoyning yarmi. Qolgan hollar diametr o'tkazib, burchaklarni qo'shish yoki	
∠
ayirish orqali shu holga keltiriladi.
Natijalar:   1)   bir   yoyga   tiralgan   ichki   chizilgan   burchaklar   teng;   2)   diametrga   tiralgan   ichki   chizilgan
burchak to'g'ri burchak.
2.  Funksiyaning aniqlanish sohasini toping: y = √(6 + x − x²).
 Namunaviy javob:	
✔
Kvadrat ildiz ostidagi ifoda nomanfiy bo'lishi kerak: 6 + x − x² ≥ 0.
Ikkala qismni −1 ga ko'paytiramiz (ishora o'zgaradi): x² − x − 6 ≤ 0.
x² − x − 6 = 0 ildizlari: D = 1 + 24 = 25, x = (1 ± 5)/2, x₁ = −2, x₂ = 3.
(x + 2)(x − 3) ≤ 0, parabola tarmoqlari yuqoriga, demak yechim ildizlar orasida, ildizlar bilan birga: −2 ≤ x
≤ 3.
Javob: D(y) = [−2; 3].
3.  α — o'tkir burchak va sin α = 3/5. cos α, tg α va ctg α ni toping.
 Namunaviy javob:
✔
Asosiy trigonometrik ayniyat: sin²α + cos²α = 1.
cos²α = 1 − 9/25 = 16/25. α o'tkir bo'lgani uchun cos α > 0, cos α = 4/5.
tg α = sin α/cos α = (3/5) : (4/5) = 3/4.
ctg α = 1/tg α = 4/3.
(Geometrik ma'nosi: katetlari 3 va 4, gipotenuzasi 5 bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak.)
Javob: cos α = 4/5; tg α = 3/4; ctg α = 4/3.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    55 Matematika — 23-bilet
1.  Butun ko'rsatkichli daraja ta'rifi (nol va manfiy ko'rsatkichli daraja). Butun ko'rsatkichli darajaning 
xossalarini ayting va ulardan birini asoslang.
 Namunaviy javob:✔
Natural n uchun aⁿ = a · a · ... · a (n ta ko'paytuvchi). Ta'rifga ko'ra a ≠ 0 bo'lganda a⁰ = 1 va a⁻ⁿ = 1/aⁿ.
Masalan, 5⁰ = 1, 2⁻³ = 1/8. 0⁰ va nolning manfiy darajasi ma'noga ega emas.
Xossalar (a ≠ 0, b ≠ 0, m va n — butun sonlar):
1) aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ; 2) aᵐ : aⁿ = aᵐ⁻ⁿ; 3) (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ; 4) (ab)ⁿ = aⁿbⁿ; 5) (a/b)ⁿ = aⁿ/bⁿ.
Asoslash   (1-xossa,   m   natural,   n   =   −k   manfiy,   m   >   k):   aᵐ   ·   a⁻ᵏ   =   aᵐ/aᵏ.   Surat   va   maxrajni   k   ta   a   ga
qisqartirsak, aᵐ⁻ᵏ qoladi, ya'ni aᵐ⁺⁽⁻ᵏ⁾. Boshqa hollar ham shunday tekshiriladi.
Manfiy  ko'rsatkichli  darajalar  juda  kichik sonlarni  standart  shaklda  yozishda  qo'llanadi:  0,00034  = 3,4  ·
10⁻⁴.
2.  Tenglamani yeching: √(x + 3) = x − 3.
 Namunaviy javob:
✔
Ildizning arifmetik qiymati nomanfiy bo'lgani uchun x − 3 ≥ 0, ya'ni x ≥ 3 bo'lishi kerak.
Ikkala qismni kvadratga ko'taramiz: x + 3 = x² − 6x + 9, x² − 7x + 6 = 0.
D = 49 − 24 = 25, x = (7 ± 5)/2, x₁ = 6, x₂ = 1.
Tekshirish: x = 6 da √9 = 3 va 6 − 3 = 3 — to'g'ri. x = 1 da √4 = 2, 1 − 3 = −2 — noto'g'ri, bu chet ildiz (x ≥ 3
shartni qanoatlantirmaydi).
Javob: x = 6.
3.  Hisoblang: sin 120° · cos 150° + tg 135°.
 Namunaviy javob:
✔
Keltirish formulalaridan foydalanamiz (sin(180° − α) = sin α, cos(180° − α) = −cos α, tg(180° − α) = −tg α):
sin 120° = sin(180° − 60°) = sin 60° = √3/2;
cos 150° = cos(180° − 30°) = −cos 30° = −√3/2;
tg 135° = tg(180° − 45°) = −tg 45° = −1.
Ifoda: (√3/2) · (−√3/2) + (−1) = −3/4 − 1 = −7/4.
Javob: −7/4 (−1,75).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    56 Matematika — 24-bilet
1.  Aylanaga urinma ta'rifi. Urinmaning radiusga perpendikulyarligi haqidagi teoremani va bir 
nuqtadan o'tkazilgan urinma kesmalari xossasini isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
Aylana   bilan   faqat   bitta   umumiy   nuqtaga   ega   bo'lgan   to'g'ri   chiziq   urinma   deyiladi,   umumiy   nuqta
urinish nuqtasi.
Teorema 1: urinma urinish nuqtasiga o'tkazilgan radiusga perpendikulyar.
Isbot  (teskarisidan):  p urinma,  A urinish nuqtasi,  OA radius bo'lsin.  Agar  p    OA bo'lmasa,  O  dan  p ga	
⊥
tushirilgan   perpendikulyar   OH   og'ma   OA   dan   qisqa   bo'lardi:   OH   <   r.   U   holda   markazdan   to'g'ri
chiziqqacha masofa radiusdan kichik bo'lib, to'g'ri chiziq aylana bilan ikkita umumiy nuqtaga ega bo'lardi
— bu urinma ta'rifiga zid. Demak, p   OA.	
⊥
Teorema   2:   aylanadan   tashqaridagi   M   nuqtadan   o'tkazilgan   ikki   urinma   kesmalari   teng   va   M   nuqtani
markaz bilan tutashtiruvchi to'g'ri chiziq ular orasidagi burchakni teng ikkiga bo'ladi.
Isbot:   MAO   va   MBO   to'g'ri   burchakli   uchburchaklarda   MO   umumiy   gipotenuza,   OA   =   OB.   Ular
gipotenuza va katet bo'yicha teng, demak MA = MB va  AMO =  BMO.	
∠ ∠
2.  m parametrning qanday qiymatlarida x² − 6x + m = 0 tenglama: a) ikkita turli ildizga; b) bitta ildizga 
ega bo'ladi? m = 8 bo'lganda tenglamani yeching.
 Namunaviy javob:	
✔
Diskriminant: D = 36 − 4m.
a) D > 0: 36 − 4m > 0, m < 9.
b) D = 0: m = 9; bu holda x² − 6x + 9 = (x − 3)² = 0, ildiz x = 3.
m = 8 da: x² − 6x + 8 = 0. Viyet teoremasi bo'yicha x₁ + x₂ = 6, x₁x₂ = 8, ildizlar 2 va 4 (D = 36 − 32 = 4 > 0).
(m > 9 da tenglama ildizga ega emas.)
Javob: a) m < 9; b) m = 9 (x = 3); m = 8 da x₁ = 2, x₂ = 4.
3.  To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 5 sm va 12 sm. Unga ichki va tashqi chizilgan aylanalar 
radiuslarini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Gipotenuza: c = √(25 + 144) = √169 = 13 sm.
To'g'ri burchakli uchburchakka ichki chizilgan aylana radiusi: r = (a + b − c)/2 = (5 + 12 − 13)/2 = 2 sm.
Tekshirish: S = (1/2) · 5 · 12 = 30 sm², p = (5 + 12 + 13)/2 = 15, r = S/p = 30/15 = 2 sm.
Tashqi chizilgan aylana radiusi gipotenuzaning yarmiga teng: R = 13/2 = 6,5 sm.
Javob: r = 2 sm; R = 6,5 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    57 Matematika — 25-bilet
1.  Chiziqli funksiya ta'rifi, uning grafigi va xossalari. k va b koeffitsiyentlarning geometrik ma'nosini 
tushuntiring.
 Namunaviy javob:✔
y = kx + b ko'rinishidagi  funksiya  (k va b — berilgan  sonlar) chiziqli  funksiya deyiladi.  Uning  aniqlanish
sohasi — barcha haqiqiy sonlar, grafigi — to'g'ri chiziq; uni yasash uchun ikki nuqta yetarli.
k — burchak koeffitsiyenti: u to'g'ri chiziqning Ox o'qiga og'ishini bildiradi. k > 0 da funksiya o'suvchi, k <
0 da kamayuvchi, k = 0 da y = b — Ox ga parallel to'g'ri chiziq (o'zgarmas funksiya).
b — to'g'ri chiziqning Oy o'qini kesish nuqtasi ordinatasi: grafik (0; b) nuqtadan o'tadi. b = 0 da y = kx —
to'g'ri proporsionallik, grafik koordinata boshidan o'tadi.
k₁ = k₂, b₁ ≠ b₂ bo'lsa, y = k₁x + b₁ va y = k₂x + b₂ grafiklari parallel; k₁ ≠ k₂ bo'lsa, ular kesishadi.
Misol: y = −2x + 4 kamayuvchi, Oy ni (0; 4) da, Ox ni (2; 0) da kesadi.
2.  a) Tenglamani yeching: |2x − 3| = 5. b) Tengsizlikni yeching: |x − 1| < 3.
 Namunaviy javob:
✔
a) Modul ta'rifiga ko'ra ikki hol bo'ladi:
2x − 3 = 5, bundan 2x = 8, x = 4;
2x − 3 = −5, bundan 2x = −2, x = −1.
Tekshirish: |8 − 3| = 5, |−2 − 3| = 5.
b) |x − 1| < 3 qo'sh tengsizlikka teng kuchli: −3 < x − 1 < 3. Har bir qismga 1 qo'shamiz: −2 < x < 4.
(Geometrik ma'nosi: son o'qida 1 nuqtadan uzoqligi 3 dan kichik nuqtalar.)
Javob: a) −1; 4. b) (−2; 4).
3.  Qavariq ko'pburchak ichki burchaklarining yig'indisi 1440°. Bu ko'pburchakning nechta tomoni bor?
Agar u muntazam bo'lsa, har bir ichki burchagi nechaga teng? Uning nechta diagonali bor?
 Namunaviy javob:
✔
Qavariq n-burchak ichki burchaklari yig'indisi: 180° · (n − 2).
180° · (n − 2) = 1440°, n − 2 = 8, n = 10.
Muntazam o'nburchakning har bir ichki burchagi: 1440° : 10 = 144°.
Diagonallar soni: n(n − 3)/2 = 10 · 7/2 = 35.
Javob: 10 ta tomon; 144°; 35 ta diagonal.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    58 Matematika — 26-bilet
1.  Vektor ta'rifi. Vektorlarni qo'shish, ayirish va songa ko'paytirish qoidalari. Vektorlarning 
koordinatalari va skalyar ko'paytmasi.
 Namunaviy javob:✔
Yo'nalishga ega bo'lgan kesma vektor deyiladi. Vektor uzunligi |a| — kesma uzunligi. Uzunliklari teng va
bir xil yo'nalgan vektorlar teng vektorlar deyiladi.
Qo'shish: uchburchak  qoidasi  (a vektor  oxiriga b ning boshini qo'yamiz, a boshidan  b oxirigacha vektor
— a + b) va parallelogramm qoidasi. Ayirish: a − b = a + (−b).
Songa   ko'paytirish:   k   ·   a   vektor   uzunligi   |k|   ·   |a|,   k   >   0   da   a   bilan   bir   xil,   k   <   0   da   qarama-qarshi
yo'nalgan.
Koordinatalarda: a(x₁; y₁), b(x₂; y₂) bo'lsa, a + b = (x₁ + x₂; y₁ + y₂), ka = (kx₁; ky₁), |a| = √(x₁² + y₁²).
Skalyar   ko'paytma:   a   ·   b   =   |a|   ·   |b|   ·   cos   φ   =   x₁x₂   +   y₁y₂.   Nolga   teng   bo'lishi   —   vektorlar
perpendikulyarligi sharti. Kollinearlik sharti: x₁/x₂ = y₁/y₂.
2.  y = k/x funksiya grafigi A(2; −6) nuqtadan o'tadi. k ni toping, x = −3 dagi funksiya qiymatini 
hisoblang va B(4; −3) nuqta grafikka tegishli ekanini tekshiring. Funksiya qaysi choraklarda 
joylashgan?
 Namunaviy javob:
✔
A nuqta koordinatalarini qo'yamiz: −6 = k/2, bundan k = −12. Funksiya: y = −12/x.
x = −3 da: y = −12/(−3) = 4.
B(4; −3): −12/4 = −3 — tenglik to'g'ri, demak B nuqta grafikka tegishli.
k <  0  bo'lgani  uchun   giperbola  tarmoqlari  II  va  IV  choraklarda  joylashgan,  funksiya  (−∞;  0)  va  (0;  +∞)
oraliqlarning har birida o'sadi.
Javob: k = −12; y(−3) = 4; B tegishli; II va IV choraklar.
3.  Qavariq to'rtburchakning diagonallari 10 sm va 14 sm. Uning tomonlari o'rtalarini ketma-ket 
tutashtirishdan hosil bo'lgan to'rtburchakning perimetrini toping.
 Namunaviy javob:
✔
ABCD to'rtburchakda AC = 10 sm, BD = 14 sm. Tomonlar o'rtalari: K (AB), L (BC), M (CD), N (DA).
ABC uchburchakda KL — o'rta chiziq, KL   AC va KL = AC/2 = 5 sm. ACD uchburchakda NM = AC/2 = 5 sm.	
∥
ABD uchburchakda KN = BD/2 = 7 sm, BCD uchburchakda LM = BD/2 = 7 sm.
KLMN — parallelogramm (qarama-qarshi tomonlari parallel va teng). Perimetri: 2 · (5 + 7) = 24 sm, ya'ni
diagonallar yig'indisiga teng.
Javob: 24 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    59 Matematika — 27-bilet
1.  Ikki noma'lumli chiziqli tenglamalar sistemasi. Sistemani o'rniga qo'yish usuli, qo'shish usuli va 
grafik usulda yechishni tushuntiring. Sistema nechta yechimga ega bo'lishi mumkin?
 Namunaviy javob:✔
Ikkala tenglamani qanoatlantiruvchi (x; y) juftlik sistemaning yechimi deyiladi.
O'rniga   qo'yish   usuli:   bir   tenglamadan   bir   noma'lumni   ikkinchisi   orqali   ifodalab,   ikkinchi   tenglamaga
qo'yamiz va bir noma'lumli tenglamaga kelamiz.
Qo'shish usuli: tenglamalarni mos sonlarga ko'paytirib, bir noma'lum oldidagi koeffitsiyentlarni qarama-
qarshi qilamiz, so'ng tenglamalarni hadma-had qo'shamiz. Masalan, x + y = 5, x − y = 1 dan 2x = 6, x = 3, y
= 2.
Grafik usul: har bir tenglama grafigini (to'g'ri chiziqni) chizamiz, kesishish nuqtasi koordinatalari yechim
bo'ladi.
Yechimlar soni: to'g'ri chiziqlar kesishsa — bitta yechim; parallel bo'lsa — yechim yo'q; ustma-ust tushsa
— cheksiz ko'p yechim. a₁x + b₁y = c₁, a₂x + b₂y = c₂ sistemada a₁/a₂ ≠ b₁/b₂ bo'lsa, yechim yagona.
2.  50; 46; 42; ... arifmetik progressiyaning nechta hadi musbat? Musbat hadlari yig'indisini toping.
 Namunaviy javob:
✔
a₁ = 50, d = 46 − 50 = −4. a  = 50 − 4(n − 1) = 54 − 4n.	
ₙ
Musbat hadlar: 54 − 4n > 0, n < 13,5. n natural son, demak n = 1, 2, ..., 13 — 13 ta musbat had.
a₁₃ = 54 − 52 = 2, a₁₄ = −2.
S₁₃ = (a₁ + a₁₃) · 13/2 = (50 + 2) · 13/2 = 26 · 13 = 338.
Javob: 13 ta; 338.
3.  To'g'ri to'rtburchakning tomonlari 9 sm va 12 sm. Uning diagonalini, tashqi chizilgan aylana 
radiusini va shu aylana bilan chegaralangan doira yuzini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
To'g'ri to'rtburchak diagonali uni ikkita to'g'ri burchakli uchburchakka  ajratadi:  d = √(9² + 12²) = √(81 +
144) = √225 = 15 sm.
To'g'ri   to'rtburchak   diagonallari   teng   va   kesishish   nuqtasida   teng   ikkiga   bo'linadi,   shuning   uchun   bu
nuqta barcha uchlardan bir xil uzoqlikda — tashqi aylana markazi. R = d/2 = 7,5 sm.
Doira yuzi: S = πR² = 56,25π sm² (≈ 176,7 sm²).
Javob: 15 sm; 7,5 sm; 56,25π sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    60 Matematika — 28-bilet
1.  Muntazam ko'pburchak ta'rifi. Muntazam ko'pburchakning ichki burchagi formulasi; tomonining 
tashqi va ichki chizilgan aylanalar radiuslari orqali ifodasi. Aylana uzunligi va doira yuzi formulalari.
 Namunaviy javob:✔
Barcha tomonlari teng va barcha burchaklari teng bo'lgan qavariq ko'pburchak muntazam ko'pburchak
deyiladi.   Har   qanday   muntazam   ko'pburchakka   tashqi   va   ichki   aylana   chizish   mumkin,   ularning
markazlari ustma-ust tushadi.
Qavariq   n-burchak   burchaklari   yig'indisi   180°(n   −   2),   shuning   uchun   muntazam   n-burchakning   ichki
burchagi α  = 180°(n − 2)/n.	
ₙ
Tomon formulalari: a  = 2R · sin(180°/n), a  = 2r · tg(180°/n). Xususan, muntazam uchburchak uchun a =	
ₙ ₙ
R√3, kvadrat uchun a = R√2, muntazam oltiburchak uchun a = R.
Aylana   uzunligining   diametrga   nisbati   barcha   aylanalar  uchun   bir   xil   son  π   ≈  3,14.  Aylana  uzunligi   C   =
2πR, α° li yoy uzunligi l = πR · α/180°.
Doira yuzi S = πR², sektor yuzi S = πR² · α/360°.
2.  Geometrik progressiyada b₁ = 2, q = 3. Bu progressiyaning nechanchi hadi 486 ga teng? Shu 
hadgacha (u ham kiradi) barcha hadlar yig'indisini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
b  = b₁ · qⁿ⁻¹ = 2 · 3ⁿ⁻¹ = 486.
ₙ
3ⁿ⁻¹ = 243 = 3⁵, bundan n − 1 = 5, n = 6.
S₆ = b₁(q⁶ − 1)/(q − 1) = 2 · (729 − 1)/2 = 728.
Tekshirish: 2 + 6 + 18 + 54 + 162 + 486 = 728.
Javob: 6-hadi; 728.
3.  ABC uchburchakda AB = 6 sm, BC = 9 sm, AC = 10 sm. BD — B burchak bissektrisasi. AD va DC 
kesmalarni toping.
 Namunaviy javob:
✔
Uchburchak   bissektrisasi   xossasi:   bissektrisa   qarshisidagi   tomonni   qo'shni   tomonlarga   proporsional
kesmalarga ajratadi: AD/DC = AB/BC = 6/9 = 2/3.
AD = 2x, DC = 3x deb olamiz. 2x + 3x = 10, x = 2.
AD = 4 sm, DC = 6 sm.
Tekshirish: 4/6 = 2/3 — to'g'ri.
Javob: AD = 4 sm; DC = 6 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    61 Matematika — 29-bilet
1.  Ikki musbat sonning o'rta arifmetigi va o'rta geometrigi ta'rifi. Ular orasidagi tengsizlikni isbotlang.
 Namunaviy javob:✔
a va b musbat sonlarning o'rta arifmetigi (a + b)/2, o'rta geometrigi √(ab).
Teorema: a > 0, b > 0 bo'lsa, (a + b)/2 ≥ √(ab), tenglik faqat a = b bo'lganda bajariladi.
Isbot:   ayirmani   qaraymiz:   (a   +   b)/2   −   √(ab)   =   (a   −   2√(ab)   +   b)/2   =   ((√a)²   −   2√a   ·   √b   +   (√b)²)/2   =   (√a   −
√b)²/2.
Istalgan  sonning kvadrati nomanfiy, demak (√a − √b)²/2 ≥ 0, ya'ni (a + b)/2 ≥ √(ab). Ayirma nolga  teng
bo'lishi faqat √a = √b, ya'ni a = b bo'lganda.
Natijalar: a > 0 da a + 1/a ≥ 2; perimetri berilgan to'g'ri to'rtburchaklar ichida kvadratning yuzi eng katta.
Masalan, a = 4, b = 9 da o'rta arifmetik 6,5, o'rta geometrik 6, haqiqatan 6,5 > 6.
2.  Kasrni qisqartiring: (x² − 5x + 6)/(x² − 9). x = 7 bo'lganda kasr qiymatini toping.
 Namunaviy javob:
✔
Suratni ko'paytuvchilarga ajratamiz: x² − 5x + 6 = 0 ildizlari 2 va 3 (Viyet: 2 + 3 = 5, 2 · 3 = 6), demak x² −
5x + 6 = (x − 2)(x − 3).
Maxraj: x² − 9 = (x − 3)(x + 3).
Kasr: (x − 2)(x − 3)/((x − 3)(x + 3)) = (x − 2)/(x + 3), bunda x ≠ 3, x ≠ −3.
x = 7 da: (7 − 2)/(7 + 3) = 5/10 = 1/2.
Javob: (x − 2)/(x + 3); 1/2.
3.  To'g'ri burchakli uchburchakda to'g'ri burchak uchidan tushirilgan balandlik gipotenuzani 4 sm va 9 
sm li kesmalarga ajratadi. Balandlikni, katetlarni va uchburchak yuzini toping.
 Namunaviy javob:
✔
To'g'ri   burchakli   uchburchakda   gipotenuzaga   tushirilgan   balandlik   gipotenuza   kesmalarining   o'rta
proporsionalidir: h² = 4 · 9 = 36, h = 6 sm.
Gipotenuza c = 4 + 9 = 13 sm.
Har bir katet gipotenuza bilan shu katetning gipotenuzadagi proyeksiyasi orasidagi o'rta proporsional: a
= √(13 · 4) = √52 = 2√13 sm, b = √(13 · 9) = √117 = 3√13 sm.
Yuzi: S = (1/2) · c · h = (1/2) · 13 · 6 = 39 sm² (tekshirish: (1/2) · 2√13 · 3√13 = 3 · 13 = 39).
Javob: h = 6 sm; 2√13 sm va 3√13 sm; S = 39 sm².
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    62 Matematika — 30-bilet
1.  To'g'ri burchakli uchburchak o'tkir burchagining sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi ta'riflari. 
Asosiy trigonometrik ayniyatni isbotlang. 30°, 45°, 60° burchaklar sinus va kosinuslarini ayting.
 Namunaviy javob:✔
To'g'ri burchakli uchburchakda o'tkir burchak sinusi — qarshisidagi katetning gipotenuzaga nisbati: sin α
=   a/c;   kosinusi   —   yopishgan   katetning   gipotenuzaga   nisbati:   cos   α   =   b/c;   tangensi   —   qarshisidagi
katetning yopishgan katetga nisbati: tg α = a/b; kotangensi — ctg α = b/a. Demak, tg α = sin α/cos α.
Asosiy trigonometrik ayniyat: sin²α + cos²α = 1.
Isbot: sin²α + cos²α = a²/c² + b²/c² = (a² + b²)/c². Pifagor teoremasi bo'yicha a² + b² = c², shuning uchun
yig'indi c²/c² = 1.
Qiymatlar: sin 30° = cos 60° = 1/2; sin 45° = cos 45° = √2/2; sin 60° = cos 30° = √3/2; tg 45° = 1.
Shuningdek, 1 + tg²α = 1/cos²α va tg α · ctg α = 1.
2.  Tengsizlikni oraliqlar usuli bilan yeching: (x + 3)(x − 1)(x − 4) ≤ 0.
 Namunaviy javob:
✔
Chap   qismning   nollari:   x   =   −3,   x   =   1,   x   =   4.   Ularni   son   o'qida   belgilaymiz   (tengsizlik   noqat'iy,   nuqtalar
bo'yalgan). Son o'qi to'rt oraliqqa bo'linadi.
Eng   o'ngdagi   oraliqda   (x   >   4),   masalan   x   =   5   da:   8   ·   4   ·   1   =   32   >   0,   ishora   «+».   Har   bir   oddiy   ildizdan
o'tganda ishora almashadi:
(4; +∞): «+»; (1; 4): «−»; (−3; 1): «+»; (−∞; −3): «−».
Tekshirish: x = 2 da 5 · 1 · (−2) = −10 < 0; x = 0 da 3 · (−1) · (−4) = 12 > 0.
Bizga ifoda manfiy yoki nolga teng bo'lgan qismlar kerak.
Javob: (−∞; −3]   [1; 4].	
∪
3.  Uchburchakning ikki tomoni 8 sm va 5 sm, ular orasidagi burchak 60°. Uchburchakning yuzini va 
uchinchi tomonini toping.
 Namunaviy javob:	
✔
Yuzi: S = (1/2) · a · b · sin C = (1/2) · 8 · 5 · sin 60° = 20 · √3/2 = 10√3 sm².
Uchinchi tomon kosinuslar teoremasi bo'yicha: c² = a² + b² − 2ab · cos C = 64 + 25 − 2 · 8 · 5 · 1/2 = 89 −
40 = 49, c = 7 sm.
Javob: S = 10√3 sm²; c = 7 sm.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    63 Ingliz tili — 30 ta bilet
Ingliz tili — 1-bilet
1.  Speaking. Talk about your family. Who are the members of your family, what do they do, and how 
do you spend time together?
 Namunaviy javob:✔
There are five people in my family: my father, my mother, my grandmother, my younger sister and me.
My  father   is   an  engineer   and   he  works  at   a   factory.   My  mother   is  a   teacher  at   a   primary   school.  My
grandmother lives with us and she helps my mother at home. My sister is ten years old and she is in the
fourth form.
We   are   a   very   friendly   family.   On   weekdays   everybody   is   busy,   but   in   the   evenings   we   have   dinner
together   and   talk   about   our   day.   At   weekends   we   often   visit   our   relatives   or   go   to   the   park.   My
grandmother tells us interesting stories about her childhood.
I love my family very much because they always support me and help me with my problems.
2.  Grammar. Explain the difference between the Present Simple and the Present Continuous. Give 
examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   The   Present   Simple   is   used   for   habits,   routines,   facts   and   permanent   situations.   Form:
I/you/we/they + V1; he/she/it + V1-s. Time words: always, usually, often, every day, on Mondays.
The Present Continuous  is used for actions  happening  now, at the moment of speaking,  or  temporary
situations. Form: am/is/are + V-ing. Time words: now, at the moment, today, this week, Look!, Listen!
Examples:
- My brother plays football every Saturday. (habit)
- Water boils at 100 °C. (fact)
- Look! My brother is playing football in the yard now. (action now)
- I usually walk to school, but this week I am going by bus. (temporary)
Note: state verbs (know, like, want, believe) are not normally used in the Continuous: I know him (not I
am knowing him).
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Aziz lives in Samarkand with his parents and 
two brothers. Every Sunday the whole family gets together at his grandparents' house. His 
grandmother cooks plov and his grandfather tells stories about the old city. Aziz's favourite part of 
the day is playing chess with his grandfather. He says that his grandfather is the cleverest person he 
knows.» 1) Where does the family meet every Sunday? 2) What does Aziz like doing most of all on 
Sundays? 3) Find a word in the text that means «the opposite of stupid».
 Namunaviy javob:
✔
1) The family meets at Aziz's grandparents' house.
2) He likes playing chess with his grandfather most of all.
3) The word is «cleverest» (clever).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    64 Ingliz tili — 2-bilet
1.  Speaking. Talk about your school. Describe your school building, your favourite subjects and your 
teachers.
 Namunaviy javob:✔
I study at school number 12 in my town. It is a large three-storey building with a big sports ground and a
small garden. There are about thirty classrooms, a library, a computer room and a gym in our school.
My  favourite  subjects  are English  and mathematics.  I like English  because  I can  understand songs  and
films, and I want to travel in the future. Mathematics helps me to think logically.
Our   teachers   are   kind   and   experienced.   My   English   teacher   always   makes   lessons   interesting   with
games and projects. Our form teacher helps us when we have problems.
This   is  my   last   year  at   this   school,   so  I   am   going  to   study  hard   and   pass   my  exams   well.   I   will  always
remember my school with warm feelings.
2.  Grammar. Explain the difference between the Past Simple and the Past Continuous. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Past Simple is used for finished actions at a definite time in the past and for a series of actions
one after another. Form: V2 (regular verbs + -ed: played; irregular: went, saw). Time words: yesterday,
last week, ago, in 2020.
The   Past   Continuous   is   used   for   an   action   in   progress   at   a   certain   moment   in   the   past,   or   a   longer
background action. Form: was/were + V-ing.
They are often used together: the longer action in the Past Continuous is interrupted by a short action in
the Past Simple (when / while).
Examples:
- I visited my uncle last Sunday.
- At 8 o'clock yesterday evening I was doing my homework.
- I was reading a book when the phone rang.
- While my mother was cooking, my father was watching TV.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Our school has a new library. It opened last 
September and now it has more than three thousand books. Pupils can borrow two books for two 
weeks. There are also ten computers, so students can do their projects there after lessons. The library
is open from 9 a.m. to 5 p.m. every day except Sunday.» 1) When did the new library open? 2) How 
many books can a pupil borrow and for how long? 3) Is the library open on Sunday?
 Namunaviy javob:
✔
1) It opened last September.
2) A pupil can borrow two books for two weeks.
3) No, it is not. It is open every day except Sunday.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    65 Ingliz tili — 3-bilet
1.  Speaking. Talk about your hobbies and free time. What do you like doing and why?
 Namunaviy javob:✔
I have several hobbies, but my favourite one is drawing. I started drawing when I was seven years old,
and   now   I   attend   an   art   club   twice   a   week.   I   like   drawing   landscapes   and   portraits   of   my   friends.
Drawing helps me to relax and to forget about problems.
In my free time I also like reading adventure books and playing table tennis with my friends. In summer I
often go cycling in the park.
I   think   hobbies   are   very   important   for   teenagers.   They   help   us   to   develop   our   talents,   to   find   new
friends and to spend free time usefully instead of sitting at the computer all day.
In the future I would like to take part in an art exhibition and maybe become a designer.
2.  Grammar. Explain the difference between the Present Perfect and the Past Simple and give 
examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Present Perfect (have/has + V3) connects the past with the present. We use it when the time
is   not   mentioned,   when   the   result   is   important   now,   and   for   experience.   Time   words:   ever,   never,
already, yet, just, recently, so far.
The Past Simple (V2) is used for actions finished at a definite time in the past. Time words: yesterday,
last year, ago, in 2019, when I was a child.
Compare:
- I have lost my key. (I don't have it now - result.)
- I lost my key yesterday. (definite time)
- Have you ever been to Bukhara? - Yes, I have. I went there last summer.
- She has already finished her homework.
We cannot use the Present Perfect with exact  past time: not «I have  seen him yesterday», but «I saw
him yesterday».
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Malika has collected stamps since she was 
eight. Now she has more than five hundred stamps from forty countries. Her oldest stamp is from 
1950 and it shows a ship. She keeps all her stamps in three big albums. Malika says that collecting 
stamps has taught her a lot about geography and history.» 1) How long has Malika collected stamps? 
2) What is shown on her oldest stamp? 3) What has she learned from her hobby?
 Namunaviy javob:
✔
1) She has collected stamps since she was eight years old.
2) Her oldest stamp shows a ship.
3) She has learned a lot about geography and history.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    66 Ingliz tili — 4-bilet
1.  Speaking. Talk about a healthy lifestyle. What do you do to stay healthy?
 Namunaviy javob:✔
In my opinion, health is the most important thing in our life. To be healthy, a person should eat healthy
food, do sport, sleep enough and avoid bad habits.
I try to follow these rules. Every morning I do exercises for fifteen minutes. I go to the swimming pool
twice a week and I often walk instead of taking a bus. I eat a lot of fruit and vegetables and drink plenty
of water. I try not to eat too many sweets and fast food, although sometimes it is difficult.
I also go to bed before eleven o'clock because sleep is important for teenagers.
I think that if we take care of our health when we are young, we will be strong and active in the future.
2.  Grammar. Explain the use of the Present Perfect with «for» and «since». Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: We use the Present Perfect (have/has + V3) with for and since to talk about an action or state that
started in the past and still continues now.
«For» shows a period of time: for two hours, for three years, for a long time.
«Since» shows the starting point: since 2020, since Monday, since 9 o'clock, since I was a child.
The question is: How long have you ...?
Examples:
- I have lived in Tashkent for ten years.
- I have lived in Tashkent since 2016.
- My father has worked at this hospital since 2010.
- We have known each other for five years.
- How long have you had this bicycle? - I have had it since my birthday.
Note: in Uzbek we use the present tense here, but in English we must use the Present Perfect: not «I
live here since 2016».
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Doctors say that teenagers need eight to ten 
hours of sleep every night. However, many young people go to bed very late because they use their 
phones. Lack of sleep makes it difficult to concentrate at school. It can also make people feel tired 
and angry. Experts advise turning off all screens one hour before bedtime.» 1) How many hours of 
sleep do teenagers need? 2) Why do many teenagers go to bed late? 3) What do experts advise? Find 
a word in the text that means «not enough».
 Namunaviy javob:
✔
1) They need eight to ten hours of sleep every night.
2) Because they use their phones late at night.
3) Experts advise turning off all screens one hour before bedtime. The phrase meaning «not enough» is
«lack of» (lack).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    67 Ingliz tili — 5-bilet
1.  Speaking. Talk about sport in your life. What is your favourite sport and why is sport important?
 Namunaviy javob:✔
My favourite sport is football. I have played football since I was six, and now I train at the sports school
three times a week. I play as a defender. Last year our team won the district competition.
I also like watching football matches on TV, especially when the national team of Uzbekistan plays. I was
very happy when our national team qualified for the World Cup.
Sport is important because it makes us strong and healthy. It also teaches us discipline, teamwork and
how to win and lose honestly. When I play football I make new friends and forget about stress.
I think every young person should choose a sport and do it regularly, because a healthy body helps us to
have a healthy mind.
2.  Grammar. Explain the Present Perfect Continuous. When do we use it? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Present Perfect Continuous is formed with have/has + been + V-ing. We use it:
1) for an action that started in the past and is still continuing, with emphasis on duration (often with for,
since, how long, all day);
2) for a recent action that has a visible result now.
Examples:
- I have been learning English for six years.
- She has been playing tennis since 9 o'clock.
- How long have you been waiting for the bus? - I have been waiting for twenty minutes.
- Your eyes are red. Have you been crying?
- It has been raining all day.
Compare with the Present Perfect Simple, which shows the result or number: I have read three books
this month. / I have been reading this book all afternoon.
State verbs (know, have for possession, like) are not used in this tense.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Boxing is one of the most popular sports in 
Uzbekistan. Uzbek boxers have won many medals at the Olympic Games. At the 2016 Olympics in Rio 
de Janeiro, Uzbekistan's boxing team won three gold medals. Young boxers train in sports schools all 
over the country. Many children dream of becoming champions like their heroes.» 1) Where were the
2016 Olympic Games held? 2) How many gold medals did Uzbek boxers win there? 3) What do many 
children dream of?
 Namunaviy javob:
✔
1) They were held in Rio de Janeiro.
2) They won three gold medals.
3) They dream of becoming champions like their heroes.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    68 Ingliz tili — 6-bilet
1.  Speaking. Talk about your best friend. Describe his or her appearance and character.
 Namunaviy javob:✔
My   best   friend's   name   is   Dilnoza.   We   have   been   friends   since   the   first   form,   and   we   sit   at   the   same
desk. She is tall and slim, with long dark hair and brown eyes. She usually  wears jeans and a sweater,
and she always smiles.
Dilnoza   is   kind,   honest   and   hard-working.   She   is   very   good   at   mathematics   and   often   helps   me   with
difficult tasks. I help her with English. She is also a good listener, so I can tell her all my secrets.
We have a lot in common: we both like reading,  music and walking in the park. Sometimes we argue,
but we never stay angry for long.
I think a true friend is a person who supports you in difficult situations. I am lucky to have such a friend.
2.  Grammar. Explain the Past Perfect. How is it formed and when is it used? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Past Perfect is formed with had + V3 (past participle) for all persons. We use it for an action
that happened  before another  action  or a moment in the past.  It is «the past  of the past». It is often
used with when, before, after, already, by the time.
Examples:
- When I arrived at the station, the train had already left. (First the train left, then I arrived.)
- She had finished her homework before her parents came home.
- By 2020 my family had moved to Tashkent.
- I didn't recognise him because I had never seen him before.
Negative: had not (hadn't) + V3. Question: Had you seen this film before?
Compare: When I came, they had eaten. (They ate before I came.) / When I came, they ate. (They ate
after I came.)
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Last summer Jasur and his friend Timur went to
a summer camp in the mountains. On the first day Timur lost his way in the forest. Jasur didn't panic: 
he called the camp leader and they found Timur in an hour. Since that day the boys have been best 
friends. Timur says, «A friend in need is a friend indeed».» 1) What happened to Timur on the first 
day? 2) What did Jasur do? 3) Explain the meaning of the proverb at the end of the text.
 Namunaviy javob:
✔
1) He lost his way in the forest.
2) He didn't panic and called the camp leader, and they found Timur in an hour.
3) The proverb means that a true friend is the person who helps you when you are in trouble.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    69 Ingliz tili — 7-bilet
1.  Speaking. Talk about your plans for the future. What do you want to do after the 9th form?
 Namunaviy javob:✔
I am finishing the ninth form this year, so I have to make an important decision about my future. After
the   ninth   form   I   am   going   to   continue   my   studies   at   an   academic   lyceum   or   a   technical   school.   I   am
interested in computers, so I want to study information technology.
In the future I would like to become a programmer. I think this profession is very popular and well-paid
now, and it will be even more important in the future. Programmers create apps, websites and games
that people use every day.
To   achieve   my   dream,   I   must  study   mathematics   and  English  very   hard.  I   also   attend  a  programming
course on Saturdays.
My   parents   support   my   choice.   I   hope   that   I   will   enter   a   good   university   and   become   a   successful
specialist.
2.  Grammar. Explain the difference between «will» and «be going to» for the future. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: «Will + V1» is used for:
- decisions made at the moment of speaking: It's cold. I will close the window.
- predictions based on opinion: I think it will rain tomorrow.
- promises, offers and requests: I will help you. Will you open the door?
«Be going to + V1» (am/is/are going to) is used for:
-   plans   and   intentions   decided   before   the   moment   of   speaking:   I   am   going   to   study   medicine   after
school.
- predictions based on present evidence: Look at those black clouds! It is going to rain.
Compare:
- A: We have no bread. B: OK, I will buy some. (decision now)
- I am going to buy some bread after school. (plan made earlier)
Negative forms: won't (will not); am not / isn't / aren't going to.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Kamola is in the ninth form and she has already
decided what she is going to do. She is going to study at a medical college because she wants to 
become a nurse. Her mother is a doctor and Kamola has always admired her work. Kamola believes 
that helping sick people is the most important job in the world.» 1) Where is Kamola going to study? 
2) Why has she chosen this profession? 3) Find a word in the text that means «respected and liked 
very much».
 Namunaviy javob:
✔
1) She is going to study at a medical college.
2) Because she wants to help sick people and she has always admired her mother's work as a doctor.
3) The word is «admired» (admire).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    70 Ingliz tili — 8-bilet
1.  Speaking. Talk about your favourite holiday. How do people in your family celebrate it?
 Namunaviy javob:✔
My favourite holiday is Navruz. It is celebrated on the 21st of March and it means the beginning of the
new year and spring. It is a holiday of nature, friendship and kindness.
Before   Navruz   people   clean   their   houses   and   streets   and   plant   trees.   On   the   day   of   the   holiday   my
family   visits   our   relatives   and   neighbours.   My   mother   and   grandmother   cook   sumalak   all   night   with
other women of our mahalla. It is a sweet dish made from wheat sprouts. We also cook halim and make
green samsa.
In our town there are concerts,  national  games and fairs. People wear national clothes  and wish each
other happiness.
I love Navruz because it brings everyone together and fills our hearts with hope.
2.  Grammar. Explain how we use the Present Continuous and the Present Simple to talk about the 
future. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   1)   The   Present   Continuous   (am/is/are   +   V-ing)   is   used   for   fixed   future   arrangements:   we   have
decided   and   organised   them,   often   with   a   time   and   place.   Usually   there   is   a   future   time   word:
tomorrow, next week, on Friday, tonight.
Examples:
- I am meeting my friends at the cinema tonight.
- We are flying to Istanbul next Monday. (tickets are bought)
- What are you doing this weekend?
2)   The   Present   Simple   is   used   for   future   events   that   follow   a   timetable   or   schedule   (trains,   buses,
lessons, films, TV programmes).
Examples:
- The train leaves at 7:30 tomorrow morning.
- The concert starts at 6 p.m.
- Our exams begin on the 25th of May.
Compare: The film starts at eight (timetable). We are watching it together (arrangement).
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Independence Day is the main state holiday of 
Uzbekistan. It is celebrated on the 1st of September. Uzbekistan became independent in 1991. On 
this day there are big concerts and fireworks in all cities. People decorate their streets with national 
flags.» 1) When is Independence Day celebrated? 2) In what year did Uzbekistan become 
independent? 3) What do people do on this day? (Give two examples.)
 Namunaviy javob:
✔
1) It is celebrated on the 1st of September.
2) In 1991.
3) People go to big concerts, watch fireworks and decorate their streets with national flags.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    71 Ingliz tili — 9-bilet
1.  Speaking. Talk about protecting the environment. What are the main ecological problems and 
what can teenagers do?
 Namunaviy javob:✔
Today   our  planet  has  many  ecological  problems.   The air   in big  cities   is polluted  by   cars and  factories.
Rivers and seas are full of plastic. Forests are cut down and many animals are in danger. In Uzbekistan
one of the biggest problems is the drying of the Aral Sea.
I think every person can help nature, even teenagers.  We can save water  and electricity  at home. We
should  not  throw  rubbish  in  the  streets  and  we  can  sort it  for  recycling.  It  is better  to  use  cloth  bags
instead of plastic ones. We can also plant trees and take part in cleaning days at school.
If   everybody   does   a   little,   our   planet   will   be   cleaner.   We   must   protect   the   environment   for   future
generations.
2.  Grammar. Explain the First Conditional. Give the structure and examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The First Conditional is used to talk about real or possible situations in the present or future and
their likely results.
Structure: If + Present Simple, will + V1. (The two parts can change places; when if-clause comes first,
we use a comma.)
We do not use «will» after «if» in this type: not «If it will rain», but «If it rains».
Examples:
- If it rains tomorrow, we will stay at home.
- If you study hard, you will pass the exam.
- We will miss the bus if we don't hurry.
- If people cut down forests, many animals will lose their homes.
Instead of will we can use can, may or must: If you finish early, you can go home.
«Unless» means «if not»: You will be late unless you leave now.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «The Aral Sea was once the fourth largest lake in
the world. In the 1960s people started taking water from the Amu Darya and Syr Darya rivers to grow
cotton. As a result, the sea began to dry up. Today a large part of the former sea is a desert called 
Aralkum. Scientists and governments are now planting plants called saxaul there to stop salt and 
sand storms.» 1) Why did the Aral Sea begin to dry up? 2) What is the new desert called? 3) Why are 
people planting saxaul?
 Namunaviy javob:
✔
1) Because in the 1960s people started taking water from the Amu Darya and Syr Darya rivers to grow
cotton.
2) It is called Aralkum.
3) They plant saxaul to stop salt and sand storms.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    72 Ingliz tili — 10-bilet
1.  Speaking. Talk about the role of the Internet in your life. What are its advantages and 
disadvantages?
 Namunaviy javob:✔
The   Internet   has   become   a   part   of   our   everyday   life.   I   use   it   for   studying,   communicating   and
entertainment.
The   Internet   has   many   advantages.   We   can   find   any   information   quickly,   learn   languages,   watch
educational videos and take online courses. We can chat with friends and relatives who live far away. It
is also convenient to buy things and pay bills online.
However, the Internet  also has disadvantages.  Many teenagers spend too much time online and don't
do   sport   or   meet   friends   in   real   life.   Some   information   on   the   Internet   is   not   true.   There   are   also
dangers such as online fraud and cyberbullying.
In my opinion, the Internet is a useful tool if we use it wisely. I try to spend no more than two hours a
day on social networks.
2.  Grammar. Explain the Second Conditional. Give the structure and examples, and compare it with 
the First Conditional.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Second Conditional is used for unreal, imaginary or unlikely situations in the present or future
and their imaginary results.
Structure:   If   +  Past  Simple,  would   +  V1.   With   the   verb  «be»  we   often   use  «were»  for   all  persons:  If   I
were you...
Examples:
- If I had a lot of money, I would travel around the world. (But I don't have a lot of money.)
- If I were you, I would talk to the teacher. (advice)
- What would you do if you saw a lion in the street?
- She would buy a laptop if it weren't so expensive.
Compare:
- If I have time tomorrow, I will help you. (First: real, possible.)
- If I had time, I would help you. (Second: unreal - I don't have time.)
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «A recent survey showed that teenagers spend 
about seven hours a day in front of screens. Most of this time is spent on social networks, games and 
videos. Only a small part is used for homework. Psychologists warn that too much screen time can 
cause problems with eyesight, sleep and mood. They recommend taking a short break every thirty 
minutes.» 1) How much time do teenagers spend in front of screens? 2) What problems can too much
screen time cause? 3) What do psychologists recommend?
 Namunaviy javob:
✔
1) They spend about seven hours a day in front of screens.
2) It can cause problems with eyesight, sleep and mood.
3) They recommend taking a short break every thirty minutes.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    73 Ingliz tili — 11-bilet
1.  Speaking. Talk about travelling. Describe a trip you have made and say why people like travelling.
 Namunaviy javob:✔
Last summer  my  family  and I travelled  to Bukhara by the high-speed train Afrosiyob. The journey  was
fast and comfortable. We stayed in Bukhara for three days.
We visited many famous places: the Ark fortress, the Kalyan minaret and Lyabi-Hauz. I was impressed by
the old madrasahs and the beautiful blue domes. In the evenings we walked in the old streets and tried
local dishes. I bought souvenirs for my friends.
People   like   travelling   for   many   reasons.   Travelling   helps  us  to   learn   about   history  and   culture,   to   see
new places and to meet interesting people. It also gives us a rest from everyday life.
In   the   future   I   would   like   to   travel   abroad,   for   example   to   Japan   or   Turkey,   and   practise   my   English
there.
2.  Grammar. Explain the Zero Conditional. Give the structure and examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Zero Conditional is used for general truths, scientific facts and things that always happen in a
certain situation. The result is always true, not just possible.
Structure: If/When + Present Simple, Present Simple.
In the Zero Conditional «if» can usually be replaced by «when» without changing the meaning.
Examples:
- If you heat ice, it melts.
- If you mix red and white, you get pink.
- Water freezes if the temperature falls below 0 °C.
- When I am tired, I go to bed early.
- If plants don't get water, they die.
Compare with the First Conditional:
- If you heat water to 100 °C, it boils. (always true - Zero)
- If you heat the soup, it will be ready in five minutes. (one particular situation - First)
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Khiva is a city in the Khorezm region of 
Uzbekistan. Its old inner town, Itchan Kala, is surrounded by thick clay walls. In 1990 Itchan Kala 
became the first place in Uzbekistan to be included in the UNESCO World Heritage List. Tourists from 
all over the world come to see its minarets, mosques and palaces. Many people call Khiva «a museum
under the open sky».» 1) In which region is Khiva situated? 2) What happened to Itchan Kala in 1990?
3) Why do people call Khiva «a museum under the open sky»?
 Namunaviy javob:
✔
1) It is situated in the Khorezm region.
2) It was included in the UNESCO World Heritage List; it was the first place in Uzbekistan on the list.
3)   Because   the  whole   old  town   is   full   of   historical   buildings  -   minarets,   mosques  and   palaces  -   which
people can see in the open air.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    74 Ingliz tili — 12-bilet
1.  Speaking. Talk about Uzbekistan. What do you know about its geography, cities and people?
 Namunaviy javob:✔
Uzbekistan   is  my   motherland.   It   is  situated   in  Central   Asia,   and   it  borders   on  Kazakhstan,   Kyrgyzstan,
Tajikistan,   Afghanistan   and   Turkmenistan.   The   capital   of   the   country   is   Tashkent,   the   largest   city   in
Central Asia. The population is more than 36 million people.
Uzbekistan has a dry continental climate with hot summers. The main rivers are the Amu Darya and the
Syr Darya. There are mountains, deserts and fertile valleys such as the Fergana Valley.
The country is famous for its ancient cities: Samarkand, Bukhara and Khiva, which were on the Great Silk
Road. Uzbekistan is also known for its delicious fruit, cotton and beautiful handicrafts.
Uzbek people are hospitable and hard-working. I am proud of my country and its rich history.
2.  Grammar. Explain the Passive Voice in the Present Simple. How is it formed and when is it used? 
Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   We   use   the   Passive   Voice   when   the   action   is   more   important   than   the   person   who   does   it,   or
when the doer is unknown or obvious.
Structure  (Present   Simple  Passive):  am/is/are +  V3 (past  participle).  If  we want  to  name  the  doer,  we
use «by».
Examples:
Active: People speak English all over the world.
Passive: English is spoken all over the world.
- Cotton is grown in Uzbekistan.
- This museum is visited by thousands of tourists every year.
- The classroom is cleaned every day.
- Our lessons are not held on Sunday.
Question: Is breakfast included in the price? Where are these cars made?
Note: only transitive verbs (verbs with an object) can be used in the Passive.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Tashkent is the capital and the largest city of 
Uzbekistan. It is more than two thousand years old. In 1966 a strong earthquake destroyed a large 
part of the city, but it was quickly rebuilt. In 1977 the first metro in Central Asia was opened in 
Tashkent. Its stations are decorated like underground palaces.» 1) What happened in Tashkent in 
1966? 2) What was opened in 1977? 3) What are the metro stations like?
 Namunaviy javob:
✔
1) A strong earthquake destroyed a large part of the city.
2) The Tashkent metro, the first metro in Central Asia, was opened.
3) They are beautifully decorated, like underground palaces.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    75 Ingliz tili — 13-bilet
1.  Speaking. Talk about your town or village. What is it like and what would you change in it?
 Namunaviy javob:✔
I   live   in   Namangan.   It   is   a   large   and   beautiful   city   in   the   Fergana   Valley.   Namangan   is   famous   for   its
flowers, and every year a flower festival takes place here.
There are many parks, schools, shops and a big bazaar in my city. My favourite place is the central park,
where I often walk with my friends.
However, there are some problems. There is a lot of traffic in the city centre, and sometimes the air is
not very clean. There are not enough sports grounds for teenagers.
If I could change something, I would build more bicycle paths and sports centres and plant more trees. I
love my city and I hope it will become even more comfortable.
2.  Grammar. Explain the Passive Voice in the Past Simple. Give examples and say how to change an 
active sentence into a passive one.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: The Past Simple Passive is formed with was/were + V3. It is used for finished past actions when the
action or its result is more important than the doer.
How to change active into passive:
1) the object of the active sentence becomes the subject;
2) use was/were + V3 of the main verb;
3) the doer can be added with «by» (only if it is important).
Examples:
Active: Alisher Navoi wrote «Khamsa».
Passive: «Khamsa» was written by Alisher Navoi.
- The Registan ensemble was built in Samarkand.
- The windows were broken by the storm.
- When was the telephone invented? - It was invented in the 19th century.
- The letters weren't sent yesterday.
Negative: wasn't/weren't + V3.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Samarkand is one of the oldest cities in the 
world. In the 14th century it was the capital of Amir Temur's empire. The famous Registan square is 
surrounded by three magnificent madrasahs. The observatory of the great scientist Mirzo Ulugbek 
was built in Samarkand in the 15th century. Today the city attracts thousands of tourists every year.» 
1) Whose capital was Samarkand in the 14th century? 2) What is Registan square surrounded by? 3) 
Find a word in the text that means «very beautiful and impressive».
 Namunaviy javob:
✔
1) It was the capital of Amir Temur's empire.
2) It is surrounded by three magnificent madrasahs.
3) The word is «magnificent».
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    76 Ingliz tili — 14-bilet
1.  Speaking. Talk about professions. Which job would you like to have and what qualities does it 
need?
 Namunaviy javob:✔
There are many interesting professions in the world: doctor, teacher, engineer, pilot, programmer and
many others. Every profession is important for society.
I would like to become a doctor, a children's doctor. I think it is a noble profession because doctors save
people's lives and help them to be healthy. My aunt is a paediatrician and I admire her work.
This job needs special qualities. A good doctor must be kind, patient and responsible. He or she should
have a lot of knowledge and should keep learning all life, because medicine develops very fast. A doctor
must also be calm in difficult situations.
To become a doctor I have to study biology and chemistry very well. It is a difficult way, but I am ready
for it.
2.  Grammar. Explain how to report statements in Reported (Indirect) Speech. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   When   we   report   what   somebody   said,   we   usually   use   said   (that)   or   told   +   person   (that).   If   the
reporting verb is in the past, the tense of the direct speech moves one step back:
Present Simple → Past Simple; Present Continuous → Past Continuous; Present Perfect / Past Simple →
Past Perfect; will → would; can → could; must → had to.
Pronouns and time/place words also change: now → then, today → that day, tomorrow → the next day,
yesterday → the day before, here → there, this → that.
Examples:
- «I am tired», she said. → She said (that) she was tired.
- «I will call you tomorrow», Ali said to me. → Ali told me that he would call me the next day.
- «We have finished the project», they said. → They said they had finished the project.
- «I can swim», he said. → He said he could swim.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Farrukh works as a volunteer firefighter in his 
village. He says that his job is not easy because he must always be ready, even at night. Last winter he
helped to save a family from a burning house. The villagers thanked him and called him a hero. 
Farrukh answered that he had only done his duty.» 1) What is Farrukh's job? 2) What did he do last 
winter? 3) What did Farrukh answer when people called him a hero?
 Namunaviy javob:
✔
1) He works as a volunteer firefighter in his village.
2) He helped to save a family from a burning house.
3) He answered that he had only done his duty.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    77 Ingliz tili — 15-bilet
1.  Speaking. Talk about books and reading. What kind of books do you like? Tell about a book you 
have read.
 Namunaviy javob:✔
I like reading very much, especially adventure stories and science fiction. Reading helps me to learn new
things, to improve my vocabulary and to use my imagination.
Recently   I   have   read   «Shum   bola»   by   Gafur   Gulyam.   It   is   a   funny   and   clever   story   about   a   boy   who
leaves home and has many adventures. He meets different people and gets into difficult situations, but
he always finds a way out thanks to his humour. The book shows the life of ordinary people in the past.
I also like the books of Jules Verne, for example «Twenty Thousand Leagues Under the Sea».
I think that  books are our  best friends.  In spite  of the Internet,  I  prefer  paper  books  because  I  like  to
hold a real book in my hands.
2.  Grammar. Explain how to report questions in Reported Speech. Give examples of general and 
special questions.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: In reported questions the word order becomes like in a statement (subject + verb), we do not use
do/does/did, and there is no question mark. The tenses move back as in reported statements. We use
the verbs asked, wanted to know, wondered.
1) Special (wh-) questions: we keep the question word.
«Where do you live?» he asked. → He asked me where I lived.
«What are you doing?» Mum asked. → Mum asked what I was doing.
2) General (yes/no) questions: we use if or whether.
«Do you like music?» she asked. → She asked if I liked music.
«Have you seen my bag?» Timur asked. → Timur asked whether I had seen his bag.
«Will you come tomorrow?» → He asked if I would come the next day.
Wrong: He asked me where did I live. Right: He asked me where I lived.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «A new reading club has opened at our school 
library. Every Friday its members meet to discuss a book they have read during the week. Last week 
they discussed «The Little Prince» by Antoine de Saint-Exupéry. The librarian asked the pupils what 
the most important idea of the book was. Most of them answered that it was friendship and 
responsibility.» 1) How often do the club members meet? 2) What book did they discuss last week? 3)
What did the librarian ask the pupils?
 Namunaviy javob:
✔
1) They meet every Friday (once a week).
2) They discussed «The Little Prince» by Antoine de Saint-Exupéry.
3) She asked them what the most important idea of the book was.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    78 Ingliz tili — 16-bilet
1.  Speaking. Talk about films and cinema. What kind of films do you like? Describe a film you have 
seen recently.
 Namunaviy javob:✔
I  like   watching   films  very   much.  My   favourite  genres  are   comedies   and   adventure  films  because   they
make me laugh and feel happy. I don't like horror films because they are too frightening.
Recently I have watched an animated film about a group of animals who travel across a big city to save
their   friend.   The   characters   were   very   funny   and   the   music   was   great.   The   film   teaches   us   that
friendship and courage can help us in any situation.
I usually watch films at home with my family at the weekend, but sometimes I go to the cinema with my
friends. I prefer the cinema because of the big screen and good sound.
I think films are not only entertainment: they can also teach us important life lessons.
2.  Grammar. Explain the modal verbs can, could and be able to. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   Can,   could   and   be   able   to   express   ability   and   possibility.   After   modal   verbs   we   use   V1   without
«to».
- Can: present ability, permission, requests. I can speak English. Can I open the window?
- Could: past ability (general), polite requests, possibility. When I was five, I could swim. Could you help
me, please?
- Be able to: used in tenses where «can» has no form (future, Present Perfect, after other modals) and
for a specific achievement in the past.
Examples:
- I will be able to drive when I am eighteen. (not «will can»)
- I haven't been able to sleep well this week.
- The fire was very big, but everyone was able to escape. (a particular situation in the past)
Negative: can't, couldn't, not able to: I couldn't find my keys.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Charlie Chaplin was one of the most famous 
actors of silent films. He was born in London in 1889. His most famous character was «The Tramp», a 
poor man with a small hat, a walking stick and big shoes. Chaplin could make people laugh and cry at 
the same time without saying a word. He was also a director and wrote music for his films.» 1) When 
and where was Charlie Chaplin born? 2) Describe his most famous character. 3) What else did Chaplin
do besides acting?
 Namunaviy javob:
✔
1) He was born in London in 1889.
2) «The Tramp» was a poor man with a small hat, a walking stick and big shoes.
3) He was also a director and he wrote music for his films.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    79 Ingliz tili — 17-bilet
1.  Speaking. Talk about music in your life. What kind of music do you like and why?
 Namunaviy javob:✔
Music  plays  an  important  role  in  my  life.  I  listen   to  it  every   day: on   my  way  to   school,  when  I   do  my
homework and when I want to relax.
I like different kinds of music, but my favourite  is pop music because  it is cheerful and modern.  I also
enjoy Uzbek folk music, especially the sound of the doira and the dutar. My grandfather plays the dutar
very well and sometimes he teaches me.
I attend a music school, where I learn to play the piano. It is not easy and I have to practise every day,
but I am happy when I can play a new piece.
Music can change  our mood, unite  people  and help us to express our  feelings.  I can't  imagine my life
without music.
2.  Grammar. Explain the difference between must, have to, mustn't and don't have to. Give 
examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: Must and have to both express obligation, but there is a difference.
- Must: obligation from the speaker, personal feeling, rules and notices. I must call my grandmother - I
haven't spoken to her for a week.
- Have to: obligation from outside (rules, circumstances). I have to wear a uniform at school. In the past
and future we use had to / will have to: Yesterday I had to get up at six.
The negative forms have different meanings:
- Mustn't: it is forbidden, not allowed. You mustn't use phones during the exam.
- Don't have to: it is not necessary, but you can if you want. Tomorrow is Sunday, so I don't have to get
up early.
Compare: You mustn't tell anyone. (forbidden) / You don't have to tell me. (not necessary)
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Shashmaqom is a traditional musical style of 
Central Asia, especially of Bukhara. Its name means «six maqoms». It is performed by singers and 
musicians who play instruments such as the tanbur, the dutar and the doira. In 2008 UNESCO 
included Shashmaqom in its list of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Musicians must 
study for many years to perform it well.» 1) What does the name «Shashmaqom» mean? 2) Name 
two instruments used to perform it. 3) Why is it difficult to become a Shashmaqom performer?
 Namunaviy javob:
✔
1) It means «six maqoms».
2) For example, the tanbur and the doira (also the dutar).
3) Because musicians must study for many years to perform it well.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    80 Ingliz tili — 18-bilet
1.  Speaking. Talk about food and national cuisine. What is your favourite dish? Describe Uzbek 
cuisine.
 Namunaviy javob:✔
Uzbek cuisine is famous all over the world for its delicious and rich dishes. The most popular dish is plov.
It is cooked in a big pot called a kazan with rice, meat, carrots, onions and oil. Every region has its own
kind of plov. Other well-known dishes are shurpa, manti, lagman and samsa. Uzbek bread, non, is baked
in a clay oven called a tandir.
Uzbek people are very hospitable. When guests come, we always put bread, tea, fruit and sweets on the
table.
My favourite dish is manti. My mother cooks it every Sunday and I help her to make it.
I think  it  is important  to  eat  healthy  food,  so  I try  to  eat  a lot  of  fruit  and  vegetables,  which  are very
tasty in Uzbekistan.
2.  Grammar. Explain the modal verbs should and ought to. When do we use them? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: Should and ought to are used to give advice, to say what is the right thing to do, and to express
our opinion. Should is more common. After should we use V1 without «to»; ought is followed by «to» +
V1. They have the same form for all persons.
Examples:
- You look tired. You should go to bed earlier.
- You shouldn't eat so much fast food.
- Students ought to respect their teachers.
- What should I do? - I think you should apologise.
- Should I take an umbrella?
In the negative: shouldn't (should not), ought not to.
Compare with must: You must stop at a red light (strong obligation, rule). You should visit the Registan
(advice, recommendation).
We can also give advice with «If I were you, I would...».
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Bread has a special place in Uzbek culture. 
People never throw it away or put it upside down on the table. Non is usually round and is baked in a 
tandir. When a young man goes on a long journey, he bites a piece of bread, and the rest is kept until 
he comes back home. This tradition shows that people should respect bread.» 1) Where is Uzbek 
bread baked? 2) What do people never do with bread? Give two examples. 3) What happens when a 
young man goes on a long journey?
 Namunaviy javob:
✔
1) It is baked in a tandir.
2) People never throw bread away and never put it upside down on the table.
3) He bites a piece of bread, and the rest is kept at home until he comes back.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    81 Ingliz tili — 19-bilet
1.  Speaking. Talk about shopping. Where do you and your family buy things? Do you prefer shops, 
markets or online shopping?
 Namunaviy javob:✔
In my family my mother usually does the shopping, but at the weekend I often go with her. We buy food
at the bazaar near our house because fruit and vegetables there are fresh and cheaper. We buy other
things, like household goods, in the supermarket.
I   like   going   to   shopping   centres   with   my   friends.   There   are   many   shops,   cafes   and   a   cinema   there.
Usually I buy clothes, books or presents for my friends' birthdays.
Nowadays  online  shopping  is becoming  more  popular.  It  is convenient  because  you can  buy  things  at
home  and  they  are delivered  to  your  door.   However,  sometimes  the  clothes   don't  fit  or  the  colour  is
different.
Personally, I prefer real shops because I can try things on and see their quality.
2.  Grammar. Explain the comparative and superlative forms of adjectives. Give the rules and 
examples, including irregular forms.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: We use the comparative to compare two things (with «than») and the superlative to compare one
thing with a group (with «the»).
1) One-syllable  adjectives:  +  -er  /  the + -est:  tall  - taller  - the  tallest;  big  - bigger  - the  biggest;  large  -
larger - the largest.
2) Two-syllable adjectives ending in -y: happy - happier - the happiest.
3) Long  adjectives  (two or  more  syllables):  more / the most:  interesting  - more interesting  - the  most
interesting.
4)   Irregular   forms:   good   -   better   -   the   best;   bad   -   worse   -   the   worst;   far   -   farther/further   -   the
farthest/furthest; many/much - more - the most; little - less - the least.
Examples:
- My brother is taller than me.
- Tashkent is the largest city in Uzbekistan.
- This book is more interesting than that one.
- It was the worst day of my life.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Chorsu Bazaar is one of the oldest and biggest 
markets in Tashkent. Its main building has a huge blue dome. Here you can buy almost everything: 
fruit, vegetables, spices, bread, meat and souvenirs. Prices at the bazaar are often lower than in 
supermarkets, and people can bargain with sellers. Many tourists visit Chorsu to feel the real 
atmosphere of the city.» 1) What is special about the main building of Chorsu? 2) Why do many 
people prefer to buy food there? Give two reasons. 3) Find a word in the text that means «to discuss 
the price to make it lower».
 Namunaviy javob:
✔
1) It has a huge blue dome.
2)  Because   prices   are  often   lower  than   in  supermarkets   and   people   can   bargain   with  sellers;   you  can
also buy almost everything there.
3) The word is «bargain».
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    82 Ingliz tili — 20-bilet
1.  Speaking. Talk about the weather and seasons. Which season do you like best and why?
 Namunaviy javob:✔
There are four seasons in a year: winter, spring, summer and autumn. Each season is beautiful in its own
way.
In Uzbekistan summer is very hot and dry, and the temperature can be more than 40 degrees. Winter is
quite cold, and sometimes it snows. Spring and autumn are warm and pleasant.
My favourite season is spring. In spring nature wakes up, trees blossom and everything becomes green.
The weather is warm and sunny, but not too hot. We celebrate Navruz in spring, and it is my favourite
holiday. I like walking in the park and playing football outside.
I   don't   like   autumn   so   much   because   it   often   rains   and   the   days   become   shorter.   But   autumn   is   the
season of delicious fruit, such as grapes and melons.
2.  Grammar. Explain the constructions «as ... as» and «not as/so ... as». Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: We use as + adjective/adverb (positive form) + as to say that two things are equal in some way.
We use not as (not so) + adjective + as to say that the first thing is less than the second.
Examples:
- My sister is as tall as my mother. (Their height is the same.)
- This film is as interesting as the book.
- He can run as fast as his elder brother.
- Winter in Tashkent is not as cold as winter in Moscow. (= Winter in Moscow is colder.)
- My bag is not so heavy as yours.
Useful phrases: as soon as possible, twice as big as, the same as.
Note: after the second «as» we can use an object pronoun or a subject + verb: She is as clever as me / as
clever as I am.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «In Uzbekistan the climate is continental: 
summers are long and hot, and winters are short but cold. In July the temperature in the south can be
higher than 45 °C. In the mountains, however, it is much cooler, and many families go there to escape
the heat. Spring is the best season to visit the country, because it is not as hot as summer and all the 
gardens are in blossom.» 1) What kind of climate does Uzbekistan have? 2) Why do many families go 
to the mountains in summer? 3) Why is spring the best season to visit Uzbekistan?
 Namunaviy javob:
✔
1) It has a continental climate.
2) Because it is much cooler there and they want to escape the heat.
3) Because it is not as hot as summer and all the gardens are in blossom.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    83 Ingliz tili — 21-bilet
1.  Speaking. Talk about learning foreign languages. Why is it important to know foreign languages, 
and how do you learn English?
 Namunaviy javob:✔
In   the   modern   world   it   is   very   important   to   know   foreign   languages.   English   is   the   language   of
international   communication,  science,   business   and   the   Internet.   If   you   know   English,   you   can   travel,
study abroad, find a good job and make friends from other countries.
I have been learning English since the first form. At school we have English lessons three times a week. I
also attend an English course and do extra exercises at home.
I think the best way to learn a language is to use it every day. I watch films and videos in English with
subtitles, listen to English songs and read short stories. I write new words in a notebook and revise them
regularly.
Besides English, I would like to learn Korean or German in the future.
2.  Grammar. Explain relative clauses with who, which, that, where and whose. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: Relative clauses give more information about a noun. They begin with a relative pronoun:
- who - for people: The girl who sits next to me is my cousin.
- which - for things and animals: This is the book which I told you about.
- that - for people or things (in defining clauses, instead of who/which): The film that we watched was
boring.
- where - for places: This is the village where my grandparents live.
- whose - for possession: I have a friend whose father is a pilot.
In defining clauses, if the relative pronoun is the object, it can be omitted: The cake (which/that) Mum
made was delicious.
In  non-defining   clauses   (extra  information,   with  commas)  we  do   not  use  «that»:   Samarkand,  which  is
very old, is visited by many tourists.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «There are about seven thousand languages in 
the world. The language which has the most native speakers is Chinese. However, English is the 
language that is used most widely for international communication. People who speak two languages
are called bilingual. Scientists say that learning a second language improves memory.» 1) How many 
languages are there in the world? 2) Which language has the most native speakers? 3) What do we 
call people who speak two languages?
 Namunaviy javob:
✔
1) There are about seven thousand languages.
2) Chinese has the most native speakers.
3) They are called bilingual.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    84 Ingliz tili — 22-bilet
1.  Speaking. Talk about a famous person you admire. Who is this person and why do you admire him 
or her?
 Namunaviy javob:✔
The person I admire most is Abu Ali ibn Sino,  known in Europe as Avicenna.  He was born in 980 near
Bukhara. He was a great scientist, doctor and philosopher.
From   his   childhood   Ibn   Sino   loved   learning.   He   studied   medicine,   mathematics,   astronomy   and
philosophy. He started treating people when he was very young. His most famous book is «The Canon of
Medicine». For several centuries it was used as the main medical textbook in many countries, including
European universities.
I admire Ibn Sino because he was very hard-working and curious. He wrote many books and helped a lot
of people. He shows us that knowledge is the greatest wealth.
I am proud that such a great scientist was born in our land.
2.  Grammar. Explain the use of the gerund (V-ing) and the infinitive (to + V1) after verbs. Give 
examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: Some verbs are followed by the gerund (V-ing), some by the infinitive (to + V1).
1)   Gerund   after:   enjoy,   finish,   mind,   avoid,   practise,   keep,   stop   (=   no   longer   do),   suggest,   and   after
prepositions (interested in, good at, fond of, look forward to).
Examples: I enjoy reading. She finished cleaning her room. I'm interested in learning Chinese.
2)   Infinitive   after:   want,   decide,   hope,   plan,   agree,   promise,   refuse,   learn,   would   like,   and   after
adjectives (easy to, glad to).
Examples: I want to become a doctor. He decided to go home. It is easy to learn.
3) Like, love, hate, start, begin can take both with little difference: I like swimming / I like to swim.
4) Stop changes the meaning: He stopped smoking (he doesn't smoke now). He stopped to smoke (he
stopped in order to smoke).
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Muhammad al-Khwarizmi was a great 
mathematician who was born in Khorezm in the 8th century. He worked in Baghdad at the famous 
«House of Wisdom». The word «algebra» comes from the title of his book, and the word «algorithm»
comes from his name. Today computer programmers use algorithms every day.» 1) Where was al-
Khwarizmi born? 2) Where did he work? 3) Which two modern words are connected with al-
Khwarizmi?
 Namunaviy javob:
✔
1) He was born in Khorezm.
2) He worked in Baghdad, at the «House of Wisdom».
3) The words «algebra» (from the title of his book) and «algorithm» (from his name).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    85 Ingliz tili — 23-bilet
1.  Speaking. Talk about your childhood. What did you use to do when you were a small child?
 Namunaviy javob:✔
I have many happy memories of my childhood. When I was a small child, we used to live in a village with
my grandparents. Our house had a big garden with apple and apricot trees.
I used to play outside all day with the children from our street. We played hide-and-seek and football,
and   in   summer   we   used   to   swim   in   the   river.   My   grandfather   used   to   take   me   to   the   market   on   his
bicycle, and my grandmother told me fairy tales before bed.
I was a very curious child. I used to ask a lot of questions about everything.
Now   we   live   in   the   city   and   I   am   busy   with   my   studies,   but   I   often   remember   those   days.   I   think
childhood is the happiest time of our life.
2.  Grammar. Explain the construction «used to». When do we use it? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: «Used to + V1» is used to talk about past habits or past states that are no longer true. It exists only
in the past.
Forms:
- Positive: I used to + V1: I used to play with toy cars.
- Negative: didn't use to + V1: I didn't use to like vegetables.
- Question: Did you use to + V1? Did you use to live in the village?
Examples:
- My father used to smoke, but he gave up five years ago.
- There used to be a cinema in our street. (It isn't there now.)
- We used to go to the seaside every summer.
Don't   confuse   it   with   «be   used   to   +   V-ing   /   noun»,   which   means   «be   accustomed   to»:   I   am   used   to
getting up early. For present habits we use the Present Simple, not «use to»: I usually get up at 7.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Fifty years ago life in Uzbek villages was very 
different. People used to carry water from wells because there was no running water in many houses.
Children used to make their own toys from wood and clay. There were no mobile phones, so people 
used to write letters, which took weeks to arrive. Today almost every family has a smartphone.» 1) 
Where did people use to get water? 2) What did children make their toys from? 3) Why did letters 
take a long time?
 Namunaviy javob:
✔
1) They used to carry water from wells.
2) They made their toys from wood and clay.
3) Because there were no mobile phones and letters were sent by post, which took weeks.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    86 Ingliz tili — 24-bilet
1.  Speaking. Talk about your daily routine. Describe your usual school day.
 Namunaviy javob:✔
On weekdays I get up at half past six. Then I have breakfast with my family. I usually eat porridge or eggs
and drink tea.
At half past seven I leave home and walk to school. Lessons start at eight. We usually have six lessons a
day. During the long break I have a snack and talk with my friends.
I come home at about two o'clock and have lunch. After a short rest I do my homework. It takes me two
or three hours. Three times a week I go to an English course.
In the evening I help my parents, read or watch TV. I go to bed at about ten o'clock. My day is busy, but I
like it.
2.  Grammar. Explain the use of much, many, a lot of, a few, few, a little and little with countable and 
uncountable nouns. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   Countable   nouns   can   be   counted   and   have   plural   forms   (a   book   -   books).   Uncountable   nouns
cannot be counted (water, money, information, advice, bread).
- Many - with countable nouns: How many pupils are there in your class? There aren't many apples.
- Much - with uncountable nouns, mostly in questions and negatives: How much sugar do you need? I
don't have much time.
- A lot  of  /  lots of  -  with both,   mostly  in positive  sentences:   I have   a lot  of  friends.  He  drinks a  lot of
water.
-  A  few   (some,   enough)  /   few   (almost   none,   negative   meaning)   -   with  countable   nouns:   I   have   a   few
friends in Tashkent. Few people came, so we cancelled the meeting.
- A little (some) / little (almost none) - with uncountable nouns: There is a little milk left. We have very
little time, hurry up!
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Bekzod is a ninth-form pupil and his day is very 
busy. He doesn't have much free time because he goes to school, attends a maths course and trains 
at the swimming pool. He has a few close friends, and they meet only at weekends. Bekzod says that 
he spends very little time on social networks. He thinks a good plan helps him to do a lot of things.» 
1) Why doesn't Bekzod have much free time? 2) When does he meet his friends? 3) What helps him 
to do a lot of things?
 Namunaviy javob:
✔
1) Because he goes to school, attends a maths course and trains at the swimming pool.
2) He meets them only at weekends.
3) A good plan helps him.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    87 Ingliz tili — 25-bilet
1.  Speaking. Talk about animals and pets. Do you have a pet? Why do people keep pets?
 Namunaviy javob:✔
I love animals, and we have a pet at home: a cat called Momiq. She is white and grey, with green eyes
and a long fluffy tail. We found her in the street three years ago when she was a small kitten. Now she is
a member of our family.
I look after her: I feed her twice a day, give her fresh water and play with her.
People keep pets for different reasons. Pets are good friends; they make us happy and help us to relax.
Dogs can also protect the house. Looking after a pet teaches children to be responsible.
However, a pet is not a toy. If you decide to have one, you must take care of it all its life.
2.  Grammar. Explain the use of the articles a/an, the and zero article. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:
1) A/an - the indefinite article, used with singular countable nouns when we mention something for the
first   time   or   one   of   many.   «A»   before   consonant   sounds,   «an»   before   vowel   sounds:   a   book,   a
university, an apple, an hour.
I saw a dog in the street.
2) The - the definite article, used when the thing is already known,  mentioned  before,  or unique: The
dog was very big. The sun is shining. Also with superlatives, rivers, seas, oceans, mountain ranges and
some countries: the best, the Amu Darya, the Pacific Ocean, the USA.
3) Zero article - with plural and uncountable nouns in a general meaning, names of people, cities, most
countries,   meals,   languages   and   sports:   Dogs   are   friendly.   I   like   music.   Tashkent   is   big.   We   have
breakfast at seven. I play football.
Phrases: at school, go to bed, by bus (no article).
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «The snow leopard is a rare wild cat which lives 
in the mountains of Central Asia, including Uzbekistan. It has thick grey fur with black spots and a 
very long tail, which helps it to keep balance on rocks. The animal is in danger because people hunt it 
and destroy its habitat. In Uzbekistan the snow leopard is protected in the Chatkal and Hissar nature 
reserves.» 1) Where does the snow leopard live? 2) What does its long tail help it to do? 3) Why is the
snow leopard in danger?
 Namunaviy javob:
✔
1) It lives in the mountains of Central Asia, including Uzbekistan.
2) It helps the animal to keep balance on rocks.
3) Because people hunt it and destroy its habitat.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    88 Ingliz tili — 26-bilet
1.  Speaking. Talk about traditions and customs of Uzbekistan. Which traditions do you think are the 
most important?
 Namunaviy javob:✔
Uzbekistan is a country with rich traditions and customs. Many of them have been kept for centuries.
One of the most important traditions is hospitality. Uzbek people are always glad to see guests. A guest
is offered the best place at the table, and the host serves tea, bread, fruit and plov.
Another important tradition is respect for older people. Young people greet the elderly first, help them
and listen to their advice.
There are also many family celebrations, such as weddings, the birth of a child and beshik-to'y. People
of   the   mahalla   help   each   other   in   preparing   these   events.   The   tradition   of   hashar   means   that
neighbours work together voluntarily, for example to build a house or clean the streets.
I think these traditions make our society friendly and strong.
2.  Grammar. Explain question tags. How are they formed? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule: Question tags are short questions at the end of a statement. We use them to check information or
to ask for agreement.
Formation: auxiliary verb (or be/modal) + pronoun. If the statement is positive, the tag is negative; if the
statement is negative, the tag is positive. The tense of the tag matches the statement.
Examples:
- You are a pupil, aren't you?
- She likes music, doesn't she? (Present Simple - do/does)
- They went to Samarkand, didn't they? (Past Simple - did)
- He can swim, can't he?
- You have finished, haven't you?
- It won't rain, will it?
- We aren't late, are we?
Special cases: I am right, aren't I? Let's go, shall we? Open the door, will you? Everybody is here, aren't
they?
Intonation: falling - we are sure and expect agreement; rising - a real question.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Mahalla is a traditional neighbourhood 
community in Uzbekistan. People who live in one mahalla know each other well and help each other 
in good and bad times. When a family has a wedding, neighbours help to cook food and serve guests. 
Older people of the mahalla, called oqsoqols, give advice and help to solve problems. This tradition 
makes people feel like one big family.» 1) What is a mahalla? 2) How do neighbours help a family that
has a wedding? 3) Who are oqsoqols and what do they do?
 Namunaviy javob:
✔
1) It is a traditional neighbourhood community in Uzbekistan.
2) They help to cook food and serve guests.
3) They are older (respected) people of the mahalla; they give advice and help to solve problems.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    89 Ingliz tili — 27-bilet
1.  Speaking. Talk about mass media. Which media do you use to get news, and how have media 
changed?
 Namunaviy javob:✔
Mass media are the ways people receive information: television, radio, newspapers, magazines and the
Internet.
In   the   past   most   people   got   news   from   newspapers   and   TV.   My   grandparents   still   read   newspapers
every   day   and   watch   the   news   on   TV   in   the   evening.   Nowadays,   however,   young   people   mostly   get
information from the Internet, especially from news websites, social networks and Telegram channels.
The   Internet   is   quick   and   convenient:   we   can   read   the   news   immediately,   anywhere.   But   not   all
information online is true, so we must check it carefully and use reliable sources.
I usually read news on my phone, and I also like watching educational programmes and documentaries
on TV.
I think the media are very important because they inform, educate and entertain people.
2.  Grammar. Explain the difference between adjectives and adverbs. How are adverbs of manner 
formed? Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:   Adjectives   describe   nouns   (what   kind?):   a   careful   driver,   a   quick   answer.   They   also   come   after
linking verbs such as be, look, seem, feel, taste: She looks happy.
Adverbs of manner describe verbs (how?): He drives carefully. She answered quickly.
Formation: adjective + -ly: slow - slowly, quiet - quietly, beautiful - beautifully. Adjectives ending in -y:
easy - easily, happy - happily. Ending in -le: simple - simply.
Irregular adverbs: good - well, fast - fast, hard - hard, late - late, early - early.
Examples:
- She is a good singer. She sings well.
- He is a hard worker. He works hard.
- The test was easy. I did it easily.
Note: hardly means «almost not» (I can hardly hear you); lately means «recently». Some words ending
in -ly are adjectives: friendly, lovely, lonely.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Fake news is false information which looks like 
real news. It spreads very quickly on social networks because people share it without checking. 
Before you believe a piece of news, you should check who wrote it and look for the same information
on reliable websites. Experts also advise reading the whole article carefully, not only the headline.» 
1) What is fake news? 2) Why does it spread quickly? 3) What should you do before you believe a 
piece of news? (Give two pieces of advice.)
 Namunaviy javob:
✔
1) It is false information which looks like real news.
2) Because people share it on social networks without checking.
3) You should check who wrote it and look for the same information  on reliable websites; you should
also read the whole article carefully, not only the headline.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    90 Ingliz tili — 28-bilet
1.  Speaking. Talk about modern technology and inventions. Which invention is the most important in 
your opinion?
 Namunaviy javob:✔
We   live   in   the   age   of   technology.   Every   day   we   use   many   inventions   that   make   our   life   easier:
computers, smartphones, washing machines, cars and many others.
In  my  opinion,  the  most  important  invention  of  the  modern world  is the  smartphone.  It  is not  only  a
phone:   it   is   also   a   camera,   a   computer,   a   map,   a   dictionary   and   a   bank   in   your   pocket.   With   a
smartphone  we can  communicate  with  anyone in the  world,  study  online  and  find  any  information  in
seconds.
However, technology also has negative sides. Some people can't live without their phones and spend all
their free time online. Gadgets can also be bad for our eyes and health.
I think technology is useful if we control it, and it doesn't control us.
2.  Grammar. Explain the use of some, any, no and their compounds (somebody, anything, nowhere, 
etc.). Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:
-   Some   and   its   compounds   (somebody/someone,   something,   somewhere)   are   used   in   positive
sentences,   and   in  offers   and   requests:   There   is  some   milk  in   the   fridge.   Somebody   is  knocking   at   the
door. Would you like something to drink?
- Any and its compounds (anybody, anything, anywhere) are used in questions and negative sentences:
Is there anything interesting on TV? I didn't see anybody. In positive sentences «any» means «it doesn't
matter which»: You can take any book.
- No and its compounds (nobody/no one, nothing, nowhere) have a negative meaning and are used with
a positive verb: There is nobody in the room. I have nothing to say.
We cannot use two negatives in one sentence: not «I didn't see nobody», but «I didn't see anybody» or
«I saw nobody».
After compounds, the verb is singular: Everybody is here.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «The first mobile phone call was made in 1973 
by an American engineer, Martin Cooper. The phone weighed more than one kilogram and its battery
worked for only about thirty minutes. Nobody at that time could imagine that phones would become 
so small. Today a smartphone weighs about 200 grams and can do almost anything that a computer 
can do.» 1) Who made the first mobile phone call and when? 2) What problems did the first mobile 
phone have? 3) How much does a modern smartphone weigh?
 Namunaviy javob:
✔
1) Martin Cooper, an American engineer, made it in 1973.
2) It was very heavy (more than one kilogram) and its battery worked for only about thirty minutes.
3) It weighs about 200 grams.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    91 Ingliz tili — 29-bilet
1.  Speaking. Talk about clothes and fashion. What clothes do you like to wear? Is fashion important 
for you?
 Namunaviy javob:✔
Clothes say a lot about a person's character  and taste. I think it is important to look neat and to wear
clothes that are suitable for the situation.
At school we wear a uniform: dark trousers or a skirt, a white shirt and a jacket. I think a uniform is a
good idea because all pupils look smart and nobody worries about expensive clothes.
In   my   free   time   I   prefer   comfortable   clothes:   jeans,   a   T-shirt   or   a   hoodie   and   trainers.   On   holidays   I
sometimes wear national clothes, such as a chapan and a do'ppi, or an atlas dress for girls.
Fashion is not very important for me. I don't buy clothes only because they are trendy. For me the most
important things are comfort, quality and a reasonable price.
2.  Grammar. Explain the prepositions of time in, on and at. Give examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:
- At - with exact times and some fixed expressions: at 7 o'clock, at half past nine, at noon, at midnight,
at night, at the weekend (British English), at Christmas, at the moment, at the end of the lesson.
- On - with days and dates: on Monday, on Sunday morning, on the 1st of September, on my birthday,
on New Year's Day, on weekdays.
- In  - with  longer  periods:  months,   years,  seasons,  centuries  and  parts of  the  day: in  May,  in 2027,   in
winter, in the 21st century, in the morning, in the afternoon, in the evening. Also «in» + a period of time
in the future: I'll be back in ten minutes.
Examples:
- Lessons start at 8 a.m.
- We celebrate Navruz on the 21st of March.
- I was born in 2011, in spring.
No preposition before: this, next, last, every, tomorrow, yesterday: I'll see you next week.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «Atlas is a traditional Uzbek silk fabric with 
bright colours and wavy patterns. It is made by hand in Margilan, a city in the Fergana Valley. The 
process of making atlas takes several weeks: the silk threads are dyed and then woven on special 
looms. Today modern designers use atlas to create fashionable dresses, bags and even shoes.» 1) 
What is atlas? 2) In which city is it made by hand? 3) How do modern designers use atlas?
 Namunaviy javob:
✔
1) It is a traditional Uzbek silk fabric with bright colours and wavy patterns.
2) It is made in Margilan, in the Fergana Valley.
3) They use it to create fashionable dresses, bags and even shoes.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    92 Ingliz tili — 30-bilet
1.  Speaking. Talk about transport. How do you get to school, and what kinds of transport are popular 
in your city?
 Namunaviy javob:✔
There are  many  kinds  of transport  in  modern cities:  buses,  taxis,   the metro,  trams,  trains  and  private
cars. In my city people mostly travel by bus, taxi and car. In Tashkent the metro is very popular because
it is fast and cheap.
I usually  walk to school  because  it is not far from my house. It takes me about fifteen minutes.  When
the weather is bad, my father takes me by car.
For long journeys my family prefers the train, because it is comfortable and safe. Last year we went to
Samarkand by the high-speed train Afrosiyob.
In my opinion, there are too many cars in big cities, and this causes traffic jams and air pollution. People
should use public transport or bicycles more often.
2.  Grammar. Explain the use of «too» and «enough». Give the word order and examples.
 Namunaviy javob:
✔
Rule:
-   Too   +   adjective/adverb   means   «more   than   necessary»,   and   it   usually   has   a   negative   meaning:   This
coffee is too hot. I can't drink it. He speaks too fast.
Too much + uncountable noun / too many + countable noun: There are too many cars in the city. I have
too much homework.
- Enough means «as much as necessary».
Adjective/adverb + enough: He is old enough to drive. She didn't run fast enough.
Enough + noun: We have enough time. There aren't enough chairs.
Both can be followed by «(for somebody) + to + V1»:
- The box is too heavy for me to carry.
- This book is easy enough for children to read.
- I'm not tall enough to play basketball.
Compare: The water is too cold to swim in. = The water isn't warm enough to swim in.
3.  Reading. Read the text and answer the questions. «The high-speed train Afrosiyob started running 
between Tashkent and Samarkand in 2011. It can travel at a speed of up to 250 kilometres per hour. 
Thanks to this train, the journey from Tashkent to Samarkand takes only about two hours. Later the 
route was extended to Bukhara and other cities. The train is named after the ancient settlement of 
Afrasiyab in Samarkand.» 1) When did Afrosiyob start running? 2) How long does the journey from 
Tashkent to Samarkand take? 3) What is the train named after?
 Namunaviy javob:
✔
1) It started running in 2011.
2) It takes only about two hours.
3) It is named after the ancient settlement of Afrasiyab in Samarkand.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    93 O'zbekiston tarixi — 30 ta bilet
O'zbekiston tarixi — 1-bilet
1.  Buxoro amirligida mang'itlar sulolasining hokimiyatga kelishi va amirlikning XIX asr boshidagi 
siyosiy ahvolini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1756-yilda   mang'it   urug'idan   bo'lgan   Muhammad   Rahimbiy   Buxoroda   hokimiyatni   egallab,   o'zini   xon
deb e'lon qildi. Shu tariqa Buxoroda mang'itlar sulolasi boshqaruvi boshlandi. Shohmurod (1785–1800)
davrida hukmdorlar «amir» unvonini qo'llay boshladi, davlat esa Buxoro amirligi deb atala boshladi.
Shohmurod   soliq   va   pul   islohotini   o'tkazdi,   adolatli   sud   tartibini   joriy   etishga   intildi.   Uning   o'g'li   amir
Haydar   (1800–1826)   davrida   amirlik   markazlashgan,   ammo   ichki   kurashlar   bilan   to'la   davlat   edi:
Shahrisabz,   Kitob,   O'ratepa   kabi   hududlar   markazga   bo'ysunmay,   tez-tez   isyon   ko'tarib   turdi.   Marv   va
Xorazm tomonida Xiva bilan, Farg'ona tomonida Qo'qon bilan urushlar davom etdi.
XIX   asr   boshida   amirlik   Movarounnahrning   eng   yirik   va   aholisi   eng   ko'p   davlati   bo'lib,   poytaxt   Buxoro
yirik savdo va diniy markaz hisoblanardi.
2.  Muhammad Rahimxon II (Feruz) shaxsi va uning davrida Xivada madaniy hayot haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Muhammad   Rahimxon   II   1864–1910-yillarda   Xiva   xonligini   boshqargan   qo'ng'irotlar   sulolasi   vakili.   U
«Feruz» taxallusi bilan she'rlar yozgan iste'dodli shoir va bastakor bo'lgan.
Feruz  saroyida  shoirlar,   tarixchilar,   xattotlar,   musiqachilar   to'plangan   adabiy  muhit   shakllandi.   Ogahiy,
Komil Xorazmiy, Bayoniy, Avaz O'tar kabi ijodkorlar shu muhitda ijod qildi. 1874-yilda Xivada toshbosma
(litografiya)   yo'lga   qo'yildi   va   Navoiy   asarlari,   Xorazm   shoirlarining   devonlari   bosib   chiqarildi.   Xon
kutubxonasi boyitildi, tarjima ishlari rivojlandi.
Shu bilan birga, uning davrida 1873-yilda Xiva Rossiya qo'shinlari tomonidan bosib olindi va Gandimiyon
shartnomasiga   ko'ra   xonlik   Rossiyaga   qaram   davlatga   aylandi.   Feruz   mustaqillikni   yo'qotgan   sharoitda
ham madaniyat homiysi sifatida tarixda qoldi.
3.  XIX asrda Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklari o'rtasidagi siyosiy tarqoqlik Rossiya bosqinining 
muvaffaqiyatiga qanday ta'sir ko'rsatdi? Sabab-oqibat bog'lanishini tushuntiring.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: uch davlat bir-biri bilan chegara hududlar (O'ratepa, Xo'jand, Jizzax, Marv va boshqalar) uchun
doimiy urushlar olib bordi. 1842-yilda Buxoro amiri Nasrulloh Qo'qonni bosib olgani bunga yaqqol misol.
Har bir xonlik ichida ham taxt uchun kurashlar, urug'lar o'rtasidagi nizolar davom etdi.
Oqibatlar:   Rossiya   qo'shinlari   xonliklarni   birma-bir,   alohida-alohida   bosib   oldi:   avval   Qo'qon   hududlari
(Oqmasjid 1853, Toshkent 1865), so'ng Buxoro (1866–1868), keyin Xiva (1873). Xonliklar umumiy ittifoq
tuzib,   bir-biriga   yordam   bermadi;   aksincha,   ba'zan   qo'shnisining   zaiflashuvidan   foydalanishga   urindi.
Uzoq urushlar xazinani bo'shatdi, aholini qashshoqlashtirdi va qo'shinni zaiflashtirdi.
Xulosa:   siyosiy   tarqoqlik   va   o'zaro   dushmanlik   harbiy-texnik   qoloqlik   bilan   birga   mintaqaning
mustamlakaga aylanishining asosiy ichki sabablaridan biri bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    94 O'zbekiston tarixi — 2-bilet
1.  Amir Nasrulloh davrida (1826–1860) Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Amir  Nasrulloh 1826-yilda taxtga  chiqib,  markaziy hokimiyatni kuchaytirish siyosatini  qattiqqo'llik  bilan
olib   bordi.   U   o'ziga   qarshi   bo'lgan   yirik   amaldorlar   va   urug'   boshliqlarini   ta'qib   qildi,   doimiy   qo'shin
tuzishga harakat qildi.
Ichki   siyosatda   u   bo'ysunmas   Shahrisabz   va   Kitob   bekliklari   bilan   uzoq   yillar   urush   olib   bordi.   Tashqi
siyosatda asosiy raqib Qo'qon xonligi edi: 1842-yilda Nasrulloh Qo'qonni bosib olib, Muhammad Alixonni
(Madalixon)   va   shoira   Nodirabegimni   qatl   ettirdi,   biroq   tez   orada   Qo'qonda   hokimiyat   qayta   tiklandi.
Xiva bilan ham Marv va Amudaryo bo'yidagi yerlar uchun urushlar bo'ldi.
Nasrulloh   davrida   Buxoroga   kelgan   ingliz   zobitlari   Stoddart   va   Konolli   1842-yilda   qatl   etildi.   Uning
hukmronligi markazlashuvni kuchaytirgan bo'lsa-da, cheksiz urushlar xalq ahvolini og'irlashtirdi.
2.  Nodirabegim hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Nodirabegim   (1792–1842)   —   o'zbek   mumtoz   adabiyotining   atoqli   shoirasi,   Qo'qon   xoni   Umarxonning
rafiqasi. U Andijon hokimi oilasida tug'ilgan, yaxshi ta'lim olgan.
Umarxon vafotidan keyin (1822) o'g'li Muhammad Alixon (Madalixon) yosh bo'lgani uchun Nodira davlat
ishlarida katta ta'sirga  ega  bo'ldi.  U madrasa va masjidlar  qurdirgan,  ilm-fan  va adabiyot  ahlini  qo'llab-
quvvatlagan. Uning atrofida shoiralar va shoirlar to'plangan adabiy muhit shakllandi; Uvaysiy, Mahzuna
kabi shoiralar shu muhit bilan bog'liq.
Nodira   o'zbek   va   fors-tojik   tillarida   «Nodira»,   «Komila»,   «Maknuna»   taxalluslari   bilan   she'rlar   yozgan;
uning g'azallarida ishq, sadoqat, hijron va ayol qalbi kechinmalari aks etgan.
1842-yilda Buxoro amiri Nasrulloh Qo'qonni egallaganida Nodirabegim farzandlari bilan birga qatl etildi.
U o'zbek xalqi tarixida fidoyi va ma'rifatparvar ayol timsoli sifatida e'zozlanadi.
3.  Buxoro amirligi, Xiva va Qo'qon xonliklarining davlat boshqaruvi tizimini taqqoslang: umumiy va 
farqli jihatlarini ko'rsating.
 Namunaviy javob:
✔
Umumiy   jihatlar:   uchala   davlat   ham  mutlaq  monarxiya  bo'lib,   oliy   hokimiyat   hukmdor   (amir   yoki  xon)
qo'lida edi va meros orqali o'tardi. Boshqaruvda diniy va dunyoviy hokimiyat qo'shilib ketgan, sud ishlari
shariat   asosida   qozilar   tomonidan   yuritilgan.   Hudud   viloyat   va   bekliklarga   bo'lingan,   ularni   hukmdor
tayinlagan   hokim   yoki   beklar   boshqargan.   Yuqori   lavozimlar:   qushbegi,   devonbegi,   otaliq,   mehtar   va
boshqalar.
Farqli   jihatlar:   Buxoroda   hukmdor   «amir»   unvoniga   ega   bo'lib,   hokimiyatini   diniy   obro'   bilan   ham
asoslardi;   Xiva   va   Qo'qonda   hukmdor   «xon»   deb   atalardi.   Xivada   vazirlar   orasida   mehtar   va   qushbegi
yetakchi o'rin  tutardi;  Qo'qonda  ko'chmanchi  va yarim ko'chmanchi  urug'lar  (qipchoqlar  va  boshqalar)
taxt taqdiriga katta ta'sir ko'rsatardi, shu sababli taxt tez-tez almashib turdi.
Xulosa: boshqaruvning asosi bir xil, farq asosan mahalliy an'analar va urug'lar mavqeida edi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    95 O'zbekiston tarixi — 3-bilet
1.  Xiva xonligida qo'ng'irotlar sulolasining o'rnatilishi va Muhammad Rahimxon I davri (1806–1825) 
haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:✔
XVIII   asr   oxirida   Xivada   haqiqiy   hokimiyat   qo'ng'irot   urug'idan   bo'lgan   inoqlar   qo'lida   edi.   1804-yilda
Eltuzar o'zini xon deb e'lon qildi va shu bilan qo'ng'irotlar sulolasi boshqaruvi rasman boshlandi. Eltuzar
1806-yilda Buxoroga qarshi yurishda halok bo'ldi.
Undan   keyin   taxtga   chiqqan   ukasi   Muhammad   Rahimxon   I   (1806–1825)   markaziy   hokimiyatni
mustahkamladi.   U   bo'ysunmas   qoraqalpoq   va   turkman   qabilalarini,   Orol   bo'yidagi   yerlarni   xonlikka
qo'shib oldi. Soliq tizimini tartibga soldi, davlat devonini qayta tashkil etdi, yangi pul zarb ettirdi. Kanallar
qazdirish orqali sug'oriladigan yerlar kengaytirildi.
Uning   davrida   Xiva   saroyida   tarixnavislik   rivojlandi:  Munis   Xorazmiyga   xonlik   tarixini   yozish   topshirildi.
Muhammad Rahimxon I davrida Xiva xonligi kuchli va markazlashgan davlatga aylandi.
2.  Munis Xorazmiy hayoti va ilmiy-adabiy merosi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Shermuhammad   Munis   (1778–1829)   —   Xorazmlik   shoir,   tarixchi,   tarjimon   va   xattot.   U   Xiva   xonlari
saroyida mirzo (kotib) bo'lib xizmat qilgan.
Munis   Muhammad   Rahimxon   I   topshirig'i   bilan   Xorazm   tarixiga   oid   «Firdavs   ul-iqbol»   asarini   yoza
boshlagan.   Asar   tugallanmay   qolgan,   uni   jiyani   Ogahiy   davom   ettirgan.   Bu   asar   Xiva   xonligi   tarixini
o'rganishda eng muhim manbalardan biridir.
Munis Mirxondning  «Ravzat  us-safo» tarixiy  asarini fors tilidan  o'zbek  tiliga  tarjima qila boshlagan,  uni
ham Ogahiy nihoyasiga yetkazgan. U husnixat bo'yicha «Savodi ta'lim» nomli risola yozgan. Shoir sifatida
«Munis ul-ushshoq» nomli devon tuzgan.
Munis Xorazm adabiy va tarixnavislik maktabining asoschilaridan biri hisoblanadi.
3.  Rossiya imperiyasining O'rta Osiyoni bosib olishining asosiy sabablarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
1. Iqtisodiy sabablar: Rossiya sanoati rivojlanib, unga xomashyo, ayniqsa paxta, va mahsulot sotiladigan
bozorlar   zarur   edi.   AQShdagi   fuqarolar   urushi   (1861–1865)   davrida   Amerika   paxtasi   kelishi   qisqargani
O'rta Osiyo paxtasiga qiziqishni oshirdi.
2.   Siyosiy-strategik   sabablar:   Qrim   urushidagi   mag'lubiyatdan   (1853–1856)   keyin   Rossiya   Osiyoda   o'z
mavqeini   mustahkamlashga   intildi.   Angliya   Hindistondan   shimolga   ta'sirini   kengaytirayotgan   edi;   ikki
imperiya o'rtasidagi raqobat («Katta o'yin») Rossiyani mintaqani tezroq egallashga undadi.
3. Qulay sharoit: xonliklar o'zaro urushlar va ichki nizolar tufayli zaif, qo'shinlari esa zamonaviy qurol va
harbiy tashkilotdan mahrum edi.
Xulosa:   bosqin   imperiyaning   iqtisodiy   manfaatlari,   geosiyosiy   raqobati   va   mintaqadagi   davlatlarning
zaifligi uyg'unlashuvi natijasi edi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    96 O'zbekiston tarixi — 4-bilet
1.  Qo'qon xonligining XIX asr boshidagi kuchayishi: Olimxon va Umarxon davrlarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Qo'qon   xonligi   XVIII   asr   boshida   Shohruhbiy   tomonidan   asos   solingan,   ming   urug'idan   bo'lgan   sulola
tomonidan  boshqarilgan.  XVIII  asr  oxiri   –  XIX  asr   boshida   Olimxon  (1798–1810)   xonlikni   kuchaytirdi:  u
«xon»   unvonini   qabul   qildi,   yollanma   qo'shin   tuzdi   va   1809-yilda   Toshkentni   xonlikka   qo'shib   oldi.   Bu
Qo'qonning siyosiy va iqtisodiy qudratini oshirdi. Olimxon fitna natijasida o'ldirildi va hokimiyatga ukasi
Umarxon keldi.
Umarxon   (1810–1822)   davrida   xonlik   hududi   kengayib,   Turkiston,   Chimkent,   Avliyoota   kabi   shaharlar
egallandi,   Sirdaryo   bo'yida   qal'alar   qurildi.   Umarxon   o'zini   «amir   ul-muslimin»   deb   atadi.   Uning   davri
Qo'qonda   madaniyat   gullagan   davr   hisoblanadi:   masjid   va   madrasalar   qurildi,   saroy   atrofida   shoirlar
to'plandi. Umarxonning o'zi «Amiriy» taxallusi bilan she'rlar yozgan.
2.  Muhammad Rizo Ogahiy hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Muhammad   Rizo   Ogahiy   (1809–1874)   —   Xorazmlik   buyuk   shoir,   tarixchi   va   tarjimon,   Munis
Xorazmiyning jiyani. U uzoq yillar Xiva xonligida mirob lavozimida ishlagan.
Tarixchi sifatida Ogahiy Munis boshlagan «Firdavs ul-iqbol» asarini tugallagan va Xiva xonligi tarixiga oid
qator   asarlar   yozgan:   «Riyoz   ud-davla»,   «Zubdat   ut-tavorix»,   «Jome'   ul-voqeoti   sultoniy»,   «Gulshani
davlat», «Shohidi iqbol». Bu asarlar XIX asr Xorazm tarixining asosiy manbalaridir.
Shoir sifatida «Ta'viz ul-oshiqin» devonini tuzgan; g'azallarida ishq, axloq, adolat mavzulari yetakchi.
Tarjimon   sifatida   fors   tilidan   o'nlab   asarlarni,   jumladan   Sa'diyning   «Guliston»   asari   va   Mirxondning
«Ravzat   us-safo»   asari   qismlarini   o'zbek   tiliga   o'girgan.   Ogahiy   Xorazm   adabiy   maktabining   eng   yirik
vakillaridan biridir.
3.  Qo'qon xonligi nima uchun butunlay tugatildi, Buxoro amirligi va Xiva xonligi esa Rossiyaga qaram 
(vassal) davlat sifatida saqlab qolindi? Fikringizni asoslang.
 Namunaviy javob:
✔
Qo'qon   xonligi   bilan   bog'liq   sabablar:   1873–1876-yillarda   xonlikda   Xudoyorxonga   va   Rossiyaga   qarshi
keng xalq qo'zg'oloni ko'tarildi. Rossiya bu hududni nazoratda saqlash uchun to'g'ridan-to'g'ri boshqaruv
zarur   deb   hisobladi.   Farg'ona   vodiysi   aholi   zich,   unumdor,   paxtachilik   uchun   qulay   hudud   edi;   u
Turkiston general-gubernatorligining Toshkent markazi bilan bevosita  tutashgan  edi. Shu sababli  1876-
yilda xonlik tugatilib, Farg'ona viloyatiga aylantirildi.
Buxoro   va  Xiva  bilan   bog'liq  sabablar:  ularni  to'g'ridan-to'g'ri  boshqarish  katta  xarajat  va   qo'shin   talab
qilardi.   Mahalliy   hukmdorlar   orqali   boshqarish   arzon   va   xavfsiz   edi,   hukmdorlar   esa   Rossiyaga   sodiq
qoldi.  Bundan tashqari, Angliya bilan munosabatlarda  Rossiya ochiq  qo'shib  olishdan  ko'ra protektorat
shaklini qulay deb bildi.
Xulosa: tanlangan shakl Rossiyaning harbiy, iqtisodiy va diplomatik manfaatlariga bog'liq edi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    97 O'zbekiston tarixi — 5-bilet
1.  Muhammad Alixon (Madalixon) davrida Qo'qon xonligi (1822–1842) va xonlikdagi keyingi ichki 
kurashlarni bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Umarxon   vafotidan   keyin   1822-yilda   taxtga   uning   o'g'li   Muhammad   Alixon   (Madalixon)   chiqdi.   Uning
hukmronligining dastlabki yillarida xonlik hududi yanada kengaydi, Qorategin, Ko'lob, Darvoz kabi tog'li
hududlar ham ta'sir doirasiga kirdi. Davlat ishlarida onasi Nodirabegim katta ta'sirga ega edi.
Keyinchalik   xon   va   saroy   amaldorlari   o'rtasida   nizolar   kuchaydi.   Bundan   foydalangan   Buxoro   amiri
Nasrulloh   1842-yilda   Qo'qonni   bosib   oldi,   Madalixon   va   uning   oila   a'zolari   qatl   etildi.   Ko'p   o'tmay
Qo'qonda Buxoro hokimiyati ag'darilib, taxtga Sheralixon o'tqazildi.
Keyingi   yillarda   xonlikda   qipchoq   urug'i   boshliqlari,   ayniqsa   Musulmonqul,   katta   ta'sirga   ega   bo'ldi.
Xudoyorxon   bir   necha   marta   taxtdan   ag'darilib,   qayta   hokimiyatga   keldi.   Bu   ichki   kurashlar   xonlikni
zaiflashtirdi va Rossiya bosqiniga qarshi turish imkoniyatini kamaytirdi.
2.  Uvaysiy hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Jahonotin   Uvaysiy  — XVIII  asr  oxiri  –  XIX  asr   birinchi   yarmida  yashagan  o'zbek   shoirasi.  U  Marg'ilonda
tug'ilgan, ziyoli oilada tarbiya topgan va yoshligidan she'r yoza boshlagan.
Uvaysiy   Qo'qon   saroyiga   taklif   etilib,   Nodirabegimning   yaqin   suhbatdoshi   va   maslakdoshiga   aylangan;
saroy ayollariga ustozlik qilgan. U o'zbek va fors-tojik tillarida ijod qilgan.
Uning   merosida   devon,   dostonlar   va   chiston   (topishmoq   she'rlar)   bor.   Uvaysiy   chistonlari   o'zbek
adabiyotida bu janrning go'zal namunalari sifatida mashhur. G'azallarida ishq, sadoqat, ayrilik va hijron
dardi, hayot sinovlari kuylangan; ayniqsa, farzand dog'i bilan bog'liq marsiyalari ta'sirli.
Uvaysiy Qo'qon adabiy muhitining yirik vakili bo'lib, o'zbek ayol shoiralari an'anasini davom ettirdi.
3.  XIX asrda Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklari qo'shinlarining Rossiya armiyasidan orqada qolish 
sabablarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
1. Texnik qoloqlik: xonliklar  qo'shinlari asosan eski miltiqlar, qilich, nayza bilan qurollangan  edi; to'plar
kam   va   eskirgan   bo'lib,   mahalliy   ustaxonalarda   yasalardi.   Rossiya   armiyasi   esa   zamonaviy   miltiq   va
to'plarga ega edi.
2. Tashkiliy  kamchiliklar: doimiy, muntazam qo'shin juda kichik edi; urush paytida asosan  lashkar  (otliq
to'dalar) yig'ilardi. Ular yagona harbiy ta'lim, intizom va qo'mondonlik tizimidan mahrum edi.
3.   Iqtisodiy  zaiflik:   o'zaro  urushlar   xazinani  bo'shatgan,   sanoat   va   qurol  ishlab  chiqarish   rivojlanmagan
edi.
4. Siyosiy tarqoqlik: xonliklar birlashmadi, ichki fitnalar va sotqinlik hollari mudofaani zaiflashtirdi.
Oqibat: son jihatdan ustun bo'lgan mahalliy qo'shinlar ko'p hollarda kichik, ammo yaxshi qurollangan va
intizomli Rossiya otryadlariga yengildi (masalan, 1866-yil Irjar jangi).
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    98 O'zbekiston tarixi — 6-bilet
1.  XIX asrning birinchi yarmida xonliklarning iqtisodiy hayoti: dehqonchilik, hunarmandchilik va 
savdoni bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Dehqonchilik: xonliklar iqtisodiyotining asosini sug'oriladigan dehqonchilik tashkil etgan. Bug'doy, arpa,
sholi,   jo'xori,   paxta,   poliz   ekinlari   yetishtirilgan,   bog'dorchilik   va   pillachilik   rivojlangan.   Yerlar   asosan
davlat (podshohlik) yerlari, mulk yerlari va vaqf yerlariga bo'lingan. Yangi kanallar qazish hukmdorlarning
muhim vazifasi hisoblangan. Cho'l va tog' oldi hududlarida chorvachilik keng tarqalgan.
Hunarmandchilik:   shaharlarda   to'quvchilik,   kulolchilik,   misgarlik,   temirchilik,   zargarlik,   zardo'zlik,
kashtachilik rivojlangan. Hunarmandlar mahalla va guzarlarda kasblari bo'yicha uyushgan.
Savdo: Buxoro, Toshkent, Qo'qon, Xiva yirik savdo markazlari edi. Rossiya, Eron, Afg'oniston, Hindiston,
Xitoy   (Qashg'ar)   bilan   karvon   savdosi   olib   borilgan.   Rossiyaga   paxta,   ip,   quruq   meva,   qorako'l   teri
chiqarilgan, undan metall buyumlar, chit va boshqa sanoat mahsulotlari keltirilgan.
2.  Ahmad Donish hayoti va qarashlari haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Ahmad   Donish   (1827–1897)   —   Buxorolik   mutafakkir,   olim,   yozuvchi,   rassom   va   me'mor.   U   Buxoro
madrasasida tahsil olgan, ko'p fanlarni mustaqil o'rgangan.
Donish Buxoro amirining elchixonasi tarkibida uch marta Peterburgga borgan. U yerda Yevropa ilm-fani,
texnikasi va davlat tuzumi bilan tanishib, Buxoroning qoloqligini chuqur anglagan.
Uning  asosiy  asari «Navodir  ul-vaqoe'»  («Nodir  voqealar»)  bo'lib,  unda  u  amirlik boshqaruvidagi  zulm,
amaldorlarning   o'zboshimchaligi,   ta'limning   qoloqligini   tanqid   qilgan.   Donish   davlatni   islohot   qilish,
maorifni   yangilash,   dunyoviy   fanlarni   o'qitish   zarurligini   ilgari   surgan.   Shuningdek,   mang'itlar   sulolasi
tarixiga oid risola yozgan.
Ahmad   Donish   O'rta   Osiyoda   ma'rifatparvarlik   harakatining   asoschilaridan   biri   bo'lib,   uning   g'oyalari
keyinchalik jadidlarga katta ta'sir ko'rsatgan.
3.  Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi O'rta Osiyo xalqlari hayotida qanday 
oqibatlarga olib keldi? Siyosiy va iqtisodiy oqibatlarni tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Siyosiy oqibatlar: mahalliy xalqlar o'z davlat mustaqilligini yo'qotdi. Oliy hokimiyat rus harbiylari qo'liga
o'tdi;   general-gubernator   cheksiz   vakolatlarga   ega  bo'ldi.   Mahalliy   aholi  faqat  quyi   bo'g'inda   —   volost
boshqaruvchisi,   oqsoqol,   qozi   saylashda   ishtirok   etardi,   ular   ham   rus   ma'murlari   nazoratida   edi.   Aholi
Rossiya fuqarolari bilan teng huquqqa ega emas edi.
Iqtisodiy oqibatlar: o'lka Rossiya sanoatining xomashyo bazasi va bozoriga aylantirildi. Paxta ekini keskin
ko'paytirildi,   g'alla   ekiladigan   yerlar   qisqardi.   Temir   yo'llar,   banklar,   paxta   tozalash   zavodlari   paydo
bo'ldi,   ammo   ular   asosan   rus   va   chet   el   sarmoyasi   manfaatlariga   xizmat   qildi.   Soliqlar   oshdi,
dehqonlarning ko'pchiligi qarzga botdi.
Ijtimoiy   oqibatlar:   rus   ko'chmanchilarining   kelishi,   «yangi   shahar»   qismlarining   paydo   bo'lishi,   aholi
o'rtasida   tengsizlik   kuchaydi.   Bu   holat   keyinchalik   xalq   qo'zg'olonlari   va   milliy-ozodlik   harakatlariga
sabab bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    99 O'zbekiston tarixi — 7-bilet
1.  Rossiya imperiyasining Qo'qon xonligi hududlariga yurishlarining boshlanishi va Toshkentning bosib
olinishini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Rossiya qo'shinlari XIX asr o'rtasida Sirdaryo bo'ylab janubga siljiy boshladi. 1853-yilda general Perovskiy
Qo'qonning   Oqmasjid   qal'asini   egalladi.   1864-yilda   Avliyoota,   Turkiston   va   Chimkent   shaharlari   bosib
olindi.
1865-yil   bahorida   general   Chernyayev   Toshkentga   hujum   boshladi.   Shahar   mudofaasiga   Qo'qon
qo'shinlari qo'mondoni amirlashkar Alimqul boshchilik qildi. 1865-yil may oyida shahar yaqinidagi jangda
Alimqul og'ir yarador bo'lib vafot etdi; bu mudofaachilarni katta zarbaga uchratdi.
Rossiya   qo'shinlari   shaharni   qamal   qilib,   suv   ta'minotini   to'xtatdi.   Shiddatli   ko'cha   janglaridan   keyin
1865-yil iyun oyida Toshkent taslim bo'ldi. Toshkentning bosib olinishi Rossiyaga butun Farg'ona vodiysi
va   Buxoro   amirligiga   yo'l   ochdi.   Keyinchalik   Toshkent   Turkiston   general-gubernatorligining   markaziga
aylantirildi.
2.  Amirlashkar Alimqul shaxsi va uning Toshkent mudofaasidagi o'rni haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Alimqul — XIX asr o'rtasida Qo'qon xonligining yirik davlat va harbiy arbobi. U qipchoq urug'idan bo'lib,
saroydagi kurashlarda ko'tarilgan va amirlashkar (qo'shin boshlig'i) unvonini olgan. Xudoyorxon taxtdan
chetlatilgan yillarda xonlikda haqiqiy hokimiyat Alimqul qo'lida bo'lgan.
Alimqul  xonlikni   Rossiya  bosqinidan  himoya  qilishni  asosiy  vazifa  deb  bildi.  U  qo'shinni  tartibga  solish,
qurol bilan ta'minlashga harakat qildi. 1864-yilda Chimkent atrofidagi janglarda qatnashdi.
1865-yil bahorida general Chernyayev Toshkentga yurish qilganida Alimqul katta qo'shin bilan shaharni
himoya   qilishga   keldi.   Mayda   bo'lgan   jangda   u   og'ir   yarador   bo'lib   halok   bo'ldi.   Uning   o'limi
mudofaachilar safida tarqoqlikni kuchaytirdi va Toshkent tez orada taslim bo'ldi.
Alimqul o'zbek tarixida vatan himoyasi yo'lida jon fido qilgan sarkarda sifatida xotirlanadi.
3.  1868-yilgi Rossiya–Buxoro shartnomasi va 1873-yilgi Gandimiyon (Rossiya–Xiva) shartnomasini 
taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
Umumiy  jihatlar:  har  ikki shartnoma  harbiy  mag'lubiyatdan  keyin tuzilgan  va Rossiya  foydasiga  tengsiz
edi. Ikkala davlat ham nomigagina saqlanib, Rossiyaga qaram (vassal) davlatga aylandi: mustaqil tashqi
siyosat   olib   borish   huquqidan   mahrum   bo'ldi.   Rossiya   savdogarlariga   erkin   savdo   qilish   va   imtiyozlar
berildi, katta tovon (kontributsiya) to'lash majburiyati yuklandi.
Farqli   jihatlar:   Buxoro   1868-yilda   Samarqand,   Kattaqo'rg'on   kabi   muhim   hududlarini   yo'qotdi;   ular
Zarafshon   okrugi   sifatida   Turkiston   general-gubernatorligiga   qo'shildi.   Xiva   esa   1873-yilda
Amudaryoning o'ng qirg'og'idagi yerlarini yo'qotdi; bu yerlardan Amudaryo bo'limi tuzildi; Xivada qullik
bekor qilindi. Xiva shartnomasi yanada og'ir bo'lib, xon o'zini «Rossiya imperatorining sodiq xizmatkori»
deb tan oldi va Xiva Rossiyaga ko'proq bog'lanib qoldi.
Xulosa:  ikkala shartnoma  ham xonliklarning  mustaqilligiga  barham berdi, ammo ular ichki boshqaruvni
saqlab qoldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    100 O'zbekiston tarixi — 8-bilet
1.  Buxoro amirligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishini (1866–1868) bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Toshkent bosib olingach, Buxoro amiri Muzaffar Rossiyadan bu shaharni qaytarishni talab qildi. 1866-yil
may oyida Irjar degan joyda bo'lgan jangda amir qo'shini mag'lubiyatga uchradi. Shundan keyin Rossiya
qo'shinlari Xo'jandni, so'ngra O'ratepa va Jizzax qal'alarini egalladi.
1867-yilda   Turkiston   general-gubernatorligi   tashkil   etildi,   uning   birinchi   general-gubernatori   K.   P.
Kaufman   Buxoroga   qarshi   hujumni   davom   ettirdi.   1868-yil   may   oyining   boshida   Rossiya   qo'shinlari
Cho'ponota tepaligida amir qo'shinini yengib, Samarqandni egalladi. Iyun oyida Zirabuloq tepaliklaridagi
hal qiluvchi jangda amir qo'shini butunlay tor-mor etildi.
1868-yilda tuzilgan shartnomaga ko'ra Buxoro amirligi Rossiyaga qaram davlatga aylandi, Samarqand va
Kattaqo'rg'on   Rossiya   tarkibiga   o'tdi.   Shu   vaqtda   Samarqanddagi   Rossiya   garnizoniga   qarshi   xalq
qo'zg'oloni ham bo'lgan, biroq u bostirilgan.
2.  Amir Muzaffar (1860–1885) shaxsi va uning davrida Buxoro amirligi taqdiri haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Amir   Muzaffar   —   mang'itlar   sulolasi   vakili,   amir   Nasrullohning   o'g'li.   U   1860-yilda   taxtga   chiqqan.
Hukmronligining dastlabki yillarida Qo'qon xonligi ishlariga aralashib, Xudoyorxonni qo'llab-quvvatlagan.
Rossiya   Toshkentni   egallagach,   Muzaffar   bu   shaharni   qaytarishga   urindi,   ammo   1866-yil   Irjar   jangida
yengildi.   Keyin   Xo'jand,   O'ratepa,   Jizzax,   1868-yilda   esa   Samarqand   qo'ldan   ketdi.   Zirabuloq   jangidagi
mag'lubiyatdan keyin amir Rossiya bilan shartnoma imzolab, Rossiyaga qaram bo'lishga rozi bo'ldi.
Uning   bu   qaroriga   norozi   bo'lgan   o'g'li   Abdumalik   to'ra   boshchiligida   qo'zg'olon   ko'tarildi,   lekin   amir
Rossiya yordamida uni bostirdi. Keyinchalik Rossiya yordami bilan Shahrisabz va Kitob kabi bo'ysunmas
bekliklar ham amirlikka qo'shib olindi.
Muzaffar   vafotidan   (1885)   so'ng   taxtga   o'g'li   Abdulahadxon   chiqdi.   Muzaffar   davri   Buxoroning
mustaqillikni yo'qotgan davri sifatida tarixda qoldi.
3.  Nima uchun Rossiya imperiyasi O'rta Osiyoda paxta yakkahokimligini (monokulturasini) joriy etdi 
va bu qanday oqibatlarga olib keldi?
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: Rossiya to'qimachilik sanoati tez o'sib borar va ko'p paxta xomashyosini talab qilardi. Paxtani
chetdan,   asosan   Amerikadan   sotib   olish   qimmatga   tushardi   va   unga   qaramlik   yuzaga   kelardi.
Turkistonning iqlimi paxtachilik uchun qulay edi. Shu bois mustamlaka ma'muriyati amerika navli paxtani
tarqatdi, paxta tozalash zavodlari qurdi, paxtani temir yo'l orqali Rossiyaga tashishni yo'lga qo'ydi.
Oqibatlar:   paxta   ekin   maydonlari   keskin   kengaydi,   g'alla   maydonlari   esa   qisqardi;   o'lka   don   bo'yicha
Rossiyaga qaram bo'lib qoldi. Paxta narxini va sotib olishni rus firmalari va banklar belgilardi; dehqonlar
avans (bo'nak) olib qarzga botdi, ko'pchilik yerini yo'qotib chorakor yoki mardikorga aylandi. Iqtisodiyot
bir tomonlama, xomashyo yetkazib berishga yo'naltirildi, qayta ishlash sanoati deyarli rivojlanmadi.
Xulosa: paxta yakkahokimligi o'lkani metropoliyaning xomashyo bazasiga aylantirdi va keyingi davrlarda
ham og'ir iqtisodiy-ekologik muammolarga asos bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    101 O'zbekiston tarixi — 9-bilet
1.  Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishini (1873) bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Buxoro amirligi Rossiyaga qaram bo'lgach, mintaqada mustaqil qolgan asosiy davlat Xiva xonligi edi. Xiva
Kaspiy   dengizi   bilan   Turkiston   o'rtasida   joylashgani   uchun   Rossiya   uchun   muhim   strategik   ahamiyatga
ega edi.
1873-yil   bahorida   Rossiya   qo'shinlari   bir   necha   yo'nalishdan   —   Toshkent,   Orenburg,   Kaspiy   bo'yi
(Mang'ishloq va Krasnovodsk)dan — Xivaga yurish boshladi. Umumiy qo'mondonlikni Turkiston general-
gubernatori Kaufman olib bordi. Qo'shinlar og'ir cho'l sharoitida yurib, xonlik hududiga kirib keldi.
1873-yil   may   oyining   oxirida   Xiva   shahri   deyarli   jangsiz   egallandi.   Muhammad   Rahimxon   II   dastlab
shaharni   tark   etdi,   so'ng   qaytib   kelib   Rossiya   shartlarini   qabul   qildi.   1873-yil   avgustda   Gandimiyon
bog'ida   shartnoma   imzolandi.   Unga   ko'ra   Xiva   Rossiyaga   qaram   davlatga   aylandi,   Amudaryoning   o'ng
qirg'og'i Rossiyaga o'tdi, xonlik katta tovon to'lashga majbur bo'ldi va qullik bekor qilindi.
2.  Xiva xonligida XIX asr – XX asr boshidagi me'morchilik obidalarini tavsiflang.
 Namunaviy javob:
✔
XIX   asrda   Xiva   shahrining   ichki   qismi   —   Ichan   qal'a   to'liq   shakllanib,   me'moriy   yodgorliklarga   boy
shaharga aylandi.
Toshhovli saroyi Olloqulixon davrida (1830-yillarda) qurilgan. Saroy hovlilari, ayvonlari va ko'k-oq naqshli
koshinlari bilan mashhur; uning haram, qabulxona va sud qismlari bor.
Muhammad   Aminxon   davrida   (XIX   asr   o'rtasi)   Xivaning   eng   yirik   madrasasi   —   Muhammad   Aminxon
madrasasi qurildi. Uning yonida juda baland minora qurish boshlangan, ammo xon halok bo'lgani sababli
u   tugallanmay   qoldi   va   «Kalta   minor»   nomini   oldi.   Minora   ko'k,   firuza   rangli   sirli   g'ishtlar   bilan
qoplangan.
XX asr boshida vazir Islomxo'ja tashabbusi bilan madrasa va Xivaning eng baland minorasi — Islomxo'ja
minorasi qurildi.
Ichan qal'a 1990-yilda YuNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.
3.  Mustamlaka davrida Turkistonda temir yo'llar qurilishining ahamiyatini ikki tomonlama baholang: 
imperiya manfaatlari va mahalliy aholi uchun oqibatlari.
 Namunaviy javob:
✔
Faktlar:   Zakaspiy   (Kaspiyorti)   temir   yo'li   Kaspiy   dengizi   bo'yidan   boshlanib,   1888-yilda   Samarqandga,
1899-yilda   Toshkentga   yetkazildi.   1906-yilda   Orenburg–Toshkent   temir   yo'li   ishga   tushib,   o'lka
Rossiyaning markazi bilan bevosita bog'landi.
Imperiya   manfaatlari:   temir   yo'llar   birinchi   navbatda   harbiy-strategik   maqsadda   —   qo'shinlarni   tez
ko'chirish uchun qurildi. Ular paxtani Rossiya fabrikalariga arzon va tez tashish, Rossiya sanoat mollarini
o'lka bozoriga olib kirish imkonini berdi. Bu paxta yakkahokimligini kuchaytirdi.
Mahalliy   aholi   uchun   oqibatlari:   temir   yo'l   bekatlari   atrofida   yangi   shaharchalar,   ustaxonalar   paydo
bo'ldi, savdo jonlandi, yangi kasblar  va ishchilar  qatlami shakllandi; aholi uchun safar  qilish osonlashdi,
Rossiya   va   boshqa   mamlakatlardagi   yangiliklar,   gazetalar   tezroq   kirib   keldi.   Ammo   boshqaruvda   va
daromadda asosiy ulush mahalliy aholiga emas, imperiyaga tegardi.
Xulosa: temir yo'l zamonaviylashuv omili bo'ldi, lekin mustamlakachilik maqsadlariga xizmat qildi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    102 O'zbekiston tarixi — 10-bilet
1.  Qo'qon xonligining tugatilishi: 1873–1876-yillardagi qo'zg'olon va uning natijalarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Toshkent   va   boshqa   hududlarni   yo'qotgandan   keyin   Qo'qon   xonligi   Rossiyaga   qaram   bo'lib   qoldi.
Xudoyorxon soliqlarni oshirib, aholiga og'ir zulm o'tkazdi. Bunga javoban 1873-yilda xonlikda keng xalq
qo'zg'oloni boshlandi; u Xudoyorxonga va uni qo'llab-quvvatlayotgan Rossiyaga qarshi qaratilgan edi.
Qo'zg'olonchilar Po'latxon (asl ismi Mullo Isxoq) boshchiligida kurash olib bordi. 1875-yilda Xudoyorxon
taxtni   tashlab,   Rossiya   himoyasiga   qochdi;   taxtga   uning   o'g'li   Nasriddinbek   chiqdi,   ammo   u   ham
vaziyatni nazorat qila olmadi.
Kaufman va Skobelev boshchiligidagi Rossiya qo'shinlari qo'zg'olonni shafqatsizlarcha bostirdi: Andijon,
Namangan va boshqa shaharlarda qattiq janglar bo'ldi. Po'latxon qo'lga olinib, 1876-yilda qatl etildi.
1876-yil   fevralda   Qo'qon   xonligi   tugatilib,   uning   hududida   Turkiston   general-gubernatorligi   tarkibida
Farg'ona viloyati tashkil etildi. Uning birinchi harbiy gubernatori Skobelev bo'ldi.
2.  Xudoyorxon shaxsi va uning hukmronligi davrida Qo'qon xonligi taqdiri haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Xudoyorxon   —  Qo'qon   xonligining   ming   sulolasidan   bo'lgan   so'nggi   yirik  hukmdorlaridan   biri.   U  1845-
yilda   yoshligida   taxtga   o'tqazilgan,   dastlab   hokimiyat   qipchoq   boshlig'i   Musulmonqul   qo'lida   bo'lgan.
Keyinchalik Xudoyorxon Musulmonqulni chetlatib, mustaqil hukmronlik qildi.
Saroydagi   kurashlar  natijasida  u  bir   necha  marta  taxtdan  ag'darilib,  qayta  hokimiyatga  qaytgan.  Uning
davrida   Rossiya   Oqmasjid,   Avliyoota,   Chimkent   va   Toshkentni   bosib   oldi,   xonlik   hududi   qisqarib,
Farg'ona vodiysi bilan cheklanib qoldi va Rossiyaga qaram bo'ldi.
Xudoyorxon Qo'qonda ulkan saroy — O'rda qurdirgan (1870-yillar boshida). Biroq u og'ir soliqlar va zulm
tufayli   xalq   noroziligiga   sabab   bo'ldi.   1873-yilda   boshlangan   qo'zg'olon   natijasida   1875-yilda   taxtni
tashlab, Rossiya himoyasiga qochdi va keyinchalik o'lkadan chiqib ketdi. Ko'p o'tmay, 1876-yilda xonlik
tugatildi.
3.  Kaufman davrida mustamlaka ma'muriyatining islom diniga va mahalliy an'analarga nisbatan 
«e'tiborsiz qoldirish» siyosatining mohiyati va maqsadlarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Mohiyati:   birinchi   general-gubernator   K.   P.   Kaufman   (1867–1882)   islom   dini   va   musulmon
muassasalariga   nisbatan   ochiq   kurashmaslik,   ammo   ularni   qo'llab-quvvatlamaslik,   davlat   yordamidan
mahrum   qilish   siyosatini   olib   bordi.   Masalan,   Turkistonda   mahalliy   musulmonlarning   yagona   diniy
boshqarmasini   tuzishga   ruxsat   berilmadi,   qozilar   va   diniy   muassasalar   davlat   himoyasidan   chetda
qoldirildi.
Maqsadlari:   ma'muriyat,   ochiq   diniy   ta'qib   xalq   qo'zg'olonlariga   sabab   bo'lishidan   qo'rqardi.   Shu   bilan
birga,  nazoratsiz  va  himoyasiz  qolgan  diniy  muassasalar  vaqt  o'tib  o'z-o'zidan  zaiflashadi,  aholi  esa  rus
madaniyati va rus maktablariga yaqinlashadi, deb hisoblanardi. Vaqf mulklari asta-sekin qisqartirildi.
Oqibatlari:   qisqa   muddatda   bu   siyosat   o'lkada   nisbiy   osoyishtalikni   saqlashga   yordam   berdi,   ammo
mahalliy   aholining   dini   va   madaniyati   bilan   bog'liq   muammolar   hal   etilmay   to'planib   bordi.   1898-yil
Andijon qo'zg'olonidan keyin ma'muriyat diniy hayot ustidan nazoratni kuchaytirishga o'tdi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    103 O'zbekiston tarixi — 11-bilet
1.  Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi (1867) va uning ma'muriy tuzilishini bayon 
qiling.
 Namunaviy javob:✔
1867-yilda Rossiya imperatori farmoni bilan bosib olingan  hududlarda  Turkiston general-gubernatorligi
tashkil etildi. Uning markazi Toshkent shahri, birinchi general-gubernatori K. P. Kaufman bo'ldi. General-
gubernator harbiy va fuqarolik hokimiyatini o'z qo'lida jamlagan, keng vakolatlarga ega edi.
Dastlab   general-gubernatorlik   Sirdaryo   va   Yettisuv   viloyatlaridan   iborat   bo'lgan.   Keyinchalik   unga
Zarafshon   okrugi   (1868),   Amudaryo   bo'limi   (1873),   Farg'ona   viloyati   (1876)   qo'shildi.   1887-yilda
Zarafshon   okrugi   asosida   Samarqand   viloyati   tuzildi,   XIX   asr   oxirida   Kaspiyorti   viloyati   ham   general-
gubernatorlik tarkibiga kiritildi.
Viloyatlarni  harbiy  gubernatorlar  boshqargan.  Viloyatlar   uyezdlarga,  uyezdlar  volostlarga,  volostlar   esa
qishloq   jamoalariga   bo'lingan.   Boshqaruvning   yuqori   bo'g'inlarida   faqat   rus   harbiylari   turgan;   bu   tizim
harbiy-xalq boshqaruvi deb atalgan.
2.  Muqimiy hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Muhammad Aminxo'ja Muqimiy (1850–1903) — Qo'qonda tug'ilgan o'zbek shoiri. U Qo'qon va Buxoro
madrasalarida   tahsil   olgan,   umrining   ko'p   qismini   Qo'qondagi   madrasa   hujrasida   kambag'allikda
o'tkazgan.
Muqimiy   lirik   she'rlar,   g'azallar   bilan   birga   o'tkir   hajviy   asarlar   yaratgan.   «Tanobchilar»,   «Saylov»,
«Voqeai Viktor» kabi hajviyalarida mustamlaka davridagi amaldorlarning poraxo'rligi, chor ma'murlari va
mahalliy boylarning xalqni aldashi, adolatsizlik fosh etilgan.
U «Sayohatnoma» asarlarida Farg'ona vodiysi qishloqlari bo'ylab safar taassurotlarini hajv va hazil bilan
tasvirlagan. Muqimiy she'rlari xalq orasida qo'shiq bo'lib tarqalgan.
Muqimiy   o'zbek   adabiyotida   realistik   va   hajviy   yo'nalishning   yirik   vakili,   xalq   hayotini   haqqoniy   aks
ettirgan shoir sifatida qadrlanadi.
3.  Xonliklar davridagi davlat boshqaruvi bilan Turkiston general-gubernatorligidagi harbiy-xalq 
boshqaruvini taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
Umumiy   jihatlar:   har   ikki   tizimda   ham   hokimiyat   yuqoridan   pastga   qat'iy   markazlashgan,   aholi   davlat
boshqaruviga   deyarli   ta'sir   o'tkaza   olmagan.   Quyi   bo'g'inlarda   oqsoqollar,   qozilar   orqali   boshqarish
an'anasi saqlangan.
Farqli jihatlar: xonliklarda hokimiyat mahalliy sulola — amir yoki xon qo'lida bo'lib, u mahalliy aholining
dini,   tili   va   urf-odatlariga   tayangan.   Mustamlaka   davrida   esa   oliy   hokimiyat   chet   davlat   —   Rossiya
imperiyasi va uning harbiy amaldorlari qo'liga o'tdi. General-gubernator, gubernator va uyezd boshliqlari
rus   zobitlari   edi,   mahalliy   aholi   faqat   volost   boshqaruvchisi   va   oqsoqollarni   saylashi   mumkin   edi.
Boshqaruv rus tilida olib borilgan, asosiy maqsad metropoliya manfaatlarini ta'minlash bo'lgan.
Xulosa:   xonliklar   boshqaruvi   mustaqil   davlatning   ichki   tizimi   edi,   harbiy-xalq   boshqaruvi   esa
mustamlakani nazoratda saqlash vositasi bo'lib xizmat qildi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    104 O'zbekiston tarixi — 12-bilet
1.  1886-yilgi «Turkiston o'lkasini boshqarish to'g'risidagi Nizom» va mahalliy aholining quyi 
boshqaruv tizimini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1886-yilda   Rossiya   hukumati   «Turkiston   o'lkasini   boshqarish   to'g'risidagi   Nizom»ni   tasdiqladi.   U   o'lka
boshqaruvini qonuniy jihatdan mustahkamladi va uzoq yillar amalda bo'ldi.
Nizomga   ko'ra   oliy   hokimiyat   general-gubernator   qo'lida   qoldi,   viloyatlarni   harbiy   gubernatorlar,
uyezdlarni   uyezd   boshliqlari   boshqardi.   Mahalliy   aholining   quyi   bo'g'inlari   —   volost   boshqaruvchilari,
qishloq   va   mahalla   oqsoqollari,   shuningdek,   qozilar   saylov  orqali   tanlanar,   biroq   ularni   rus   ma'murlari
tasdiqlar va istalgan vaqtda lavozimidan chetlatishi mumkin edi.
Nizomda   yer   masalasi   ham   belgilandi:   yerlar   asosan   davlat   mulki   deb   e'lon   qilindi,   dehqonlar   ulardan
foydalanish uchun yer solig'i to'lardi. Soliqlar pul shaklida undirildi.
Natijada   mahalliy   aholi   nomigagina   o'zini   o'zi   boshqarardi,   haqiqiy   hokimiyat   esa   mustamlaka
ma'murlari qo'lida edi. Saylovlar ko'pincha poraxo'rlik va nizolarga sabab bo'lgan.
2.  Zokirjon Furqat hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Zokirjon Xolmuhammad o'g'li Furqat (1859–1909) — Qo'qonda tug'ilgan o'zbek shoiri va ma'rifatparvari.
U madrasada o'qigan, yoshligidan she'r yozgan, Qo'qon adabiy muhitida Muqimiy bilan yaqin bo'lgan.
1889-yilda   Furqat   Toshkentga   ko'chib   keldi   va   «Turkiston   viloyatining   gazeti»da   ishladi.   Toshkentda   u
yangi hayot — gimnaziya, teatr, ko'rgazmalar bilan tanishib, ilm-fan va maorifni targ'ib qiluvchi she'rlar
yozdi.   «Ilm   xosiyati»,   «Gimnaziya»   kabi   asarlarida   xalqni   ilm   olishga,   zamonaviy   bilimlarni   o'rganishga
chaqirdi.
Keyinchalik   u   Turkiya,   Arabiston,   Hindiston   kabi   mamlakatlarga   sayohat   qilgan   va   umrining   oxirida
Sharqiy Turkistonning Yorkend shahrida yashab, o'sha yerda vafot etgan.
Furqat  lirik  she'rlarida  mumtoz  an'analarni  davom  ettirgan;  u  XIX  asr   oxiridagi  o'zbek  ma'rifatparvarlik
adabiyotining yirik vakili hisoblanadi.
3.  Nima uchun mustamlaka ma'muriyati mahalliy aholining quyi boshqaruv tizimi va qozilar sudini 
saqlab qoldi? Sabab va oqibatlarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: birinchidan, Rossiyada keng o'lkani to'liq rus amaldorlari bilan boshqarishga yetarli kadrlar va
mablag' yo'q edi. Mahalliy tilni, urf-odatni biladigan oqsoqol va qozilar orqali boshqarish arzon va qulay
edi. Ikkinchidan,  ma'muriyat an'anaviy  tartiblarni  keskin buzish xalq noroziligi  va qo'zg'olonlarga  sabab
bo'lishidan   qo'rqardi.   Uchinchidan,   saylov   tizimi   orqali   mahalliy   boy   va   amaldorlarni   o'z   tomoniga
og'dirib, ular orqali aholini nazorat qilish mumkin edi.
Oqibatlar:   quyi   bo'g'in   mahalliy   shaklda   saqlangan   bo'lsa-da,   mustamlaka   hokimiyatiga   bo'ysundirildi.
Saylovlarda   guruhlar   o'rtasida   kurash,   poraxo'rlik   avj   oldi,   chunki   lavozim   daromad   manbaiga   aylandi.
Qozilar sudining vakolati cheklandi, jiddiy ishlar rus sudlariga o'tkazildi.
Xulosa:   bu   siyosat   «bo'lib   tashla   va   hukmronlik   qil»   tamoyiliga   xizmat   qildi   va   mustamlaka   tuzumini
mustahkamladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    105 O'zbekiston tarixi — 13-bilet
1.  Rossiya imperiyasining Turkistonga rus aholisini ko'chirish siyosatini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Bosib   olingan   hududlarda   o'z   tayanchini   mustahkamlash   uchun   Rossiya   hukumati   rus   dehqonlarini
Turkistonga ko'chirish siyosatini  olib bordi. Ko'chirish XIX asrning oxirgi choragida,  ayniqsa 1891–1892-
yillardagi ocharchilikdan keyin kuchaydi. XX asr boshida P. A. Stolipin agrar islohoti davrida (1906-yildan
boshlab) u yanada keng tus oldi.
Ko'chib kelganlar  asosan Sirdaryo va Yettisuv viloyatlariga, so'ngra Farg'ona va Samarqand viloyatlariga
joylashtirildi. Ular uchun rus qishloqlari (poselkalar) barpo etildi, sug'oriladigan eng yaxshi yerlar va suv
manbalari ajratildi. Ko'chmanchilarga imtiyozlar, qarz va yordam berildi.
Yerlar ko'pincha mahalliy aholidan, ayniqsa chorvador qozoq va qirg'izlarning yaylovlaridan tortib olindi.
Bu   mahalliy   aholi   bilan   ko'chib   kelganlar   o'rtasida   yer   va   suv   uchun   nizolarni   keltirib   chiqardi   va
keyinchalik 1916-yilgi qo'zg'olon sabablaridan biriga aylandi.
2.  Zavqiy hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Ubaydulla Solih o'g'li Zavqiy (1853–1921) — Qo'qonlik o'zbek shoiri, Muqimiy va Furqatning zamondoshi
va   safdoshi.   U   madrasada   tahsil   olgan,   hayoti   davomida   kosiblik   (do'ppido'zlik,   maxsido'zlik   kabi
hunarlar) bilan kun kechirgan, oddiy hunarmandlar hayotini yaqindan bilgan.
Zavqiy lirik she'rlar bilan birga ko'plab hajviy asarlar yozgan. Uning «Ajab zamona» she'rida mustamlaka
davridagi   adolatsizlik,   xalqning   og'ir   ahvoli,   zamonaning   buzilgan   qadriyatlari   tanqid   qilingan.
Hajviyalarida boylar, poraxo'r amaldorlar, firibgarlar fosh etiladi.
Zavqiy Qo'qon adabiy muhitining faol a'zosi bo'lib, Muqimiy bilan birga demokratik va hajviy yo'nalishni
rivojlantirgan. Uning she'rlarida xalq tili, xalq iboralari keng qo'llanilgan, shuning uchun ular xalq orasida
tez tarqalgan.
3.  Mustamlaka davrida dehqonlar orasida chorakorlik va mardikorlikning kuchayish sabablari va 
oqibatlarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: paxta yakkahokimligi kuchayishi bilan dehqonlar paxta ekish uchun rus firmalari va boylardan
avans (bo'nak) olishga majbur bo'ldi. Paxta narxi past belgilanib, qarz to'lanmay qolgan hollarda dehqon
yerini garovga qo'yib yo'qotardi. Pul shaklidagi soliqlarning oshishi, g'alla narxining qimmatlashuvi ham
xonadonlarni   qashshoqlashtirdi.   Bundan   tashqari,   eng   yaxshi   yerlarning   bir   qismi   ko'chib   kelganlarga
berildi.
Oqibatlar:   yersiz   qolgan   dehqonlar   boylarning   yerida   hosilning   bir   qismi   (chorak)   evaziga   ishlaydigan
chorakorga   yoki   kunbay   yollanadigan   mardikorga   aylandi.   Qishloqda   yer   bir   guruh   boylar   qo'lida
to'planib, ijtimoiy tengsizlik kuchaydi. Ko'plab qashshoqlar ish izlab shaharlarga, paxta zavodlari va temir
yo'lga ketdi, yangi ishchilar qatlami shakllandi.
Xulosa:   mustamlaka   iqtisodiyoti   dehqonlarning   katta   qismini   qaram   holatga   tushirdi   va   xalq
noroziligining ijtimoiy asosini kengaytirdi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    106 O'zbekiston tarixi — 14-bilet
1.  1868-yilgi Samarqand qo'zg'oloni va mustamlaka bosqinining dastlabki yillaridagi xalq qarshiligini 
bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1868-yil   may   oyida   Rossiya   qo'shinlari   Samarqandni   egalladi.   Kaufman   asosiy   kuchlar   bilan   Zirabuloq
tomonga amir qo'shiniga qarshi yurganida shaharda kichik garnizon qoldi. Shundan foydalanib, 1868-yil
iyun oyi boshida Samarqand aholisi,  atrof qishloqlar  va Shahrisabz  beklari yuborgan kuchlar  qo'zg'olon
ko'tardi.
Qo'zg'olonchilar  Samarqand  qal'asini  (arkini) bir  necha  kun qamal qildi,  garnizon  katta qiyinchilik  bilan
mudofaa   qildi.   Kaufman   qo'shini   qaytib   kelgach,   qo'zg'olon   shafqatsizlarcha   bostirildi,   shaharning   bir
qismi jazo sifatida yondirildi.
Shu   yili   amir   Muzaffarning   Rossiya   bilan   shartnomasiga   norozi   bo'lgan   o'g'li   Abdumalik   to'ra
boshchiligida   ham   harakat   boshlandi,   biroq   u   mag'lub   bo'ldi.   Bu   voqealar   xalqning   bosqinga   qarshi
kurashi   to'xtamaganini   ko'rsatdi,   ammo   tarqoq   va   yomon   qurollangan   kuchlar   Rossiya   armiyasini
to'xtata olmadi.
2.  Komil Xorazmiy hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Pahlavon   Niyoz   Mirzaboshi   Komil   Xorazmiy   (1825–1899)   —   Xivalik   shoir,   musiqashunos,   xattot   va
tarjimon. U Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida mirzaboshi (bosh kotib) lavozimida xizmat qilgan.
Komil Xorazmiy o'zbek va fors tillarida g'azallar yozgan, devon tuzgan; she'rlarida ishq, axloq va ma'rifat
mavzulari yetakchi. U fors tilidan bir qancha asarlarni o'zbek tiliga tarjima qilgan.
Uning   eng   muhim   xizmatlaridan   biri   musiqa   sohasida:   Komil   Xorazmiy   «Xorazm   tanbur   chizig'i»   deb
ataladigan  nota   yozuvini   yaratgan.  Bu  yozuv  yordamida   Xorazm   maqomlari  qog'ozga  tushirilib,  kelgusi
avlodlarga yetkazildi. Bu ish o'zbek musiqa madaniyati tarixida muhim voqea hisoblanadi.
Komil Xorazmiy Feruz atrofidagi Xorazm adabiy muhitining eng yirik vakillaridan biridir.
3.  Rossiya protektorati ostidagi Buxoro amirligi va Xiva xonligining ahvolini taqqoslang: ular nimani 
saqladi va nimani yo'qotdi?
 Namunaviy javob:
✔
Umumiy jihatlar: har ikki davlat ham Rossiyaga qaram davlatga aylandi, mustaqil tashqi siyosat yuritish
huquqini yo'qotdi. Hududlarining bir qismi Turkiston general-gubernatorligiga qo'shib olindi, katta tovon
to'landi. Rossiya savdogarlari imtiyozlarga ega bo'ldi, mamlakatlar  Rossiya iqtisodiyotiga, ayniqsa paxta
bozoriga   bog'lanib   qoldi.   Ichki   boshqaruvda   esa   amir   va   xon   hokimiyati,   qozilar   sudi,   eski   soliq   va
boshqaruv tartiblari saqlandi.
Farqli   jihatlar:   Buxoro   hududi   kattaroq   va   boyroq   bo'lib,   1886-yilda   Buxoroda   Rossiya   siyosiy   agentligi
ochildi;  amirlik hududidan  temir  yo'l  o'tib,  Kogon,  Termiz  kabi rus manzilgohlari  paydo  bo'ldi.  Xiva  esa
uzoqroq  va  Rossiya  bilan  bevosita   aloqasi  kamroq   bo'lib,   uning  ichki   hayotiga  turkman   qabilalari   bilan
nizolar katta ta'sir ko'rsatdi.
Xulosa:   ikkala   davlat   davlatchilik   shaklini   saqlab   qoldi,   lekin   haqiqiy   mustaqillikni   yo'qotdi;   eski
tartiblarning saqlanishi ularda islohotlarni ham sekinlashtirdi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    107 O'zbekiston tarixi — 15-bilet
1.  1892-yilgi Toshkent qo'zg'oloni («vabo isyoni») ning sabablari, borishi va oqibatlarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1892-yil   yozida   Toshkentda   vabo   (xolera)   kasalligi   tarqaldi.   Mustamlaka   ma'muriyati   kasallikka   qarshi
kurash  bahonasida   aholiga   og'ir  cheklovlar  o'rnatdi:  o'liklarni  shahar  ichidagi  qabristonlarga  dafn  etish
taqiqlandi, uylarni majburan tekshirish, marhumlarni rus shifokorlari ko'rigidan o'tkazish talab qilindi. Bu
talablar mahalliy aholining diniy urf-odatlariga zid edi va qo'pol tarzda amalga oshirildi.
Uzoq vaqt to'plangan norozilik portladi: 1892-yil iyun oyida Toshkentning eski shahar qismida ko'p sonli
aholi   shahar   ma'muriyati   binosi   oldiga   to'planib,   cheklovlarni   bekor   qilishni   talab   qildi.   Ma'murlarga
qarshi harakatlar boshlandi, chaqirilgan askarlar olomonga qarata o'q uzdi, ko'plab odamlar halok bo'ldi.
Qo'zg'olon   tezda   bostirildi,   ishtirokchilar   qattiq   jazolandi.   Bu   voqea   mustamlaka   ma'muriyatining
mahalliy aholining dini va an'analarini mensimasligi qanday keskin norozilikka olib kelishini ko'rsatdi.
2.  Buxoro amirligida XIX asr – XX asr boshidagi me'morchilik obidalarini tavsiflang.
 Namunaviy javob:
✔
XIX asr – XX asr boshida Buxoroda an'anaviy  me'morchilik maktabi davom etdi, keyinroq unga Yevropa
me'morchiligi unsurlari ham kirib keldi.
Chor minor — 1807-yilda boy savdogar Xalifa Niyozqul tomonidan qurilgan madrasaning darvozaxonasi.
Uning to'rt burchagida ko'k gumbazli to'rtta minora bor, shuning uchun u «Chor minor» deb ataladi.
Bolo   hovuz   masjidi   XVIII   asr   boshida   qurilgan   bo'lsa-da,   XX   asr   boshida   uning   baland   yog'och   ustunli
ayvoni kengaytirilib, bezatildi. Ayvon nafis o'ymakor ustunlari va bo'yalgan shiftlari bilan mashhur.
Sitorai   Mohi   Xosa   —   Buxoro   amirlarining   shahar   tashqarisidagi   yozgi   saroyi.   U   XIX   asr   oxiri   –   XX   asr
boshida   qurilib,   amir   Olimxon   davrida   yakunlangan.   Saroyda   Sharq   va   Yevropa   me'morchiligi   uslublari
uyg'unlashgan,   mahalliy   ustalar   ganchkorlik,   o'ymakorlik   va   naqqoshlikning   yuksak   namunalarini
yaratgan.
3.  XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshidagi xalq qo'zg'olonlarining umumiy sabablari va mag'lubiyat 
sabablarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Umumiy   sabablar:   mustaqillikning   yo'qotilishi   va   mustamlaka   zulmi;   soliqlarning   oshishi,   yerlarning
tortib   olinishi   va   dehqonlarning   qashshoqlashuvi;   rus   ko'chmanchilariga   eng   yaxshi   yer   va   suvlarning
berilishi;   mustamlaka   ma'murlari   va   mahalliy   amaldorlarning   o'zboshimchaligi,   poraxo'rligi;   mahalliy
aholining dini, an'analari va urf-odatlarining mensimasligi.
Mag'lubiyat   sabablari:   qo'zg'olonlar   ko'pincha   stixiyali,   ya'ni   oldindan   puxta   tayyorlanmagan   holda
boshlangan; ular alohida hududlarda bo'lib, yagona rahbarlik va umumiy reja yo'q edi. Qo'zg'olonchilar
asosan   eski   qurollar,   ketmon   va   tayoqlar   bilan   qurollangan   bo'lsa,   ularga   qarshi   zamonaviy   qurolli
muntazam qo'shin turgan. Mahalliy boylar va amaldorlarning bir qismi mustamlaka hokimiyatini qo'llab-
quvvatlagan.
Oqibatlar: qo'zg'olonlar bostirilgach, ma'muriyat jazo choralarini kuchaytirgan, biroq xalqning ozodlikka
intilishi so'nmagan va keyingi milliy harakatlarga zamin bo'lgan.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    108 O'zbekiston tarixi — 16-bilet
1.  1898-yilgi Andijon qo'zg'oloni: sabablari, borishi va natijalarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Sabablar:   Farg'ona   vodiysida   yerlarning   tortib   olinishi,   soliqlarning   oshishi,   dehqonlarning
qashshoqlashuvi,   ma'murlarning   o'zboshimchaligi   va   diniy   an'analarga   hurmatsizlik   xalq   noroziligini
kuchaytirdi.
Qo'zg'olonga   Mingtepa   qishlog'idagi   so'fiylik   shayxi   Muhammadali   Xalfa,   xalq   orasida   Dukchi   eshon
nomi   bilan   mashhur   bo'lgan   kishi   boshchilik   qildi.   U   atrofiga   ko'plab   muridlarni   to'pladi   va
mustamlakachilarga qarshi kurashga da'vat etdi.
1898-yil may oyida, kechasi qo'zg'olonchilar Andijondagi rus harbiy qismi kazarmalariga hujum qildi, bir
necha askarni o'ldirdi. Biroq hujum qaytarildi va qo'zg'olon bir kun ichida bostirildi.
Natijalari: Dukchi eshon va qo'zg'olonning boshqa rahbarlari dorga osildi, yuzlab ishtirokchilar surgun va
qamoqqa   hukm   qilindi.   Mingtepa   qishlog'i   yer   bilan   yakson   qilinib,   uning   o'rniga   rus   qishlog'i   barpo
etildi. Qo'zg'olon mag'lub bo'lsa-da, mustamlaka siyosatiga qarshi keskin norozilikni ko'rsatdi.
2.  Qo'qon xonligida XIX asr me'morchiligi va Xudoyorxon O'rdasini tavsiflang.
 Namunaviy javob:
✔
XIX asrda Qo'qon xonlik poytaxti sifatida tez rivojlanib, ko'plab masjid, madrasa va saroylar bilan bezaldi.
Umarxon   davrida   Qo'qonda   shaharning   bosh   masjidi   —   Jome   masjidi   qurildi.   Uning   keng   ayvoni   ko'p
sonli yog'och ustunlarga tayangan, yonida minorasi bor. Bu davrda xon sulolasi maqbaralari majmuasi —
Dahmai shohon va boshqa inshootlar ham barpo etildi.
Xonlikning  eng   mashhur   yodgorligi   —   Xudoyorxon   O'rdasi.   U   1870-yillar   boshida   qurilgan   bo'lib,   katta
hovlilar va ko'p sonli xonalardan iborat bo'lgan. Saroyning old peshtoqi rang-barang sirli koshinlar bilan
qoplangan,   ichki   xonalari   ganchkorlik,   yog'och   o'ymakorligi   va   naqqoshlik   bilan   bezatilgan.   Qurilishda
vodiyning turli shaharlaridan kelgan ustalar qatnashgan.
Bu   obidalar   Farg'ona   me'morchilik   maktabining   o'ziga   xos   uslubini,   mahalliy   ustalarning   yuksak
mahoratini namoyon etadi. Bugungi kunda O'rdada muzey joylashgan.
3.  1898-yilgi Andijon qo'zg'olonidan keyin mustamlaka siyosati qanday o'zgardi? Sabab-oqibat 
bog'lanishini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabab:   Andijon  voqealari   mustamlaka   ma'muriyatini   qattiq  tashvishga  soldi.  General-gubernator  S.   M.
Duxovskoy   qo'zg'olonning   asosiy   sababini   islom   dini   va   uning   ta'siridan   ko'rdi   va   oldingi   «e'tiborsiz
qoldirish» siyosatini xato deb hisobladi.
Oqibatlar:   birinchidan,   diniy   hayot   ustidan   nazorat   kuchaytirildi:   masjid,   madrasa,   vaqf   mulklari   va
eshonlar  faoliyati kuzatuv ostiga  olindi.  Ikkinchidan,  jazo choralari qattiqlashdi, Mingtepa  qishlog'i  yo'q
qilinib, uning o'rnida  rus qishlog'i  barpo etildi.  Uchinchidan,  rus dehqonlarini  ko'chirish va  rus aholisini
harbiy   tayanch   sifatida   qurollantirish   kuchaytirildi.   To'rtinchidan,   mahalliy   amaldorlar   ustidan   nazorat
oshirildi.
Xulosa:  qo'zg'olon  mustamlaka tuzumini  yumshatish  o'rniga uni yanada  qattiqlashtirishga  sabab  bo'ldi.
Bu   esa   xalq   noroziligini   so'ndirmadi,   balki   keyinchalik   ma'rifiy   va   siyosiy   kurash   shakllarini   izlashga   —
jadidchilik harakatining kuchayishiga turtki bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    109 O'zbekiston tarixi — 17-bilet
1.  XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda sanoat, savdo va bank ishining rivojlanishini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Mustamlaka   davrida  Turkistonga   Rossiya  sarmoyasi   kirib   kela   boshladi.   Sanoat   asosan   qishloq  xo'jaligi
xomashyosini   dastlabki   qayta   ishlashga   yo'naltirildi.   Eng   ko'p   tarqalgan   korxonalar   paxta   tozalash
zavodlari   bo'lib,  ular   Farg'ona   vodiysi,   Toshkent   va   Samarqand  atrofida   qurildi.  Bundan   tashqari,   yog'-
moy, sovun, teri oshlash, pilla qayta ishlash, vino va un korxonalari paydo bo'ldi. Farg'onada neft konlari
ishga tushirildi.
Temir  yo'llar  qurilishi  savdoni  jonlantirdi:  paxta,   pilla,  quruq meva   Rossiyaga  olib  ketilar,  u yerdan esa
gazlama,   metall   buyumlar,   qand,   kerosin   keltirilardi.   Toshkentda   va   boshqa   shaharlarda   Rossiya
banklarining bo'limlari ochilib, paxta savdosini moliyalashtirdi.
Mahalliy boylar orasida ham zavod egalari va yirik savdogarlar paydo bo'ldi. Biroq sanoat bir tomonlama
rivojlandi:   tayyor   mahsulot   ishlab   chiqaradigan   yirik   fabrikalar   deyarli   qurilmadi,   o'lka   xomashyo
yetkazib beruvchi hudud bo'lib qoldi.
2.  Mustamlaka davrida Turkistonda ochilgan ilmiy-madaniy muassasalar va Toshkentning «yangi 
shahar» qismi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Bosib   olingandan   keyin   Toshkent   ikki   qismga   bo'lindi:   mahalliy   aholi   yashaydigan   eski   shahar   va   rus
aholisi   uchun   qurilgan   «yangi   shahar».   Yangi   shahar   to'g'ri,   keng   ko'chalar,   xiyobonlar,   Yevropa
uslubidagi binolar — general-gubernator  saroyi, gimnaziyalar, cherkov, harbiy majlis binosi bilan barpo
etildi.
Toshkentda ilmiy-madaniy muassasalar ochildi: 1870-yilda Turkiston ommaviy kutubxonasi tashkil etildi,
1876-yilda   muzey   ochildi.   1870-yildan   rus   tilida   «Turkestanskiye   vedomosti»,   o'zbek   tilida   «Turkiston
viloyatining gazeti» chiqa boshladi. Toshkentda astronomik observatoriya ishlay boshladi.
Rus   olimlari   o'lka   tabiati,   tarixi,   arxeologiyasi   va   etnografiyasini   o'rgandilar,   Turkiston   havaskor
arxeologlar to'garagi kabi jamiyatlar faoliyat ko'rsatdi. Rassom V. V. Vereshchagin o'lka hayoti va bosqin
voqealarini aks ettiruvchi rasmlar turkumini yaratdi.
Bu muassasalar asosan rus aholisi va ma'muriyat ehtiyojlariga xizmat qilgan, ammo mahalliy ziyolilarning
bir qismini ham yangi bilimlar bilan tanishtirdi.
3.  Turkistonga kapitalistik munosabatlarning kirib kelishining ijobiy va salbiy oqibatlarini baholang.
 Namunaviy javob:
✔
Ijobiy oqibatlar: o'lkada temir yo'llar, telegraf, pochta, zamonaviy zavodlar, banklar paydo bo'ldi. Tovar-
pul munosabatlari kengayib, savdo jonlandi, Turkiston Rossiya va jahon bozoriga bog'landi. Yangi texnika
va ishlab chiqarish usullari, yangi kasblar kirib keldi; ishchilar qatlami va mahalliy tadbirkorlar shakllandi.
Mahalliy   aholining   bir   qismi   yangi   bilim   va   hayot   tarzi   bilan   tanishdi;   bu   jadidchilik   g'oyalarining
tarqalishiga ham zamin bo'ldi.
Salbiy   oqibatlar:   iqtisodiyot   metropoliya   manfaatlariga   bo'ysundirilib,   bir   tomonlama   —   paxta   va
xomashyo yo'nalishida rivojlandi. Arzon sanoat mollari kirib kelishi bilan an'anaviy hunarmandchilikning
ko'p   tarmoqlari   inqirozga   uchradi.   Daromadning   asosiy   qismi   rus   va   chet   el   sarmoyadorlariga   tegdi,
dehqonlar esa qarzga botib, yersiz qoldi. Ishchilar og'ir sharoitda, kam haq evaziga ishladi.
Xulosa: modernizatsiya unsurlari kirib keldi, ammo ular mustamlakachilik doirasida va asosan imperiya
manfaatlariga xizmat qildi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    110 O'zbekiston tarixi — 18-bilet
1.  Rossiya protektorati davrida Buxoro amirligi: Abdulahadxon va Olimxon hukmronligi (1885–1917) 
ni bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1885-yilda amir Muzaffar vafotidan keyin taxtga o'g'li Abdulahadxon (1885–1910) chiqdi. Uning davrida
amirlikning   Rossiyaga   qaramligi   yanada   kuchaydi.   1886-yilda   Buxoroda   Rossiya   imperatorlik   siyosiy
agentligi ochildi, amirlik ishlarini nazorat qila boshladi. Shu yili Rossiya talabi bilan amirlikda qullik bekor
qilindi.
Amirlik   hududidan   Kaspiyorti   temir   yo'li   o'tdi,   Kogon   (Yangi   Buxoro),   Termiz,   Chorjo'y   kabi   rus
manzilgohlari   paydo   bo'ldi.   1890-yillarda   Buxoro   Rossiya   bojxona   chizig'i   ichiga   kiritildi.   Amirlik
iqtisodiyoti, ayniqsa paxta va qorako'l savdosi, Rossiya bozoriga bog'landi.
1910-yilda   taxtga   Olimxon   (1910–1920)   o'tirdi.   Amirlikda   eski   boshqaruv   tartiblari,   og'ir   soliqlar   va
amaldorlarning   o'zboshimchaligi   saqlanib   qoldi.   Jadidlar   islohot   talab   qilsa-da,   amir   va   mutaassib
ruhoniylar ularga qarshilik qildi. 1917-yil aprelida Olimxon islohotlar haqida manifest e'lon qildi, biroq u
amalda bajarilmadi.
2.  Sadriddin Ayniy hayoti va jadidchilik harakatidagi faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Sadriddin  Ayniy  (1878–1954)  — Buxoro  amirligidagi  G'ijduvon  tumanida  tug'ilgan  yozuvchi,  shoir, olim
va ma'rifatparvar. U Buxoro madrasalarida tahsil olgan, mumtoz adabiyotni chuqur o'rgangan; o'zbek va
tojik tillarida ijod qilgan.
Ayniy   Buxoro   jadidlarining   faol   vakillaridan   biri   edi.   U   1908-yilda   Buxoroda   usuli   jadid   maktabini
ochishda qatnashgan va bu maktab uchun «Tahzib us-sibyon» («Bolalar tarbiyasi») nomli darslik yozgan.
Uning she'rlarida ilm-ma'rifat, vatan va xalq taqdiri mavzulari yetakchi bo'lgan.
Jadidlar   faoliyati   uchun   Ayniy   amir   hukumati   tomonidan   ta'qib   qilingan:   1917-yilda   u   kaltaklanib,
zindonga tashlangan va faqat rus askarlari aralashuvi bilan ozod qilingan.
Keyinchalik   u   «Buxoro   inqilobi   tarixi   uchun   materiallar»,   «Qullar»,   «Sudxo'rning   o'limi»,   «Esdaliklar»
kabi asarlari bilan mashhur bo'ldi. Ayniy o'zbek va tojik adabiyotining yirik namoyandasi hisoblanadi.
3.  Nima uchun XX asr boshida Buxoro amirligida islohotlar amalga oshmadi? Sabablarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
1. Amir hokimiyatining  manfaati:  amir va yuqori amaldorlar  mutlaq hokimiyat va soliqlardan keladigan
daromadni yo'qotishdan qo'rqdi. Islohotlar ularning imtiyozlarini cheklashi mumkin edi.
2.   Mutaassib   ruhoniylarning   qarshiligi:   qadimchilar   deb   ataluvchi   ruhoniylarning   ko'pchiligi   yangi   usul
maktablari, dunyoviy fanlar va matbuotni dinga zid deb e'lon qildi va xalqni jadidlarga qarshi qo'ydi.
3. Rossiyaning siyosati: imperiya uchun qoloq, ammo itoatkor amirlik qulay edi. Rossiya ma'murlari amir
hokimiyatini qo'llab-quvvatlab, jadidlar faoliyatiga shubha bilan qarardi.
4.  Jamiyatning   holati:  aholining   ko'pchiligi   savodsiz  edi,  islohot  tarafdorlari  — jadidlar   soni kam  bo'lib,
ular amir tomonidan ta'qib qilinardi; ko'plari chet elga ketishga majbur bo'ldi.
Oqibat:  1917-yil manifestidagi  va'dalar  ham bajarilmadi, islohot  tarafdorlari tinch yo'lni berk deb bilib,
keskinroq siyosiy kurash yo'liga o'ta boshladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    111 O'zbekiston tarixi — 19-bilet
1.  XX asr boshida Xiva xonligining siyosiy ahvoli: Asfandiyorxon davri va Junaidxon harakatini bayon 
qiling.
 Namunaviy javob:✔
1910-yilda Muhammad Rahimxon II vafot etgach, taxtga o'g'li Asfandiyorxon (1910–1918) chiqdi. Uning
davrida   xonlikning   ichki   ahvoli   keskinlashdi.   Bosh   vazir   Islomxo'ja   islohotlar   o'tkazishga   intildi:   uning
tashabbusi   bilan   Xivada   kasalxona,   pochta-telegraf,   yangi   usul   maktabi   ochildi,   madrasa   va   minora
qurildi. Biroq islohotlar mutaassib doiralar noroziligiga sabab bo'ldi va 1913-yilda Islomxo'ja o'ldirildi.
Xonlikda o'zbek dehqonlari bilan turkman qabilalari o'rtasidagi yer va suv uchun nizolar kuchaydi. 1912-
yildan   boshlab   turkmanlar   qo'zg'olonlar   ko'tardi.   Ularga   Junaidxon   boshchilik   qildi.   1916-yilda   Junaid
qo'shinlari Xivaga hujum qildi; xon hokimiyatini faqat Rossiya qo'shinlari saqlab qoldi.
1917-yildagi   inqiloblardan   keyin   vaziyat   yanada   beqarorlashdi.   1918-yilda   Junaidxon   Asfandiyorxonni
o'ldirib, taxtga uning amakisi Said Abdullaxonni o'tqazdi va haqiqiy hokimiyatni o'z qo'liga oldi.
2.  Avaz O'tar hayoti va ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Avaz O'tar o'g'li (1884–1919) — Xivalik o'zbek shoiri, Xorazm adabiyotida ma'rifatparvarlik yo'nalishining
yirik vakili. U Xiva madrasasida o'qigan, arab va fors tillarini, mumtoz adabiyotni o'rgangan, rus tilini ham
bilgan.   Avaz   bir   muddat   Muhammad   Rahimxon   II   (Feruz)   saroyida   saroy   shoiri   bo'lgan,   ammo   erkin
fikrlari tufayli xon g'azabiga uchrab, saroydan chetlatilgan va ta'qib ostida yashagan.
Avaz O'tar she'rlarida ilm-ma'rifat, til va maktab ahamiyati, xotin-qizlar huquqi, zulm va jaholatga qarshi
kurash mavzularini kuylagan. «Til», «Maktab», «Xalqqa» kabi she'rlarida xalqni ilm olishga, ona tilini va
boshqa   tillarni   o'rganishga,   yangi   usul   maktablarini   qo'llab-quvvatlashga   chaqirgan.   U   amaldorlar   va
mutaassib ruhoniylarni tanqid qilgan.
Avaz O'tar ijodi Xorazmda jadidchilik g'oyalarining tarqalishiga katta hissa qo'shgan.
3.  Jadidlar va qadimchilar o'rtasidagi kurashning mohiyatini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Jadidlar («yangilar») — jamiyatni ma'rifat orqali yangilash tarafdorlari. Ular yangi usul maktablari ochish,
dunyoviy   fanlarni   o'qitish,   milliy   matbuot,   teatr   va   adabiyotni   rivojlantirish,   xotin-qizlarni   o'qitish,
eskirgan   urf-odatlardan   voz   kechishni   talab   qildi.   Ularning   fikricha,   millat   qoloqligidan   qutulmasa,
mustamlaka qaramligidan ham qutula olmaydi.
Qadimchilar («eskilar») — eski tartib va an'analar tarafdorlari, asosan mutaassib ruhoniylar, ba'zi boylar
va   amaldorlar.   Ular   yangi   usul   maktablari   va   gazetalarni   dinga   zid   deb   hisoblab,   jadidlarni   kofirlikda
ayblardi.
Kurashning mohiyati: bu jamiyat taraqqiyot yo'lini tanlash uchun kurash edi — yangilanish va ochiqlikmi
yoki   eski   tartibni   saqlashmi.   Kurash   ayniqsa   Buxoroda   keskin   tus   oldi,   u   yerda   qadimchilarni   amir
hokimiyati   qo'llab-quvvatladi.   Mustamlaka   ma'muriyati   esa   ikki   guruh   o'rtasidagi   nizodan   foydalanib,
jamiyatni zaiflashtirdi.
Xulosa: kurash jadidchilikni sinovdan o'tkazdi va uning g'oyalarini keng ommaga yetkazishga xizmat qildi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    112 O'zbekiston tarixi — 20-bilet
1.  Rossiya imperiyasining Turkistondagi maorif siyosati va rus-tuzem maktablarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Mustamlaka   ma'muriyati   mahalliy   aholini   rus   tili   va   madaniyatiga   yaqinlashtirish,   imperiyaga   sodiq
tarjimon va mayda amaldorlar tayyorlash maqsadida maorif siyosatini olib bordi.
Rus aholisi uchun gimnaziya, real bilim yurtlari va boshqa o'quv yurtlari ochildi.  1879-yilda Toshkentda
o'qituvchilar   seminariyasi   tashkil   etildi.   Mahalliy   aholi   uchun   esa   rus-tuzem   maktablari   tashkil   qilindi.
Birinchi   rus-tuzem   maktabi   1884-yilda   Toshkentda   ochildi.   Bu   maktablarda   dars   yarim   kun   rus
o'qituvchisi  tomonidan  rus  tilida,  yarim  kun  mahalliy  domla  tomonidan  ona  tilida   va  diniy  savodxonlik
asosida olib borilgan.
Maorif   siyosatini   olib   borishda   sharqshunos   N.   P.   Ostroumov   katta   rol   o'ynagan.   Rus-tuzem
maktablarida   asosan   boylar,   amaldorlar   farzandlari   o'qigan,   ular   soni   kam   bo'lgan.   Mahalliy   aholining
aksariyati eski maktab va madrasalarda o'qishni davom ettirgan, ko'pchilik esa savodsiz bo'lib qolgan.
2.  Ismoil Gaspirali hayoti va jadidchilik harakatidagi o'rni haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Ismoil Gaspirali (1851–1914)  — qrim-tatar  ma'rifatparvari, jadidchilik  harakatining  asoschisi.  U Qrimda
tug'ilgan, Moskvada harbiy o'quv yurtida o'qigan, Fransiya va Turkiyada bo'lib, Yevropa ta'lim tizimi bilan
tanishgan.
1883-yilda   Boqchasaroyda   «Tarjimon»   gazetasini   chiqara   boshladi.   Gazeta   turkiy   xalqlar   orasida   keng
tarqalib, Turkistonda ham o'qilgan. Gaspirali «tilda, fikrda, ishda birlik» g'oyasini ilgari surdi.
1884-yilda   u   Boqchasaroyda   birinchi   usuli   jadid   maktabini   ochdi.   Bu   maktabda   savod   tovush   usulida
o'rgatilib,   bolalar   qisqa   muddatda   o'qish-yozishni   o'rganardi,   diniy   bilimlar   bilan   birga   dunyoviy   fanlar
ham o'qitilardi. U yangi usul uchun alifbo kitobi va qo'llanmalar yozdi.
1893-yilda   Gaspirali   Turkiston   va   Buxoroga   kelib,   amirdan   yangi   usul   maktabi   ochishga   ruxsat   so'radi.
Uning g'oyalari Turkiston jadidlari — Behbudiy, Munavvar qori va boshqalarga kuchli ta'sir ko'rsatdi.
3.  Usuli jadid maktablari bilan eski (usuli qadim) maktablarni taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
O'qitish   usuli:   eski   maktabda   harflar   va   bo'g'inlar   uzoq   vaqt   yod   oldirilib,   bola   bir   necha   yilda   arang
o'qishni   o'rganardi;   matnlar   ma'nosi   tushuntirilmay,   yodlatilardi.   Usuli   jadid   maktabida   savod   tovush
usulida o'rgatilib, bolalar bir-ikki yilda o'qish va yozishni o'zlashtirardi.
O'quv mazmuni:  eski maktabda asosan diniy kitoblar, fors tilidagi asarlar o'qitilgan.  Jadid  maktablarida
diniy bilimlar bilan birga ona tili, hisob, tarix, geografiya, tabiatshunoslik kabi dunyoviy fanlar o'qitildi.
Tashkiliy jihat: eski maktabda o'quvchilar  yerda o'tirgan, yoshi va bilimiga qarab sinflarga bo'linmagan,
aniq   dastur   va   darslik   bo'lmagan.   Jadid   maktabida   partalar,   sinf   doskasi,   xarita,   sinflarga   bo'lingan
o'quvchilar, dars jadvali, imtihonlar va maxsus darsliklar joriy qilindi.
Xulosa:   usuli   jadid   maktabi   samaraliroq   bo'lib,   zamonaviy   bilimli   avlodni   tarbiyalashga   xizmat   qildi,
shuning uchun jadidlar uni millatni uyg'otishning asosiy vositasi deb bildi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    113 O'zbekiston tarixi — 21-bilet
1.  Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va uning asosiy yo'nalishlarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Jadidchilik (arabcha «jadid» — yangi) XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkiston, Buxoro va Xivada vujudga
kelgan ma'rifatparvarlik  va  milliy  uyg'onish  harakati edi. Unga  mustamlaka zulmi, jamiyatning  iqtisodiy
va   madaniy   qoloqligi,   XIX   asr   ma'rifatparvarlari   (Ahmad   Donish,   Furqat   va   boshqalar)   g'oyalari,   Ismoil
Gaspirali   faoliyati   va   «Tarjimon»   gazetasi,   shuningdek,   Turkiya,   Misr,   Rossiya   musulmonlari   orasidagi
islohotchilik harakatlari ta'sir ko'rsatdi.
Turkistonda   birinchi   usuli   jadid   maktablari   XIX   asr   oxirida   paydo   bo'ldi.   Harakatning   yirik   vakillari:
Mahmudxo'ja   Behbudiy,   Munavvar   qori   Abdurashidxonov,   Abdulla   Avloniy,   Is'hoqxon   Ibrat,   Hamza,
Fitrat, Sadriddin Ayniy va boshqalar.
Asosiy yo'nalishlari: yangi usul maktablari ochish va darsliklar yozish; milliy matbuotni yaratish; teatr va
yangi   adabiyotni   rivojlantirish;   yoshlarni   chet   elga   o'qishga   yuborish;   xayriya   jamiyatlari   tuzish.
Keyinchalik jadidlar siyosiy talablar — milliy muxtoriyat g'oyasini ham ilgari surdi.
2.  Mahmudxo'ja Behbudiy hayoti va faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Mahmudxo'ja Behbudiy (1875–1919) — Turkiston jadidlarining yetakchisi, yozuvchi, jurnalist va jamoat
arbobi.   U   Samarqand   yaqinida   tug'ilgan,   chuqur   diniy   ta'lim   olib,   mufti   darajasiga   erishgan.   Hajga   va
ko'plab mamlakatlarga sayohat qilib, musulmon dunyosidagi islohotlar bilan tanishgan.
Behbudiy   Samarqandda   yangi   usul   maktablarini   ochishda   tashabbuskor   bo'ldi   va   ular   uchun   darsliklar
yozdi.   1911-yilda   u   «Padarkush»   dramasini   yozdi;   asar   1913-yilda   nashr   etilib,   1914-yilda   sahnaga
qo'yildi va o'zbek milliy teatrining boshlanishi bo'ldi.
1913-yilda   «Samarqand»   gazetasi   va   «Oyina»   jurnalini   chiqara   boshladi.   Maqolalarida   ilm-ma'rifat,
millatni   uyg'otish,   tillarni   o'rganish,   yoshlarni   o'qitish   zarurligini   targ'ib   qildi.   U   Turkiston   muxtoriyati
g'oyasini ham qo'llab-quvvatladi.
1919-yilda   Behbudiy   Buxoro   amiri   buyrug'i   bilan   Qarshida   qatl   etildi.   U   o'zbek   xalqi   tarixida   milliy
uyg'onishning otasi sifatida e'zozlanadi.
3.  Nima uchun jadidlar millatni qoloqlikdan va qaramlikdan qutqarishning asosiy yo'li deb maorifni 
bildi? Fikringizni asoslang.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: jadidlar xalqning mustamlakaga aylanishining asosiy ichki sababini jaholat va qoloqlikda ko'rdi.
XIX asrda xonliklar  zamonaviy  bilim, texnika va harbiy tashkilotdan orqada qolgani uchun yengildi, deb
hisobladilar.   Aholining   ko'pchiligi   savodsiz   bo'lib,   o'z   huquqlarini   bila   olmas,   iqtisodiy   jihatdan   ham
boshqalarga qaram bo'lardi.
Jadidlar mustamlaka sharoitida ochiq qurolli kurash qo'zg'olonlar kabi mag'lubiyatga uchrashini ko'rgan
edi.   Shuning   uchun   ular   tinch   yo'l   —   ma'rifat   orqali   ongni   uyg'otishni   tanladi.   Bilimli   avlod   esa   savdo,
sanoat, davlat ishlarini o'zi boshqara oladi, millat huquqlarini himoya qila oladi deb hisoblandi.
Oqibatlar:   yangi   usul   maktablari,   darsliklar,   gazeta   va   teatrlar   paydo   bo'ldi,   milliy   o'zlikni   anglash
kuchaydi.   Ma'rifat   orqali   tarbiyalangan   yoshlar   keyinchalik   siyosiy   kurashga   qo'shildi   va   muxtoriyat
g'oyasini ilgari surdi.
Xulosa: maorif jadidlar uchun maqsadning o'zi emas, milliy ozodlikka olib boruvchi vosita edi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    114 O'zbekiston tarixi — 22-bilet
1.  Jadid maktablari va ular uchun yaratilgan darsliklar haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:✔
Turkistonda usuli jadid maktablari XIX asr oxirida paydo bo'lib, XX asr boshida tez ko'paydi. Toshkentda
Munavvar   qori   1901-yilda   yangi   usul   maktabini   ochdi;   Samarqandda   Behbudiy,   Qo'qonda   Hamza,
Toshkentda Avloniy va boshqa jadidlar maktablar tashkil etdi.
Bu maktablarda bolalar tovush usulida qisqa muddatda savod chiqarar, diniy bilimlar bilan birga ona tili,
hisob, tarix, geografiya kabi fanlarni o'rganardi. Sinf xonalari partalar, doska, xaritalar bilan jihozlandi.
Jadidlar   yangi   maktablar   uchun   o'zbek   tilida   darsliklar   yaratdi.   Munavvar   qorining   «Adibi   avval»   va
«Adibi soniy» alifbo va o'qish kitoblari, Abdulla Avloniyning «Birinchi muallim» va «Turkiy guliston yoxud
axloq», Behbudiyning darsliklari, Sadriddin Ayniyning «Tahzib us-sibyon» asari shular jumlasidandir.
Maktablar   xayriya   jamiyatlari   va   boylarning   yordami   hisobiga   saqlangan.   Mustamlaka   ma'muriyati   va
qadimchilar ularni ko'pincha yopib qo'yishga intilgan, shunga qaramay ularning soni ortib borgan.
2.  Munavvar qori Abdurashidxonov hayoti va faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Munavvar qori Abdurashidxonov (1878–1931) — Toshkent jadidlarining yetakchisi, pedagog, jurnalist va
jamoat   arbobi.   U   Toshkentda   tug'ilgan,   Buxoro   madrasasida   tahsil   olgan,   Qur'onni   yod   bilgani   uchun
«qori» deb atalgan.
1901-yilda  u  Toshkentda  yangi  usul   maktabini  ochdi  va  uning   uchun  «Adibi  avval»,  «Adibi  soniy»  kabi
darsliklar yozdi. Shuningdek, geografiya va diniy bilimlarga oid qo'llanmalar yaratdi.
Munavvar   qori   milliy   matbuotning   asoschilaridan   biri   edi:   1906-yilda   «Xurshid»   gazetasini   chiqardi,
keyinroq   «Sadoi   Turkiston»   gazetasi   faoliyatida   faol   qatnashdi.   U   Toshkentdagi   «Turon»   jamiyati
faoliyatida faol qatnashgan.
1917-yilda Toshkentda tuzilgan «Sho'roi Islomiya» tashkilotining rahbari bo'ldi va Turkiston muxtoriyati
g'oyasini qo'llab-quvvatladi. Sovet davrida u ta'qibga uchrab, 1931-yilda otib o'ldirilgan.  Munavvar qori
xalqimiz tarixida fidoyi ma'rifatparvar sifatida xotirlanadi.
3.  Turkiston, Buxoro va Xivadagi jadidchilik harakatining o'xshash va farqli jihatlarini taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
O'xshash   jihatlar:   uchala   hududda   ham   jadidlar   yangi   usul   maktablari   ochish,   darsliklar   yaratish,
matbuot   va   adabiyotni   rivojlantirish,   jamiyatni   ma'rifat   orqali   yangilash   g'oyasini   ilgari   surdi.   Ularning
barchasi mutaassib qadimchilar qarshiligiga duch keldi.
Farqli jihatlar: Turkiston general-gubernatorligida jadidlar mustamlaka sharoitida faoliyat ko'rsatdi; ular
gazeta chiqarish, teatr tashkil etish, jamiyatlar tuzishda nisbatan ko'proq imkoniyatga ega bo'ldi, asosiy
kurash mustamlaka siyosati va qoloqlikka qarshi edi. Buxoroda amir va ruhoniylar jadidlarni qattiq ta'qib
qildi; shuning  uchun  harakat yashirin tus oldi,  maxfiy jamiyatlar  tuzildi,  ko'p yoshlar  chet elga o'qishga
ketdi, keyinroq «Yosh buxoroliklar» siyosiy harakati shakllandi. Xivada harakat kuchsizroq bo'lib, ma'lum
vaqt Islomxo'ja islohotlariga tayandi va keyinchalik «Yosh xivaliklar» guruhi tuzildi.
Xulosa:  maqsadlar  umumiy bo'lsa-da, siyosiy sharoit har  bir hududda  harakatning  shakli va keskinligini
belgiladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    115 O'zbekiston tarixi — 23-bilet
1.  XX asr boshida Turkistonda milliy matbuotning vujudga kelishi va rivojlanishini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Milliy matbuotning  vujudga  kelishiga 1905–1907-yillardagi Rossiya inqilobi davrida matbuotga berilgan
ayrim erkinliklar imkon yaratdi. Shu davrgacha o'zbek tilida asosan mustamlaka ma'muriyatining rasmiy
«Turkiston viloyatining gazeti» chiqib kelgan.
1906-yilda Toshkentda birinchi milliy gazeta — «Taraqqiy» nashr etildi. Shu yili Munavvar qori «Xurshid»
gazetasini  chiqardi.  1907-yilda  Abdulla  Avloniy  muharrirligida  «Shuhrat»  gazetasi,  shuningdek  «Tujjor»
gazetasi chiqdi. Ular qisqa muddat faoliyat ko'rsatib, mustamlaka ma'muriyati tomonidan yopib qo'yildi.
1913-yilda Samarqandda  Behbudiy  «Samarqand» gazetasi  va «Oyina» jurnalini  chiqara  boshladi.  1914-
yilda Toshkentda «Sadoi Turkiston», Qo'qonda «Sadoi Farg'ona» gazetalari nashr etildi.
Milliy   gazeta   va   jurnallarda   maorif,   til,   ijtimoiy   hayot,   iqtisod   masalalari   yoritildi,   jadid   shoir   va
yozuvchilarining asarlari bosildi. Matbuot millatni uyg'otish va jadid g'oyalarini keng tarqatish vositasiga
aylandi.
2.  Abdulla Avloniy hayoti va ma'rifiy faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Abdulla   Avloniy   (1878–1934)   —   Toshkentlik   shoir,   pedagog,   jurnalist,   dramaturg   va   jamoat   arbobi.   U
Toshkentning   Mergancha   mahallasida   hunarmand   oilasida   tug'ilgan,   eski   maktab   va   madrasada   tahsil
olgan.
Avloniy   yangi   usul   maktablari   ochib,   ularda   o'zi   dars   bergan.   U   maktablar   uchun   «Birinchi   muallim»,
«Ikkinchi   muallim»   kabi   darsliklar   va   axloqiy   tarbiyaga   bag'ishlangan   «Turkiy   guliston   yoxud   axloq»
(1913) asarini yozgan. Bu asarda yaxshi va yomon xulqlar tushuntirilib, tarbiya «yo hayot — yo mamot,
yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidir» degan mashhur fikr bildirilgan.
U   1907-yilda   «Shuhrat»   gazetasini   chiqargan.   Avloniy   teatr   sohasida   ham   faol   bo'lgan:   «Turon»   teatr
truppasini tashkil etishda qatnashgan, sahna asarlari yozgan va o'zi rollarda o'ynagan.
Avloniy o'zbek pedagogikasi va milliy teatri rivojiga katta hissa qo'shgan ma'rifatparvardir.
3.  Nima uchun mustamlaka ma'muriyati jadid gazetalarini tez-tez yopib qo'ydi? Sabab va oqibatlarini 
tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar:   birinchidan,   jadid   gazetalari   mahalliy   aholining   og'ir   ahvoli,   yer   va   soliq   masalalari,
ma'murlarning   adolatsizligi   haqida   yozib,   xalqning   ijtimoiy   ongini   uyg'otardi.   Ma'muriyat   buni
mustamlaka   hokimiyatiga   xavf   deb   bildi.   Ikkinchidan,   gazetalar   milliy   birlik,   ona   tili,   tarix   va   o'zlikni
anglash g'oyalarini targ'ib qilardi; imperiya esa mahalliy aholining birlashishidan cho'chirdi. Uchinchidan,
1907-yildan keyin Rossiyada inqilob bostirilib, matbuot ustidan senzura yana kuchaytirildi. To'rtinchidan,
qadimchilar ham jadid gazetalariga qarshi shikoyatlar yozib, ularning yopilishiga sabab bo'lardi.
Oqibatlar: ko'p gazetalar bir necha oy yoki bir-ikki yil chiqib, yopildi; muharrirlar moddiy zarar ko'rdi va
ta'qibga   uchradi.   Biroq   jadidlar   yangi   nomlar   bilan   gazeta   chiqarishni   davom   ettirdi,   kitob   va   risolalar
nashr qildi.
Xulosa:   taqiqlar   milliy   matbuotni   yo'q   qila   olmadi,   aksincha,   uning   xalq   ongiga   ta'sirini   va   jadidlarning
qat'iyatini oshirdi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    116 O'zbekiston tarixi — 24-bilet
1.  O'zbek milliy teatrining vujudga kelishi: «Padarkush» dramasi va jadid teatri haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:✔
Jadidlar   teatrni   «ibratxona»   deb   atab,   uni   xalqni   tarbiyalash   va   ma'rifatga   chorlash   vositasi   deb   bildi.
Turkistonga tatar va ozarbayjon teatr truppalarining kelib, spektakllar qo'yishi ham bu ishga turtki bo'ldi.
Birinchi   o'zbek   dramasi   Mahmudxo'ja   Behbudiyning   «Padarkush»   («Ota   qotili»)   asari   bo'ldi.   Drama
1911-yilda   yozilib,   1913-yilda   nashr   etildi.   Unda   o'qimagan,   jaholatga   botgan   yigitning   yomon   yo'lga
kirib, o'z otasini o'ldirishi tasvirlanadi; asosiy g'oya — farzandlarni o'qitish va tarbiyalash zarurligi.
«Padarkush»   1914-yil   yanvarida   Samarqandda,   fevral   oyida   esa   Toshkentda   sahnaga   qo'yildi.
Toshkentdagi   spektaklni   Abdulla   Avloniy   boshchiligidagi   «Turon»   truppasi   tayyorlagan.   Shundan   keyin
Turkistonning   turli   shaharlarida   havaskor   truppalar   tuzildi,   Avloniy,   Hamza   va   boshqa   jadidlar   yangi
sahna asarlari yozdi.
Shu tariqa 1914-yil o'zbek milliy teatrining tug'ilgan yili hisoblanadi.
2.  Hamza Hakimzoda Niyoziy hayoti va jadidlik davridagi ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) — Qo'qonda tug'ilgan shoir, dramaturg, bastakor va pedagog. U
madrasada o'qigan, bir necha tilni bilgan, yoshligidan she'r yoza boshlagan.
Hamza jadidchilik harakatining faol vakili edi. 1911-yildan boshlab Qo'qon va boshqa shaharlarda yangi
usul maktablari ochgan, ular uchun alifbo va o'qish kitoblari yozgan. Kambag'al bolalarni bepul o'qitishga
harakat qilgan.
Uning 1915-yilda yozilgan «Yangi saodat» romani yangi usul maktabida o'qib, hayotda o'z yo'lini topgan
yigit   taqdiriga   bag'ishlangan.   «Milliy   ashulalar   uchun   milliy   she'rlar»   to'plamlarida   xalq   kuylariga   mos
ma'rifiy   she'rlar   jamlangan.   1916-yilda   yozilgan   «Zaharli   hayot»   dramasida   esa   eskicha   urf-odatlar,
majburiy nikoh va ayollarning og'ir taqdiri tanqid qilingan.
Hamza   o'zbek   dramaturgiyasi   va   teatri   asoschilaridan   biri   bo'lib,   1929-yilda   Shohimardonda   halok
bo'lgan.
3.  XIX asr ma'rifatparvarlari (Ahmad Donish, Furqat, Muqimiy) va XX asr boshidagi jadidlar g'oyalarini 
taqqoslang: davomiylik va farq.
 Namunaviy javob:
✔
Davomiylik: XIX asr ma'rifatparvarlari ham, jadidlar ham jamiyat qoloqligi, jaholat, amaldorlarning zulmi
va   poraxo'rligini   tanqid   qildi.   Ikkala   guruh   ham   ilm-fan,   zamonaviy   bilim   olishni   taraqqiyotning   asosiy
sharti   deb   bildi.   Ahmad   Donishning   davlat   va   maorifni   isloh   qilish   haqidagi   fikrlari,   Furqatning   ilm
targ'iboti, Muqimiyning hajviy tanqidi jadidchilik uchun g'oyaviy zamin bo'ldi.
Farq:  XIX   asr  ma'rifatparvarlari   asosan  yakka  ijodkorlar   bo'lib,  o'z   fikrlarini   she'r,   risola  va  hajviyalarda
bayon etgan; ularning g'oyalari tor doirada tarqalgan. Jadidlar esa uyushgan harakat sifatida maydonga
chiqdi:   ular   amaliy   ishlar   —   maktablar   ochish,   darsliklar   yozish,   gazeta   chiqarish,   teatr   tashkil   etish,
jamiyatlar tuzish bilan shug'ullandi. Jadidlar millat, milliy birlik tushunchalarini ilgari surdi va keyinchalik
siyosiy talablar, jumladan muxtoriyat g'oyasigacha bordi.
Xulosa: jadidchilik XIX asr ma'rifatparvarligining mantiqiy davomi va yangi, yuqoriroq bosqichi bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    117 O'zbekiston tarixi — 25-bilet
1.  «Yosh buxoroliklar» harakatining vujudga kelishi va faoliyatini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Buxoro   amirligida   jadidlar   faoliyati   amir   va   mutaassib   ruhoniylarning   qattiq   ta'qibiga   uchragani   uchun
ular yashirin faoliyat ko'rsatishga majbur bo'ldi. XX asr boshida Buxoroda maxfiy jamiyatlar tuzildi; 1910-
yilda tashkil etilgan  «Tarbiyai atfol»  («Bolalar  tarbiyasi») jamiyati iqtidorli  yoshlarni Istanbul  va  boshqa
shaharlarga o'qishga yuborishni yo'lga qo'ydi.
Shu jarayonda islohot tarafdorlari bo'lgan yosh ziyolilar «Yosh buxoroliklar» deb atala boshladi. Ularning
yirik   vakillari:   Abdurauf   Fitrat,   Fayzulla   Xo'jayev,   Usmonxo'ja   Po'latxo'jayev,   Abdulvohid   Burhonov   va
boshqalar.
Yosh buxoroliklar dastlab amir hokimiyatini saqlagan holda islohotlar — maorifni yangilash, soliq tizimini
tartibga   solish,   amaldorlar   o'zboshimchaligini   cheklashni   talab   qildi.   1917-yil   aprelida   amir   manifestini
qo'llab-quvvatlab   namoyish   o'tkazganlarida   ular   ta'qibga   uchradi,   ko'plari   Kogonga   qochishga   majbur
bo'ldi. Shundan keyin harakat amir tuzumiga qarshi keskinroq siyosiy kurash yo'liga o'ta boshladi.
2.  Abdurauf Fitrat hayoti va jadidlik davridagi ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Abdurauf Fitrat (1886–1938) — Buxoroda tug'ilgan yozuvchi, shoir, dramaturg, olim va jamoat arbobi. U
Buxoro madrasasida o'qigan, so'ng 1909–1913-yillarda Istanbulda tahsil olgan.
Istanbulda yozilgan «Munozara» (1909) asarida Buxoro mudarrisi bilan yevropalik kishi o'rtasidagi bahs
orqali Buxorodagi maorifning qoloqligi  tanqid qilinib, yangi usul maktablari zarurligi isbotlangan.  «Hind
sayyohining qissasi» (1912) asarida chet ellik sayyoh ko'zi bilan amirlikdagi tartibsizlik, zulm va qoloqlik
tasvirlangan. U «Sayha» she'rlar to'plamini ham nashr ettirgan.
Fitrat   «Yosh   buxoroliklar»   harakatining   yetakchi   g'oyaviy   rahbarlaridan   biri   edi.   Keyingi   yillarda   u
«Abulfayzxon», «Hind ixtilolchilari» kabi dramalar, o'zbek tili va adabiyoti bo'yicha ilmiy asarlar yaratdi.
1938-yilda   qatag'on   qilinib,   otib   o'ldirilgan.   Fitrat   o'zbek   ma'rifatparvarligi   va   adabiyotshunosligining
yirik namoyandasi hisoblanadi.
3.  «Yosh buxoroliklar» va «Yosh xivaliklar» harakatlarini taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
O'xshash   jihatlar:   ikkala   harakat   ham   jadidchilik   asosida,   mustamlaka   va   mahalliy   hukmdor   zulmiga
norozilik natijasida vujudga keldi. Ular maorifni yangilash, soliqlar va boshqaruvni isloh qilish, amaldorlar
o'zboshimchaligini  cheklash,  dastlab  esa  hukmdor   hokimiyatini  cheklangan  holda  saqlab  qolishni  talab
qildi.   Ikkalasi   ham   hukmdor   va   mutaassib   ruhoniylarning   ta'qibiga   uchradi,   a'zolarining   bir   qismi
muhojirlikka ketdi.
Farqli  jihatlar:  «Yosh buxoroliklar»  kattaroq  va  ta'sirliroq  harakat  bo'lib,  uning  ko'p  a'zolari   Istanbul  va
boshqa   markazlarda   ta'lim   olgan,   Fitrat   kabi   yirik   mafkurachilarga   ega   edi;   ular   matbuot   va   adabiyot
orqali   o'z   g'oyalarini   keng   tarqatdi.   «Yosh   xivaliklar»   Xivada   taxminan   1914-yilda   shakllangan,   soni
kamroq   bo'lib,   uning   yetakchilaridan   biri   Polvonniyoz   hoji   Yusupov   edi.   Xivadagi   harakatga   xonlikdagi
turkman–o'zbek nizolari va Junaidxon faoliyati katta ta'sir ko'rsatdi.
Xulosa:   ikkala   harakat   bir   xil   maqsadga   intilgan,   ammo   turli   sharoitda   va   turli   kuch   bilan   faoliyat
ko'rsatgan.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    118 O'zbekiston tarixi — 26-bilet
1.  1905–1907-yillardagi Rossiya inqilobining Turkistondagi aks-sadosini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1905-yilda Rossiyada boshlangan birinchi inqilob Turkistonga ham ta'sir ko'rsatdi. Toshkent, Samarqand,
Qo'qon   va   boshqa   shaharlarda   temir   yo'l   ishchilari   va   boshqa   korxonalar   xodimlari   ish   tashlashlar
o'tkazdi. Ular ish kunini qisqartirish, ish haqini oshirish va siyosiy erkinliklar talab qildi. Harbiy qismlarda
ham norozilik chiqishlari bo'ldi.
Imperator   1905-yil   oktabrdagi   manifest   bilan   so'z,   matbuot   va   yig'ilishlar   erkinligini   va'da   qildi,   Davlat
dumasi tuzildi.  Turkiston aholisi I va II Davlat dumasiga o'z deputatlarini sayladi, mahalliy aholi vakillari
ham dumaga yuborildi. Musulmon deputatlar yer masalasi va diniy huquqlar haqidagi talablarni ko'tardi.
Inqilob   davridagi   nisbiy   erkinlikdan   foydalanib,   jadidlar   birinchi   milliy   gazetalar   —   «Taraqqiy»,
«Xurshid»,   «Shuhrat»ni   chiqara   boshladi.   Biroq   1907-yilda   inqilob   bostirilgach,   matbuot   va   jamiyatlar
faoliyati yana cheklandi, Turkiston aholisi Davlat dumasiga saylash huquqidan mahrum qilindi.
2.  Is'hoqxon Ibrat hayoti va ma'rifiy faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Is'hoqxon   To'ra   Ibrat   (1862–1937)   —   Namangan   yaqinidagi   To'raqo'rg'onda   tug'ilgan   shoir,   tilshunos,
tarixchi,   matbaachi   va   ma'rifatparvar.   U   Qo'qon   madrasasida   o'qigan,   keyinchalik   Turkiya,   Arabiston,
Hindiston va boshqa mamlakatlarga sayohat qilib, ko'p tillarni o'rgangan.
Ibrat To'raqo'rg'onda  yangi  usul maktabini  ochgan  va  bolalarni  yangi  usulda  o'qitgan.  1901-yilda  u olti
tilni o'z ichiga olgan «Lug'ati sitta alsina» («Olti tilli lug'at») asarini nashr etdi. «Jome' ul-xutut» asarida
dunyodagi turli yozuvlar tarixi haqida ma'lumot berdi. «Tarixi Farg'ona» asarida Farg'ona vodiysi tarixini
yoritdi.
1908-yilda   u   To'raqo'rg'onda   o'z   bosmaxonasi   —   «Matbaai   Is'hoqiya»ni   tashkil   etib,   kitob   va   risolalar
chop etdi. She'rlarida ilm-ma'rifatni targ'ib qilgan.
Ibrat   1937-yilda   qatag'onga   uchrab,   qamoqda   vafot   etgan.   U   Farg'ona   vodiysidagi   jadidchilik
harakatining yirik vakilidir.
3.  Nima uchun 1907-yildan keyin Turkiston aholisi Davlat dumasiga saylash huquqidan mahrum 
qilindi? Sabab va oqibatlarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar:  1907-yil  3-iyunda   Rossiya  hukumati  II   Davlat   dumasini   tarqatib,   yangi  saylov  qonunini   qabul
qildi.   Inqilob   bostirilgach,   hukumat   dumani   o'ziga   itoatkor   qilishga   va   noroziligi   kuchli   hududlar
vakillarini   kamaytirishga   intildi.   Turkiston   aholisi   saylovlarga   «hali   tayyor   emas»   degan   bahona   bilan
saylash   huquqidan   mahrum   qilindi.   Aslida   hukumat   musulmon   deputatlarning   yer,   soliq   va   diniy
huquqlar   haqidagi   talablarini   ko'tarishidan,   mahalliy   aholining   siyosiy   jihatdan   uyg'onishidan   qo'rqqan
edi. Bu mustamlakachilik siyosatining ochiq ifodasi bo'ldi.
Oqibatlar:   Turkiston   aholisi   o'z   manfaatlarini   qonuniy   yo'l   bilan   himoya   qilish   imkoniyatidan   mahrum
bo'ldi.   O'lka   masalalari   dumada   faqat   boshqa   hududlardan   saylangan   musulmon   deputatlar   orqali
ko'tarilishi mumkin edi. Mahalliy aholining huquqiy tengsizligi yanada kuchaydi.
Xulosa:   siyosiy   huquqlarning   cheklanishi   jadidlarni   milliy   huquq   va   muxtoriyat   masalasini   chuqurroq
o'ylashga undadi, xalq noroziligini kuchaytirib, 1916-yil voqealariga zamin hozirladi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    119 O'zbekiston tarixi — 27-bilet
1.  Birinchi jahon urushi (1914–1918) yillarida Turkistonning ahvolini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1914-yilda   Rossiya   Birinchi   jahon   urushiga   kirdi.   Urush   Turkiston   aholisining   hayotini   keskin
og'irlashtirdi.
Iqtisodiy   ahvol:   urush   ehtiyojlari   uchun   soliqlar   oshirildi,   yangi   yig'imlar   joriy   etildi.   Aholidan   ot,   tuya,
chorva   mollari,   oziq-ovqat,   kigiz,   jun   va   boshqa   mahsulotlar   arzon   narxlarda   yoki   majburan   olinardi.
Paxta ekish yanada kengaytirilib, g'alla maydonlari qisqardi; Rossiyadan don keltirish kamaygach, non va
boshqa mahsulotlar narxi keskin oshdi. Ko'plab dehqon xo'jaliklari xonavayron bo'ldi.
Ijtimoiy-siyosiy   ahvol:   harbiy   holat   sharoitida   ma'murlarning   o'zboshimchaligi   kuchaydi,   matbuot   va
yig'ilishlar   ustidan   nazorat   qattiqlashdi.   O'lkaga   harbiy   asirlar   keltirildi.   Mahalliy   aholi   armiyaga
chaqirilmasa-da, urush xarajatlarining katta qismi uning yelkasiga tushdi.
1916-yil   iyun   oyida   mahalliy   erkaklarni   front   orqasidagi   ishlarga   safarbar   qilish   haqidagi   farmon   e'lon
qilindi. Bu to'planib qolgan noroziligini portlatib, 1916-yilgi qo'zg'olonga sabab bo'ldi.
2.  Abdulla Qodiriyning jadidchilik davridagi hayoti va dastlabki ijodi haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Abdulla   Qodiriy   (1894–1938)   —   o'zbek   adabiyotida   birinchi   romannavis,   yozuvchi   va   jurnalist.   U
Toshkentda   bog'bon   oilasida   tug'ilgan.   Eski   maktabda,   so'ng   rus-tuzem   maktabida   o'qigan,   savdogar
qo'lida xizmatchi bo'lib ishlagan. Keyinchalik Abulqosim madrasasida tahsil olgan.
Qodiriy   jadidlar   muhitida   ijod   qila   boshladi.   1914-yildan   boshlab   uning   she'r   va   maqolalari   jadid
gazetalarida,   jumladan   «Sadoi   Turkiston»da   e'lon   qilindi.   1915-yilda   «Juvonboz»   hikoyasi   va   «Baxtsiz
kuyov» dramasi nashr etildi. Bu asarlarda jaholat, isrofgarchilik, eskicha urf-odatlarning zarari ko'rsatilib,
ma'rifat va to'g'ri tarbiya targ'ib qilingan.
Keyinchalik u «O'tgan kunlar» va «Mehrobdan chayon» romanlarini yaratdi. «O'tgan kunlar» romanida
XIX asr Turkiston hayoti, xonliklar davridagi ichki nizolarning xalq taqdiriga ta'siri tasvirlangan.
Qodiriy 1938-yilda qatag'on qilinib, otib o'ldirilgan.
3.  Birinchi jahon urushi va 1916-yilgi qo'zg'olon o'rtasidagi sabab-oqibat bog'lanishini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar  zanjiri: urush Rossiya iqtisodiyotini  zaiflashtirdi  va  hukumat urush xarajatlarini mustamlakalar
hisobiga  qoplashga  intildi.  Turkistonda  soliqlar   va  majburiy   yig'imlar   oshdi,  ot-ulov,  chorva,  oziq-ovqat
tortib   olindi.   Paxta   ekishning   kengaytirilishi   va   dondan   keltirishning   kamayishi   ocharchilik   xavfini
tug'dirdi, narxlar oshdi. Natijada aholining iqtisodiy ahvoli keskin yomonlashdi va norozilik to'plandi.
Bevosita sabab: frontda odam yetishmay qolgani sababli 1916-yil 25-iyunda imperator farmoni bilan 19
yoshdan 43 yoshgacha bo'lgan  mahalliy  erkaklar front orqasidagi  ishlarga safarbar  qilindi. Farmon dala
ishlari qizigan  paytda  kutilmaganda  e'lon qilindi; ro'yxatlar  tuzishda  amaldorlar  poraxo'rlik  qilib, boylar
o'g'illarini qutqarib, kambag'allarni yozdi.
Oqibat:   farmon   to'plangan   noroziligini   portlatdi,   o'lkaning   deyarli   barcha   hududlarida   qo'zg'olon
ko'tarildi.
Xulosa:   urush   qo'zg'olonning   chuqur   iqtisodiy   sabablarini   kuchaytirdi,   mardikorlikka   olish   haqidagi
farmon esa bevosita turtki bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    120 O'zbekiston tarixi — 28-bilet
1.  1916-yilgi xalq qo'zg'oloni: sabablari, borishi va natijalarini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Sabablar:   mustamlaka   zulmi,   yerlarning   tortib   olinishi,   urush   yillaridagi   soliq   va   majburiyatlarning
oshishi,   narxlarning   qimmatlashuvi.   Bevosita   sabab   —   1916-yil   25-iyundagi   mahalliy   erkaklarni   front
orqasidagi ishlarga (mardikorlikka) olish haqidagi farmon.
Borishi:   qo'zg'olon   1916-yil   4-iyulda   Xo'jandda   boshlanib,   tez   orada   Toshkent,   Farg'ona   vodiysi,
Samarqand   viloyati,   Yettisuv   va   qozoq   dashtlariga   yoyildi.   Eng   kuchli   chiqishlardan   biri   Jizzaxda   bo'ldi:
iyul   oyida   qo'zg'olonchilar   amaldorlarga   hujum   qilib,   temir   yo'l   va   telegraf   aloqalarini   uzdi.   Jizzax
qo'zg'olonining rahbarlaridan biri Nazirxo'ja eshon edi.
Natijalari: hukumat qo'zg'olonni bostirish uchun katta harbiy kuchlar yubordi. Jizzax va uning atrofidagi
qishloqlar vayron qilindi, ko'plab qo'zg'olonchilar halok bo'ldi, qatl va surgun qilindi. Yettisuvdagi ko'plab
qozoq va qirg'izlar  Xitoyga qochishga majbur bo'ldi. Shunga qaramay, mahalliy erkaklarning katta qismi
mardikorlikka jo'natildi.
Qo'zg'olon mustamlaka tuzumining chuqur inqirozini ko'rsatdi.
2.  XIX asr – XX asr boshida o'zbek xalq og'zaki ijodi va dostonchilik an'analari haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
XIX asr – XX asr boshida o'zbek xalq og'zaki ijodi boy an'analarini saqlab, rivojlanib bordi. Uning eng yirik
janri dostonlar bo'lib, ularni baxshilar (shoirlar) do'mbira jo'rligida yoddan ijro etgan.
Xalq   orasida   «Alpomish»   qahramonlik   dostoni,   «Go'ro'g'li»   turkumiga   kiruvchi   dostonlar,   «Ravshan»,
«Kuntug'mish» kabi dostonlar keng tarqalgan. Ularda vatanni himoya qilish, qahramonlik, do'stlik, sevgi
va sadoqat ulug'langan.
Dostonchilik maktablari — Bulung'ur, Qo'rg'on, Shahrisabz, Xorazm maktablari mashhur edi. Bu davrda
yashab   ijod   qilgan   baxshilardan   Ergash   Jumanbulbul   o'g'li   (1868–1937)   va   Fozil   Yo'ldosh   o'g'li   (1872–
1955) mashhurdir. Ularning repertuaridagi dostonlar keyinchalik yozib olinib, nashr etilgan.
Shuningdek, xalq qo'shiqlari, maqol, ertak, latifalar  keng yashagan; mustamlaka zulmi, mardikorlik kabi
og'ir voqealar haqida yangi xalq qo'shiqlari yaratilgan. Xorazmda maqom va doston ijrochiligi o'ziga xos
an'anaga ega bo'lgan.
3.  1898-yilgi Andijon qo'zg'oloni va 1916-yilgi qo'zg'olonni taqqoslang.
 Namunaviy javob:
✔
O'xshash  jihatlar: har  ikki qo'zg'olonning  chuqur  sabablari  mustamlaka zulmi, yerlarning  tortib  olinishi,
soliqlarning   oshishi   va   aholining   qashshoqlashuvi   edi.   Ikkalasi   ham   chor   qo'shinlari   tomonidan
shafqatsizlarcha bostirildi, rahbarlari qatl qilindi, qishloqlar vayron etildi.
Farqli   jihatlar:   Andijon   qo'zg'oloni   oldindan   tayyorlangan,   Dukchi   eshon   boshchiligidagi   bir   guruh
muridlar  harakati bo'lib, asosan Farg'ona  vodiysining  kichik hududida  bo'ldi va bir kun ichida bostirildi;
unda   diniy   shior   katta   o'rin   tutgan.   1916-yilgi   qo'zg'olon   esa   mardikorlikka   olish   farmoniga   javoban
stixiyali tarzda boshlanib, butun Turkiston va qozoq dashtlarini qamrab oldi, unda turli xalqlar va ijtimoiy
qatlamlar qatnashdi, bir necha oy davom etdi.
Oqibat   jihatidan:   Andijon   qo'zg'olonidan   keyin   mustamlaka   siyosati   qattiqlashdi;   1916-yilgi   qo'zg'olon
esa   imperiya   inqirozi   davrida   bo'lib,   1917-yil   inqiloblaridan   oldin   mustamlaka   tuzumini   yanada
zaiflashtirdi.
Xulosa: 1916-yilgi qo'zg'olon miqyosi va oqibatlari bilan umumxalq qo'zg'oloniga aylandi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    121 O'zbekiston tarixi — 29-bilet
1.  1917-yil Fevral inqilobidan keyin Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
1917-yil   fevralda   Rossiyada   monarxiya   ag'darildi   va   Muvaqqat   hukumat   tuzildi.   Turkistonda   general-
gubernator  hokimiyati tugatilib,  Muvaqqat  hukumatning  Turkiston  qo'mitasi  tuzildi.  Shaharlarda  ishchi
va soldat deputatlari sovetlari ham paydo bo'ldi.
Mahalliy  aholi  siyosiy  hayotda  faol  qatnasha  boshladi.  1917-yil martda  Toshkentda  jadidlar  tashabbusi
bilan   «Sho'roi   Islomiya»   tashkiloti   tuzildi,   unga   Munavvar   qori   rahbarlik   qildi.   Aprel   oyida   Toshkentda
Turkiston o'lka musulmonlarining I qurultoyi bo'lib o'tdi. Keyinroq ulamolar «Sho'roi Ulamo» tashkilotini
tuzdi. Milliy tashkilotlar Turkistonga muxtoriyat berilishi g'oyasini ilgari surdi.
1917-yil   oktabrda   Petrogradda   bolsheviklar   hokimiyatni   egalladi.   Noyabr   oyida   Toshkentda   ham
hokimiyat   sovetlar   qo'liga   o'tdi.   Turkiston   xalq   komissarlari   soveti   tarkibiga   mahalliy   aholi   vakillari
kiritilmadi. Bunga javoban milliy kuchlar Qo'qonda o'z qurultoyini chaqirishga qaror qildi.
2.  Turkiston xalqlarining an'anaviy hunarmandchiligi va amaliy san'ati (XIX asr – XX asr boshi) haqida 
so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
XIX asr – XX asr boshida o'lkada hunarmandchilik va amaliy san'atning ko'plab turlari rivojlangan bo'lib,
har bir shahar o'z mahsulotlari bilan mashhur edi.
Kulolchilik:   Rishton,   G'ijduvon,   Samarqand,   Xorazm   kulollari   sirli   sopol   idishlar   yasagan.   Rishton
kulolchiligi ko'k va firuza ranglari bilan, G'ijduvon sopollari jigarrang-sariq ohanglari bilan ajralib turgan.
To'qimachilik:   Marg'ilon   va   Namanganda   abrbandi   usulida   bo'yalgan   atlas   va   adras   to'qilgan.   Buxoro
zardo'zlari oltin ip bilan to'n, do'ppi, poyabzallarga naqsh tikkan.
Kashtachilik: Nurota, Shahrisabz, Buxoro, Samarqand so'zanalari mashhur bo'lgan; ularda gul va o'simlik
naqshlari keng qo'llanilgan.
Shuningdek,   ganchkorlik,   yog'och   o'ymakorligi,   misgarlik,   zargarlik,   pichoqchilik   (Chust   pichoqlari)
rivojlangan. Arzon fabrika mollari kirib kelishi bilan ayrim hunarlar qiyinchilikka uchragan bo'lsa-da, xalq
ustalari bu san'at an'analarini avloddan avlodga yetkazgan.
3.  1917-yilda Turkiston milliy kuchlari o'rtasida «Sho'roi Islomiya» va «Sho'roi Ulamo» tarzida 
bo'linish yuzaga kelishining sabablari va oqibatlarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Sabablar: «Sho'roi Islomiya» atrofida jadidlar — yangi usulda ta'lim olgan ziyolilar birlashgan bo'lib, ular
jamiyatni   yangilash,   demokratik   islohotlar,   muxtoriyat   va   zamonaviy   davlat   tuzumi   tarafdori   edi.
«Sho'roi   Ulamo»   esa   an'anaviy   ruhoniylarni   birlashtirdi;   ular   jamiyat   hayotini   shariat   asosida   tashkil
etish,   eski   tartiblarni   saqlashni   ustun   qo'ydi.   Ya'ni   bo'linish   jadidlar   va   qadimchilar   o'rtasidagi   avvalgi
g'oyaviy   kurashning   davomi   edi.   Bundan   tashqari,   rahbarlik   uchun   kurash   va   shaxsiy   ziddiyatlar   ham
ta'sir ko'rsatdi.
Oqibatlar:   ikkala   tashkilot   ham   Turkistonga   muxtoriyat   berilishini   qo'llab-quvvatlagan   bo'lsa-da,   ular
ko'p   masalalarda   kelisha   olmadi;   saylovlarda   bir-biriga   qarshi   chiqdi.   Milliy   kuchlarning   tarqoqligi
ularning   umumiy   siyosiy   ta'sirini   kamaytirdi.   Bundan   bolsheviklar   foydalanib,   hokimiyatni   egalladi   va
milliy kuchlarni chetlatdi.
Xulosa:   tarixiy   hal   qiluvchi   davrda   milliy   kuchlarning   birlasha   olmagani   keyinchalik   Turkiston
muxtoriyatining zaif bo'lishi va mag'lubiyatga uchrashi sabablaridan biriga aylandi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    122 O'zbekiston tarixi — 30-bilet
1.  Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi va tugatilishini bayon qiling.
 Namunaviy javob:✔
Toshkentda hokimiyat sovetlar qo'liga o'tib, mahalliy aholi vakillari hokimiyatdan chetlatilgach, 1917-yil
26–28-noyabrda   Qo'qonda   Turkiston   o'lka   musulmonlarining   IV   favqulodda   qurultoyi   bo'lib   o'tdi.
Qurultoy   27-noyabrda   Turkistonni   Rossiya   federatsiyasi   tarkibida   hududiy   muxtoriyat   deb   e'lon   qildi.
Davlat «Turkiston muxtoriyati» deb ataldi.
Qurultoyda Muvaqqat hukumat va xalq majlisi tuzildi.  Hukumatga dastlab Muhammadjon Tinishboyev,
so'ng   Mustafa   Cho'qay   rahbarlik   qildi.   Hukumat   tarkibiga   mahalliy   millatlar   vakillari   bilan   birga   rus
aholisi vakillari ham kiritildi. Muxtoriyat Ta'sis majlisini chaqirish, demokratik tuzum o'rnatishni maqsad
qilgan.
Toshkentdagi   sovet   hokimiyati   muxtoriyatni   tan   olmadi.   1918-yil   fevralda   Qo'qonga   qizil   askarlar   va
qurolli  otryadlar  yuborildi.  19–22-fevral  kunlari  shiddatli  janglardan  keyin muxtoriyat  tugatildi;  Qo'qon
shahri talon-taroj qilinib, katta qismi yondirildi, ko'plab tinch aholi halok bo'ldi.
2.  Mustafa Cho'qay hayoti va faoliyati haqida so'zlang.
 Namunaviy javob:
✔
Mustafa   Cho'qay   (1890–1941)   —   Turkiston   milliy-ozodlik   harakatining   yirik   arbobi,   siyosatchi   va
publitsist.   U   Sirdaryo   viloyatida   tug'ilgan,   Toshkent   gimnaziyasida,   so'ng   Peterburg   universitetining
huquq  fakultetida   tahsil   olgan.   Peterburgda  u   Davlat   dumasidagi  musulmon   fraksiyasi   bilan   hamkorlik
qilib, Turkiston xalqlarining huquqlarini himoya qilishda qatnashgan.
1917-yilda Turkistonga qaytib, o'lka milliy tashkilotlari faoliyatida faol ishtirok etdi. Qo'qonda Turkiston
muxtoriyati   e'lon  qilingach,   u   hukumatda   tashqi   ishlar   uchun   mas'ul   bo'ldi,   so'ngra   hukumat  raisi  etib
saylandi.
Muxtoriyat   tugatilgach,   Cho'qay   ta'qiblardan   qochib,   chet   elga   ketishga   majbur   bo'ldi.   Muhojirlikda,
asosan Fransiyada yashab, Turkistonning mustaqilligi uchun kurashni davom ettirdi: jurnallar nashr etdi,
maqola va kitoblarida sovet siyosatini tanqid qildi. U 1941-yilda Berlinda vafot etgan.
Mustafa Cho'qay hayoti Turkiston mustaqilligi g'oyasiga sadoqat namunasi hisoblanadi.
3.  Turkiston muxtoriyatining tarixiy ahamiyati va uning mag'lubiyat sabablarini tahlil qiling.
 Namunaviy javob:
✔
Tarixiy   ahamiyati:   Turkiston   muxtoriyati   mustamlaka   davridan   keyin   o'lka   xalqlarining   o'z   milliy
davlatchiligini   tiklashga   qaratilgan   birinchi   amaliy   urinishi   bo'ldi.   U   jadidlarning   ko'p   yillik   ma'rifiy
faoliyati   natijasi   edi   va   demokratik   tamoyillar   —   xalq   majlisi,   saylov,   turli   millatlar   vakillarining
hukumatda   qatnashishini   ko'zda   tutdi.   Muxtoriyat   g'oyasi   xalqning   mustaqillikka   intilishi   so'nmaganini
ko'rsatdi.
Mag'lubiyat   sabablari:   birinchidan,   muxtoriyat   hukumatining   muntazam   qo'shini,   qurol-yarog'i   va
moliyaviy   manbalari   yo'q   edi.   Ikkinchidan,   milliy   kuchlar   o'rtasida   birlik   bo'lmadi,   jadidlar   va   ulamolar
o'rtasidagi  kelishmovchiliklar  davom etdi. Uchinchidan, Toshkentdagi sovet hokimiyati temir yo'l, qurol
omborlari   va   harbiy   kuchlarni   nazorat   qilar,   Rossiyadan   yordam   olardi.   To'rtinchidan,   ocharchilik   va
iqtisodiy   tanglik   sharoitida   aholining   keng   qatlamlarini   qisqa   muddatda   safarbar   etishning   imkoni
bo'lmadi.
Oqibat:   muxtoriyat   kuch   bilan   tugatildi,   ammo   uning   g'oyalari   keyingi   milliy-ozodlik   kurashiga   ilhom
bo'ldi.
9-sinf imtihon biletlari — tayyorgarlik to'plami   |    123

9-SINF YAKUNIY IMTIHON BILETLARI: BARCHA FANLAR

Ona tili va adabiyot, Matematika, Ingliz tili, O'zbekiston tarixi — imtihon savollari va namunaviy javoblar. Tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), 2026–2027 o'quv yili

120 ta bilet × 3 savol = 360 ta savol • namunaviy javoblari bilan

Yo'riqnoma

● Ushbu tayyorgarlik to'plami 9-sinf bitiruvchilari, ota-onalar va o'qituvchilar uchun: yakuniy imtihon fanlari bo'yicha mashq biletlari va namunaviy javoblar bitta faylda jamlangan.

● Fanlar: Ona tili va adabiyot, Matematika, Ingliz tili, O'zbekiston tarixi. Har bir fan alohida bo'limda; har bir biletda 3 ta savol. Jami 120 ta bilet, 360 ta savol.

● Namunaviy javob — to'liq javobning qisqa namunasi: uni yod olmang, mazmun va tuzilishini o'rganing. Masalalarda to'liq yechim va «Javob» berilgan.

● Tavsiya: avval biletni javobga qaramasdan mustaqil ishlang (og'zaki yoki yozma), so'ng namunaviy javob bilan solishtiring va yetishmagan qismlarni darslikdan to'ldiring.

● Muhim: bu rasmiy imtihon biletlari emas, mashq to'plami. Rasmiy imtihon materiallari va imtihon shakli har yili Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi tomonidan e'lon qilinadi — o'qituvchingiz yoki rasmiy manbalardan aniqlang.