Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 143.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

A.Makadonskiy imperiyasi

Купить
1KURS ISHI Mavzu : “A.Makadonskiy imperiyasi” 2MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 4 1-BOB: ALEKSANDR MAKEDONSKIYNING HAYOTI VA HARBIY YURISHLARI ........................................................................................................... 6 1.1. Yoshligi va ta’lim olishi ................................................................................. 6 1.2. Filipp II ning o‘ldirilishi va Aleksandrning hokimiyat tepasiga kelishi ......... 8 1.3. Fors imperiyasiga yurish va Doro III bilan janglar ...................................... 10 1.4. Gavgamela janggi va Fors imperiyasining qulash ........................................ 12 1.5. Hindistonga yurish va orqaga qaytish .......................................................... 15 1.6. Aleksandrning vafoti va imperiyaning taqdiri .............................................. 17 2-BOB: IMPERIYANING SIYOSIY VA IJTIMOIY TUZILISHI ........................ 19 2.1. Imperiyaning boshqaruv tizimi ..................................................................... 19 2.2. Harbiy tizim .................................................................................................. 19 2.3 Imperiyaning parchalanishi va Aleksandr merosi ......................................... 23 3-BOB: MAKEDON IMPERIYASINING TARIXIY MEROSI VA UNING KELAJAK AVLODLARGA TA’SIRI ................................................................... 28 3.1. Aleksandr imperiyasining madaniy merosi .................................................. 28 3.2. Aleksandr Makedonskiyning harbiy va siyosiy merosi ................................ 30 3.3. Aleksandr Makedonskiyning falsafiy va ilmiy ta’siri .................................. 31 XULOSA ................................................................................................................. 32 TAQRIZ .................................................................................................................. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ............................................ 37 3ANNOTATSIYA Aleksandr Makedonskiy dunyo tarixidagi eng buyuk sarkardalardan biri bo‘lib, uning yurishlari natijasida g‘oyat ulkan imperiya tashkil topdi. Ushbu kurs ishi Aleksandr Makedonskiy imperiyasining tashkil topishi, rivojlanishi va inqirozini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda imperiyaning siyosiy, harbiy va madaniy ta’siri tahlil qilinadi. Ishning maqsadi – Makedon imperiyasining tarixiy ahamiyatini ochib berish va uning jahon tarixidagi o‘rnini aniqlashdir. ANNOTATION Alexander the Great is one of the greatest military leaders in world history, whose campaigns led to the creation of a vast empire. This coursework is dedicated to studying the formation, development, and decline of Alexander's empire. The research analyzes the political, military, and cultural impact of the empire. The main goal is to reveal the historical significance of the Macedonian Empire and determine its role in world history. 4KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Aleksandr Makedonskiy jahon tarixidagi eng buyuk sarkardalardan biri bo‘lib, uning harbiy yurishlari nafaqat Makedoniya va Yunonistonni, balki butun Yaqin Sharq, Misr, Eron va Hindiston hududlarini qamrab olgan ulkan imperiyaning tashkil topishiga olib keldi. Aleksandrning qisqa, ammo juda samarali hukmronligi natijasida Sharq va G‘arb madaniyatlari birlashdi, yunon tili va madaniyati keng tarqaldi. Bu jarayon tarixda Ellinizm davri deb nomlanadi. Bugungi kunda Aleksandr Makedonskiyning harbiy strategiyasi, davlat boshqaruvi va madaniy ta’siri ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilmoqda. Uning imperiyasi qisqa muddat hukm surgan bo‘lsa-da, qoldirgan merosi asrlar davomida saqlanib kelmoqda. Ushbu mavzuni o‘rganish bugungi geosiyosiy jarayonlarni tahlil qilish, Sharq va G‘arb o‘rtasidagi tarixiy aloqalarni chuqurroq anglash uchun muhimdir. Maqsad va vazifalar Ushbu kurs ishining maqsadi Aleksandr Makedonskiy imperiyasining tashkil topishi, rivojlanishi va inqirozini o‘rganish, shuningdek, uning jahon tarixidagi ahamiyatini ochib berishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajariladi:  Aleksandr Makedonskiyning hayoti va harbiy yurishlarini o‘rganish;  Imperiyaning siyosiy va harbiy boshqaruv tizimini tahlil qilish;  Uning madaniy va iqtisodiy islohotlarini ko‘rib chiqish;  Imperiyaning parchalanish sabablarini aniqlash va ularning oqibatlarini baholash;  Aleksandrning harbiy strategiyasining bugungi davr uchun ahamiyatini tahlil qilish. Predmet va tadqiqot obyekti 5Ushbu kurs ishining predmeti – Aleksandr Makedonskiy imperiyasining siyosiy, harbiy va madaniy jihatlari. Tadqiqot obyekti esa Makedoniyadan Hindistongacha bo‘lgan hududlarni qamrab olgan tarixiy jarayonlar bo‘lib, Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari va u olib borgan siyosat o‘rganiladi. Natijalar Ushbu tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:  Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari natijasida butun dunyoga ta’sir qilgan ulkan imperiya tashkil topgani isbotlanadi;  Uning siyosati madaniyatlar o‘rtasidagi integratsiyani kuchaytirib, yangi ellinizm davrini boshlab berganligi aniqlanadi;  Imperiyaning qisqa vaqt ichida parchalanish sabablarini ochib berish orqali vorislik muammolarining davlat barqarorligiga ta’siri tahlil qilinadi;  Aleksandr Makedonskiyning harbiy strategiyasi va davlat boshqaruvi bugungi zamonaviy geosiyosiy jarayonlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi baholanadi. Shunday qilib, Aleksandr Makedonskiy imperiyasi tarixiy jihatdan nafaqat harbiy muvaffaqiyatlari bilan, balki madaniy merosi bilan ham muhim o‘rin tutadi. Bu mavzuni o‘rganish bizga tarixiy tajribadan saboq olish va kelajak strategiyalarini shakllantirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. 61-BOB: ALEKSANDR MAKEDONSKIYNING HAYOTI VA HARBIY YURISHLARI 1.1. Yoshligi va ta’lim olishi Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi 356-yil 20-iyulda Makedoniyaning Pella shahrida tug‘ilgan. Uning otasi Filipp II , Makedoniya podshosi, onasi esa Olimpiada bo‘lib, u Epirot shohi Neoptolemning qizi edi. Aleksandr o‘z oilasidan o‘tkir aql va harbiy iste’dodni meros qilib olgan. 1 1.1-Rasm. Aleksandr Makadonskiy Bolaligi va harbiy tayyorgarlik Aleksandr bolaligidan harbiy mashg‘ulotlarga katta qiziqish bildirgan. U ot minish, qilichbozlik, jang san’ati bo‘yicha tarbiyalangan va yoshligidan o‘z jasurligi bilan ajralib turgan. Mashhur tarixchilarning yozishicha, Aleksandr Busefal ismli yovvoyi otni bo‘ysundirish orqali o‘zining katta salohiyatini namoyish etgan. Bu ot keyinchalik Aleksandrning harbiy yurishlarida sodiq hamrohi bo‘lib qolgan. Aristotel bilan ta’lim olishi Aleksandrning ta’lim olishi uning kelajakdagi shaxsiyati va siyosiy qarashlariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning eng asosiy ustozi buyuk yunon faylasufi 1 Tadqiqotlar.uz . "ALEKSANDR MAKEDONSKIY. UNING HAYOT TARIZI VA SIRLI O’LIMI." https://tadqiqotlar.uz/02/article/view/1012 7Aristotel bo‘ldi. Filipp II Aristotelni Aleksandr uchun maxsus o‘qituvchi sifatida tayinladi va unga Miez shahrida maxsus akademiya tashkil etdi. Aristotel Aleksandrga quyidagi fanlarni o‘rgatgan:  Falsafa va mantiq – Yunon faylasuflarining asarlarini o‘qitib, tanqidiy tafakkur va davlat boshqaruvi haqida bilim bergan.  Matematika va astronomiya – Aleksandr kelajakda harbiy yurishlarida geometriya va astronomik bilimlardan foydalangan.  Tibbiyot – Aleksandr o‘z qo‘shinidagi yarador askarlarni davolash uchun tibbiy bilimlarni o‘rgangan.  Adabiyot va san’at – Aristotel unga "Iliada" va "Odisseya" kabi epik dostonlarni o‘rgatgan. Aleksandr o‘z yurishlari davomida Iliada ni doimo o‘zi bilan olib yurgan va Axillesni o‘ziga o‘rnak deb bilgan. Aleksandrning Aristotel ta’sirida shakllangan dunyoqarashi unga kelajakda katta imperiyani boshqarishda yordam bergan. Uning ta’limi Sharq va G‘arb madaniyatlarini birlashtirish g‘oyasini shakllantirdi. Aleksandrning yoshligidagi xarakteri Aleksandr bolaligidan qat’iyatli, mard va harbiy strateg sifatida o‘zini namoyon etgan. U doimo o‘zini buyuk ishlarga tayyorlashga intilgan va yoshligidan buyuk sarkarda bo‘lishni maqsad qilgan. Bu davrda Aleksandr faqat nazariy bilim olmagan, balki otasi Filipp II bilan harbiy yurishlarga ham qatnashgan. Ayniqsa, u Xayroniya jangi (M. av. 338-yil) da ishtirok etib, 18 yoshida birinchi marta haqiqiy jang maydonida o‘z iste’dodini namoyon qilgan. Aleksandrning yoshligi va ta’limi uning kelajakdagi harbiy yurishlari va imperiya boshqaruvida muhim rol o‘ynagan. U Aristoteldan olgan bilimlari tufayli strategik fikrlashni o‘zlashtirdi va Sharq-G‘arb madaniyatini uyg‘unlashtirish g‘oyasini shakllantirdi. Uning bolalikdagi harbiy tayyorgarligi va intellektual rivojlanishi unga dunyoning eng buyuk sarkardalaridan biri bo‘lishga yordam berdi. 81.2. Filipp II ning o‘ldirilishi va Aleksandrning hokimiyat tepasiga kelishi Filipp II ning Makedoniyani kuchaytirishi Aleksandrning otasi Filipp II (mil. av. 382–336-yillar) Makedoniyani Yunonistonning eng qudratli davlatlaridan biriga aylantirgan buyuk podsho edi. U Makedoniya qo‘shinini isloh qilib, dunyoga mashhur Makedoniya falangasi harbiy tuzilmasini yaratdi. Bundan tashqari, u diplomatiya va harbiy yurishlar orqali Yunoniston shahar-davlatlarini o‘ziga bo‘ysundirdi. Mil. av. 338-yilda bo‘lib o‘tgan Xayroniya jangida Filipp II Afina va Fevakning birlashgan qo‘shinini tor-mor qilib, Yunoniston ustidan o‘z hukmronligini o‘rnatdi. Filipp II ning asosiy maqsadi Fors imperiyasiga yurish qilish edi. U bu yurish uchun tayyorgarlik ko‘rayotgan bir paytda, mil. av. 336-yilning kuzida to‘satdan o‘ldirildi. Filipp II ning o‘ldirilishi Filipp II qizi Kleopatra va Epirot podshosi Aleksandrning to‘yi marosimi chog‘ida o‘ldirildi. Uni o‘z soqchilari orasidan bo‘lgan Pavsoniy ismli shaxs pichoq bilan o‘ldirdi. Pavsoniy voqeadan keyin qochmoqchi bo‘ldi, ammo Filippning sarkardalari uni o‘ldirishdi. 1.2-Rasm. Filipp II 9Filippning o‘ldirilishi sabablarining bir necha talqini mavjud: 1. Shaxsiy adovat – Pavsoniy shaxsiy kelishmovchilik tufayli Filippdan qasos olgan bo‘lishi mumkin. 2. Saroy fitnasi – Filippning ikkinchi rafiqasi Kleopatra va uning amakisi Attal Aleksandrni taxtdan chetlashtirishga harakat qilgan. Olimpiada va Aleksandrning tarafdorlari bu fitnaga qarshi chora ko‘rgan bo‘lishi mumkin. 3. Forslarning aralashuvi – Ba’zi tarixchilar Fors shohi Doro III bu suiqasd ortida turgan deb taxmin qilishadi, chunki Filipp II Fors imperiyasiga yurish boshlash arafasida edi. Aleksandrning taxtga kelishi Filipp II vafotidan so‘ng, 20 yoshli Aleksandr taxtga da’vogarlik qildi. Biroq, bu jarayon silliq kechmadi. Makedoniyaning zodagonlari, yunon shahar- davlatlari va Filipp II ning sobiq ittifoqchilari yangi podshoning kuchsizligidan foydalanmoqchi bo‘ldilar. Aleksandr otasi tomonidan tayyorlab ketilgan kuchli qo‘shin va o‘zining qat’iyatli xarakteri tufayli tezda vaziyatni nazorat ostiga oldi. U birinchi navbatda quyidagi ishlarni amalga oshirdi: 2 1. Taxtga bo‘lgan da’volarni yo‘q qilish – Aleksandr otasining ikkinchi rafiqasi Kleopatra va uning farzandlarini o‘ldirib, Makedoniya taxtiga yagona da’vogar ekanini ko‘rsatdi. 2. Makedoniya zodagonlarining sodiqligini ta ’ minlash – U otasining ishonchli sarkardalarini o ‘ z tomoniga og ‘ dirib , qo ‘ shin ustidan nazoratni qo ‘ lga oldi . 3. Yunoniston qo ‘ zg ‘ olonlarini bostirish – Filipp II ning o ‘ limi yunon shahar - davlatlari orasida isyonlarni keltirib chiqardi . Aleksandr bu qo ‘ zg ‘ olonlarni shafqatsiz bostirdi . Ayniqsa , Fevak shahrining yo ‘ q qilinishi yunonlarga Aleksandrning kuchini namoyish etdi . 2 Abiturtest.uz . "Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari haqida batafsil." https://abiturtest.uz/mavzular/aleksandr-makedonskiyning-harbiy-yurishlari/ 10Aleksandrning Yunoniston ustidan nazoratni tiklashi Filipp II vafotidan so ‘ ng , Afina va Fevak Aleksandrga qarshi qo ‘ zg ‘ olon ko ‘ tardi . Ularning fikricha, yosh podshoni mag‘lub etish oson bo‘ladi. Ammo Aleksandr tezkor harakat qilib, qisqa muddat ichida qo‘zg‘olonlarni bostirdi. Mil. av. 335-yilda Fevak shahri butunlay vayron qilindi, aholisi esa qullikka sotildi . Afina va boshqa shahar-davlatlar Aleksandrning kuch-qudratini ko‘rib, unga bo‘ysunishga majbur bo‘ldilar. Yunoniston ustidan to‘liq nazoratni tiklagan Aleksandr otasining asosiy rejasini davom ettirishga qaror qildi – Fors imperiyasiga yurish boshlash! Filipp II ning to‘satdan o‘ldirilishi Aleksandr uchun katta sinov bo‘ldi. Ammo u tezda o‘zini kuchli rahbar sifatida namoyon etdi va qisqa vaqt ichida taxtni mustahkamladi. Yunoniston ustidan nazoratni tiklaganidan so‘ng, u o‘zining eng katta maqsadi – Fors imperiyasini zabt etish yo‘lida harakat boshladi. Keyingi bo‘limda Aleksandrning Fors imperiyasiga yurishlari va uning harbiy g‘alabalari haqida so‘z yuritiladi. 1.3. Fors imperiyasiga yurish va Doro III bilan janglar Aleksandr Makedonskiy taxtga chiqqach, otasi Filipp II ning asosiy rejasi – Fors imperiyasini zabt etish g‘oyasini davom ettirishga qaror qildi. Bu imperiya o‘sha davrning eng katta va qudratli davlatlaridan biri bo‘lib, unga Doro III podsholik qilardi. Aleksandr miloddan avvalgi 334-yilda o‘z qo‘shini bilan Fors imperiyasiga yurish boshladi va bir necha yirik janglarda g‘alaba qozondi. Granik jang (M. av. 334-yil) – Aleksandrning birinchi g‘alabasi Aleksandr Makedoniyadan sharqqa yo‘l olib, Kichik Osiyo hududiga bostirib kirdi. Forslarning birinchi himoya chizig‘i Granik daryosi bo‘yida joylashgan edi. Fors qo‘shini Aleksandrning yurishini to‘xtatish uchun daryoning narigi tomonida joylashdi. Jang tafsilotlari  Aleksandr o‘z qo‘shinini uch qismga bo‘ldi va daryoni kesib o‘tishga harakat qildi. 11 Fors qo‘shini unga qarshilik ko‘rsatgan bo‘lsa-da, Aleksandrning shaxsiy jasorati va falanga taktikasi natijasida Makedoniya qo‘shini g‘alaba qozondi.  Bu jangda Forsning ko ‘ plab sarkardalari halok bo ‘ ldi yoki asirga olindi . Natijalar  Kichik Osiyo shaharlarining aksariyati Aleksandrga bo ‘ ysundi .  Yunon madaniyati Sharqqa tarqala boshladi.  Aleksandr Fors imperiyasiga chuqurroq bostirib kirish uchun yo‘l ochdi. Issus jang (M. av. 333-yil) – Aleksandr va Doro III ning birinchi to‘qnashuvi Fors shohi Doro III Aleksandrning muvaffaqiyatlarini to‘xtatish uchun katta qo‘shin to‘pladi. U Aleksandrni Kichik Osiyoda siqib chiqarish maqsadida unga qarshi yurish boshladi. Ikki qo‘shin Issus hududida uchrashdi. Jang tafsilotlari  Doro III ning qo‘shini Aleksandrnikidan ko‘p edi, ammo u tor vodiy hududida joylashgani uchun katta afzallik yo‘q edi.  Aleksandr dushmanning o‘ng qanotiga kuchli zarba berdi va Doro III ni jang maydonidan qochishga majbur qildi.  Doro III ning oilasi (onasi, rafiqasi va bolalari) asirga olindi. Natijalar  Doro III ning obro‘si tushdi va Fors imperiyasida unga nisbatan ishonchsizlik paydo bo‘ldi.  Aleksandr Fors imperiyasining janubiy viloyatlariga yo‘l ochdi.  Forslarning katta boyliklari Makedoniya qo‘shinining qo‘liga o‘tdi. Gavgamela jang (M. av. 331-yil) – Aleksandrning Fors imperiyasini zabt etishi Issusdagi mag‘lubiyatdan so‘ng, Doro III yangi qo‘shin to‘plab, Aleksandrga qarshi chiqdi. Bu safar jang Gavgamela tekisligida bo‘lib o‘tdi va bu Aleksandrning eng muhim g‘alabalaridan biri bo‘ldi. Jang tafsilotlari  Fors qo ‘ shini son jihatdan Makedoniya qo ‘ shinidan ancha ustun edi , lekin Aleksandrning harbiy strategiyasi g ‘ alabani ta ’ minladi . 12 Aleksandr o ‘ rtadagi bo ‘ shliqdan foydalanib , Doro III ning markaziy safini yorib o ‘ tdi .  Doro III yana jang maydonini tark etdi , bu esa Fors qo ‘ shinining to ‘ liq parchalanishiga olib keldi . Natijalar  Bu g ‘ alabadan keyin Aleksandr Fors imperiyasining poytaxtlariga ( Vavilon , Suza va Persepol ) yurish boshladi .  Fors imperiyasining markaziy hududlari Aleksandr qo‘liga o‘tdi.  Doro III o‘z generallari tomonidan o‘ldirildi va Aleksandr Fors imperiyasining rasmiy hukmdoriga aylandi. Aleksandr Makedonskiyning Fors imperiyasiga yurishi dunyo tarixidagi eng muhim harbiy kampaniyalardan biri bo‘ldi. Granik, Issus va Gavgamela janglaridagi g‘alabalar orqali u butun Fors imperiyasini egalladi va o‘zini Sharq va G‘arbning buyuk hukmdori sifatida ko‘rsatdi. Fors shohi Doro III ning o‘limidan so‘ng, Aleksandr butun imperiyani o‘z boshqaruviga oldi va yangi dunyo tartibini yaratishga kirishdi. Keyingi bo‘limda Aleksandrning Sharqiy yurishlari, Hindistonga safari va uning imperiyasini qanday boshqargani haqida so‘z yuritamiz. 3 1.4. Gavgamela janggi va Fors imperiyasining qulash Miloddan avvalgi 331-yil 1-oktyabrda bo‘lib o‘tgan Gavgamela jangi Aleksandr Makedonskiyning eng muhim g‘alabalaridan biri bo‘ldi. Bu jang natijasida Fors imperiyasining taqdiri hal bo‘ldi va Aleksandr Yaqin Sharqning yagona hukmdoriga aylandi. 3 Tarix.uz . "Aleksandr, Iskandar Maqduniy." https://www.tarix.uz/aleksandr-iskandar- maqduniy.html 131.3-Rasm. Gavgamela jangi Gavgamela jangining sabablari Aleksandr Makedonskiy Issus jangida (M. av. 333-yil) Doro III ni mag‘lub etganidan keyin, Fors shohi o‘z imperiyasini saqlab qolish uchun yana katta qo‘shin yig‘ishga harakat qildi. U o‘z askarlarini Gavgamela tekisligida , hozirgi Iroq hududida joylashtirdi. Doro III bu jangga nihoyatda jiddiy tayyorgarlik ko‘rdi:  Fors qo‘shinida taxminan 200 000 – 300 000 askar bor edi.  Ularda jang aravalari va fil qo‘shinlari ham bor edi.  Doro III Aleksandr qo‘shinini qurshab olish uchun katta maydonda joylashishni rejalashtirdi. Aleksandr esa 40 000 askar va 7 000 otliq qo‘shin bilan jangga kirdi, ammo uning asosiy ustunligi harbiy strategiya va intizom edi. Gavgamela jangining borishi 1. Jang maydonining tayyorlanishi Doro III o‘z qo‘shinlarini keng maydonda joylashtirib, Aleksandrning harakatlarini cheklashni rejalashtirdi. U maxsus aravalar bilan maydonni tekislab, jang boshlanishidan oldin Aleksandr qo‘shiniga zarba berishga tayyor edi. Aleksandr esa quyidagicha harakat qildi:  U qo‘shinini chap va o‘ng qanotga keng yoydi. 14 Markazda Makedoniya falangasi joylashdi.  O‘ng qanotda esa Aleksandrning eng kuchli otliq qo‘shini (g‘azablangan otliq harbiy bo‘linma) joylashdi. 2. Jang boshlanishi Jang boshlanganda Aleksandr o ‘ z qo ‘ shinining o ‘ ng qanoti bilan sekin harakat qildi va Fors qo ‘ shinining chap qanotini chalg ‘ itdi . Doro III esa Aleksandrning bu harakatidan xavotir olib , o ‘ z qo ‘ shinlarining bir qismini u tomon yo ‘ naltirdi .  Fors aravalari Makedoniya safi tomon bostirib bordi , ammo Aleksandrning askarlari bu hujumni muvaffaqiyatli qaytardi .  Makedoniya falangasi oldinga siljib , Doro III ning markaziy qo ‘ shiniga qattiq zarba berdi .  Aleksandrning o ‘ ng qanoti bo ‘ sh qolgan dushman markaziga hujum qilib , Doro III ni chekinishga majbur qildi . 3. Doro III ning qochishi va Fors qo ‘ shinining parchalanishi Doro III jang maydonini tark etgach , Fors qo ‘ shinida tartibsizlik boshlandi . Aleksandr va uning otliq qo‘shini Doro III ning markaziy safini butunlay tor-mor etdi. Makedoniya qo‘shini forslarni ta’qib qilib, ularni yoppasiga qochishga majbur qildi. Gavgamela jangining natijalari 1. Fors imperiyasining qulashiga sabab bo‘ldi o Doro III jangda mag‘lubiyatga uchragach, Fors imperiyasining asosiy poytaxtlari (Vavilon, Suza, Persepol) Aleksandrning qo‘liga o‘tdi. o Fors zodagonlari Doro III ga bo‘lgan ishonchini yo‘qotdi va ba’zilari unga qarshi chiqdi. 2. Aleksandr Fors imperiyasining rasmiy hukmdoriga aylandi o G‘alabadan so‘ng, Aleksandr Vavilonga tantanali ravishda kirdi va Fors imperiyasining boyliklarini egalladi. o U o‘zini Fors shohlari kabi “Yer va Osmon hukmdori” deb e’lon qildi. 153. Doro III ning o‘ldirilishi o Doro III jangdan qochib ketganidan keyin , uning generallaridan biri Bess unga xiyonat qildi va uni o ‘ ldirdi . o Aleksandr Doro III ning o‘ligini topib, uni shohga munosib ravishda dafn ettirdi. 4. Fors imperiyasining oxiri o Persepol (Fors imperiyasining madaniy markazi) Aleksandr tomonidan yoqib yuborildi. o Fors imperiyasining qolgan hududlari ham asta-sekin Aleksandrga bo‘ysundirildi. Gavgamela jangi Aleksandr Makedonskiy uchun hal qiluvchi g‘alaba bo‘ldi. Bu jang Fors imperiyasining qulashiga va Aleksandrning Sharqdagi mutlaq hukmronligiga olib keldi. Jang natijasida Aleksandr Fors imperiyasining poytaxtlarini egalladi, Doro III o‘ldirildi va Aleksandr Yaqin Sharqning yangi hukmdoriga aylandi. Keyingi bo‘limda Aleksandrning Hindistonga yurishi va uning imperiyasining kengayishi haqida so‘z yuritiladi. 1.5. Hindistonga yurish va orqaga qaytish Gavgamela jangidan so‘ng, Aleksandr Makedonskiy Fors imperiyasining poytaxtlarini egallab, o‘zini Sharq va G‘arbning hukmdori deb e’lon qildi. Biroq u o‘z yurishlarini davom ettirib, yanada sharqqa – Hindiston tomon harakat qilishga qaror qildi. Uning maqsadi dunyoning eng chekka hududlarigacha borib, o‘z imperiyasini yanada kengaytirish edi. Hindistonga yurish (M. av. 327–325-yillar) Aleksandr Makedonskiy o‘z qo‘shini bilan m. av. 327-yilda Hindiston hududiga kirdi. O‘sha paytda Hindiston mayda qirolliklarga bo‘lingan bo‘lib, u yerda ko‘plab mahalliy hukmdorlar hukmronlik qilardi. Aleksandr Hind daryosi bo‘ylab harakat qilib, mahalliy podshohlarga qarshi jang olib bordi. Gidsp daryosidagi jang (M. av. 326-yil) – Por qirolligi bilan jang 16Aleksandrning eng muhim janglaridan biri hind podshosi Por (Puru) bilan bo‘ldi. Jang Gidsp (Jhelum) daryosi bo‘yida yuz berdi. Jangning borishi  Podsho Por katta armiyaga ega bo ‘ lib , jang maydonida fil qo ‘ shinlari dan foydalandi .  Aleksandr kechasi daryodan o ‘ tib , hind qo ‘ shinini kutilmaganda hujum qilish orqali yengdi .  Podsho Por shaxsan jangga tushdi va qattiq qarshilik ko ‘ rsatdi , ammo mag ‘ lubiyatga uchradi .  Jang tugagach , Aleksandr Porni o ‘ ldirish o ‘ rniga , uni o ‘ z viloyatining hukmdori qilib qoldirdi . Natijalari  Aleksandr Hindiston hududida o‘z hukmronligini o‘rnatdi.  Makedoniya qo‘shini Hindistonning ichkarisiga chuqurroq kirib bordi.  Hind madaniyati va yunon madaniyati o‘rtasida aloqa kuchaydi. Aleksandrning orqaga qaytishi (M. av. 325–324-yillar) Aleksandr Hindistonda yurishlarini davom ettirishni xohladi, ammo uning qo‘shini charchagan edi. Makedon askarlari endi yana jang qilishni istamay, Aleksandrni orqaga qaytishga majbur qildi. 4 Orqaga qaytish yo‘nalishi  Aleksandr qo ‘ shini Ind daryosi bo ‘ ylab janubga qarab harakat qildi .  U Makran sahrosidan o ‘ tib , forsiylar eriga qaytdi .  Yurish chog ‘ ida ko ‘ plab askarlar ochlik va kasalliklardan vafot etdi . Aleksandr Makedonskiyning Hindistonga yurishi uning eng katta harbiy ekspeditsiyalaridan biri bo ‘ ldi . Gidsp jangida u Hindiston qirolliklarini zabt etishga muvaffaq bo ‘ ldi , ammo uning armiyasi ortga qaytishni talab qilgani uchun Hindistonning sharqiy hududlariga kira olmadi . Hindistondan qaytish vaqtida 4 Azkurs.org . "Antik dunyo tarixida makedoniyalik Iskandar Zulqarnayn (Aleksandr...)." https://azkurs.org/antik-dunyo-tarixida-makedoniyalik-iskandar-zulqarnayn-aleksan.html 17Makedoniya qo ‘ shini og ‘ ir sharoitlarga duch keldi , lekin Aleksandr o ‘ z imperiyasining Forsdagi markaziga qaytishga muvaffaq bo ‘ ldi . Keyingi bo ‘ limda Aleksandrning hukmronligi , siyosiy islohotlari va vafoti haqida so ‘ z yuritiladi . 1.6. Aleksandrning vafoti va imperiyaning taqdiri Aleksandr Makedonskiy o ‘ z yurishlarini yakunlab , Hindistondan qaytgach , Fors imperiyasining markaziy shaharlari – Vavilon , Suza va Persepolga qaytib keldi . U o ‘ z imperiyasini mustahkamlash , ma ’ muriy islohotlar o ‘ tkazish va yangi yurishlarga tayyorgarlik ko ‘ rish bilan shug ‘ ullandi . Biroq , uzoq davom etgan harbiy yurishlar , charchoq va turli kasalliklar uning sog ‘ lig ‘ iga salbiy ta ’ sir ko ‘ rsatdi . Aleksandrning vafoti ( M . av . 323- yil , 10- iyun ) Aleksandr Makedonskiy m . av . 323- yilning iyun oyida Vavilonda kutilmaganda og ‘ ir kasal bo ‘ lib qoldi . Uning kasalligi sabablari haqida turli taxminlar mavjud:  Suv yoki ovqatdan zaharlanish – Ba’zi tarixchilar Aleksandr o‘z dushmanlari tomonidan zaharlangan bo‘lishi mumkin deb taxmin qilishadi.  Malariya yoki tif – U Hindistondan qaytgach , tropik kasalliklarga chalingan bo ‘ lishi mumkin .  Spirtli ichimliklarni ortiqcha iste ’ mol qilish – Uning o ‘ limiga haddan tashqari ko ‘ p ichish sabab bo ‘ lgani ham taxmin qilinadi . Kasallikdan so ‘ ng 10 kun davomida uning ahvoli yomonlashdi va m . av . 323- yil 10- iyun kuni u 32 yoshida vafot etdi . So‘nggi so‘zlari va voris muammosi Aleksandrning vafotidan oldin sarkardalar undan: “Kim imperiyani boshqaradi?” deb so‘raganlarida, u “Eng kuchli odam” deb javob bergan. Bu esa uning aniq voris qoldirmaganini anglatardi. Aleksandr vafotidan keyin imperiyaning taqdiri Aleksandrning to‘satdan vafot etishi uning ulkan imperiyasida hokimiyat bo‘linishiga sabab bo‘ldi. Uning o‘g‘li yo‘q edi, sarkardalar esa kim imperator 18bo‘lishi borasida kelishuvga erisha olmadilar. Natijada, uning imperiyasi voris davlatlarga bo‘linib ketdi. Diadoxlar urushlari (M. av. 322–281-yillar) Aleksandrning eng yaqin sarkardalari – diadokhlar (grekcha: “merosxo‘rlar”) uning imperiyasini bo‘lib olish uchun uzoq yillar davomida urush olib bordilar. Asosiy voris davlatlar quyidagicha taqsimlandi: 1. Ptolemeylar davlati ( Misr ) – Aleksandrning sarkardalaridan biri Ptolemey I Misrni egallab , o ‘ z sulolasini barpo etdi . Uning avlodlari 300 yildan ortiq hukmronlik qildi. 2. Selefklar davlati ( Fors , Suriya va Sharqiy hududlar ) – Seleuk I Nikator Aleksandrning sharqiy yurishlari natijasida bosib olingan hududlarni egalladi . 3. Antigonidlar davlati ( Makedoniya va Yunoniston ) – Antigon I Aleksandrning vatanida hukmronlik qildi . Bundan tashqari , Pergam va Bactriya kabi mustaqil qirolliklar ham paydo bo ‘ ldi . Aleksandrning vafoti uning imperiyasining parchalanishiga olib keldi. U o‘zining yorqin harbiy yurishlari orqali Sharq va G‘arbni birlashtirishga harakat qilgan bo‘lsa-da, uning imperiyasi uzoq yashamadi. Shunga qaramay, Aleksandr madaniy merosi juda katta bo‘ldi:  Yunon madaniyati Sharqqa tarqaldi ( Ellinizm davri boshlandi ).  Aleksandriya shahri ilm-fan va madaniyat markaziga aylandi.  Uning harbiy strategiyalari keyingi asrlarda sarkardalar uchun namuna bo‘ldi. Shunday qilib, Aleksandr Makedonskiy qisqa, ammo ulkan tarixiy meros qoldirdi. U jahon tarixidagi eng buyuk sarkardalardan biri sifatida nom qozondi. 192-BOB: IMPERIYANING SIYOSIY VA IJTIMOIY TUZILISHI Aleksandr Makedonskiy qisqa vaqt ichida ulkan imperiya barpo etgan bo‘lsa-da, bu hududlarning boshqaruvini samarali tashkil etish muhim masala edi. Uning imperiyasining siyosiy va ijtimoiy tuzilishi yunon-makedon an’analari bilan Sharqiy monarxiya uslubining uyg‘unlashuvidan iborat edi. 5 2.1. Imperiyaning boshqaruv tizimi Aleksandrning imperiyasi Yunoniston, Fors, Misr va Hindiston hududlarini o‘z ichiga olgan ulkan davlat edi. Uning boshqaruv tizimi quyidagilarga asoslangan edi: 1. Markaziy hokimiyat – Aleksandrning shaxsiy hokimiyati mutlaq monarxiya shaklida bo‘lib, u o‘zini nafaqat Yunoniston va Makedoniya, balki Fors shohlari kabi "Xudolar o‘g‘li" deb hisoblagan. 2. Viloyatlar boshqaruvi ( Satraplik tizimi ) – Aleksandr Fors imperiyasining boshqaruv tizimini o ‘ z imperiyasida saqlab qoldi . o Imperiya bir necha satrapliklarga (viloyatlarga) bo‘lingan. o Har bir satraplikni satrap (viloyat hokimi) boshqargan. o Yunon-makedon zodagonlari satraplar bilan birga ishlash uchun tayinlangan. 3. Mintaqaviy avtonomiya – Mahalliy hukmdorlar va diniy yetakchilarga ma’lum mustaqillik berilgan, ayniqsa Misr va Hindistonda. Aleksandr mahalliy madaniyat va boshqaruv tizimlariga hurmat bilan qarab, ularni imperiyasiga moslashtirishga harakat qilgan. 2.2. Harbiy tizim Aleksandr imperiyasining mustahkamligi uning kuchli va intizomli armiyasiga bog‘liq edi. Uning harbiy tizimi quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat edi: 5 Greelane.com . "Aleksandr Makedonskiy o'quv qo'llanma." https://www.greelane.com/uz/gumanitar-fanlar/tarix-va-madaniyat/alexander-the-great-study- guide-116811 201. Makedoniyalik falanga – Og‘ir qurollangan piyodalar, uzun nayzalar bilan jihozlangan. 2. Otliq qo‘shin – Aleksandr o‘z yurishlarida eng yaxshi jangchilarni otliq qo‘shin sifatida ishlatgan. 3. Fors va boshqa xalqlarning qo‘shilishi – Aleksandr mahalliy xalqlarning askarlarini ham o‘z armiyasiga qabul qilib, aralash qo‘shin yaratgan. Aleksandr harbiy yurishlar vaqtida ham doimiy ravishda yangi shaharlar barpo etgan. Bu shaharlar strategik nuqtalarda joylashgan bo‘lib, harbiy va siyosiy nazoratni ta’minlagan. 2.1-Rasm.Makadoniyalik falanga Ijtimoiy tuzilish va madaniy integratsiya Aleksandr o‘z imperiyasidagi turli xalqlarni birlashtirishga harakat qilgan. U Sharq va G‘arb madaniyatlarini uyg‘unlashtirishni istagan va buni amalga oshirish uchun quyidagi siyosatlarni yuritgan: 1. Aralash nikoh siyosati o Aleksandr o‘z askarlarining mahalliy ayollar bilan turmush qurishini rag‘batlantirgan. o O‘zi fors malikasi Roksana bilan turmush qurgan. o Uning sarkardalari fors zodagon ayollariga uylanishga majbur qilingan. 212. Ellinizmning tarqalishi o Aleksandr bosib olgan hududlarda yunon madaniyatini keng yoygan. o Yunon tili davlat va diplomatiya tili sifatida foydalanilgan. o Ilm-fan, san’at va me’morchilik rivojlangan. 3. Aleksandriya shaharlarining tashkil etilishi o Aleksandr o‘z nomi bilan atalgan 70 dan ortiq shahar barpo etgan. o Eng mashhuri Misrdagi Aleksandriya bo‘lib, u keyinchalik dunyoning ilmiy va madaniy markaziga aylangan. Din va mafkura Aleksandr o‘z imperiyasida turli din va e’tiqodlarga hurmat bilan qaragan. U o‘zini nafaqat Yunoniston va Makedoniya hukmdori, balki Sharqdagi "Xudolar farzandi" deb e’lon qilgan.  Misrda u Amon-Ra xudosi o‘g‘li deb tan olingan.  Forslarda u qadimgi shohlar an’anasini davom ettirish orqali o‘z hokimiyatini mustahkamlashga harakat qilgan.  Yunon va mahalliy dinlar uyg‘unlashib, ellinizm nomli yangi madaniy davr boshlangan. Aleksandr Makedonskiyning imperiyasi nafaqat harbiy g‘alabalarga, balki mustahkam siyosiy va ijtimoiy tizimga ham asoslangan edi. U o‘z imperiyasini boshqarishda yunon-makedon an’analari bilan fors va sharqiy monarxiya uslublarini uyg‘unlashtirdi. Biroq, uning vafotidan so‘ng, imperiyaning siyosiy va ijtimoiy barqarorligi yo‘qolib, hokimiyat uchun kurash boshlangan. Shunga qaramay, Aleksandr asos solgan ellinizm madaniyati ming yillar davomida jahon sivilizatsiyasiga ta’sir ko‘rsatdi. Keyingi bo‘limda Aleksandr imperiyasining madaniy merosi va ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi haqida so‘z yuritamiz. Aleksandrning vafoti va vorislik muammosi 22Aleksandr Makedonskiy dunyo tarixidagi eng buyuk harbiy sarkardalardan biri bo‘lib, qisqa umrida ulkan imperiya barpo etdi. Ammo uning to‘satdan vafoti imperiyani murakkab vorislik muammosiga olib keldi. U o‘zidan so‘ng barqaror hokimiyat tizimini shakllantirmaganligi sababli, uning sarkardalari o‘rtasida qonli urushlar boshlandi. Aleksandrning vafoti (M. av. 323-yil, 10-iyun) M. av. 323-yilning 10-iyunida Aleksandr Vavilonda vafot etdi. Uning kasalligi sabablari haqida turli taxminlar mavjud: 1. Zaharlanish – Ba’zi tarixchilar Aleksandrning o‘z dushmanlari tomonidan zaharlangan bo‘lishi mumkin deb hisoblashadi. 2. Tabiiy kasalliklar – Tif, malariya yoki boshqa yuqumli kasallik sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin. 3. Spirtli ichimliklar va haddan tashqari zo‘riqish – Aleksandr muntazam ravishda ichimlik iste’mol qilgan va og‘ir sharoitlarda uzoq yurishlar qilgan. Uning o‘limi oldidan sarkardalari undan: “Kim imperiyani boshqaradi?” deb so‘raganlarida, u “Eng kuchli odam” deb javob bergan. Bu esa aniq voris yo‘qligini anglatardi. Vorislik muammosi va imperiyaning bo‘linishi Aleksandrning qonuniy vorisi yo‘q edi. U vafot etganda rafiqasi Roksana homilador edi, ammo tug‘ilmagan farzand imperiyani boshqara olmas edi. Shu sababli, uning eng yaqin sarkardalari – diadokhlar (merosxo‘rlar) imperiya ustidan nazorat o‘rnatish uchun kurash boshladilar. 6 Diadokhlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar Aleksandrning generallari imperiyani qanday boshqarish masalasida ikkiga bo‘lindi: 1. Aleksandr oilasi tarafdorlari – Ular imperiyani Aleksandrning farzandi yoki yaqin qarindoshlariga berilishini istagan. 6 Tarix.sinaps.uz . "Aleksandr – Tarix." https://tarix.sinaps.uz/hodisa/aleksandr/ 232. Diadokh sarkardalar – Ular imperiyani o‘zaro bo‘lish va mustaqil hukmronlik qilishni xohlagan. Imperiya vaqtincha ikkita voris – Aleksandrning jinnilikka moyil ukasi Filipp III va uning hali tug‘ilmagan farzandi Aleksandr IV nomidan boshqarildi. Biroq, tez orada diadokhlar o‘zaro urushlarni boshlab yubordilar. Diadokhlar urushlari (M. av. 322–281-yillar) Aleksandrning sobiq sarkardalari imperiya hududlarini nazorat qilish uchun bir necha o‘n yillik urushlar olib bordilar. Bu jarayon Diadokhlar urushlari deb nomlanib, imperiyani quyidagi mustaqil qirolliklarga bo‘lishga olib keldi: 1. Ptolemeylar davlati (Misr, m. av. 305–30-yillar) o Aleksandrning generali Ptolemey I Soter Misrni egallab, o‘z sulolasini barpo etdi. o Ptolemeylar 300 yildan ortiq hukmronlik qildi. o Uning avlodlari orasida mashhur Kleopatra VII ham bor edi. 2. Selefklar davlati (Fors, Mesopotamiya va Markaziy Osiyo, m. av. 312– 63-yillar) o Seleuk I Nikator Aleksandrning sharqiy yurishlari natijasida bosib olingan hududlarni egalladi. o Uning davlati keyinchalik Rim va Parfiya tomonidan bosib olindi. 3. Antigonidlar davlati (Makedoniya va Yunoniston, m. av. 306–168-yillar) o Antigon I Monofalmos va uning avlodlari Yunoniston va Makedoniyada hukmronlik qildi. o Keyinchalik Rim respublikasi tomonidan tor-mor etildi. Bundan tashqari, Pergam va Bactriya kabi mustaqil qirolliklar ham paydo bo‘ldi. 2.3 Imperiyaning parchalanishi va Aleksandr merosi Aleksandrning imperiyasi uzoq yashamadi. Uning sarkardalari imperiyani saqlab qolishga uringan bo‘lsa-da, oxir-oqibat u bir necha qirolliklarga bo‘linib ketdi. Ammo Aleksandrning ta’siri uzoq vaqt davom etgan: 1. Ellinizm davrining boshlanishi o Aleksandr bosib olgan hududlarda yunon madaniyati keng yoyildi. 24o Yunon tili diplomatiya va savdo tili sifatida muhim o‘rin egalladi. o Sharq va G‘arb madaniyatlari o‘zaro aralashdi. 2. Ilm-fan va san’atning rivojlanishi o Aleksandriya (Misr) ilmiy va madaniy markazga aylandi. o Evklid geometriyani rivojlantirdi, Arximed fizikani o‘rgandi. o Teatr, haykaltaroshlik va me’morchilik rivojlandi. 3. Harbiy strategiya va siyosiy meros o Aleksandrning harbiy taktikalaridan keyingi asrlarning sarkardalari, jumladan, Yuliy Sezar va Napoleon Bonapart o‘rganishgan. o Uning g‘oyasi – G‘arb va Sharqni birlashtirish – keyingi imperiyalar uchun ilhom manbai bo‘ldi. Aleksandr Makedonskiy o‘zidan keyin buyuk imperiya qoldirdi, ammo u vafot etgach, vorislik masalasi imperiyaning parchalanishiga olib keldi. Uning sarkardalari imperiyani bo‘lishib olish uchun uzoq yillar davomida urush olib bordilar. Shunga qaramay, Aleksandrning madaniy va siyosiy merosi uzoq vaqt saqlanib qoldi. Aleksandr vafotidan so‘ng uning orzusi – dunyoni yagona imperiya ostida birlashtirish – amalga oshmadi, lekin ellinizm deb nomlangan yangi madaniy davr boshlandi. Bu davr Sharq va G‘arb madaniyatlarining uyg‘unlashishiga olib keldi va keyingi avlodlarga katta ta’sir ko‘rsatdi. Keyingi bo‘limda Aleksandr imperiyasining madaniy va ilmiy merosi haqida so‘z yuritamiz. Diadokhlarning o‘zaro urushlari va imperiyaning bo‘linishi Aleksandr Makedonskiy vafot etgach (M. av. 323-yil), uning ulkan imperiyasi murakkab vorislik inqiroziga duch keldi. Aleksandr o‘zidan aniq voris qoldirmaganligi sababli, uning eng yaqin sarkardalari – diadokhlar (merosxo‘rlar) imperiyani nazorat qilish uchun uzoq davom etgan urushlarga kirishdilar. Bu jarayon Diadokhlar urushlari deb nomlanadi va u imperiyaning bo‘linib ketishiga sabab bo‘ldi. 251. Vorislik bo‘yicha ilk qarorlar Aleksandrning o‘limidan so‘ng, uning eng yaqin qo‘mondoni va sodiq qo‘riqchisi Perdikka vaqtinchalik hukmdor sifatida tan olindi. U imperiyani quyidagicha boshqarishni rejalashtirdi:  Aleksandrning hali tug‘ilmagan farzandi (Aleksandr IV) va ukasi Filipp III Arrey (aqliy zaif edi) rasmiy shoh deb e’lon qilindi.  Perdikka bosh vazir va regent sifatida harbiy va siyosiy hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi.  Imperiyaning asosiy hududlari diadokhlarga ajratib berildi: o Ptolemey – Misr o Seleuk – Mesopotamiya o Lisimax – Trakiya o Antigon I Monofalmos – Kichik Osiyo o Kassandr – Makedoniya va Yunoniston Ammo bu kelishuv uzoq davom etmadi. Diadokhlar o‘z mustaqil hokimiyatlarini o‘rnatish uchun o‘zaro urushlarni boshladilar. 2. Diadokhlar urushlari (M. av. 322–281-yillar) Diadokhlar o‘rtasidagi urushlar 40 yildan ortiq davom etdi va imperiyaning yakuniy bo‘linishiga olib keldi. 26Birinchi diadokhlar urushi (M. av. 322–320-yillar)  Perdikka diadokhlarni birlashtirishga harakat qildi, lekin Ptolemey unga qarshi chiqdi.  Perdikka Misrga yurish qildi, lekin muvaffaqiyatsizlikka uchradi va o‘z askarlari tomonidan o‘ldirildi.  Antipatr yangi regent bo‘lib, hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi. Bu urush natijasida diadokhlar yanada mustaqil harakat qila boshladi. 7 Ikkinchi diadokhlar urushi (M. av. 319–315-yillar)  Antipatr vafot etdi va uning o‘g‘li Kassandr Makedoniyada hokimiyatni egallash uchun kurash boshladi.  Antigon I Monofalmos Kichik Osiyo, Suriya va Yunoniston ustidan hukmronlik qilishga intildi.  Ptolemey, Seleuk va Lisimax Antigonga qarshi ittifoq tuzdilar. Uchinchi diadokhlar urushi (M. av. 314–311-yillar)  Antigon I Monofalmos diadokhlar ustidan yagona hukmdor bo‘lishni xohladi.  U Ptolemey, Seleuk va Kassandrga qarshi kurashdi. 7 Wikipedia . "Aleksandr." https://uz.wikipedia.org/wiki/AleksandrBeshinchi diadokhlar urushi Uchinchi diadokhlar urushi Ikkinchi diadokhlar urushi Birinchi diadokhlar urushi To‘rtinchi diadokhlar urushi 27 Urush natijasida hech bir tomon mutlaq g‘alabaga erisha olmadi va vaqtinchalik sulh tuzildi. To‘rtinchi diadokhlar urushi (M. av. 308–301-yillar)  Antigon va uning o‘g‘li Demetriy harbiy kuchlarini birlashtirdi va Makedoniya taxtiga da’vogarlik qildi.  Ptolemey, Seleuk, Lisimax va Kassandr Antigonni yo‘q qilish uchun birlashdi.  Ipsos jangi (M. av. 301-yil) – Antigon halok bo‘ldi va uning hududlari raqiblari o‘rtasida bo‘lib olindi. Bu jang Aleksandr imperiyasining butunlay bo‘linishiga sabab bo‘ldi. Beshinchi diadokhlar urushi (M. av. 281-yil)  Lisimax va Seleuk oxirgi yirik urushni olib bordilar.  Kurupedion jangi (M. av. 281-yil) – Lisimax o‘ldirildi va Seleuk g‘alaba qozondi.  Ammo Seleuk ham o‘sha yilning o‘zida o‘ldirildi. Shundan so‘ng, Aleksandrning imperiyasi bir necha mustaqil qirolliklarga bo‘linib ketdi. 3. Imperiyaning yakuniy bo‘linishi Diadokhlar urushlari natijasida Aleksandr Makedonskiy imperiyasi quyidagi mustaqil davlatlarga ajraldi: 1. Ptolemeylar davlati (Misr, m. av. 305–30-yillar) o Ptolemey I Soter Misrni egalladi va mustaqil qirollik barpo etdi. o Ptolemeylar sulolasi Misrda Rim bosib olguncha hukmronlik qildi. 2. Selefklar imperiyasi (Suriya, Mesopotamiya va Sharqiy hududlar, m. av. 312–63-yillar) o Seleuk I Nikator Fors va Markaziy Osiyo hududlarini egalladi. o Keyinchalik Rim va Parfiya tomonidan bosib olindi. 3. Antigonidlar davlati (Makedoniya va Yunoniston, m. av. 306–168-yillar) o Antigon II Gonat Makedoniyada hukmronlik qildi. o Rim tomonidan mag‘lubiyatga uchraguncha mustaqil bo‘ldi. 284. Pergam qirolligi (Kichik Osiyo, m. av. 283–133-yillar) o Mustaqil davlat sifatida ajralib chiqdi va Rimga bo‘ysundi. 5. Baqtriya va Hindiston Yunon qirolliklari (m. av. 250–100-yillar) o Yunon-makedon generallari Markaziy Osiyoda mustaqil davlatlar tuzdilar. Aleksandr Makedonskiy vafot etgach, uning ulkan imperiyasi sarkardalar o‘rtasidagi o‘zaro kurashlar tufayli parchalanib ketdi. Diadokhlar urushlari natijasida imperiya Ptolemeylar, Selefklar va Antigonidlar kabi mustaqil qirolliklarga bo‘linib ketdi. Shunga qaramay, Aleksandr imperiyasi ellinizm madaniyatining rivojlanishiga asos soldi. Yunon tili va madaniyati Sharqqa tarqaldi, Misrdagi Aleksandriya , Fors va Hindistondagi yunon ta’siri tarixiy ahamiyat kasb etdi. 3-BOB: MAKEDON IMPERIYASINING TARIXIY MEROSI VA UNING KELAJAK AVLODLARGA TA’SIRI Aleksandr Makedonskiy tomonidan barpo etilgan imperiya harbiy yurishlari va siyosiy boshqaruvi bilan cheklanib qolmay, madaniy, ilmiy va falsafiy meros orqali butun dunyo sivilizatsiyasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning yurishlari Sharq va G‘arb sivilizatsiyalarining uyg‘unlashuviga olib kelgan bo‘lsa, ellinizm madaniyati orqali ilm-fan, san’at, arxitektura va falsafa sohalarida inqilobiy o‘zgarishlar yuz berdi. 3.1. Aleksandr imperiyasining madaniy merosi Ellinizm davri va madaniy uyg‘unlik 293.1-Rasm. Ellinizm davri Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari natijasida Yunoniston, Misr, Fors va Hindiston madaniyatlari o‘zaro aralashib, yangi madaniy muhit – ellinizm shakllandi. Bu davrda:  Yunon tili xalqaro tilga aylandi va ilmiy, falsafiy asarlar ko‘plab tillarga tarjima qilindi.  Sharq va G‘arb an’analari uyg‘unlashib, yangi falsafiy oqimlar va san’at uslublari paydo bo‘ldi.  Ellinizm san’ati klassik yunon san’ati va sharqona nafislikni o‘zida mujassam etdi (masalan, Pergam va Aleksandriya haykaltaroshlik maktablari).  Sharq va G‘arb dinlari bir-biriga ta’sir o‘tkazib, ko‘plab sintezlangan diniy oqimlar paydo bo‘ldi. Aleksandriya – ilm-fan markazi Aleksandr asos solgan shaharlar ichida Misrdagi Aleksandriya eng mashhur bo‘ldi. Bu shahar ellinizm davrining ilm-fan, falsafa va madaniyat markaziga aylandi. 30 Aleksandriya kutubxonasi – antik dunyoning eng katta ilmiy markazi bo‘lib, bu yerda yunon, misr, hind va fors olimlari ilmiy izlanishlar olib borgan.  Matematika va astronomiya – Evklid (geometriyaning asoschisi) va Eratosfen (Yerning radiusini hisoblagan) kabi olimlar Aleksandriyada yashab ijod qilgan.  Tibbiyot – Galen va Gippokrat tibbiyot sohasida katta yutuqlarga erishib, keyingi asrlar meditsinasiga asos solgan. 8 3.2. Aleksandr Makedonskiyning harbiy va siyosiy merosi Harbiy strategiyalar va innovatsiyalar Aleksandr Makedonskiy harbiy san’atni rivojlantirib, o‘z davrida eng ilg‘or taktikalarni joriy qildi:  Falanga – Yunon falangasi (ixcham joylashgan piyoda askarlar tizimi) yanada mukammallashtirildi.  Otliq qo‘shinlar – Aleksandr otliq qo‘shinlardan strategik ustunlik uchun foydalangan.  Ko‘p millatli armiyalar – mahalliy xalqlarni ham qo‘shib, universal harbiy tizim yaratgan.  Harbiy yurishlar tezligi – qisqa muddatda ulkan hududlarni egallash qobiliyati unga raqiblari ustidan ustunlik berdi. Aleksandrning harbiy strategiyalari keyinchalik Rim imperiyasi, Napoleon, va zamonaviy harbiy san’atga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Imperiyani boshqarish uslubi Aleksandr davlat boshqaruv tizimida yunon va sharq uslublarini birlashtirdi:  Fors byurokratiyasidan foydalandi, lekin yunon-demokratik tamoyillarni saqlab qoldi. 8 Kh-davron.uz . "Aleksandr Makedonskiy | Xurshid Davron kutubxonasi." https://kh- davron.uz/tag/aleksandr-makedonskiy 31 Mahalliy xalqlar bilan hamkorlik siyosati olib bordi, ularni davlat boshqaruviga jalb etdi.  Aralash nikohlar siyosati – yunon va mahalliy zodagonlar o‘rtasida nikohlar tuzish orqali imperiyaning barqarorligini ta’minlashga harakat qildi. Bu tizim keyinchalik Rim imperiyasi va boshqa imperiyalar tomonidan o‘zlashtirildi. 3.3. Aleksandr Makedonskiyning falsafiy va ilmiy ta’siri Aristotel va Aleksandr Aleksandrning yoshligida ustozlaridan biri buyuk yunon faylasufi Aristotel bo‘lgan. Aristotelning siyosiy va falsafiy g‘oyalari Aleksandrning boshqaruv uslubiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. 3.2-Rasm. Aristotel va Aleksandr  Empirik ilmiy yondashuv – Aleksandr tabiat, geografiya va antropologiyaga katta qiziqish bildirgan.  Tadqiqot ekspeditsiyalari – u harbiy yurishlar davomida ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirgan (masalan, Hindiston va Markaziy Osiyodagi flora va fauna bo‘yicha tadqiqotlar).  Dunyoqarashning kengayishi – yunon falsafasi Sharq tafakkuri bilan boyib, yangi ilmiy paradigmalarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. 32Aleksandr imperiyasi va din Aleksandr o‘zini "Zeusning o‘g‘li" deb e’lon qilgan va bu bilan o‘z hukmronligini ilohiylashtirishga harakat qilgan. Bu yondashuv Rim imperatorlari tomonidan ham qabul qilingan va imperatorlar o‘zlarini xudoning vakillari sifatida ko‘rsatganlar. Shuningdek, Aleksandrning Sharq va G‘arb madaniyatlarini birlashtirish siyosati keyinchalik Islom sivilizatsiyasining gullab-yashnashiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Aleksandr Makedonskiyning imperiyasi qisqa muddat ichida parchalansa ham, uning madaniy, harbiy va siyosiy merosi asrlar davomida insoniyat tarixiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. 1. Madaniy ta’sir – Ellinizm madaniyati san’at, falsafa, ilm-fan va dinlar sintezini yaratdi. 2. Harbiy ta’sir – Aleksandrning jang taktikalari Rim imperiyasi, Napoleon va zamonaviy armiya strategiyalariga ta’sir qildi. 3. Siyosiy boshqaruv – Mahalliy xalqlar bilan hamkorlik, byurokratik tizim va aralash nikoh siyosati keyingi imperiyalar tomonidan qo‘llanildi. 4. Ilm-fan va falsafa – Aleksandriya ilmiy markazga aylandi va Aristotel ta’limoti butun dunyoga tarqaldi. Aleksandr Makedonskiy shaxsiyati tarixdagi eng buyuk hukmdorlardan biri sifatida baholanadi. Uning yurishlari natijasida insoniyatning tafakkur doirasi kengaydi, madaniyatlar birlashdi va sivilizatsiyalar o‘zaro ta’sirlashish jarayoniga kirdi. XULOSA Aleksandr Makedonskiy insoniyat tarixidagi eng buyuk sarkardalardan biri bo‘lib, qisqa umriga qaramay, ulkan hududlarni zabt etib, sivilizatsiyalar o‘rtasida madaniy, siyosiy va iqtisodiy aloqalarni o‘rnatdi. Uning harbiy yurishlari natijasida yunon, fors, misr va hind madaniyatlari o‘zaro aralashib, ellinizm davri 33shakllandi. Bu esa ilm-fan, san’at va falsafa sohalarida yangi taraqqiyot bosqichiga olib keldi. Aleksandrning harbiy taktikasi keyingi asrlar davomida Rim imperiyasidan tortib, Napoleon qo‘shinlari va zamonaviy armiyalar tomonidan ham o‘rganildi. Uning davlat boshqaruvi tamoyillari esa turli imperiyalar, jumladan, Rim va Islom xalifaligi tomonidan qo‘llanildi. Imperiyaning qisqa umr ko‘rishiga sabablar:  Aleksandrning kutilmaganda vafot etishi va aniq voris qoldirmagani.  Uning generallari (diadokhlar) o‘rtasida hokimiyat uchun kurashlar.  Turli millat va madaniyatlarni yagona boshqaruv tizimida saqlash qiyinligi. Biroq shunga qaramay, Aleksandrning tarixiy ta’siri uzoq yillar davomida sezilib, uning madaniyati, falsafasi va harbiy strategiyalari butun dunyoga yoyildi. Tavsiyalar 1. Aleksandr Makedonskiy merosini chuqur o‘rganish o Uning harbiy strategiyalari zamonaviy harbiy san’atda ham qo‘llanilmoqda. Bu borada tarixiy tajribalarni tahlil qilish foydali bo‘ladi. o Aleksandr imperiyasining madaniy uyg‘unlashuv tajribasi globalizatsiya jarayonlari uchun muhim saboqlarni beradi. 2. Ellinizm madaniyatining ilmiy va madaniy merosini chuqur o‘rganish o Aleksandriya kutubxonasi va ellinizm ilmiy markazlari ta’sirini o‘rganish bugungi ilm-fan taraqqiyotiga qanday ta’sir qilganini tushunish uchun muhimdir. o Yunon falsafasi va sharq tafakkuri uyg‘unligining bugungi dunyoga ta’sirini tahlil qilish lozim. 3. Aleksandr Makedonskiy faoliyatini zamonaviy xalqaro munosabatlar nuqtayi nazaridan o‘rganish o Uning imperiyasi turli millatlarni yagona boshqaruv ostida birlashtirishga uringan ilk tajribalardan biri bo‘lib, bugungi xalqaro hamkorlik va integratsiya jarayonlari uchun qimmatli saboqlar beradi. 344. Aleksandrning boshqaruv tizimi va davlatni markazlashtrish usullarini o‘rganish o Uning siyosiy boshqaruvi diadokhlar imperiyasida qanday o‘zgarishlarga sabab bo‘lgani haqida keng tadqiqotlar olib borish tavsiya etiladi. Aleksandr Makedonskiyning yurishlari, imperiyasi va merosi bugungi kunda ham ko‘plab tarixchilar, siyosatshunoslar va harbiy mutaxassislar tomonidan o‘rganilmoqda. Uning hayoti insoniyat tarixidagi eng katta burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, bizga madaniy va strategik rivojlanishning ahamiyatini yana bir bor eslatadi. 35TAQRIZ Ushbu kurs ishi "Aleksandr Makedonskiy imperiyasi" mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda buyuk sarkardaning hayoti, harbiy yurishlari, imperiyaning siyosiy va ijtimoiy tuzilishi hamda uning tarixiy merosi tahlil qilingan. Ish ilmiy-tarixiy yondashuv asosida yozilgan bo‘lib, mavzuga oid dolzarb ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan. Tahlil qilingan asosiy jihatlar:  Aleksandr Makedonskiyning yoshlik yillari va ta’lim olishi haqida batafsil ma’lumot berilgan, uning Aristotel bilan aloqalari va ilmiy bilimlarga ega bo‘lishi ta’kidlangan.  Filipp II ning o‘ldirilishi va Aleksandrning hokimiyatga kelishi jarayoni aniq tasvirlangan, u qanday qilib otasining siyosatini davom ettirib, Makedoniyani kuchli davlatga aylantirgani ko‘rsatib berilgan.  Fors imperiyasiga yurishlar va Doro III bilan janglar , Gavgamela jangining natijalari, Fors imperiyasining qulash jarayoni keng yoritilgan.  Hindistonga yurish va qaytish jarayoni , Aleksandrning qo‘shinlari orasida yuzaga kelgan muammolar va uning o‘limidan keyingi voqealar tahlil qilingan.  Imperiyaning siyosiy va ijtimoiy tuzilishi haqida aniq ma’lumotlar keltirilgan.  Aleksandr vafoti va vorislik muammosi , uning generallari o‘rtasida kelib chiqqan diadokhlar urushlari va imperiyaning bo‘linishi jarayonlari mukammal yoritilgan.  Aleksandr imperiyasining tarixiy merosi va kelajak avlodlarga ta’siri haqida qimmatli xulosalar berilgan. Kurs ishi ilmiy-nazariy va tarixiy manbalarga asoslangan holda yozilgan bo‘lib, yaxshi tuzilgan, mantiqiy ketma-ketlikda yoritilgan va aniq dalillarga tayanilgan. Ishning asosiy afzalliklaridan biri – mavzuni nafaqat tarixiy nuqtayi 36nazardan, balki Aleksandr Makedonskiyning ta’siri va merosi doirasida ham tahlil qilgani. Tavsiya: Ushbu kurs ishi tarix fanidan tahsil olayotgan talabalar va Aleksandr Makedonskiy mavzusini o‘rganayotganlar uchun foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Kelgusida mavzuni yanada chuqurroq yoritish uchun zamonaviy tadqiqotlar, arxeologik topilmalar va Aleksandrning madaniy ta’siri haqida kengroq tahlillar kiritish tavsiya etiladi. Umuman olganda, kurs ishi yaxshi yozilgan, ilmiy talablarga javob beradi va mavzuni yoritish darajasi yuqori. Shu sababli mazkur ish ijobiy baholanishi mumkin. Taqrizchi: ___________ (Ism-sharf) ___________ (Lavozim) ___________ (Sana) 37FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. Abiturtest.uz . "Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari haqida batafsil." https://abiturtest.uz/mavzular/aleksandr-makedonskiyning-harbiy- yurishlari/ 2. Azkurs.org . "Antik dunyo tarixida makedoniyalik Iskandar Zulqarnayn (Aleksandr...)." https://azkurs.org/antik-dunyo-tarixida-makedoniyalik- iskandar-zulqarnayn-aleksan.html 3. Greelane.com . "Aleksandr Makedonskiy o'quv qo'llanma." https://www.greelane.com/uz/gumanitar-fanlar/tarix-va-madaniyat/alexander -the-great-study-guide-116811 4. Kh-davron.uz . "Aleksandr Makedonskiy | Xurshid Davron kutubxonasi." https://kh-davron.uz/tag/aleksandr-makedonskiy 5. Namdu.uz . "Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi." https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/01/NamDU-ARM-9209- Aliksandir_makedonskiyning_yurishlari_yonalishlari_.pdf 6. Savol-javob.com . "Aleksandr Makedonskiy." https://www.savol- javob.com/aleksandr-makedonskiy/ 7. Tarix.uz . "Aleksandr, Iskandar Maqduniy." https://www.tarix.uz/aleksandr- iskandar-maqduniy.html 8. Tarix.sinaps.uz . "Aleksandr – Tarix." https://tarix.sinaps.uz/hodisa/aleksandr/ 9. Tadqiqotlar.uz . "ALEKSANDR MAKEDONSKIY. UNING HAYOT TARIZI VA SIRLI O’LIMI." https://tadqiqotlar.uz/02/article/view/1012 10. Wikipedia . "Aleksandr." https://uz.wikipedia.org/wiki/Aleksandr

MUNDARIJA

KIRISH

1-BOB: ALEKSANDR MAKEDONSKIYNING HAYOTI VA HARBIY YURISHLARI

1.1. Yoshligi va ta’lim olishi

1.2. Filipp II ning o‘ldirilishi va Aleksandrning hokimiyat tepasiga kelishi

1.3. Fors imperiyasiga yurish va Doro III bilan janglar

1.4. Gavgamela janggi va Fors imperiyasining qulash

1.5. Hindistonga yurish va orqaga qaytish

1.6. Aleksandrning vafoti va imperiyaning taqdiri

2-BOB: IMPERIYANING SIYOSIY VA IJTIMOIY TUZILISHI

2.1. Imperiyaning boshqaruv tizimi

2.2. Harbiy tizim

2.3 Imperiyaning parchalanishi va Aleksandr merosi

3-BOB: MAKEDON IMPERIYASINING TARIXIY MEROSI VA UNING KELAJAK AVLODLARGA TA’SIRI

3.1. Aleksandr imperiyasining madaniy merosi

3.2. Aleksandr Makedonskiyning harbiy va siyosiy merosi

3.3. Aleksandr Makedonskiyning falsafiy va ilmiy ta’siri

XULOSA

TAQRIZ

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

ANNOTATSIYA

Купить