A. Nasr Forobiyning “Fanlarning kelib chiqishi” risolasi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	73.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

A. Nasr Forobiyning “Fanlarning kelib chiqishi” risolasi

Купить

MAVZU: A. Nasr Forobiyning “Fanlarning
kelib chiqishi” risolasi

Reja:

1. Forobiyning asarlari haqida ma’lumot.

2. Forobiyning “Fanlarning kelib chiqishi”
risolasi haqida ma’lumot.

3. Asarning mazmuni.


Forobiy 160 dan ortiq asar yozgan. Lekin ularning aksariyati bizgacha yetib
kelmagan. Shunga qaramay , mavjud risolalarining o'ziyoq uning buyuk olim
ekanligidan dalolat beradi.
Forobiyning asosiy asarlari: "Falsafani o'rganishdan oldin nimani bilish kerakligi
to'g'risida", "Falsafiy savollar va ularga javoblar", "Ensiklopediyadan mantiq
bo'limining bir qismi", "Ta'liqot" (sharhlar), "Inson a'zolari haqida risola", "Bo'shliq
haqida maqola", "Donolik asoslari", "Falsafaning ma'nosi va kelib chiqishi",
"Hayvon a'zolari, funksiyasi va potensiyasi", "Mantiq to'g'risidagi risolaga
muqaddima", "Mantiq ilmiga kirish", "Ilmlarning kelib chiqishi haqida", "Musiqa
haqida katta kitob", "Baxt-saodatga erishuv haqida", "Masalalar mohiyati", "Buyuk
kishilarning naqllari", "Ilmlar hisobi", "Hikmat ma'nolari", "Aql to'g'risida", "Ilmlar
va san'atlar fazilati", "Qonunlar haqida kitob", "Substansiya haqida so'z", "Falak
harakatining doimiyligi haqida", "She'r va qofiyalar haqida so'z", "Ritorika haqida
kitob", "Hajm va miqdor haqida so'z", "Musiqa haqida so'z", "Fizika usullari haqida
kitob", "Fazilatli xulqlar", "Fozil shahar aholisining fikrlari", "Jismlar va
aksidensiyalarning ibtidosi haqida", "Aristotel "Metafizika" kitobining maqsadi
to'g'risida" va boshqalar. Forobiy asarlari 20-asrning 70—80-yillarida Toshkent va
Olmaotada "Falsafiy risolalar", "Mantiqiy risolalar", "Matematik risolalar", "Ijtimoiy-
axloqiy risolalar", "Tadqiqotlar va tarjimalar" nomlari ostida rus tilida nashr
etilgan.


Forobi y ning il m-fan oldidagi x izmat laridan biri uni ng y unon mut afak k i rlari
asarlarini sharhlaganligi v a ularni y angi g'oy alar bilan boy it ganli gidir.
A lloma, eng av v al o, Arast u asarlariga sharhlar bit gan, uning nat urfalsafi y
g'oy alarining t arg'ibot chisi v a dav omchisi sifat i da t anilgan. Forobiy ning,
shuni ngdek , A fl ot un, A lek sandr A frodiziy sk iy, Yev k li d, Pt olemey, Porfi riy
asarlariga ham sharhlar y ozganl igi ma'lum. Bulardan t ashqari, Gippok rat ,
Epik ur, Anak sagor, Diogen, X risipp, A rist ipp, Suqrot , Zenon asarlaridan
xabardor bo'lgan hamda epik urchilar, st oik lar, pifagorchi lar, k inik lar
mak t abl arini y ax shi bilgan.
Forobi y o'rt a asrda muk ammal hi soblangan ilmlar t asnifi ni y arat di. U
" Ilmlarning k eli b chiqishi haqida" , " Ilmlarning t asnifi haqida" nomli
ri sol alarida o'sha dav rda ma'lum bo'lgan 30 ga y aqin ilm sohasining t av sifi
v a t afsilot ini bay on qili b berdi. Mut afak k ir t abiat v a inson organi zmi ga xos
bo'lgan t abii y j aray onl arni o'rganuv chi ilm sohalarini birinchi o'ringa qo'y di.


Forobiy ilmlarni t asnifl ashda borliq xususiyat larining t ahlilidan v a ularning fanda ak s
et ishidan k elib chiqadi. Uning t asnifi , eng av v alo, t abiat ni, t afak k ur v a nut qni, t il v a
mant iqni o'rganishga qarat ilgan. Forobiy ga k o'ra, ilmlarning t asnifi dan maqsad
haqiqat ni o'rganish v a t asdiqlashdan, uni yolg'ondan farqlashdan iborat . Olimning
fi k richa, fanlar v a umuman bilimlar borliqdan k elib chiqib , borliqni uzoq v aqt o'rganish
asosida t o'planib boradi. Turli ilmlar bir-birini ink or qilmay di, balk i o'zaro bir-biri bilan
bog'liq holda riv ojlanadi. Ular duny oni idrok qilishga v a insonlarning baxt -saodat ga
erishishiga qarat ilgandir.
Forobiy ning fanlar t asnifi da t abiiy v a ijt imoiy fanlar o'z v azifasiga k o'ra bir- biridan
farq qiladi. Masalan, mat emat ik a, t abiat -shunoslik v a met afi zik a ilmlari inson aql-
zak ov at ini boy it ishga xizmat qiladi, grammat ik a, she'riyat v a mant iq esa fanlardan
t o'g'ri foy dalanishni, bilimlarni boshqalarga t o'g'ri t ushunt irish, y a'ni aqliy t arbiya
uchun xizmat qiladi. Siy osat , axloqshunoslik v a pedagogik aga oid bilimlar k ishilarning
jamoaga birlashuv i, ijt imoiy hayot ning qonun v a qoidalarini o'rgat adi. X ullas,
Forobiy ning ilmlar t asnifi t o'g'risidagi ma'lumot i o'rt a asrda t urli fanlarning riv ojida
muhim ahamiyat ga ega bo'ldi, k ey ingi dav rlarda y ashagan olimlar uchun qo'llanma
v azifasini o't adi.


Forobiy borliq muammosini " v ujudi v ojib" v a " v ujudi mumk in t a'limot idan k elib
chiqqan holda t ushunt iradi. Uningcha, " v ujudi v ojib" barcha mav jud yok i paydo bo'lishi
mumk in bo'lgan narsa, jism v a moddalarning birinchi sababchisidir. Forobiy Allohga
birinchi sabab, birinchi mohiyat , deb t a'rif beradi. Alloh birinchi sabab sifat ida boshqa
sabab v a t urt k iga muht oj emas. U y arat adi, lek in boshqa narsalar t omonidan
yarat ilmay di. " Vujudi mumk in" esa barcha y arat ilgan, mav jud bo'lgan v a yarat ilajak
narsa v a ashy olarni anglat adi. Forobiy t abiat , ashy o v a jismlarning t urli shak llari
muayy an izchillik v a zaruriyat bo'y icha y uz beradigan t adrijiy jarayonlar asosida pay do
bo'ladi, deb hisoblay di. But un mav judot ni sabab- oqibat nuqt ai nazaridan 6 daraja
(sabab)ga bo'ladi: Alloh — birinchi sabab, ik k inchi sabab esa osmon jismlari, so'ng faol
aql, jon (an-nafs), shak l (as-surat ), podda yok i ashyolar (al-modda). Alloh—v ojibul
v ujud, ya'ni zaruriy mav judlik bo'lsa, qolganlari — v ujudi mumk in, y a'ni jmk oniy
mav jud narsalardir. Bular bir-biri bilan sababiy bog'langan. Alloh, y a'ni " v ujudi v ojib"
birinchi bo'lib aqli faolni y arat adi. Aql esa har bir say yoraga xos aqlni y arat adi. Eng
so'nggi samov iy aql nat ijasida Yerdagi aql- ruh v a barcha moddiy jismlar, y a'ni 4 unsur:
t uproq, hav o, olov, suv pay do bo'ladi. 4 unsurdan esa nabot ot olami, hayv onot olami ,
inson zot i v a not irik t abiat v ujudga k eladi. Organik olamga o'simlik ruhi, hay v oniy ruh
v a insoniy ruh xosdir.


.Farobiy ning “ baxt saodat ga elt uv chi risola” nomli k it obini o’qish.
Forobiy duny oqarashida ijt imoiy -siy osiy v a axloqiy fi k rlar ham muhim o'rinni
egallay di. Allomaning " Baxt -saodat ga erishuv haqida" , " Fozil shahar aholisining
fi k rlari" , " Baxt - saodat ga erishuv y o'llari haqida risola" , " Buy uk k ishilarning
naqllari" , " Musiqa haqida k at t a k it ob" , " Fuqarolik siy osat i" v a boshqa asarlari
jamiy at v a uni boshqarish, axloq-odob v a t a'lim-t arbiy a masalalariga
bag'ishlangan.
Forobiy Yaqin v a O'rt a Sharq mamlak at lari fay lasufl ari orasida birinchi bo'lib,
jamiy at ning k elib chiqishi, uning maqsad v a v azifalari haqidagi t a'limot ni ishlab
chiqdi. O'rt a asr sharoit ida jamiy at t abiiy rav ishda k elib chiqqanligini, inson faqat
boshqalar y ordamida hay ot qiy inchilik lariga qarshi k urasha olishi mumk inligini
asoslab berdi. Forobiy fi k richa, shaharlar insonlarning jamoa bo'lib uy ushishining
oliy shak li bo'lib, unda insoniy bark amol bo'lib y et ishishi uchun zaruriy sharoit lar
bo'ladi. Forobiy insonlar t abiiy eht iy oj nat ijasida o'zaro birlashib, jamoani t ashk il
qilganligini alohida t a'k idlay di.


Forobiy ulug' gumanist , insonparv ar fay lasuf sifat ida inson qadr-qimmat ini
k amsit uv chi v a o'zga mamlak at larni bosib olishga asoslangan jamiy at ga qarshi
chiqadi. Mut afak k ir odamlami t inch-t ot uv v a o'zaro hamk orlik da y ashashga,
insonparv ar bo'lishga da'v at et adi.
Forobiy ning e't iborga sazov or fi k rlaridan biri jamiy at t araq-qiy ot ida geografi k
muhit ning o'rni masalasidir. Uning o'y lashicha, k ishilarning muay y an hududda
y ashashi ularning t urmush t arzi, urf-odat lari, axloqi, xulq-odobiga t a'sir
k o'rsat adi, jamoaga birlashuv iga y ordam beradi. U muk ammal jamiy at
t o'g'risidagi t a'limot ida odamlarni t urli guruhlarga ajrat adi. Bunda u insonlarni
qay si dinga e't iqod qilishiga, irqiga qarab emas, balk i aqliy qobiliy at i, bilimi, ilm-
fanga qiziqishini inobat ga oladi. Forobiy din inson k amolot iga , ma'rif at ga xizmat
qilishi lozim, degan fi ler t arafdori. U islom diniga, Qur 'onga k at t a hurmat bilan
qaradi. Dinni k ishilarni xulq- odobga o'rgat uv chi manba deb bildi. A y ni v aqt da
undan o'z g'arazli v a shaxsiy manfaat lari y o'lida foy dalanuv chi, jaholat ga
undov chilarning fi k riga qo'shilmadi.


Forobiy inson fazilat larini t ug'ma v a y ashash jaray onida
pay do bo'ladigan fazilat larga bo'ladi. Olimning fi k richa,
t ug'ma fazilat larga insonning o't a o't k ir zehnliligi, biror
narsani bilishga o't a qobiliy at liligi k iradi. Lek in t ug'ma
fazilat lar hay ot da k am uchray di. Asosiy axloqiy fazilat larni
odam y ashash dav omida egallay di. Tug'ma fazilat li
odamlar ham t arbiy aga muht oj. Agar unday odamni
t arbiy alab v a t o'g'ri y o'lga solib t urilmasa, uning qobiliy at i
t ezda so'nib qolishi mumk in. Tug'ma qobiliy at ham nisbiy
t ushunchadir. Ba'zi k ishilar t ug'ma qobiliy at ini ishga solib
y axshi nat ijaga erishsa, boshqalari y omon nat ijaga
erishishi mumk in.


Qadi mi y zami nimi zda but un olamga dong t arat gan k o’pgina buy uk siy mol ar y ashagan. Turli
sohalarda qamusi y bil imga ega bo’l gan Abu A li ibn Sino shunday zot lardan biridir.
Ibn Si no merosi haqida gap borganda t urli manbalarda uning 450 asari t i lga olinadi. Bizning
zamonimizgacha bulardan 240 t asi y et ib k el gan. SHul ardan 150 t asi pedagogik muammolarga doir
asarl ardir. « Kit ob ash-ishorat v at -t anbi hot » , « Donishnoma» , « Insof» , « Hi k mat al -mashri qiy n» ,
« Mant iq» , « Beruniy bil an sav ol-j av obl ar» I bn Sinoning falsafi y asarlari qat ori ga k iradi. « A sh-
shi fo» v a « Tib qonunlari» da ham pedagogik mul ohazal ar bor.
Hay y ibn Yak zonni k o’pchi lik sharhl ov chil ar, jumladan, A .Irisov ham –Faol A ql t imsoli deb
t ushunadil ar. Uning fi k richa, faol aql rahnamoli gida i lm-fan cho’qqi larini egall ash mumk in.
Asar qahramoni bunday dey di: « Ancha mahal gacha u (Hay y i bn YAk zon) bil an har xi l il m
sohalarida masalalar ay t ishardik v a ul arning haqiqat ini t ushunt irib beri shi ni so’rardi k . N i hoy at
farosat i lmiga y et di k . U, bi z k eli b t o’xt agan farosat i lmi dan gap boshl ab, bunday dey di : - « Farosat
ilmi foy dasi na qd bo’lgan i lmlardandir. Sen bu il mni bil ib olsang, u senga odamlarning o’zl ari
y ashi ri b y urgan fe’l u at v orlari ni bi ldi radi. Mana shu farosat ning bildirishi nat i jasi da unga
boy lani b qol arsan y ok i y uz o’girarsan. Farosat i lmi sening o’zingni, asli ngda bor t ug’ma
xi slat lari ng, o’zgart i rilmagan t abiat laringni k o’z o’nginga k el t iri b qo’y adi . Agar senga farosat ning
t uzat uv chi qo’l i t egsa, sen juda o’t k ir bo’l ib k et asan. A gar (farosat qil masa) seni bi ror al doqchi
(hislaring, sezgil aring y ok i y omon odat laring) y o’ldan ozdi ri b, alday ol sa, t uzog’i ga t ushasan...»


Forobiy musiqani inson t arbi y asiga t a'sir qi luv chi omill ardan bin deb bildi . U
musiqani insonga nafosat , est et ik zav q bag'ishlov chi , his-t uy g'ul ari v a ax loqini
t arbiy alov chi muhim v osit a, deb hi soblay di. Mut afak k ir " Musiqa haqi da k at t a
k it ob" noml i k o'p jil dli asarida musiqa nazariy asi v a t arix i, t urli musiqa
asbobl ari, k uy l ar v a ulaming ichk i t uzili shi , t ov ushlar, rit ml ar, ohangl ar haqida
ma'lumot berdi . Yuqoridagi asarida o't mishdagi musi qashunos v a
t adqiqot chilar musiqa t araqqiy ot i ga k at t a hissa qo'shganli gini alohida qay d
qi ladi. Shuningdek , k uy lar uy g'unli gi, k uy ij ro et ish usul lari haqida so'z
y urit adi . Riv oy at larda k elt irili shi cha, Forobiy y angi musiqa asbobi y arat gan,
k uy bast alagan , mohir sozanda si fat ida nom chiqargan. Forobiy ning
ay t ishicha, musiqiy t asav v urlar inson ruhining eng nozik j oy idan qay nab
chiqib, ohang holi da sezgi quv v at l ari ga t a'sir qiladi.

A. Nasr Forobiyning “Fanlarning kelib chiqishi” risolasi

Купить