Abdulla Oripov she’riyatida so’z va obraz - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	946.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Abdulla Oripov she’riyatida so’z va obraz

Купить

Abdulla Oripov she r’ iyat i d a s o ’ z va obraz
MAGISTRLIK D I S S E R T A S I YASI
MUN DARIJ A
KIRISH 3
………………………………………………………………
I. Bob. SO ZNING SEHRLI SALOHIYATI
‘
1 .1. Obraz yaratishda o xshatishlarning o ziga xosligi
‘ ‘ ............. 8 ……
1.2. Shoir she riyatida kontrast obrazlar ..
’ …… ..................................... 20
Bob yuzasidan xulosalar. ....... 30
……………………………………
II. Bob. SO ZNING POETIK MA NO JILOLARI
‘ ’
2.1. Maqollardan foydalanishdagi shoirning o ziga xosligi . ......31
‘ ………
2.2. Ma noni kuchayishida takror so zlarning o rni
’ ‘ ‘ .. ……… ............. 42
Bob yuzasidan xulosalar .. ………………………………… ....... 47
…
III. Bob. SO Z VA OBRAZNING METAFORIK TALQINI
‘
3. 1. So zning poetik xususiyatlari
‘ ……… ………………… .. …… ……… 49
3.2. So z va obrazning badiiy nutqdagi o rni
‘ ‘ ...70 …………………………
Bob yuzasidan xulosalar .... 88
…………………………………………
UMIMIY XULOSA 89
……………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R O ’ YXATI
…………………
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida 60-yillar
avlodining alohida o‘rni bor. Bu avlod ijodida milliy o‘zlikni anglash, Vatanni
e zozlash, milliy urf-odatlarni targ ib-tashviq qilish, milliy his-tuyg ularni’ ‘ ‘
tarannum etish tamoyillari yetakchilik qilar edi. Davrning tabiiy bir ehtiyoji bu
avlod zimmasiga an’anaviy she’riyatni yangilash va badiiy tafakkurda
teranlashuvdek o`lkan bir vazifani yuklagan edi. Ijod ahli xalq diliga yaqinlashdi,
xalqning dardu alamlariga sheriklik tuyg ularini ilgari surdi; ramzlar vositasida
‘
o‘z millatining tutqunlikdan ozod bo‘lishdek ezgu istagini bayon qildi. Bu avlod
vakillari ijodida badiiy san’atning ko‘plab turlarida qalam tebratuvchi ijodkor ahli
yetishib chiqdi. Haqiqatan ham ...yozuvchilik bu oddiy kasb emas, peshonaga
“ –
yozilgan taqdir. Uning maktabi ham, dorulfununi ham bitta. U ham bo‘lsa bir umr
hayotning ichida bo‘lish, o‘z xalqi bilan hamdardu hamnafas bo‘lib yashash,
haqiqat va adolatga sadoqat bilan xizmat qilishdir”. 1
Rus adibi A.Ostrovskiy ta’kidlaganidek, xalq yozuvchisi bo‘lish uchun
“
xalqni yaxshi bilish kerak. Shu xalq bilan chambarchas bog langan bo‘lish, uzviy
‘
birlashib ketish kerak”. 2
Abdulla Oripov o‘z asarlarida xalqimiz dilidagi orzu-
armonlarni badiiy tasvirlab, inson ruhiyatini murakkabliklari bilan ifodalashga
harakat qildi.
U nimalar haqida yozmasin, - deb yozadi akademik B.Nazarov , Zamon
“ “
va Abdulla Oripov she riyati nomli maqolasida, - zamonning eng muhim dardi
’ ”
deb o z xalqi bilan aloqador muammolarga e tibor qaratadi. Vatan taqdiri,
‘ ’
buguni, kelajagi bilan daxldor misollar shoir uchun zamonning eng dolzarb
muammolari bo lib qoldi.”
‘ 3

Muammoning o rganilganlik darajasi
’ : Adabiyotshunosligimizda shoir
she riyatining o ziga xos xususiyatlari va badiiy mahoratini o rganishga
’ ‘ ‘
bag ishlangan bir qator ko lamli tadqiqotlar mavjud. O zbekiston Qahramoni
‘ ‘ ‘
ustoz Ozod Sharafiddinov, akademiklar M.Qo shjonov, B.Nazarov, taniqli
‘
2

adabiyotshunoslar Ibrohim G afurov, Suvon Melilarning Abdulla Oripov ijodiy‘
yo lining shakllanishi, shoir she riyatidagi tadrijiylik va mahorat qirralari
‘ ’
atroflicha o rganilgan. Aytish joizki, adabiyotshunosligimizda Abdulla
‘
Oripovshunoslik yo nalishi yuzaga keldi. N.Karimov, U.Normatov, B.Qosimov,
‘
I.Haqqulov va N.Jabborovlar aynan Abdulla Oripov ijodiga bag ishlangan
‘
maxsus ilmiy tadqiqot yaratmagan bo lsalar-da, ularning qator maqolalari va
‘
kitoblarida shoir she riyatidagi mahorat qirralari o rganilgan.
’ ‘
Shoir ijodiga bag ishlangan tadqiqotlar orasida N.Afoqova, M.Rahmonova,
‘
G.Ashurova, A.Hamdamov kabi adabiyotshunoslar 1
, R.Yusupova kabi tilshunos
olimlarning maqola, risola va tadqiqotlari yaratilgan. Jumladan, N.Afoqovaning
nomzodlik dissertatsiyasida shoir ijodidagi badiiy san atlar maxsus tadqiq etilgan
’
bo lib, mavzuimizga bevosita aloqador fikrlar bildirilgan. M.Rahmonova shoir
‘
asarlarining hayotiylik va badiiy butunlik masalasini, G.Ashurova shoir
she riyatining obrazlar tizimi, g oya va badiiy tasvir qirralarini, A.Hamdamov
’ ‘
shoir she riyatidagi poetik tafakkur ko lamining xalqona, milliy qirrasini ilmiy
’ ‘
asosda o rgangan. Shunga qaramay, Abdulla Oripov she riyatidagi so z va
‘ ’ ‘
obraz masalasini ilmiy nazariy jihatdan o rganish she riyatimizda o tgan asr
‘ ’ ‘
60-yillaridan boshlab kuzatilgan.Ayni ishning A.Oripov ijodi masalalari,
shuningdek, she r poetikasi, obrazlilik, ijodkor uslubi kabi nazariy muammolar
’
amalga oshirilajak tadqiqotlar uchun manbaviy asos bo lishini ta minlaydi.
‘ ’
Ishning maqsadi: Abdulla Oripov badiiy mahoratining yangi qirralarini ilmiy-
nazariy jihatdan umumlashtirish bu orqali o xshatish, qarshilantirish, xalq
‘
maqollarining shoir ijodidagi tajassumi, takror san atinig o ziga xos jozibasi,
’ ‘
metaforalarning rang-barang ko rinishlarini tadqiq etish shoirning uslubiy
‘
o ziga xosligini ko rsatish ishimizning asosiy maqsadi hisoblanadi.
‘ ‘
Abdulla Oripov she riyatida so z va obraz talqinini tadqiq etish she riy
’ ‘ ’
asarlardagi badiiy latofat jozibalarini kuzatish, jumladan, so zning g oya va
‘ ‘
badiiy tasvir bilan uzviy aloqasini tekshirish, so zning ma no va ohang
‘ ’
tovlanishlarini ko rish, badiiy san atlarning: о‘xshatish, qarshilantirish,
‘ ’
maqollar, takror san’ati hamda metaforalarning shoir poetikasidagi o‘rni va
3

ahamiyatini belgilash she’riyatimiz taraqqiyotida qo‘shgan o’lkan hissasini
belgilash imkonini beradi.
Tadqiqot vazifalari: Tadqiqot ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi
vazifalarni yoritish va amalga oshirish nazarda tutildi:
1. So zning Abdulla Oripov she riyatidagi g oyaviy funksiyasini aniqlash, ‘ ’ ‘
Ya ni, so zning ma no va ohangdorligini , uning poetik ahamiyatini o rganish.
’ ‘ ’ ‘
2. O xshatish va qarshilantirish san atlarining Abdulla Oripov
‘ ’
she riyatidagi tovlanishlarini ko rsatish.
’ ‘
3. A.Oripovning poetik so zning obraz yaratishdagi o ziga xos jihatlarini
‘ ‘
tadqiq etish.
4. G oyaviy ifoda va obrazlar talqinidagi sifatlash, o xshatish,
‘ ‘
qarshilantirish kabi tasvir vositalarining funksional o rni va ahamiyatini tahlil
‘
qilish.
5. Shoir she rlaridagi qofiya, turoq, tovush va so z takrorlarining she r
’ ‘ ’
g oyasi bilan bog liq jihatlarini topish.
‘ ‘
6. Ohang (intonatsiya) va tovush tovlanishlarining obraz va g oya ifodasidagi
‘
ahamiyatini taxlil etish.
8. An anaviy metaforalarni qo llaganida ulargagi jozibadorlikni kо‘rsatish.
’ ‘
9. Metaforalarning shoir obrazli tafakkurida tabiat bilan aloqaning kuchliligi
metaforaning jonlantiruvchi va predmetlashtiruvchi turlarini topish.
Tadqiqot obekti va predmeti sifatida Abdulla Oripovning to‘rt jildlik
“Tanlangan asarlari ning birinchi va ikkinchi jildlari asos qilib olindi. Xususan,
”
to rtliklari hamda mustaqillik davrida yozgan ba zi she rlari tahlilga tortildi.
‘ ’ ’
Lozim o rinlarga taqqoslash, ilgari surilayotgan ilmiy fikrni dalillash uchun
‘
boshqa she rlariga ham murojaat qilindi.
’
Tadqiqotning metodologik asosi va metodlari. Ishning nazariy asosini
belgilashda milliy istiqlol g oyasi, Prezident Islom Karimovning milliy va
‘
umuminsoniy qadriyatlar mushtarakligi haqidagi fikrlari, Aristotel, Gegel,
V.G.Belinskiy va boshqa mutafakkirlarning so z va obraz haqidagi
‘
metodologik ahamiyatga molik fikr-mulohazalariga tayanildi. Shuningdek, Izzat
4

Sulton, O.Sharafiddinov M.Qo shjonov, N.Karimov, B.Nazarov, P.Qodirov,‘
U.Normatov, I.G afurov, A.Rasulov, B.Akramov, B.Sarimsoqov, Suvon Meli,
‘
A.Ulug ov kabi o zbek olimlarining badiiy adabiyotning poetik mohiyati,
‘ ‘
badiiy so z estetikasi masalalariga bag ishlangan asarlaridagi fikrlari tadqiqot
‘ ‘
uchun ilmiy-nazariy asos vazifasini o tadi.
‘
Tadqiqot badiiy tahlil, qiyosiy-tipologik va tarixiy-qiyosiy tadqiq
usullari asosida amalga oshirildi.
Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar:
1. Badiiy san atlar: o xshatish, qarshilantirish, aforezmlar ma no
’ ‘ ’
tovlanishlari shoir ijodining yetakchi qirrasidir.
2. Shoir she rlarida, ayniqsa, to rtliklarida xalqimiz yaratgan maqol, matal,
’ ‘
aforizm kabi hikmatli iboralar paremalarga juda yaqin bo lgan falsafiy
– ‘
mohiyat, xalqona donolik mujassamdir.
3. Shoir she rlarida qo llanilgan poetik so z va obrazning badiiy
’ ‘ ‘
tovlanishlari, metaforalarning mikroanalitik tahlilida ularning xalq
donishmandligi va xalqona iboralar mohiyatidan kelib chiqqani ma lum
’
bo ladi.
‘
4 . Ohang (intonatsiya) va tovush tovlanishlarining so z va obraz ifodasidagi
‘
ahamiyati namoyon bo ladi.
‘
Ishning ilmiy yangiligi . Ishda Abdulla Oripov she riyatida so‘z va obraz
’
masalasi birinchi bor tadqiq qilinib, ilmiy-nazariy xulosalar chiqarildi. Shoir
she riyatida badiiy san atlar, aforezmlar, metafora hamda poetik tasvir va
’ ’
tovush tovlanishlarini tadqiq etish ishning o ziga xos ilmiy yangiligini
‘
belgilashga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Dissertasiya
xulosalari XX asr o zbek lirikasida so‘z va obraz talqini Abdulla Oripov ijodi
‘
misolida dalillashning usullari va uslubini, rang-barang ko rinishlarini ochib
‘
berish jihatidan muhim. Boshqa shoirlar ijodini ham shu nuqtai nazardan
tekshirish uchun nazariy manba vazifasini o taydi.
‘
5

Dissertasiya materiallaridan kollej va litseylarda yangi o zbek‘
adabiyoti, shu jumladan, mustaqillik davri o zbek she riyati bo yicha nazariy
‘ ’ ‘
va amaliy o quv mashg ulotlari olib borishda, ixtisoslik kursi va tanlov
‘ ‘
fanlarini o qitishda, shuningdek, Abdulla Oripov ijodi bo yicha o rta
‘ ‘ ‘
maktablarda foydalanish mumkin. Bular tadqiqotning amaliy ahamiyatini
belgilaydi.
Ishning tuzilishi va hajmi. Kirish, uch asosiy bob, olti faslni o z ichiga
‘
olgan , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
6

I. Bob. SO ZNING SEHRLI SALOHIYATI ‘
1 .1. Obraz yaratishda o xshatishlarning o ziga xosligi
‘ ‘
Jahon adabiyotining mumtoz vakillari so zning inson ma naviy hayoti,
‘ ’
shu jumladan, badiiy asar taqdirida tutgan o rniga bejiz yuksak ta rif va baho
‘ ’
bermaganlar. So zga bo lgan munosabatga, so zning g oyaviy va badiiy
‘ ‘ ‘ ‘
tovlanmalaridan foydalana bilish iqtidoriga qarab, har bir shoir hamda
yozuvchining mahorati belgilanadi. Afsuski, bizga zamondosh bo lgan she riyat
‘ ’
vakillari orasida juda oz shoirlargina so zga katta mas uliyat tuyg usi bilan
‘ ’ ‘
yondashadilar. Aksincha, juda ko p shoirlar so zga shustday befarq
‘ ‘
munosabatda bo lib kelmoqdalarki, ularning uzundan-uzoq, «sersuv» she r va
‘ ’
dostonlari pirovardida kitobxon qalbiga yetib bormay qoladi. Adabiyot bunday
shoirlar ijodi tufayli emas, yo q, so zga katta mas uliyat tuyg usi bilan
‘ ‘ ’ ‘
yondashuvchi ijodkorlar tufayli rivojlanadi.
Abdulla Oripov - XX asr o zbek adabiyotida eng samarali ijod qilayotgan
‘
shoirlarimizdan biri. Lekin uning sermahsulligi badiiyatiga ozor yetkazmagan.
To g ri, u ham o zi yashagan davr talablariga mos asarlar ham yozdi. Lekin
‘ ‘ ‘
uning adabiy xizmatlari, adabiyotimiz taraqqiyotiga qo shgan hissasi bu asarlari
‘
bilan belgilanmaydi. Shoir o zining she riy asarlarida o‘lkan so z san atkori
‘ ’ ‘ ’
ekanligini to la-to kis namoyish etmoqda. Ushbu bobda Abdulla Oripovning
‘ ‘
so z ma nolaridan foydalanish o xshatish va qarshilantirishning shoir ijodidagi
‘ ’ ‘
ma no tovlanishlari o ziga xos talqin qilingan.
’ ‘
Abdulla Oripov ijodida eng ko p qo llangan badiiy san atlardan biri
‘ ‘ ’
o xshatishdir. Mazkur faslning asosiy maqsadi shoir qo llagan o xshatishlarni
‘ ‘ ‘
sanab o tish emas, balki Abdulla Oipov ularning o ziga xos tomonlarini
‘ ‘
aniqlashdir.
Shoirning ayrim she rlari borki, ular o xshatish asosida qurilgan.
’ ‘
Dunyo bir gulzordir , Bahor kunlarida , Kuz manzaralari she rlari
“ ” “ ” “ ” ’
fikrimizning dalilidir. Biz eng xarakterli bo lgan Kuz manzaralari she rini
‘ “ ” ’
tahlil qilamiz.
7

She r yuqoridagi nom bilan atalsa-da, maqsad xazon fasli ’ tasvirini berish
emas, balki tabiatdagi evrilishlar orqali inson qalbi manzaralarini chizishdir:
Yana dalalarga boshlaydi xavas,
Bog larda xazonlar yonadi lov-lov.
‘
D o ‘ stlarim, bu kuzning barglari emas,
Mening yuragimdan to kilgan olov.
‘
Shoxlarda mezonlar yaltirar xira,
Poyida shivirlar mening kuylarim.
Do stlarim bular ham
‘ m e zonmas sira,
Bu mening chuvalgan so ngsiz o ylarim.
‘ ‘
Quyosh ham falakda bamisli ruyo,
U endi yondirmas, yaltirar faqat.
Do stlar, u ham endi quyoshmas aslo,
‘
U olis yoshlikda qolgan muhabbat 1

Dastlabki ikki misrada peyzaj tasviri. Ammo lirik qahramon
bog laridagi xazonrezgilikda o z qalbidagi yonish-o rtanishlarni ko radi va
‘ ‘ ‘ ‘
ularni o z yuragidan to kilgan olovga o xshatadi. Bargning olovga
‘ ‘ ‘
o xshashligi esa Xazonlarning lov-lov yonishi bilan asoslangan. Demak,
‘ “ ”
tabiatda bo lgani kabi shoir qalbida ham ayriliq fasli boshlangan. Unda ham
‘
qachonlardir gullab-yashnagan ishq daraxti xijron tufayli xazonrezgilikka yuz
tutgan. Ikkinchi bandda ham o sha tasvir tartibi: tabiat manzarasi va inson qalbi
‘
manzarasi. Shoir yana mezonlarni mezon sifatida emas, o zining xijron tufayli
‘
chuvalgan so ngsiz o ylari shaklida ko radi. Bu ham yuqorida ko rganimizdek
‘ ‘ ‘ ‘
konkret predmet-narsa mavhum tushunchaga tashbeh qilinadi. Mezon va inson
o y-xayollari o rtasida qanday o xshashlik bor? Birinchidan, mezonlar oq
‘ ‘ ‘
rangda, insonning ishq tufayli ko nglidan kechiradigan o y-xayollari ham oppoq,
‘ ‘
toza, pokiza. Ikkinchidan, mezonlar xira, shoirning o ylari ham mahzun, mayus,
‘
hatto biroz alamnok.
Uchinchi banddagi o xshatish ham moddiy narsa (quyosh) va abstrakt
‘
tushuncha (muhabbat) o rtasidagi o xshashlikka asoslangan. Xo sh, nima
‘ ‘ ‘
8

uchun muhabbat aynan kuz quyoshiga o xshatilyapti? Brinchidan, quyosh endi‘
yondirmaydi, olis yoshlikda qolgan go dakka o xshatilgan. Birinchi o xshatish
‘ ‘ ‘
konkret narsalar o rtasida bo lib shaklga asoslangan, chindan ham zardoli toza
‘ ‘
gullagan faslda unga tushadigan quyosh nurining parchalari go dak kaftlariga
‘
o xshaydi. Ikkinchi o xshatish esa bahor mavhum tushuncha va bola
‘ ‘ – –
konkret shaxs o rtasidagi o xshashlikdan kelib chiqqan xo sh, bahor va
‘ ‘ ‘
go dak o rtasida qanday o xshashlik bor? Birinchidan, bahor yilning
‘ ‘ ‘
boshlanish fasli bo lgani bois go daklik ham inson umrining ibtidosi.
‘ ‘
Ikkinchi dan , bahorda tabiat go yo oyoqqa turgandek bo ladi. Bu esa
‘ ‘
go dakning tetapoyalik fasliga juda o xshaydi. Ammo har ikkala tashbeh ham
‘ ‘
tasodifiy emas. Bunday o
‘ x shatishning muallifi dilbar kelinchak. Uning “ ” –
k o ksida g ulu u farzand kutayotir.Shuning uchun ham shu lalar unga
” ” ‘ ‘ ’
bolaning kaftlari bo lib,bahor esa go dakka o xshab tuyuladi.Bu tashbehlar
‘ ‘ ‘
original bo libgina qolmay hayot haqiqatiga naqadar yaqin.
‘
Shoir tabiat tasvirini berarkan o xshatishlardagi bunday go zallik
‘ ‘
misradan- misraga baland pardaga ko tariladi:
‘
Qaydadir gulshandan axtarib visol,
El kezar tog larning go zal arvohi.
‘ ‘
Shoirning dilrabo baytlari misol,
Oh tortib tizilar turnalar gohi.
Qizg aldoq bargidek uchar dildan g am,
‘ ‘
Toshqinlar kiradi qalbimga manim
…
Birinchi o xshatish: el - tog larning go zal arvohi. Ma lumki
‘ ‘ ‘ ’
arvohni ko rib bo lmaydi. Ikkinchi o xshatish: shoirning baytlari - turnalar
‘ ‘ ‘
tizimi dastavval shakli o xshashlikga asoslangandek tuyuladi. Bir bayt ikki
‘ –
misra chindan-da ikki qator bo lib uchayotgan turnalarga o xshaydi. Bu yerda
‘ ‘
ichki mutanosiblik ham mavjud, bu muvofiqlik oh-tortib jumlasi orqali
“ ”
rejalashtirilgan. Turnalarning ohi qo shig i ham she rga, musiqaga
– ‘ ‘ ’
o xshaydi, unda ham dard, nola, shodlik, tashvish, sevinch singari tuyg ular
‘ ‘
ifodasi yashiringan. Shu jihatdan bu oq she rga juda o xshaydi.
’ ‘
9

Uchinchi o xshatish: g izg aldoq bargi - g am. Bu o rinda ham‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Abdulla Oripov tashbehlarga hoslik ko zga tashlanib turadi: konkret narsa va
‘
abstrak tushuncha. Nima uchun g am dildan g izg aldoq bargidek uchib ketadi?
‘ ‘ ‘
Axir, g amning ko ngildan ketishi bir puf desa uchib ketadigan qizg aldoq
‘ ‘ ‘
bargining uchishidek oson emas-ku? Bunday yengillikni sababchisi - bahor. Bu
yasharish, tug ilish, ko karish, go zallik fasli shunday ruhiy in omlar beradiki,
‘ ‘ ‘ ’
inson ozgina vaqt bo lsa ham g am alamlarini unutadi, qalbiga toshqinlar
‘ ‘ – “
kiradi . Shoir ketma ket uch o xshatishni keltiradi. Bu esa A. Oripov
” – ‘
o xshatishlariga xos yana bir xususiyat-o xshatishlar zanjirini tizish xususiyatiga
‘ ‘
aloqadordir. Bunday zanjirli o xshatish esa ikki xil ko rinishda namoyon
‘ ‘
bo ladi.
‘
Turlicha bo lgan o xshatishlarni ketma-ket keltirish. Masalan, Dorboz
‘ ‘ “ ”
she riga diqqat qiling:
’
Bulutlarga yondosh, osmon ostida
Kiprikdagi yoshday turibdi dorboz
Qilichning damidek arqon ustida.
Ko zlarini yumib yuribdi dorboz
‘
Birinchi o xshatish: dorboz kiprikdagi yosh, ikkinchi tashbeh: arqon
‘ –
qilichning dami. Har ikkalasi ham yangi topilma. Bunday o xshatishlar faqat
– ‘
A bdulla Oripov uslubiga xosdir. Yoki yana bir misol:
Barglar orasiga tinmasdan sira
Oshno yuld u zlardan to kiladi nur
‘
Bilmayman qiynaydi qaysi xotira
Titroq yuld u z kabi muzlagan shuur.
Mag lub bahodirning nayzasi misol
‘
Ma ’ yus egiladi terak uchlari
Zanjirli o xshatishning bunday ko rinishi Qo riqxona she rida
‘ ‘ “ ‘ ” ’
kompozitsion asos darajasiga ko rarilgan. Shoir asosiy fikr bayonida boshdan -
‘
oxir shu usulni qo llaydi:
‘
Insof yo qolmasin o rang mustahkam,
‘ ‘
10

To uni yussizlik etmasin xarob
Ezgulikni asrang, olamda u ham
Tojdor turna kabi bo lmasin kamyob.‘
Oqibatni asrang , oqibat go yo
‘
Ayiqdek qaydadir topmasin zavol.
Hayoni asrangiz, qo ymasin hayo
‘
Otashga duch kelgan polapon misol
Imonni asrangiz,u doim tanho
Undadir mujassam inson matlabi,
Avlodlar axtarib yurmasinlar to
Uni allaqanday qor odam kabi.
Vijdonni asrangiz har nedan ortiq,
Yagona zaminni asragansimon
Bobolardan qolgan noyob bu tortiq,
Toki avlodlarga yetolsin omon.
Ezgu, latif hislar bo lmasin tahqir,
‘
Bulbulni boyqushga topshirmang zinhor
Xudbin va dilozor kimsaning axir
Og zi qon yirtqichdan qanday farqi bor?
‘
To qayga o t ketsa yongay bus-butun,
‘ ‘
Adolat borliqqa yolg iz onadir.
‘
Dunyo ham, insonlar qalbi ham bukun
Yovuzlikdan zada Qo riqxonadir ( 1,406)
‘
Ko rinib turibdiki, shoir har safar asralishi lozim bo lgan biror
‘ ‘
ruhoniy sifat-mavhum tushuncha haqida gapirar ekan, uni konkret predmetga
o xshatish qiladi: ezgulik-tojdor turna, oqibat-ayiq, hayo-polapon qush, imon-qor
‘
odam, vijdon-zamin, ezgu-latif ishlar-bulbul, xudbin dilozor kimsa-boyqush,
insonlar qalbi-qo riqxona. Barcha o xshatishlarda qirilib borayotganlik,
‘ ‘
11

noyoblik. Bunday o xshatish g oyaning juda ta sirli ifodasini keltirib chiqargan.‘ ‘ ’
Shoir birdaniga ikki maqsadni amalga oshirgan: u ham ma naviyatimizda kamyob
’
bo lib borayotgan tuyg ular, ham moddiy tabiatdan qirilib borayotgan jonivorlar-
‘ ‘
narsalarni asrashga chaqiradi.
Zanjirli o xshatishning ikkinchi ko rinishi bitta predmet yoki voqea-
‘ ‘
hodisani ketma-ket bir necha narsa yoki voqea-hodisaga o xshatish tarzida
‘
namoyon bo ladi. Bunday usul Abdulla Oripovning ko plab she rlarida
‘ ‘ ’
qo llangan. Ona sayyora she rida:
‘ ” ” ’
Farzandlaring bordir sonsiz-sanoqsiz,
Vo ajab, qadringni gohida bilmas.
Ular-ku qoshingda changday salmoqsiz,
Lekin bag ringga ham siqqisi kelmas.
‘
Osmon torlik qilgan gala chumchuqday,
Makon talashadi goho betartib.
Sen-chi,mehvaringda aylanasan tek,
Yaxshi-yo yomonni yelkanga ortib. (1,206)
She rda insoniyat farzandlari ikki narsaga qiyos qilinadi: chang va
’
chumchuq. Matndan uzib qaraganda mazkur tashbehlar juda o rinsizga
‘
o xshaydi. Birinchi o xshatish koinot ichra zarraning zarrasi bo lgan odam
‘ ‘ ‘
bolalarining o ‘ lkan zamin, butun borliq oldida jisman tutgan o rniga asoslangan.
‘
Ikkinchi o xshatish esa inson va chumchuq o rtasidagi holat asos bo lgan.
‘ ‘ ‘
Chindan-da shunday had-hududsiz zamin bag rida goho makon talashadigan bani-
‘
bashar xuddi ikki toshbaqa sahroda joy talashgandek bepoyon osmonga
sig mayotganday shovqin soladigan chumchuqlar galasiga juda-juda o xshash.
‘ ‘
Matnda har ikkala o xshatishning ham o ziga xosligi sezilib turadi. Shuning
‘ ‘
uchun tashbehlar o quvchida e tiroz tug dirmaydi.
‘ ’ ‘
Ba zan shoir zanjirga ketm-ket uchta o xshatish halqasini tizadi:
’ ‘
Munis nigohini qalab quyoshga,
Turar u nurday pok, ishqday bezavol.
Kechmish kamolotin ko tarib boshga.
‘
12

Yiroq asrlarga ko z tikib xushhol,‘
Turar u go dakday beg ubor kulib,
‘ ‘
Balki kulgisi ham bizdan meros bu.
Bu yerda o xshatilgan narsa-kelajak avlod. Shoir o z shajarasining
‘ ‘
davomini nurday pok, ishqday bezavol, go dakdek beg ubor tasavvur qiladi.
‘ ‘
Bunday zanjirli o xshatishning afzalliklari yorqinroq, teranroq ta sirchan
‘ ’
anglatmoq uchun o quvchining tasavvur olamini boyitib, uning ko z o ngida
‘ ‘ ‘
aniq kartina hosil qiladi. Avvaliga o z kelajak avlodini nurday pok degan shoir bu
‘
bilan ham qoniqmay ikkinchi o xshatishda ishqday bezavol deyayotir.Chunki
‘
Sharq xalqlari e tiqodida, shuurida, amaliy hayotida ishqning muqaddasligi,
’
musaffo va buyuk qudratliligi aniq. Yana bu bilan qanoatlanmagan shoir endi o z
‘
zurriyodlarini go dakday beg ubor derkan, o quvchining ko z o ngida
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
dunyoning har qanday o tkinchi joy havaslaridan xoli, pokiza, beg ubor go dak
‘ ‘ ‘
shakllanadi. Bunday o xshatishning afzalligi, ayni zamonda birining ikkinchisini,
‘
ikkinchisining uchunchisini to ldirib borishi o quvchini beta sir qoldirmaydi,
‘ ‘ ’
uning xotirasida tez muhrlanadi.
Abdulla Oripov she rlarida ba zan o xshatishlar mashhur shaxslar
’ ’ ‘
qahramonlari nomi bilan bog lanib keladiki, ularni talmehli tashbehlar deyish
‘
mumkin:
Ona xalq baxti deb har vaqt, har qachon,
Istayman bir safda tursa odamlar.
Sokin kechalarda qalbni nogahon,
Qurshab olganida shunday ohanglar.
Sizga talpinaman odamlar yana,
O tmish muhabbatga talpinganday jon,
‘
Ammo ba zi mahal qolaman yakka
’
Sevgisi rad bo lgan yosh Vetersimon. (1,81)
‘
Parchada ikkita o xshatish bor, har ikkala o xshatishni ham mazmuniga
‘ ‘
ko ra holat-tashbehlar deyish mumkin. Lirik qaramonning ikki xil holati
‘
13

o xshatish orqali reallashtirilyapti. Ammo ikkala holat bir-biriga zid: mening‘
qalbimni yolg izlik hissi qiynay boshlashi bilan u odamlarga talpinadi. Bu
‘
talpinish shu qadar kuchliki, uni faqat o tmish muhabbatni qo msash darajasiga
‘ ‘
tenglashtirish mumkin. Ayni o xshatish yolg izlikning insonga o lim ekanligi
‘ ‘ ‘
juda aniq, ta sirchan ifodalanmoqda. Bunday holat-o xshatishlarning o ziga
’ ‘ ‘
xosligi shundaki, ularda muhabbat ifodalanmagan bo ladi, va ularning o rnida
‘ ‘
hamisha holat turadi, masalan, xolat-o tmish muhabbatga talpinish kabi.
‘
Keyingi o xshatishda esa lirik qahramonning yolg izlik girdobida qolish
‘ ‘
sevgisi rad bo lgan Verterning holatiga muqoyasa qilingan. Buni talmehli tashbeh
‘
deyish ham mumkin. Verter hayotining Yosh Verterning iztiroblari asari bosh
“ ”
qahramoni. Aslida bu qahramonni tilga olish talmeh san atini yuzaga chiqaryapti.,
’
ammo simon qoshimchasi tashbehning bir komponenti. Demak, ikkala san at
’
qo shilib kelyapti, buni yuqoridagi atama bilan atash o rinlidir. Holatlar
‘ ‘
o rtasidagi o xshashlikka asoslangan bunday tashbehlar ularni obektiga ko ra:
‘ ‘ ‘
predmet-tashbehlar va holat tashbehlarga ajtarishga asos beradi.
“Muhabbat” she rida esa lirik men bir yo la ikki adabiy qahramonga
’ ‘
o xshatiladi:
‘
Yana qayta sevarmanmi? O gar sevolsam,
Mayli hayot bor yo g ingni tashla yelkamga.
‘ ‘
Romeoday o limga ham tayyorman u kez,
‘
Qotillik ham qilay mayli Otello monand.
Faqat sen kel yuragimga armon bo lgan his,
‘
Sensiz hayot puch bir narsa, ermak omonat. (1, 120 )
Klassik tasnifga ko ra o xshatish mashruta (biror shart asosida
‘ ‘
o xshatish) namunasi bo lgan ayni san atda jahon adabiyotida mashhur
‘ ‘ ’
bo lgan sevgi qissalariga ishora bor. Bu talmihdir. Ayni paytda bu tashbehda
‘
mubolag a ham bor: lirik qahramon qalbiga yana sevgining azobu rohatlari,
‘
visolu hijronlari qaytsa, bas, u Romeoday o limga ham tayyor, hatto Otello
‘
singari qotillik qilishga ham rozi. Qotillik salbiy tushuncha, hech kim, hech
–
14

qachon qotillik qilishni orzu qilmaydi. Ammo shoirning mahorati shundaki,
mubolag a bilan ana shunday axloq normalariga to g ri kelmaydigan xatti-‘ ‘ ‘
harakatga ham ijobiy bo yoq beradi. Faqatgina yuragiga ishq, hayotiga nur kirsa
‘
bas. Sevgining buyuk qudrati ana shu tarzda o zining aniq-tiniq o z ifodasini
‘ ‘
topadi.
Tashbehlarning mubolag a bilan ham qo shilib kelishi holati Abdulla Oripov
‘ ‘
she rlarida juda ko p uchraydi:
’ ‘
Bu bari asrimiz kashf etgan balo,
Bu yovuz sarmoya, hamisha basir.
Boshimiz ustida turibdi go yo,
‘
Bir soch tolasiga bog langan shamshir.(1, 478)
‘
So nggi urush she ridagi bu tashbehni keltirish oldidan shoir
“ ‘ ” ’
insoniyatning qanchalik katta xavf ostida turib qolganligini asoslab keladi.
She rning birinchi bandini o qiymiz:
’ ‘
Bir qadam qo ysang bas- naryog i o lim,
‘ ‘ ‘
Bir qadam qo ysang bas
‘ - shaksiz xalokat.
Odamzot boshida turibdi shu zum,
Qazoyi muallaq, mudhish falokat.
Keyingi bandlarda shoir bani basharning ana shunday taqdiri tufayli o z
‘
qalbida tug ilgan kechinmalar tasvirini beradi. Mudhish falokat ning oqibati
‘ “ ”
poetik ifodalanadi. Keyin esa shoir bu falokatning mohiyatini yanada aniqlashtirish
uchun yuqoridagi mubolag ali o xshatishni keltiradi. Zohiran qaraganda, birinchi
‘ ‘
bandning ikkiligi va tashbehli ikki misra bir xildek, shoir fikr takroriga yo l
‘
qo ygandek tuyuladi. Ammo bu shunchaki takror emas, balki shoir butun bashar
‘
hayotining jar yoqasiga naqadar yaqinlashib qolganligini badiiy san at orqali
’
ta kidlaydi. Xolbuki, bunday tanqid, takror bugun
’ g i kunda har lahza lozim. Bir
soch tolasiga bog langan shamshirning tushib ketish xavfi qancha katta bo lsa,
‘ ‘
so nggi urush ham shuncha katta xavf bilan qutqu solib turibdi. Ayni tashbeh
‘
ishlatilgan band she rning kulminatsiyasidirki, bu badiiy san atga katta falsafiy-
’ ’
emotsional, badiiy vazifa yuklatilganidan dalolat beradi. Demak, ayni tashbeh
15

she rning g oyasi falsafiy konsepsiyasi bilan uzviy bog liqdir. Xuddi ana shu’ ‘ ‘
xususiyatga ko ra Abdulla Oripov tashbehlarini ikki guruhga ajratish mumkin:
‘
1.She rning umumiy g oyasi, kompozitsiyasi bilan bog liq tashbehlar
’ ‘ ‘
2. She rning umumiy g oyasiga aloqador bo lmay, undagi ayrim obraz, detal
’ ‘ ‘
yoki holatlar bilan bog liq tashbehlar
‘
Go zallik she rida ham birinchi turga taalluqli tashbehga duch
“ ‘ ” ’
kelamiz.
Misli hayol edi u malak siymo,
Chiroy olamining tengsiz sayqali.
Ko zlarim oldida turardi go yo,
‘ ‘
Navoiy g azalin tirik haykali.(1, 172)
‘
Shoirni hayratga solgan go zal Navoiy g azalining haykaliga
‘ ‘
o xshatilyapti. Bu tashbeh bir tomondan go zalning chiroyini nihoyatda
‘ ‘
bo rttirib tasvirlayotgan bo lsa, ikkinchi tomondan Navoiy g azallarining badiiy
‘ ‘ ‘
go zallik timsoli ekanligiga ishora qilyapti. She rning nomidan ham ko rinib
‘ ’ ‘
turibdiki, u tabiat yaratgan go zallikning qudratidan hayratlanish hosilasi sifatida
‘
tug ilgan. Demak, ayni tashbeh asarning asosiy g oyasi bilan aloqadordir.
‘ ‘
Ha, dayr dengizida yakka inson zarra qum,
–
Zamonlar soatidan o tar u qator-qator.
‘
Lekin sen borsan Amu dengizday teran ruhim,
Lekin sen borsan, xalqim, ko kragim, Pomircha bor.(1,231)
‘
Qarshi qo shig i she ridan olingan bu parchada ham musalsal
“ ‘ ‘ ” ’
tashbeh priyomi qo llangan: inson-zarra qum, ruh-dengiz, ko krak-Pomir.
‘ ‘
Asosiy maqsad yakka insonning tarix oldida ojizligi va xalqning ulug vor
– ‘
qudratini ko rsatish. Har uchala tashbeh ana shu maqsadga xizmat qilyapti, ammo
‘
she rning umumiy g oyasiga emas, balki undagi uchta obrazga taaluqlidir.
’ ‘
Abdulla Oripov o xshatishlarning eng muhim xususiyatlaridan biri shoirning
‘
kundalik hayotimizda tez-tez uchrab turadigan predmet, voqea-hodisalarni badiiy
san at doirasiga tortishida namoyon bo ladi. Buning natijasida tashbeh oson
’ ‘
16

hazm qilinadi, o quvchida qiziqish uyg otadi va asarning ta sir qudratini‘ ‘ ’
oshiradi.
Lekin uning bahori, o sen cho llar bahori,
‘
Sog intirgan onamning diydori senday shirin.
‘
Erta kun qovjirashdan bo lsa ham dilda zori,
‘
Lola kabi xandon-u, tubda dog i yashirin.
‘
Oyoqlangan qo zidan dovdirar yelda maysa,
‘
Ko m-ko k moviy osmonda kezib yurar oq bulut. (1, 228)
‘ ‘
Parchada uchta o xshatish bor. Dastlab, Qarshi bahorini sog inib kelgan
‘ ‘
muallif uni ona diyoriga o xshatadi. Chindan-da kindik qoni to kilgan tuproqni
‘ ‘
xoh u cho l bo lsin, xoh bog -u gulzor bo lsin ona singari sog inmaslik,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qumsamaslik mumkin emas. Shu tashbeh orqali shoir sog inch tuyg usini
‘ ‘
o quvchiga ham yuqtira oladi. Ikkinchi. tashbeh ham hayotiyligiga ko ra o zini
‘ ‘ ‘
oqlagan: haqiqatdan sahro bahorining umri lola umri kabi qisqa bo lsa-da, lola
‘
kabi xandon, ya ni juda ochilib ketadi. Biroq shunday go zallikning umri
’ ‘
cheklanganligidan o kinch hissi baribir dilda pinhon. Uchinchi tashbeh ham juda
‘
original: maysaning yelda dildirashi endigina oyoqqa turgan qo ziga muqoyasa
‘
qilinadi. Bu ikki holat juda-juda o xshaydi, ayni paytda har ikkala holat ham
‘
o quvchiga juda yaxshi tanish, bu esa ta sirchanlikni oshiryapti.
‘ ’
Xotira she rida:
“ ” ’
Kelish-ketishdan ne edi matlab,
Ne uchun boshimga solding buncha g am.
‘
Anor donasidek qotoring o rtab,
‘
Bag rimdan otilib ketding-ku bolam. (1,240)
‘
She rda lirik qahramon men
’ - ota. U o z farzandidan judo bo lgan. ‘ ‘
Farzand dog idan ulug roq dog yo q dunyoda. Xalqimiz aytganda, o nta
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo lsa o rni boshqa. A.Oripov she rlarining xalq ichida tez ommalashuviga
‘ ‘ ’
sabab ham tashbehlarning naqadar el hayotiga yaqinligidir. Farzand anor donasiga
tashbeh qilinayotir va o zbek adabiyotida, adashmasak ilk marta ohori
‘
to kilmagan tashbeh qilinayotir. Anor haqida eng go zal chistonni Uvaysiy
‘ ‘
17

yaratgan bo lsa, anor donasini farzandga tashbeh qilib A.Oripov o quvchining‘ ‘
ham yodida qoluvchi ham bir nafas xasrat hamdardlikka tondirguvchi botinidan
marsiya anduhlari yog ilib turgan mahzun misralar bitgan. Bir qarashda anor
‘
donasidan bitta kamaysa go yo bilinmaydigandek. Anor donasining qatoridan bir
‘
dona olinsa sitilsa uning o rni albatta bilinadi. Naqadar xalqona tashbeh
‘
ishlatilgan.
Abdulla Oripov hamma tillardagi nazmu nasrda voqeu mashhur bo lgan
‘
tashbeh san atidan muvaffaqiyatli foydalandi.
’
1.2. Shoirning kantrast obraz yaratish mahorati
Аbdulla Oripov she’rlarida ham an’anaviy badiiy san’at muvoffaqiyat bilan
qo‘llangan. Umr xazoni tomon ketayotgan shoir qalbida navqiron his-tuyg‘ularni
qo‘zg‘atgan. Ammo har ikkala holatda ham bahor yoshlik va kuz keksalik timsoli
sifatida berilgan. She’r oxirida tazod yana bir bor uchraydi.
Quchoq och dilbarim, shu gul nahorga
Tumanli qayg ular bosmasin og ir
‘ ‘
Iltifot qilmasak jajji bahorga
Nuroniy kuz bizni siylamas axir.(1.251)
Bu bandda bahor va kuz o z ma nosida qo llangan. Xuddi shu tazodni
‘ ’ ‘
Pushkin she rida ham uchratamiz.
“ ” ’
Kuzni sevarding-ku ajib tafovut,
Tegrangda shivirlar masuma bahor.
Yaproqlar o zligin etibon unut
‘
Sakrasahr shovullar kuylaydi bedor.
Kuzni sevar d ingku xolbuki bahor
Kuzni sevardingku deyarding o zing.
‘
Nedir topar undan o jar hayollar
‘
Yo q yo q dardli shoir porloq yulduzni
‘ – ‘
Ayt-chi kim g amli deb ayta olarkan.
‘
Boqquvchi ko zda g am bo lmasa agar.
‘ ‘ ‘
Sil bo lgan go zalga o xsharmidi kuz,
‘ ‘ ‘
18

Qalbingda bahordan g am bo lmasa gar,‘ ‘
O buyuk shoir!
So ylachi sen kimga berding ozor,
‘
Sen cuhun bahorni qora etdilar.(1. 45-46)
She r Pushkin haykali oldidagi hayoliy suhbat, aniqrog i, muallifning XIX
’ ‘
asr rus shoiriga aytgan jo shqin monologi shaklida. Parchadagi 1- va 2- kuz
‘
bahor juft fasl ma nosida. Keyingi o rinda esa ushbu juftlikning ma no
– ’ ‘ ’
chegarasi ancha keng. Nima uchun kuz sil bo lgan go zalga o xshaydi? Nima
‘ ‘ ‘
uchun shoir qalbida bahordan g am? Nima uchun sen uchun bahorni qora etdilar.
‘
Ha , Pushkin ayni yigit yoshida yoshlik quvonchlaridan mahrum edi. Hayot
zulmatlaridan ziyo axtargan ezgulik chirog ini yoqmoqchi bo lgan shoir
‘ ‘
g iybat-u kin, g azab bijg ib sasigan ijtimoiy muhitning qurboni bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Yurtini qonu adovat girdoblariga g arq, elini qullik kishanlariga mahkum holda
‘
ko rgan ezgulik kuychisining qalbida bahordan g am bo lmasligi mumkinmi?
‘ ‘ ‘
Shuning uchundirki, Abdulla Oripov bahor-kuz tazodini Pushkin qalbi
po rtanalari bilan bog liq holda she rga kiritgan.
‘ ‘ ’
Ma lumki, tazodlar aksariyat hollarda antonimlardan shakllanadi. Ammo
’
ularni shunchaki qayd etish yoki an anaviy ma noda qo llash ijodkorga hech
’ ’ ‘
qachon obro keltirmasligi aniq. A.Oripovning mahorati ham shundaki, u
‘
an anaviy-tazodlarni ohorli ma noda qo llaydi:
’ ’ ‘
Seni kech topgandim, erta yo qotdim,
‘
Qarg agil loyiqman sening qahringga.
‘
O zgalar qalbida qadr uyg otdim,
‘ ‘
Biroq yetolmadim o zim qadringga.(1. 152)
‘
Parchada uchta tazod bor: kech-erta, topdim-yo qotdim, o zgalar qalbida
‘ ‘
qadr uyg otmoq-qadriga yetolmaslik. 1- va 2-tazod antonimlardan iborat. Ammo
‘
shoir ular orqali hijron iztiroblaridan zada bo lgan qalbning afsus-nadomatlarini
‘
shu qadar go zal tasvirlaganki, bu so zlarni almashtirish aslo mumkin emas.
‘ ‘
Ayni paytda ikki tazodli 1-misra 2-misra uchun dalil vazifasini o tayotir. Keyingi
‘
19

ikki misrada ham kontras holat mavjud. Bu tazod ham o kinch, pushaymon hislari‘
ifodasi uchun xizmat qilmoqda. Bunday an anaviy antonim-tazodlardan shoir
’
o z to rtliklarida ham mahoratli foydalangan
‘ ‘
Demangiz dunyoning tashvishi qolib,
O zini har yonga uradi shoir
‘
Tog day og ir yukni kaftiga olib,
‘ ‘
Qushday yengil bo lib yuradi shoir.(2
‘ . 430)
Tog day og ir-qushday yengil tazod antonim sifatlarga asoslangan. Mana
‘ ‘
shu to rt satrli she rda shoirlik qismatining naqadar mushkul ekanligi o zining
‘ ’ ‘
mukammal ifodasini topgan. Shoir dunyo tashvishlaridan chetda, o z qalbi
‘
tuyg ulari ifodasi bilan band bo lib, rohat-farog atda yashaydi deyuvchilar xato
‘ ‘ ‘
qiladi. Shoirlik bu o zgalar kulfatidan mahzunlik. Shoirlik o zgalar dardidan
‘ ‘
bemorlik. Shoirlik bevaqt uzilgan yaproqlar motamidan azadorlik. Mashrabning
osilishi, Cho lponning otilishini tomosha deb bilgan xangomatalab olamon
‘
taqdiridan kuyunchaklik, qishdan omon chiqa olgan ildiz jasoratini ko ra
‘
bilmaslik. Bularning barchasini qalbiga joylab qushday yengil bo lib, yuradi u.
‘
Shuning uchun ham shoir umri quyun ichida o sgan bir daraxt, shuning uchun
‘
ham uning hayoti ramkaga tushadi faqat o lganda ko rinib turibdiki, tazod
‘ … ‘
priyomi katta ma noni qisqa shaklda ifodalash imkonini berayotir. Abdulla
’
Oripovning ayrim ma nolarida katta-katta parchalar aynan tazod usuliga qurilgan.
’
Uyqu she ridan olingan ushbu parcha fikrimizga dalildir.
“ ” ’
Asrim, o sha olis oy qorasini,
‘
Sanab yetguningcha bir zum tolmading.
Biroq o d amzotning dil yarasini
Sanab yetolmading, yo q yetolmading.
‘
Asrim samolarda yoqolding chiroq,
Yulduz qilib otding, samoga o zni,
‘
Qo zg ata olmading o rnidan biroq,
‘ ‘ ‘
Askar yelkasida turgan yulduzni.
Asrim izga solding ummonlar kuchin
20

Yaratmak istading so ngsiz bir chiroy,‘
Biroq gulzoringni toptamoq uchun,
Qaydadir razilga berib qo yding joy. (2. 109)
‘
Lirik qahramon o n-o n besh yil hatto undan uzoqroq to yer yuzida
‘ ‘
insoniyat hayoti mukammal bo lgunga qadar uyquga cho mishni istaydi. Va ana
‘ ‘
shu istakni asoslash uchun asr fojialarini bir-bir sanaydi. Bunga esa shoir asrning
yutuqlari va xatolarini bir-biriga qarma-qarshi qo yish orqali erishadi.
‘
Insoniyatning moddiy-iqtisodiy-texnikaviy muvaffaqiyatlari va ma naviy ruhiy
’
o pirilishlar tazodning ikki qutbini tashkil qiladi. Oy-yu yulduzlarga qadam
‘
qo ygan bahri azimlarni o z izmiga bo ysundirgan asr inson qalbi dardlarini
‘ ‘ ‘
davolashga, odamlar dilida birodarlik nihollarini ko kartirish orqali davlat
‘
chegaralariga barham berishga urushu falokatlarni yo q qilishga, Ya ni, askar
‘ ’
yelkasidagi yulduzni qo zg atishga, gulni sevmaydigan razillar qalbida inqilob
‘ ‘
yasashga ojiz. Bu ma naviy fojialar lirik qahramon ko ksiga behad og irliklar
’ ‘ ‘
olib kiradi. Bani basharga faqat ezguliklar istagan shoir shuning uchun uzoq
uyquga cho mishni istaydi. She rning xotima finalida ham shoir tazoddan
‘ ’
foydalangan:
Ammo bori imkon bunday uyquga,
Kurashga yaralgan jafokash inson.
Har qanday kurash ham hayotdir unga,
Har qanday uyqu ham o lim har qachon.
‘
Bu yerda kurash-uyqu, hayot-o lim tazodi orqali inson hayotining mohiyati
‘
ixcham ifodalangan.
Ma lumki, har bir shoir yoki adib ijodining tub mohiyatini belgilaydigan
’
yagona g oya bo ladi. Ijodkorning turfa fikr, ijodiy urinishlarining barchasi yana
‘ ‘
shu yagona g oyaga birlashib boradi. Bu g oya o sha ijodkor asarlaridan qizil ip
‘ ‘ ‘
bo lib o tadi. Binobarin, A.Oripov she rlarining leymotivini insonga munosabat
‘ ‘ ’
komil inson problemasini belgilaydi. Bu esa shoirning juda ko p she rlarida ikki
‘ ’
qarama-qarshi obraz tasviriga sabab bo lgan. Biz ularni shartli ravishda tazo
‘ d -
obrazlar deb ataymiz. Bunday obrazlar ba zan she rning ayrim qismida o z
’ ’ ‘
21

ifodasini topsa, ba zan butun bir she rga asos bo ladi. Bunda qarshilantirish,’ ’ ‘
ayniqsa, tarixiy shaxslarga bag ishlangan she rlar doirasida ko p kuzatiladi.
‘ ’ ‘
Shoir Mirtemirga bag ishlangan Karvon she rida:
‘ “ ” ’
Sizga tashlanmadi oh ne-ne zotlar,
Ular ham mo minga tashlanar edi.
‘
Tashlanmasa dili g ashlanar edi,
‘
Ular puchak jonlar, ahli bedodlar.
Shoir dastlab Mirtemir obraziga qarama-qarshi qo yilganlarni ne-ne zotlar
‘
deb ataydi. Bu ta rifda andak istehzo ham bor. Chunki, zot so zi odatda oliy
’ ‘
nasab, hurmatli kishilarga nisbatan qo llanadi. Muhtaram zot, zoti oliylari singari
‘
jumlalar shundan dalolat beradi. A.Oripovning o z ta biri bilan aytganda esa:
‘ ’
Qancha-qancha sir yashar har kimning bisotida,
Shul sabab ul insondir, shul sabab ul zot erur.
Ne-ne zotlar deyish orqali shoir o zining muhtaram zot deb ataydigan temir
‘
odamlarga kinoya qilayotir. Ikkinchi misradagi mo min so zi halol, pokiza,
‘ ‘
iymonli, yaxshilik qiluvchi kishi ma nosida kelyapti. Ayni paytda shoir o zini
’ ‘
ham nazarda tutgan bo lsa kerak. Chunki
‘ , A. O ripovning o zi ham bunday ‘
zotlarning ne-ne hamlasiga duch kelgan. A.Oripovning aksariyat she rlari
’
avtobiografik xarakterga ega. Uzoq cho l qishlog idan kelgan sahroyi shoirning
‘ ‘
butun O zbekistonni she riy kalom bilan zabt etishi juda ko p zotlarga
‘ ’ ‘
yoqmagani tabiiy. Ana shunday qumursqalar iloji boricha iqtidorli shoirni
kamsitishga, asarlaridan kamchilik izlashga uni cho pon deyishga intilar edilar.
‘
To rtinchi misrada bul zotlarning basharasini yanada yaxshiroq ochish
‘
uchun ularni puchak jonlar, ahli bedodlar deyiladi. Shu jumlalar orqali bu
zotlarning kimligi yorqinroq ayon bo ladi. Tazod shu ba
‘ n d bilan tugaydi.
Abdulla Oripovning she rlarida obrazning yana bir ko rinishi (men va
’ ‘
raqib)ga duch kelamiz. Bunday obrazlar juda qadimdan adabiyotimizda mavjud
bulib, ko pincha ishqiy mavzular bilan bog liqdir. Xalq og zaki ijodida ham,
‘ ‘ ‘
mumtoz adabiyotda ham raqib, asosan, yorning yana bir oshig i ma nosida
‘ ’
keladi. A. Oripovda esa raqib, ko pincha, uni kamsitishga, tahqirlashga,
‘
22

muvaffaqiyatlarni yo qqa chiqarishga intiluvchi Zot lardir. Dunyoda har‘ “ ” “
ishning bordir o z gali , Xatolaring kerak ularga , Sen uzoq yashaysan ,
‘ ” “ ” “ ”
Menga hayotni ber , Dunyoni qizg anma she rini tahlil qilamiz:
“ ” “ ‘ ” ’
Dunyoni qizg anma mendan, azizim,
‘
Men sening ko changdan o tmasman zinxor.
‘ ‘
Mening bu dunyoda o z aytar so zim,
‘ ‘
Va o zim sig inar mozorlarim bor.
‘ ‘
Dunyoni qizg anma mendan, azizim,
‘
Sen ichgan buloqdan ichmasman aslo,
Sen yurgan tog larda qolmagay izim,
‘
Sen kechgan daryodan kechmasman as l o.
Dunyoni qizg anma mendan, azizim,
‘
Qalbingni yoqmasin shubha va so roq.
‘
Men o zga manzilga tikkanman ko zim.
‘ ‘
U sening kulbangdan juda ham yiroq.
She r birinchi misraning takrori asosiga qurilgan bo lib, asosiy g oya
’ ‘ ‘
ana shu misrada mujassamlashgan. Misradagi azizim undalmasi tashqari
“ ”
tomondan qaraganda raqib ma nosida emasdek tuyuladi. Ammo she rning
’ ’
mazmuni azizam so zi aynan raqibga murojaat ekanligini tasdiqlaydi.
“ ” ‘
She rdagi to rtta bayon-xabar ( Sening ko changdan o tmasman ,
’ ‘ “ ‘ ‘ ”
Sen ichgan buloqdan ichmasman , Sen yurgan tog larda yurmasman
“ ” “ ‘
, S e n kechgan daryodan kechmasman ) m e n va a z i zim n i ng butunlay
” ” ” “ ” “ ”
boshqa-boshqa odam kishilar ekanligiga dalildir. Hatto bu ikki qahr a mon-
shaxsning sig inadigan mozorlari ham o zga-o zga. Shoir, raqibiga tasalli
‘ ‘ ‘
sifatida aytgan gaplarni to rtinchi bandda umumlashtirib men o zga manzilga
‘ “ ‘
tikkanman ko zim, u sening kulbangdan juda ham yiroq ,- deydiki, bu ular
‘ ”
ikkilasining tutgan yo li nihoyatda ayricha ekanligi bo rttirib tasvirlangan.
‘ ‘
Garchand she rda raqibning kim ekanligi aniq ta riflanmagan, she r raqibga
’ ’ ’
tasalli berishdan iborat bo lsa-da, nozik fahm she rxon uning ahli bedodlar ,
‘ ’ “ ”
23

puchak jonlar , to rvadan bo lak ilinji bo lmagan gadoy, xurofat“ ” “ ‘ ‘ ‘ ”
qabring uzra bosh egsalar ham xato kelishingni kutadiganlar naslidan
“ ”
ekanligini darhol ilg ab oladi. She rda faqat bunga birgina ishora bor, shoir
‘ ’
raqibiga nisbatan kulba so zini ishlatadi. Bu so z ma naviy maqsurlik,
“ ” ‘ ‘ ’
ruxiy g ariblik ma nolarini ifodalaydi. Kulba so ziga tazod sifatida manzil
‘ ’ ‘
so zi qo llangan bo lib, bu manzil yuksak ma naviy cho qqi, ruxiy komillik
‘ ‘ ‘ ’ ‘
belgisidir. Bunday raqib obrazi shoirning Savol she rida yanada konkretroq,
“ ” ’
oshkora o z ifodasini topgan:
‘
Tanho sahrolarga bosh olib ketsam.
Yo yiroq g orlarni oshiyon etsam,
‘
Be do stu be yoron tugasam, bitsam,
‘
Ko ngling to ladimi, o shanda, ayt-chi?
‘ ‘ ‘
Qolmasa dunyoda mendan xotirot,
Nainki xotirot, oddiy, jo n bir ot,
‘
Bo lsa na bir qavmim, na xesh, na avlod,
‘
Ko ngling to ladimi, o shanda ayt-chi?
‘ ‘ ‘

Olamga o t qo ysa har aytar so zing,
‘ ‘ ‘
Yiqsang dunyolarni - tikkan choq ko zing,
‘
So ngra mo ri kabi qolsang bir o zing,
‘ ‘ ‘
Ko ngling to ladimi, o shanda, ayt-chi? (1,82)
‘ ‘ ‘
Bu she rda ham yuqoridagi singari ifoda tarzi bir xil. Shoir yana
’
raqibga murojat usulini tanlab, misra takroriga asoslangan. Ammo bunda
birinchi misra emas, to rtinchi misra savol tarzida takrorlanib keladi.
‘
Raqibning asosiy orzusi men ni do stu yordan ayri, mudom mag lub,
“ ” ‘ ‘
kulfatda ko rish. Ammo endi bu raqib faqat men ning dushmanni emas,
‘ “ ”
balki olamdagi barcha yaxshilarni yomon ko radi, olamga yolg iz xukmronlik -
‘ ‘
uning yagona qayg usi. Ko ngling to ladimi, o shanda, ayt-chi?
‘ “ ‘ ‘ ‘ ”
so rog i aslida savol mazmunini emas, tasdiq ma nosini, Ya ni o shanda
‘ ‘ ’ ’ “ ‘
ko ngling to ladi degan ma noni anglatadi.
‘ ‘ ” ’
24

Abdulla Oripov tazodlarining yana bir xususiyati shundaki, qarshilantirgan
ikki obekt mushtarak nuqtada umumlashtiriladi:
Ruju q ilmadilar hazrat payg ambar,‘
Na yuksak saroyga, na oltin taxtga.
Qaygadir toliqib etganda safar,
Suyanib dam oldi bir tup daraxtga.
Kim aytar, dunyoda kibr ustivor,
Kim aytar, umrning ma nosi shu
’ h rat.
Rasul kamtarlikni q ilib ixtiyor,
To mahshar bizlarga qoldirdi ibrat.
Rasul amr qildi: -kesing daraxtni,
O ylamang borliqqa yo qdir himmatim.
‘ ‘
Payg ambar daraxti bergay deb baxtni
‘
Sig inib yurmasin unga ummatim.
‘
Birinchi bandda oltin taxt bir tup daraxtga qarshilantirilayotir. Taxt va
daraxt o rtasidagi qarama-qarshilik birining dabdaba, mol-dunyo, soxtalik va
‘
muvaqqatlik; ikkinchisining esa oddiylik, tabiiylik, tiriklik timsoli ekanligida.
Xususan, birinchisining oltin , ikkinchisining bir tup degan aniqlovchilari
“ ” “ ”
e tiborga olinsa bu zidlik yana-da yaqqolroq namoyon bo ladi. Aslida taxtning
’ ‘
asosida ham daraxt yotadi-taxt daraxt yog ochlaridan yasaladi. Biroq u taxtga
‘
aylangach mohiyatan daraxtlikdan chiqqan, dabdaba , mol- dunyo, siyosat,
shuhrat vositasiga aylangan. Aslida bir o zakka ega ikki narsa mutlaqo qarama
‘
qarshi qutblarga ajralgan. Taxt-daraxt tazodi faqat matndagini zidlik ma nosiga
– ’
ega. Matnda n tashqarida bunday qarama-qarshilik yo qoladi. Shuning uchun
‘
ularni kontekstual tazodlar deyish mumkin.
Ikkinchi bandda kibr va shuhrat kamtarlikka zidlashtirilgan. Demak,
birinchi banddagi konkret predmetlar o rtasidagi tazod mavhum tushunchalar
‘
o rtasiga ko chirilgan,. har ikkala tazoddagi parallel obektlarning mohiyati bir,
‘ ‘
25

ammo biri konkret pretmet, ikkinchisi esa abstrakt tushuncha. Bunday ko chirilish‘
esa ikkala bandni mantiqan bir- biriga bog lab turibdi.
‘
Uchinchi bandda esa holatlar o rtasidagi qarshilantirishga duch kelamiz:
‘
Rasmning himmati va daraxtni kestirish; albatta, bu ikki holat bir-biriga zid.
Ammo shoir ana shu zid holat - hususiyatlarini mushtarak nuqtada birlashtiradi:
payg ambar odamlar sig inib, oddiy daraxtni ham shon-shuxrat, dabdaba
‘ ‘
timsoliga aylantirmaslik, ilohiylashtirmaslik (xurofot) uchungina uni kestirayotir.
Xuddi ana shu nuqtada rasulning himmati uning daraxtini kesdirishga zid
bo lmay qoladi. Agar payg ambar daraxtni kestirmasa bir daraxtning ikki holati
‘ ‘
o rtasida qarama-qarshilik paydo bo lurdi, Ya ni oddiy daraxt va payg ambar
‘ ‘ ’ ‘
daraxti. Ko rinib turibdiki, birinchi band mantiqan uchinchi bandni taqazo
‘
qilayotir. Demak, qarshilantirishlar tadriji bandlarining ana shunday zanjirini ham
vujudga keltirgan ekan. Bu zanjirni quyidagicha ifodalash mumkin:
Birinchi va uchinchi banddagi qarshilantirishlar faqatgina matnda zidlik
ma nosiga ega. Ikkinchi banddagi tazod esa antonim asosida shakllangan.
’
Shuning uchun u matndan tashqarida ham zidlik ma nosini saqlab qoladi. Bunday
’
tazodlarni kontekstual tazodlar deyish mumkin.
G arb adbiyotshunosligida oksimoron deb ataluvchi san at bor. Uning
‘ ’
mohiyati ikki qarama-qarshi ma noli so zni yonma-yon keltirish orqali yangi bir
’ ‘
kutilmagan ma noni keltirib chiqarishdan iborat. O zbek adabiyotida ham
’ ‘
shunday priyom mavjud bo lib, ammo biz kuzatgan adabiyotlar doirasida bunday
‘
san atga ta rif va namunalar keltirilmagan. Balki, u tazodga yaqin bo lgani
’ ’ ‘
uchun tazodning bir turi sifatida qaralgan bo lsa kerak. Abdulla Oripovda ham
‘
ana shunday oksimaronlar bor:
Yuz yil yashasa ham bechora bir zot
To ymadim hech, debdi, bu nechuk hikmat.
‘
Oh qandoq shirindir bu tahir hayot,
Oh qandoq go zaldir shu juldur qismat (1,32).
‘
26

Taxir hayotning shirin ekanligi va juldur qismatning go zalligi (tazod-‘
sifatlashning bitta obektini aniqlab kelayotganligi) ma noning kutilmagan
’
qirrasini kashf qilmoqda. Bizningcha , bunday usul ham alohida badiiy san at
’
yoki san at hisoblangan tazodning alohida nomlangan turi sifatida qaralishi kerak.
’
Abdulla Oripov an anaviy tazodning priyomidan ham muvafaqqiyatli
’
foydalanadi. Shoir ba zan she rdagi katta parchalarni yoki alohida she rni tazod
’ ’ ’
asosiga quradiki, ayni o rinlarda tazod kampozitsion asos darajasiga ko tariladi.
‘ ‘
Abdulla Oripov she rlarida tazod obrazlar ham qiyomiga yetkazib
’
tasvirlangan. Umuman olganda shoir an anaviy badiiy san atdan ijodiy
’ ’
foydalanib uni o z falsafiy g oyaviy konsepsiyasi ifodasiga xizmat qildira olgan.
‘ ‘
Birinchi b o b bo yicha quyidagi xulosalar qilindi
‘ :
Xulosa qilib aytganda, badiiy san atlar A.Oripov she riyatida yetakchi
’ ’
maqomni egallaydi, uning tafakkur tarzi va uslubini belgilovchi asosiy omilga
aylanadi. Shuni nazarda tutib A.Oripov she riyatidagi о‘xshatish, qarshilantirish
’
va metafora masalasini tizim sifatida maxsus tadqiq qilishga jazm etdik va
quyidagi xulosalarga keldik:
1. A.Oripov she’riyatida eng kо‘p uchraydigan badiiy san’atlardan biri
о‘xshatishdir. Barcha davr va millat adabiyotlarida keng tarqalgan bu usul shoir
mahoratini kо‘rsatuvchi asosiy tasvir vositalaridandir. A.Oripov tashbehlariga xos
xususiyatlar:
A). Konkret predmet va mavhum tushuncha о‘rtasidagi о‘xshashlikka
asoslanadi;
B). Kundalik hayotda keng qо‘llanadigan predmet, voqea-hodisalarni
tashbeh doirasiga tortish;
2. An’anaviy xususiyatga ega bо‘lgan qarshilantirish xarakterdagi obrazlar
A.Oripov she’rlarida yangicha qiyofa va mazmun kasb etadi.
27

I I. B ob. SO‘ZNING OBRAZ YARATISHDAGI JOZIBADORLIGI
2.1. Maqollardan foydalanishdagi shoirning o ziga xosligi ‘
Qadim she rshunoslikda asarda maqollarni qo llash ham alohida badiiy
’ ‘
san at hisoblangan va u irsolu masal deb nomlangan. Atoulloh Husayniy bu
’
san atga: mashhur qavlga ko ra bir baytqa bir masal kiritmaktur , - deb ta rif
’ “ ‘ ” ’
beradi va uning ikki yo lini ko rsatadi:
‘ ‘
1. Maqolni o zgarishsiz qo llash. 2. Maqolning mazmunini saqlagan holda
‘ ‘
so z va tarkibini o zgartirib berish. Husayniy fikricha, o sha davr adabiyotida,
‘ ‘ ‘
ko pincha, maqoldan foydalanish uchun uni yorga, madh etilguchi, yoki,
‘
umuman, biror kishiga yuborish uchun amalga oshirilgan, so zning lug aviy
‘ ‘
ma nosi ham ( masal yuborish ) shundan dalolat beradi. Ammo Shams Qaysi
’ “ ”
Roziyda bu san atga to xtalinmagan.
’ ‘
Tojik adabiyotshunosi To raqul Zehniy San ati suxan da irsolu
‘ “ ’ ”
masalga to xtalib, tamsil istilyohini ham qo llaydi, ammo tamsil mazmunan
‘ “ ” ‘
irsolu masalga teng bo lsa ham, mumtoz adabiyotshunoslikda alohida san at
‘ ’
sifatida qaralgan. Yana qiziq tomoni shundaki, adabiyotshunos tazmin san ati
’
haqida gapirib, unga: Tazmin on ast, ki shoir baroi taqviyai fikr va hissiyot
“
yagon shohbayt va yo misrai barjastayu xushoyandi yagon shoiri saromadi peshina
va yo muosirro dar she ri xud naql mekunad
’ ” 1
, - deb ta rif bergani holda, ’
keyinroq maqollar kiritilgan bir necha she rlarni misolga oladi. Holbuki, tazmin
’
mazmunan irsolu masalga yaqin bo lsa-da, alohida badiiy san atdir. Tazmin
‘ ’ –
she rga o zining yoki boshqa biror ijodkorning she ridan misra, bayt y
’ ‘ ’ oki
kattaroq parcha kiritish usuli. She r agar mashhur bo lsa, muallifini eslatish shart
’ ‘
28

emas, ammo she r mashhur bo lmasa, uning boshqa ’ ‘ birovniki ekanligini eslatish
o g irlikda ayblanmaslik uchun zarurdir. Demak, irsolu masal va tazminning bir-
‘ ‘
biriga yaqinligi she rda o zga bir parchaning kiritilishidadir.
’ ‘
Mumtoz ijodkorlarning bu san atlarni qo llashdagi an analarini bugungi
’ ‘ ’
davr o zbek adabiyoti vakillari ham davom ettirmoqdalar. Jumladan, Abdulla
‘
Oripov ham she rlarida xalq maqollaridan foydalanib, fikrning ixcham va lo nda
’ ‘
ifodalanishiga erishgan.
Tuz ichgan joyingga qirq kun salom qil,
Nechun bu hikmatni aylamayin yod.
Shoirning ming ko zli buloqday asl,
‘
Nazmiy chashmasidan bahramand avlod. (1, 470)
Bandning birinchi misrasi maqoldan iborat. Unda maqol deyarli
o zgarishga uchramagan. Xalq mazkur maqolning turli variantlarini o zaro
‘ ‘
muomalada qo llaydi: bir kun tuz ichgan joyingga qirq kun salom , Bir kun
‘ “ ” “
tuz ichgan joyga qirq kun salom ber! , B i r kun tuz ichgan joyingga qirq kun
” “
salom qil! . Shoir faqat vazn taqozosi bilan bo lsa kerak, b i r so zini
” “ ” ‘ ‘
tushurib qoldirgan.
Asosiy maqsad maqolni ishlatish emas, balki misol keltirish orqali fikrni xalqona
dalillashdir. Yuqoridagi she r G afur G ulomga bag ishlangan. Abdulla
’ ‘ ‘ ‘
Oripov G afur G ulom adabiy maktabida tahsil ko rgan avlod vakili sifatida
‘ ‘ ‘
ustozga bo lgan chuqur ehtiromini ana shunday ifodalaydiki, bu o quvchidagi
‘ ‘
emotsional tuyg uni kuchaytirishga xizmat qiladi. Aynan shu maqolni shoir
‘
Bayram she ri da boshqacharoq variantda qo llaydi.
“ ’ ” ‘
Bir kun tuz ichgan joyga qirq kun salomdir joiz,
Oqibatli xalqimda maqol bor shundoq qadim.
O shalsa gar orzular inqilob bo lib bois,
‘ ‘
Nechog ehtirom darkor, darkor nechog liq ta zim. (1, 284)
‘ ‘ ’
29

Ko rinib turibdiki, har ikki o rinda ham maqollar aynan va maqol ekanligi‘ ‘
ta kidlab ishlatilgan. Ayrim o rinlarda esa shoir maqollarni xalq hikmati
’ ‘
ekanligini ta kidlab o tirmay misralar tarkibiga singdirib yuboraveradi:
’ ‘
Uzma ko ngul, garchi hijron
‘
xor etar bir zum seni,
Gul tikansiz bo lmagay,
‘
har bir chaman xori bor.(1, 48)
Muhabbat, mahbuba mavzuida yozilgan juda ko p she rlarda ushbu maqol
‘ ’
qo llangan. Ammo har bir asl san atkor undan yangicha ma nolarda
‘ ’ ’
foydalangan, xulosalar chiqargan, obrazlar yaratgan.
Ko rinib turibdiki, har bir shoir ayni maqoldan foydalanib, turlicha ruh,
‘
ayricha usuldagi baytlar bitganlar. Abdulla Oripov ham ana shu an anadan
’
foydalanib, muhabbat mashaqqatlari, hijron jafolari haqida so zlar ekan, maqolni
‘
misol tariqasida keltiradi. Ayni paytda baytda xor so zi ikki ma noda ikki
“ ” ‘ ’
marta qo llangan: xor etar ezar, jafo ko rguzar va xor tikan ma nolarida.
‘ – ‘ – ’
Abdulla Oripov maqolda ifodalangan ma noni keyingi baytda yana kuchaytirib,
’
bo rttirgan holda davom ettiradi:
‘
Muz kabi tekkay dilingga gar jafo etsa sanam,
Yashnagay vodiy uzra bilki bulutning qori bor.
Ifoda shakli xuddi oldingi baytdagidek: kommunikatsiya va tamsil (ibrat-
tasalli). Hatto aytish mumkinki, xalq hikmati shoirga hikmatnamo misra yaratish
imkonini bergan. Keyingi ikki misrada ma no yanada kuchaygan: sanam
’ –
yashnagan vodiy, muzday jafo bulutning qori.
–
Maqollarni aynan qo llashda yana bir holat ko zga tashlanadi: maqolning
‘ ‘
o zini alohida gap sifatida emas, balki gapning tarkibiy qismi yoki qo shma
‘ ‘
gapni tashkil qilgan sodda gap sifatida qo llash:
‘
Elning shoirlari g anim zotlar kabi
‘
Bir-birlarin g ajib yesalar.
‘
30

Minbarlarga chiqsa ko cha-kuyning gapi‘
Andishani qo rqoq desalar. (1, 23)
‘
Bu o rinda Andishaning otini qo rqoq qo yibdi , Andishaning oti
‘ “ ‘ ‘ ” “ –
qo rqoq
‘ ” 1
singari variantlarga ega bo lgan maqol to ldiruvchi o rnida (Ular ‘ ‘ ‘
nima(ni) desalar?) kelpyati. Shoir mazkur maqolni keltirish orqali adabiyotni,
ijodni shaxsiy adovat maydoniga aylantirayotgan ayrim shoirlar haqida kuyinib
yozgan.
Abdulla Oripovning maqollarni qo llashidagi ikkinchi holat maqoldagi
‘ –
ayrim so zlarni shunga yaqin so z bilan almashtirish hodisasidir:
‘ ‘
Mana bu kun ey yurtim, g oz yuribman qoshingda,
‘
Ot aylanib joyin topar deganlar doim.
Sen haqingda she r bitish sharafi bor boshimda,
’
Ey sen sahroi xalqim, ey sen tug ilgan joyim
‘
Maqol xalq orasida ot aylanib qozig ini topar, er aylanib yozig in
“ ‘ ‘
topar , O t aylanib qozig ini topar , O t aylanib qozig ini topar, suv aylanib
” “ ” “ ‘ ‘
yorig in topar
‘ ” 1
singari variantlarda tarqalgan. Shoir qoziq so zini joy “ ” ‘ “ ”
so zi bilan almashtiradi va ba zan ikki qismdan iborat bo lgan maqolning
‘ ’ ‘
birinchi komponentinigina oladi. She r nafis, nozik bo lgani uchun maqoldagi
’ ‘
qoziq so zini ko tarmaydi, shu bois Abdulla Oripov uni joy so zi bilan
“ ” ‘ ‘ ‘
almashtirib, she riy nazokatni saqlaydi. Shoir o z yurtiga qaytish sababini
’ ‘
maqolni misol keltirish orqali go zal izohlaydi:
‘
Sha nimga g ayurlar bir so z demasin,
’ ‘ ‘
Har kim o zi tortar umr kemasin.
‘
H ech kimni mushtoqlik dardi yemasin,
Meni olib keting o z diyorimga.
‘
Ikkinchi misradagi maqolning asl shakli har kim o z aravasini o zi
“ ‘ ‘
tortadi shaklida. Ammo shoir qofiya va vazn talabi bilan bo lsa kerak, a r a va
” “ ” ‘
so zini kema ga almashtiradi. Ammo shunda ham muallif mantiqiylik
‘ “ ”
31

chegarasini buzmaydi. Bemorlik azoblarini chekayotgan lirik qahramon yurt
sog inchini ham dard deb biladi. Ammo g ayurlar bor, ular shoirning‘ “ ‘ ”
meni olib keting o z diyorimga degan iltimosida ham milatchilik, milliy
“ ‘ ”
maxdudlik izlarini ko rishlari mumkun. Ona Vatan sog inchini his qilgan
‘ ‘
shoir inson qalbi bilan hazillashadigan ana shunday kishilarga yuqoridagi
“ ”
maqol orqali javob beradi, ya`ni har kim o zidan o tganini o zi biladi,
‘ ‘ ‘
deydi. Albatta, m a qol ishlatilmasligi ham mumkin edi. Ammo bunda bandning
badiiy va ta sir quvvati, tabiiyki, kamaygan, susaygan bo ladi. Har ikkala
’ ‘
misolda ham shoir maqollardagi so zlarni mantiqiylik doirasida, sun iylik
‘ ’
sezilmaydigan darajada mahorat bilan almashtirgan. Quyidagi misolda esa
so z sinonimlik asosida almashtirilgan:
‘
Shul sabab arqon ham qil quvvat degan misol,
Qadimiy jayhun sari keldim aylab shitoblar.
Xalqda arg amchiga qil quvvat tarzida qo llanadigan ushbu maqol
“ ‘ ” ‘
majoziy ma noda qiynalib muhtoj bo lib turgan odam ozgina
’ “ ‘
yordamlashib yuborsang ham unga ancha quvvat baxsh etgan bo lasan, u
‘
sening shu ozgina yordaming bilan ham o zini o nglab olishi mumkindir
‘ ‘ ”
lirik qahramonning ham asosiy maqsadi qadimiy ona jayhunga yordam
berish, uning dardlariga ozgina bo lsada malham bo la olish. Ana shu
‘ ‘
maqsad xalq maqolini misol keltirish orqali konkretlashtirilgan.
Ma lumki, xalq maqollarining bir qismi ikki qismdan iborat bo ladi.
’ ‘
Bunday maqollarda asosiy fikr birinchi qismda ifodalanadi, ba zan esa
’
ikkinchi qism birinchi qismga parallel yoki sinonimik harakterda bo ladi.
‘
Ayrim hollarda esa maqolning bir qismi ham ishlatilib ketaveradi. Biz bunga
yuqorida Ot aylanib qozig ini topadi maqoli misolida guvoh bo lgan
“ ‘ ” ‘
edik. Shuningdek, Abdulla Oripov ham she rda bazan anna shu usulni
’
qo llaydi va maqolning asosiy fikr ifodalangan birinchi kompanintini
‘
qo llash orqali maqsadga erishadi:
‘
Men bir tajribasiz g o r yigit nechun
‘ ‘
Adashding, deyapman dunyoga, hayhot
32

O h , shoir xanjarni o zinga urgin,‘
Sen o zing adashmay o sdingmi, nahot
‘ ‘
Maqolning asl shakli pichoqni oldin o zingga ur, og rimasa
“ ‘ ‘
birovga tarzidadir.
” Abdulla Oripov ana shu maqolning birinchi
qismidangina foydalanadi va pichoq so zini xanjar so zi bilan almashtiradi.
‘ ‘
Albatta, pichoq so zining o zi qo llanaverganda ham na qofiyaga, na
‘ ‘ ‘
vaznga daxl qilardi, hatto mazmun ham saqlanardi. Ammo muallif
mubolag a san atini ishga solgan va pichoqdan o tkir, mazmunan tasirli
‘ ’ ‘
xanjar so zini qo llagan. Birgalikda mamontni ov qilgan ibtidoiy odamlar
‘ ‘
o ljani baxam ko rishda birgalik qoidasiga amal qilmaydilar, bu esa shoirga
‘ ‘
butun insoniyatni yo ldan ozdirgan ilk jinoyat adashish bo lib ko rinadi.
‘ ‘ ‘
Ammo shoir daf atan o zi haqida o ylab qoladi va hanjarni o zingga
’ ‘ ‘ ‘
ur, Ya ni birovni ayblashdan oldin o z xatolaringni o yla, deydi. Muallif
’ ‘ ‘
o zida allaqanday o xshashlik ko radi bunday o xshashlikni asoslashda
‘ ‘ ‘ ‘
xalq maqoli asosiy rolni o ynagan. Xalqimizda yurgan daryo, o tirgan
‘ “ ‘
buyra (aslida buyro shevaga xos buyro shaklida bo lsa kerak, shunda qofiya
” ‘
to liq bo ladi) degan maqol bor. Abdulla Oripov Kaliforniyada
‘ ‘ “
choyxo rlik she rida maskur parimaning birinchi kompanentinigina
‘ ” ’
qo llaydi:
‘
Yurgan daryo der xalqimiz yursang ko rgaysan,
‘
Xo b ajoyib suhbatlarning gashtin so rgaysan.
‘ ‘
Maqolli bu bayt she rdagi voqea bayonidan keying xulosaning
’
boshlanish qismidir. Shoir kaliforniyada choyxurlik voqeasini bayon qilgandan
so ng sayohat yaxshi odat, u inson qalbiga juda ko p narsalarni oshno
‘ “ ‘
etadi degan xulosa chiqaradiki, xulosaning asl mazmuni ana shu maqol
”
orqali ifodalangan.
33

Abdulla Oripov irsolu masal san atidan foydalana turib an ana’ ’
chegaralarini buzadi mumtoz badiiy san tga yangi poetik vazifalar yuklaydi.
’
Shoirning shunday she rlari borki, ularni xalq maqolining sharhi deyish
’
mumkin. Yolg iz askar she ri fikrimizning dalilidir:
‘ ’
Botir ko kragidan o q yedi bir kun,
‘ ‘
Vo orqam dediyu tortdi cho ng nara.
– ‘
Yov taraf so radi: orqam deb nechun,
‘
Oh chekding ko ksingda ochdik ku yara
‘

Botir shivirladi: - Men yolg iz askar,
‘
Yo qsa ustimga ot sololmasdimdingiz.
‘
Orqamda do stlarim bo lganda agar
‘ ‘
Koksimni nishonga ololmasdingiz.
She r yolg izlik xaqida. Shoirning yolg izlik xaqida allaqachon
’ ‘ ‘
tarixga kirib ketgan shu nomdagi ajoyib she ri bor. Ammo bu ayni butunlay
’
boshqa uslub, boshqa yo nalish, o zgacha ruhda yozilgan she r.
‘ ‘ ’
yolg izlik tamsiliy harakterda bo lsa, yolg iz askar da voqeabandlik
“ ‘ ” ‘ “ ‘ ”
yaqqol ko rinib turibdi. Eng asosiysi, shoir Orqasiz er safda yurolmas ,
‘ “ ”
Orqasiz ot tov osholmas, Orqasiz alp yov bo lmas , tayanchsiz botir
“ ‘ ” “
botinolmas , Orqalik orqalanib so zlar, orqasiz qo rqib so zlar , oqali
” “ ‘ ‘ ‘ ” “
ko ppak bo ri olar singari maqollar mazmunini o zida singdirganligidadir.
‘ ‘ ” ‘
Maqollarning qo llashdagi yana bir xolat, maqolning mazmunini
‘
saqlagan shaklini o zgartirib, kenggaytirib qo llashdan iborat. Masalan:
‘ ‘
Kimsaga baho berish ilinjida yurganlar
Eng avval o z-o ziga boqishlari kerakdir.
‘ ‘
Qadimiy bobolar ham ming o ylanib bir deganlar:
‘
Har kimning guri boshqa, azroyili bo lakdir.
‘
34

Bandda bir yo la uch maqol ishlatilgan: ‘
1. Avval o zingga boq, so ngra nog ara qoq.
‘ ‘ ‘
2. Yetti o lchab bir kes.
‘
3. Har kimga bir uy, bir gur.
Maqollarni bunday musalsal qo llash irsolu maslayn deyiladi. Shoir
‘
Sarhadlar deb nomlangan bu she rida raqib bilan suhbatga kirishadi. U
“ ” ’
raqibga bevosita murojaat qilishdan oldin epigraf harakteridagi xalq maqollari
bilan bezatilgan ushbu to rtlikni keltiradi. Birinchi maqol ikki kompanetli
‘
bo lib, shoir uning birinchi qismidan foydalangan. Ikkinchi maqolning esa
‘
sintaktik asosi, mazmuni saqlangan holda, shakli o zgartirilgan. Uchinchi
‘
maqolda esa shoir o zidan bir kompanentni kiritgan: azroili bo lakdir .
‘ “ ‘ ”
Albatta, bu kiritma ham maqol mazmuniga tabiiy singib ketgan, xatto
paremaning aslidan behabar kishi uni shu tarzda qabul qilishi ham mumkin.
Tiriklik she rida ham maqollar musalsal tarzda qo llanadi:
“ ” ’ ‘
Bir teri ichida ming marta ozib,
Ming marta to lishar jonivorlar ham.
‘
O n besh kun jamoling ko kda ko rgazib,
‘ ‘ ‘
O n besh kun falakda oy topar barham
‘
Shoir tiriklikning asl ma nosini ana shu ikki maqol orqali teran ifodalaydi.
’
Tiriklik bu g am va shodliklar silsilasi. Tiriklik bir tomoni yorug , bir tomoni
– ‘ ‘
qorong`u sahna. Tiriklik bu oq va qora kataklardan iborat shahmat taxtasi. Shu
bois ham hayot go`zal yashash zavqli. Yuqoridagi ikki maqol esa ana shu
g oyaning yorqin ifodasini yuzaga chiqargan. Birinchi maqolda shoir ayrim
‘
so zlarni almashtigan. Paremaning asl shakli qo y bir terining ichida necha
‘ ‘
semirib, necha ozadi shoir mazmunni kuchaytirish uchun xalq og zaki ijodiga
‘
xos bo lgan mubolag a usulidan foydalanadi va necha so zi o rnida ming
‘ ‘ ‘ ‘ “
marta so zini keltiradi. Bu esa hayot relifidagi baland pastliklar nihoyatda
” ‘
ko pligiga bo rma urg udir. Ikkinchi maqol ham birinchisiga ma nodosh
‘ ‘ ‘ ’
35

bo lib shoir paremaning mazmunini saqlagan holda o zgacha shakl tanlagan.‘ ‘
Shoir ayrim hollarda maqollarni inkor qiladi, teskari shaklga qo llaydi.
‘
Deydilar to rtligida:
“ …” ‘
Deydilar, it hurar, o tadi karvon
‘
Ranju alamlardan yonmasin joning
Lekin alam qilar bir umr giryon
Itlar orasidan o tsa karvoning
‘
Dastlabki ikki misrada maqol va unga sharx sifatidagi fikr berilgan.
Xalqning ming millon yillik tajriba asosida chiqargan xulosasi shu: it xuradi,
ammo karvon o taveradi. Majoziy ma noda it pastlik, razillik, munofiqlik
‘ ’
timsoli, karvon ulug lik, ezgulik timsoli. Nokaslar, nokaslar, norasolar har
‘
qancha intilgani bilan ulug lar shuhratiga soya sololmaydi, ularning
‘
yaxshilik yo lidagi urinishlarini bekor qilolmaydi. Maqoldan kelib
‘
chiqadigan ma no shu. Ammo keyingi ikki misra tabir jo iz bo lsa, ana
’ ‘ ‘
shu ming million yillik tasalluga qarshi isyon, taskinlardan yuz o girishdir.
‘
Agar karvonning atrofida bir umr itlar akkillasa-chi, endi bunga chidab
bo lmaydi. Unda xalqning katta tajribaga asoslangan o gitlari ham taskin
‘ ‘
tasalli berolmaydi: bir umr itfe l odamlar orasida yashash-azob. Daxshat.
’
Fojia. Abdulla Oripovning xuddi shu mavzuda yozilgan Arslon
“
chorlaganda nomli she ri ham bor. Unda shoir itlarga
” ’ muvoziy keladigan
qumursqalar obrazini yaratgan.
Shoir bu she rining xulosasida ham aynan alam qilar jumlasini
’ “ ”
ishlatadiki, buni aslo tasaddufga yoki o z-o zini takrorga yoyib bo lmaydi.
‘ ‘ ‘
Arslon chorlaganda she ridagi g oya, obraz yuqoridagi to rtlikda o zining
“ ” ’ ‘ ‘ ‘
tadrijiy rivojiga erishib, o qituvchida lirik qahramonni azoblayotgan it fe llar
‘ “ ’ ”
muhitiga qarshi g azab, nafrat uyg otadi, she rning ta sir kuchi, zarbini
‘ ‘ ’ ’
oshiradi. Xuddi ana shunday holatni Surat va siyrat she rida ham ko ramiz:
“ ” ’ ‘
Mayli suratimga boqqilu quvon,
Lekin siyratimga tashlama nazar.
36

Bir yoqdan tuganmas baxt berdi jahon,
Bir yoqdan tuganmas o kinch va qadar.‘
Xalqda odamning suratiga qarama, siyratiga qara! degan maqol bor,
“ ”
Ya ni odamning tashqi ko rinishi, go zalligi kiyinishiga qarab emas, ma naviy
’ ‘ ‘ ’
dunyosi, ichki go zalligi, axloq-odobiga qarab e tibor ko rsat, deyilmoqchi.
‘ ’ ‘
Surat va siyrat da esa uning aksi: Suratimga boq-u, siyratimga nazar
“ ” “
tashlama! Shoir nima demoqchi? U kimga murojaat qilyapdi? She rning keyingi
” ’
misralari bu savolga oydinlik kiritadi:
Oh ne choq ranjlarga to liq bu jahon,
‘
Oh ne choq shirin shu tiriklik, qadar,
Mayli, suratimga boqqil-u quvon,
Lekin siyratimga tashlama nazar.
Shoir o z sevganlariga, do st-u habiblariga murojaat qilyapti. Taqdir unga
‘ ‘
bir yoqdan tuganmas baxt, o`lkan shoirona qalb, eng qorong u tunlarda ham
“ ‘ ”
she riyat bilan sirlashishdek tole ato etgan. Bir tomondan esa uni bir umr
’
hasadgo y, ig vogar, nokaslar o rtasiga tashlab qo ygan, ne-ne ta na-yu
‘ ‘ ‘ ‘ ’
malomatlar uning qalbida tuganmas o kinch va qadar solgan. Xuddi shuning
‘
uchun ham og rig -u anduhlarga to la qalbi do stlarni ham iztiroblar
‘ ‘ ‘ ‘
ummoniga g arq qilishini aslo istamaydi. U bir paytlar istamayman, g animni
‘ “ ‘
tenglab, Do stlarimning ma`yus bo lishin , deganida ham ana shu andishani
‘ ‘ ”
nazarda tutgan edi. Ko rinadiki, shoir maqolni faqat shaklan teskarisiga aylantirdi,
‘
ammo mazmuniga ko ra emas. Balki, u shakli o zgargan maqolga yangi
‘ ‘
ma noviy-poetik vazifa yuklagan.
’
Biz yuqorida tazmin san ati mazmuniga ko ra, vazifasiga ko ra
’ ‘ ‘
irsoli masalga yaqin turishini aytib o tgan edik. Abdulla Oripovda ham tazmin
‘
san atining ajoyib namunalari uchraydi. Muhabbat she rida:
’ “ ” ’
Yuragimda sevgi izi topilmas , aslo,
Na bir afsus, na bir alam chiqmaydi undan.
37

Shoir satrin takrorlamay sokin, beparvo:
Qaytmas endi, umid qilma ketgan to lqindan .“ ‘ ”
Bu yerda mashhur rus shoiri Lermontovning bir misrasi tazmin qilingan.
Ammo Abdulla Oripov misrani aynan muallif qo llagan ma noda ishlanmaydi,
‘ ’
balki, lirik qahramonning ruhiy holatiga mos ravishda ado bo lgan sevgi, barbod
‘
bo lgan muhabbat, orqaga qaytmas yoshlik ma nolarini nazarda tutadi.
‘ ’
Zo r karvon yo lida yetim bo tadek ,
“ ‘ ‘ ‘ ”
Intizor ko zlarda xalqa-xalqa yosh .
‘ ”
Sarbonim, qo lingdan ketdimikan erk,
‘
Sarbonim, ne uchun ko tarmaysan bosh.
‘
G afur G ulom vafotiga bag ishlab yozilgan ushbu she’rning dastlabki
‘ ‘ ‘
ikki misrasi G afur G ulom qalamiga mansub.
‘ ‘ Aytish kerakki, Abdulla Oripov
juda ko p o rinlarda G afur G ulomdan tazmin qiladi, unga she r
‘ ‘ ‘ ‘ ’
bag ishlaydi, nomini tilga oladi yoki ayrim asarlariga ishora qilib ketadi. Bu
‘
shogirdning ustoziga ehtiromi timsolidir. Agarda yuqoridagi ikki misra
qo shtirnoq ichiga olinmasa, uning bandda begonaligi sezilmaydi. Shoir
“ ‘ “ ”
shunday ikki misrani tanlaganki, aynan marsiya ruhiga mos, holat ifodasiga
mutanosib. G afur G ulomda bu ikki misra o zgacha maqsad-mazmunda,
‘ ‘ ‘
Abdulla Oripovda esa butunlay boshqacha.
Xulosa qilib aytganda, shoir maqollardan an’anaviy usulda fikrni tasdiqlash,
dalillash, chuqurlashtirish maqsadida foydalanibgina qolmay, maqolning teskari
shaklini qо‘llash orqali fikr-g‘oya ifodasiga xizmat qildirdi.
Xalq donishmandligi namunasi bо‘lgan maqollardan foydalanish har
qanday yetuk ijodkorda bо‘lgani kabi, Abdulla Oripovda ham xalq maqollari bilan
bellasha oladigan aforizmlar yaratishga asos-zamin bо‘lib xizmat qiladi.
2.2. Ma’noni kuchayishida takror so‘zlarning tovlanishi
38

Shoir o‘z ijodida xalq og zaki ijodiga, xalq jonli tilining hikmatli‘
imkoniyatlariga katta mehr va mas uliyat bilan yondashadi. O z xalqi tilining
’ ‘
go zalligi bilan faxrlanadi. Uni asrashlikni, undan ijodiy foydalanishni qayta-
‘
qayta uqtiradi. Ona tilimizning ipakday tovlanishi, go zal ritmikasi, boy
“ ‘
aslahaxonasi bor. Har qanday shaklni qo llaganda ham ana shu xazinadan
‘
foydalanish kerak. Foydalanish uchun esa bilish kerak, bilish uchun bolalikdan til
boyliklaridan bahramand bo lib borish lozim.... Tilimizning boyligi hech qayoqqa
‘
ketmagan, o z qo limizda mavjud
‘ ‘ ” 1
. Shoir ijodini kuzatganda ana shunday
ijodiy tajribaga suyanganini ko ramiz. Adabiyotshunos H.Umurov badiiy asar
‘ “
tili xalq tili (jonli til, adabiy til)ga asoslanganligi sabab, unda xalqchillik ruhi
doimo ustun turishi”ni ta kidlaydi. Darhaqiqat, Abdulla Oripov she rlarida jonli
’ ’
xalq tiliga xos hikmatli ifodalar, go zal iboralar, lutflar, hazil va qochiriqlarning
‘
o z o rnida me`yorida ishlatilishi ularning xalqona ruhi va yuksak badiiyatini
‘ ‘
ta minlagan. Xalq og zaki ijodida (yor-yor, alla, o lan, lapar va h.k.) xalq tilida
’ ‘ ‘
mavjud bo lgan frazeologik birliklar, badiiy san atlar, ayniqsa, fikr, so z takrori
‘ ’ ‘
natijasida go zal manzaralar, o ziga xos poetik olam vujudga keladi. Xalq
‘ ‘
dardini, xalq tilini va ruhini teran anglagan ijodkorlarning asarlarida ham shu
xususiyat yetakchilik qiladi. Abdulla Oripov she riyatida ham oddiy so zlarning
’ ‘
takror kelishi (takrir san ati) oqibatida shoir uslubiga xoslikni maydonga keltiradi.
’
Aksar so zlarning takrori yolg iz Abdulla Oripov ijodigagina tegishli ekanini
‘ ‘
sezish qiyin emas. Ushbu sahifalarda ayrim misollarga murojaat qilamiz. O zbek
‘
tilida yordamchi so zlar orasida nahot , nahotki yuklamasi mavjud. Odatda
‘ “ ” “ ”
bu yuklama so roq, taajjub, shubha ma nolarini anglatadi. Abdulla Oripov
‘ ’
she rlari matni tarkibida ushbu yuklamaning takror kelgan holatlari ko p
’ ‘
uchraydi. Shoir Fojea she rida yozadi:
“ ” ’
Nahot o tkan umr butkul havoyi,
‘
Nahot ko rganlarin barchasi sarob.
‘
Nahot yetmish to rt yil sig ingan joyi
‘ ‘
Manfur manzil bo lsa, jirkanch va xarob. (2, 175)
‘
39

Ushbu she r 1991 yili, Ya ni istiqlol yilida yozilgan. ’ ’ Yuqoridagi
to rtlikning uchinchi satridagi «yetmish to rt yil» raqam-sanasi ham butun umri
‘ ‘
davomida ishonchlari sarobga aylangan inson qismatiga ishoradir. Lirik qahramon
taajjubga, shubhaga, hayratga tushayotir. Ayni ruhiy kayfiyat ifodasi uchun esa
«nahot» yuklamasining takror kelishi o ziga xos poetik funksiya bajargan, albatta.
‘
Sakkiz banddan iborat she r markazida turgan ushbu to rtlik, ta bir joiz
’ ‘ ’
bo lsa, lirik qahramon hislari ifodasidagi kulminatsiya sanaladi. «Nahot»
‘
so zining takrori shoir g oyasini teranroq ifodalashga, lirik qahramon
‘ ‘
o kinchini, taajjubini bayon etishga xizmat qilgani aniq. Abdulla Oripov
‘
she rlarida bunday, aynan, «nahot» yoki «nahotki» yuklamasi bilan kelgan
’
she rlarga o nlab misollar keltirish mumkin. Shoirning mashhur «Yuzma-yuz»
’ ‘
(Nahotki dunyoda haqsizlik mangu, Nahotki odamzod qilingandir oq?!), «Ayol»
(Nahot ishq qismati shuncha berahm), «Ona sayyora» (Nahot shu ko rganim rost
‘
bo lsa, nahot? Nahotki yerimiz bir kichik soqqa?), «Xayrlashuv» (Nahot
‘
topilmasa senga bir madad? Nahot onang ruhi qolmish yiroqda) va boshqa
ko plab she rlarida ayni holatga guvoh bo lamiz. O z qalbini, ko ngil holatini
‘ ’ ‘ ‘ ‘
shu tarzdagi so zlar bilan bayon qilish xalq shuuriga, xalqona ifodaga begona
‘
emas.
Abdulla Oripov she rlari matnida «mayli» yuklamasining takror
’
qo llanishi ham shoir uslubining o ziga xosligini namoyon etadigan
‘ ‘
xususiyatlarda biri sanaladi. «O zbek tilining izohli lug ati»da shunday izoh
‘ ‘
beriladi: «Mayli-1. Rozilik javobini bildiradi: ma qul, roziman, xo p bo ladi. 2.
’ ‘ ‘
Nima bo lsa bo lar, nima bo lsa bo lsin; hechqisi yo q». Abdulla Oripov
‘ ‘ ‘ ‘ ’
she rlari tarkibida kelgan «mayli» yuklamasi mohiyati ushbu izohlarning
’
barchasiga mos keladi, ayni choqda, uning semantik ma nosi poetik jihatdan
’
kengayadi.
Abdulla Oripov «Buloq» nomli she rida shunday yozadi:
’
Odamlar, tegmangiz, mayli toshsin u,
40

Mayliga, tog ni ham ko rsin yo lida. ‘ ‘ ’ (1.39)
Yoki boshqa bir she rini:
’
Qani, nay ber menga, do stginam,
‘
Bergil, mayli, rubob bo lsa ham (1.71)
‘
degan misralar bilan boshlaydi.
Shuniningdek, shoirning «Uyqu» (Mayliga, do stlarim unutsin sekin),
‘
«Qayrag och» (Sen-chi, bu dunyoga Inson bo lib boq, Mayli, bir kun meni
‘ ‘
o tin qilib yoq), «Xayrixoh» (Mayli gado bo lgil, mayli, bo lgil shoh) sarlavhali
‘ ‘ ‘
she rlarida va boshqa o nlab shunday she rlarida ayni so zga qayta-qayta
’ ‘ ’ ‘
murojaat qilgani kuzatiladi.
Mashhur «Suvrat va siyrat» she rining birinchi so ziyoq shoirning
’ ‘
holatini, nima bo lsa, bo ldi endi degandek kayfiyatini namoyon etadi:
‘ ‘
Mayli, suvratimga boqqilu quvon,
Lekin siyratimga tashlama nazar
Bir yoqdan tuganmas baxt berdi jahon,
Bir yoqdan tuganmas o kinch va kadar.. (1. 271).
‘
Yuqoridagi bandning keyingi ikki misrasida «Bir yoqdan tuganmas» so z
‘
birikmasi takror kelgan. Darvoqe, Abdulla Oripov o z ijodida so zlar va so z
‘ ‘ ‘
birikmalarining takrori san atidan juda ko p va o rinli foydlanadi. Shoirning
’ ‘ ‘
«Xayrlashuv» she ri shu nuqtai nazardan e tiborlidir. She rning avvalgi
’ ’ ’
misralarida lirik qahramon holati, kayfiyatini muallif aynan «xayr» so zi hamda
‘
«ey» murojaat yordamchisining takrori vositasida namoyon qiladi:
Xayr, ey, bearmon kezgan qirlarim,
Xayr, ey, yiroqqqa qochgan so qmoqlar.
‘
Xayr, ey, maskanim tuqqan yerlarim,
–
Xayr, ey, sahrolar, xayr, ey, tog lar. (2,16)
‘
41

Aslida badiiy matndan alohida olgan so zda mantiq mavjud bo ladi,‘ ‘
muayyan so z qandaydir semantik ma nonigina anglatadi. Ammo badiiy matn
‘ ’
tarkibida so zning obraz libosini kiyish holatlari ham ro y beradi. So z obraz
‘ ‘ ‘
holatiga ham kelishi mumkin.
Abdulla Oripovning «Holat» she rida yozadi:
’
Bir nafas quyoshni o z holiga qo y,
‘ ‘
Otashin dilingga etmagin qiyos.
Bir nafas quyoshday ko rsatsin u ro y,
‘ ‘
Bir nafas quyoshday porlasin quyosh...
Bir zum sen zaminni qo ygil bequtqu,
‘
U axir ko p tuydi tuyg ular ta min.
‘ ‘ ’
Bir zum maysalarga ona bo lsin u,
‘
Bir zum zamin bo lib yashnasin zamin. (1,286).
‘
Bundagi misralar boshida takrorlanib keladigan «bir nafas», «bir zum»
birikmalari muayyan bir lahza, holat mohiyatini o zida mujassam etadi.
‘
She rda odam bu dunyoda odamdek yashasin hikmatiga monand «quyosh
’
quyoshday porlasin», «zamin zaminday yashnasin» degan falsafa she r
’
matnida «quyosh» va «zamin» so zlarining takrori vositasida ham
‘
ta kidlanadi.
’
Umuman, bunday poetik ifoda tarzi Abdulla Oripov badiiy tafakkuriga,
demak, ijodi dunyosiga taalluqli bo lgan eng muhim tamoyillardan biri
‘
sanaladi. Zero, jonli xalq tilida, xalq og zaki ijodi namunalarida ta kid uchun
‘ ’
bu tarzdagi badiiy fioda vositalaridan keng foydalaniladi.
Avvalgi fasllarda tahlil qilingan Abdulla Oripovning Hangoma she ri
“ ” ’
boshidan oxirigacha jonli xalq tiliga xos soddalik va lo ndalik, xalq tiliga mos
‘
bo lgan go zal va quyma ifodalarga boyligi bilan ajralib turadi:
‘ ‘
42

- Qora qishda to y qilmay,‘
Battar bo lgur nokas, gov.
‘
Bachchag arning aslida,
‘
Fe li sovuq ediyov. (1,208).
’
Hangoma da qatorlashtirib keltirilgan, biri ikkinchisining ma nosidan
“ ” ’
kuchli bo yog i bilan ajralib turuvchi qora qish, nokas, gov, bachchag ar,
‘ ‘ ‘
fe li sovuq sifatlashlari kishining ma lum bir ruhiy holatida vaziyat bilan
’ ’
bog liq ravishda aytilishi mumkin bo lgan ifodalardir. Shoir bunda tilning
‘ ‘
sotsial tabaqalarga xoslanish imkoniyatlaridan keng foydalanadi. Mazkur til
birliklari, ayniqsa, keksa yoshdagi kishilar nutqida ko p uchraydi. Yuqoridagi
‘
she riy parchada so zlarning shakli va o rni o zgarishidan qat i nazar, jahl
’ ‘ ‘ ‘ ’
chiqqanda aytiladigan norozilik kayfiyatini ifodalovchi badiiy qiymati
o zgarmaydi. Bu birliklar jonli xalq tiliga xos bo lgan va davrlar sinovidan
‘ ‘
o tib kelayotgan original ifoda namunalaridan biridir. Shoir so zlarning
‘ ‘
betakror mazmun silsilasidan qahramon ruhiy holatini tasvirlashda shunday
mahorat ishlatadiki, shu jumlani ajratib olib o qigan, she r matni bilan
‘ ’
mutlaqo notanish bo lgan kitobxon so zlovchining, albatta, o zbek ekaniga
‘ ‘ ‘
ishonadi. Chunki unda butun o zbek xalqiga xos ruhiy holat o z ifodasini
‘ ‘
topgan.
O zbek xalqi qadimdan quvonchli hodisalarni nishonlash uchun to y
‘ ‘
qilib, tevarak-atrofni ziyofatga chaqiradi. El yurt degandek, kimningdir to yi
– ‘
qish chillasiga to g ri kelib qoladi. Bunday to ydan kimdir norozi ham
‘ ‘ ‘
bo ladi. Shoir qish chillasining sovug i bilan to y egasining "fe li
‘ ‘ ‘ ’
sovuqligi"ni bog lab, sovuq so zining to g ri va ko chma ma nosidan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ’
betakror so z o yini hosil qiladi. Bunday so z o yini asrlar davomida davr
‘ ‘ ‘ ‘
sinovidan, hayot sinovidan o tib, quyma shakldagi badiiy vosita sifatida
‘
to rtlikning xalqona ruhini yanada oshirishga xizmat qiladi. Bu badiiy vositalar
‘
43

- iboralar, so zlar beg araz bir kayfiyatda aytilayotgani sababli, norozilikdan‘ ‘
ko ra, o quvchida ko proq kulgiga moyillik tug diradi.
‘ ‘ ‘ ‘
Ikkinchi bob bo yicha quyidagi xulosalar qilindi:
‘
1. Abdulla Oripov tashbehlarining o ziga xos xususiyatlaridan biri,
‘
ularning konkret predmet va mavhum tushuncha o rtasidagi
‘
o xshashlikka asolanishidadir.
‘
2. Shoir ko pincha tashbehlarni ketma-ket qo llab zanjir hosil qiladi.
‘ ‘
Bunday zanjirning ikki ko rinishi mavjud: a) mushabbah va musalsal
‘
o xshatish; b) bir predmet yoki voqea-hodisani ketma-ket bir necha
‘
predmet yoki voqea-hodisaga tashbeh qilish.
3. Tashbehlarning adabiyot nazariyasida aniqlangan tasnifini e tirof etgan
’
holda, Abdulla Oripov tashbehlari analizidan kelib chiqib, uning yana
ikki tomonlama tasnif qilish mumkin: a) obektiga ko ra: predmet
‘
tashbehlar va holat tashbehlari; b) asarning umumiy g oyasiga
‘
bag ishlanganiga ko ra: she rning umumiy g oyasiga dahldor
‘ ‘ ’ ‘
bo lgan va she rning umum g oyasiga dahldor bolmay, undagi ayrim
‘ ’ ‘
obraz, detalьь yoki holatlarga taalluqli tashbehlar.
4. Abdulla Oripov ba’zan she’rlarini (tashbeh, tazod) asosiga quradiki,
bunday she’rlarda ayni san’atlar kompozsion asos vazifasini o‘taydi.
5. Qarshilantirishlar ikki obekti zidlash orqali, ulardan birining ayrim
xususiyatini, yoki umuman, tasvirini bo rtirib ko rsatishga xizmat
‘ ‘
qiladi. Kontekstual tazodlardagi qarama-qarshilik ma nosi muayyan
’
matn doirasidagina amal qiladi va shu matndan tashqarida zidlik
ma nosi yo qoladi. Nokontekstual tazodlar esa, asosan, antonimlar
’ ‘
asosida shakllaninb matndan tashqarida ham zidlik ma nosini saqlab
’
qoladi.
6. Tazodlarni qo llashdagi ayricha usul, Ya ni avval ikki obektni
‘ ’
qarshilantirib, piravardida ularni mushtarak nuqtada birlashtirish
shoirning mahoratigina dalil bo lmay, balki fikrni o tkir ifodalash,
‘ ‘
falsafiy mohiyatni chuqurroq ochish vositasi hamdir.
44

7. Shoir xalq maqollarini shunchaki shakliy go zallik deb bilmaydi, balki‘
ularni yangi ma no qirralarini kashf qiladi. Abdulla Oripov maqollarni
’
quyidagicha shakliy o zgartirib qo llaydi: a) maqoldagi ayrim so zlar
‘ ‘ ‘
o zgaradi; b) ikki komponentli maqollarning asosiy bo lmagan
‘ ‘
komponenti tushiriladi; v) maqolning mazmuni saqlangan holda shakli
o zgartirib qo llangan.
‘ ‘
8. Abdulla Oripov ba zan mantiq taqozasi va aytish zarur bo lgan fikrdagi
’ ‘
zarbning kuchayishi uchun maqollarning teskarisini qo llaydi. Ammo
‘
bunday teskarichilik o quvchida e tiroz uyg otmaydi, chunki
“ ” ‘ ’ ‘
ijodkor bunday e tirozga o rin qoldirmay, uni mantiqan asoslaydi.
’ ‘
III. bob. SO Z VA OBRAZNING METAFORIK TALQINI
‘
3. 1.. So zning poetik xususiyatlari
‘
Abdulla Oripov adabiyot, she riyat haqida gapira turib shunday deydi:
’
«Adabiyot, she riyat obrazlilik bilan tirikdir. She riyatda samimiyat ham
’ ’
bo lishi kerak. Shundagina u bir umr esda qoladi» (IV, 54), Demak, shoir
‘
she riyat oldiga ikkita asosiy talabni qo yadi: obrazlilik va samimiylik.
’ ‘
Shubhasiz, g oyat to g ri talablar. Lekin shunisi borki, ularning birinchisi
‘ ‘ ‘
poeziyaning tabiati bilan, ikkinchisi esa ijodkor shaxs - shoir tabiati bilan
bog liq. Albatta, samimiyat juda zarur, lekin obrazlilik birlamchi ekanligi
‘
shubhasiz. Adabiyot ilmi badiiy obraz poeziyaning voqelikni badiiy-estetik
in ikos qilishida eng asosiy, birlamchi vosita ekanligini beshak haqiqat deya
’
e tirof etadi. Zero, so z san ati insonning ichki olamini ham, undan
’ ‘ ’
tashqaridagi olamni ham badiiy obraz vositasida idrok etib, ularga estetik
ideal nuqtai nazaridan munosabatda bo lgan holda umumlashtiradi va
‘
konkret his qilinadigan tarzda aks ettiradi. Ya’ni badiiy obraz san atdagi
’
45

ham tafakkur, ham ifoda shaklidirki, shuning uchun obrazlilik san atning’
belgilovchi xususiyati sanaladi.
Estetika va adabiyotshunoslikka oid ishlarda badiiy obrazning materiali,
bir tomondan, real voqelik, ikkinchi tomondan ijodkor shaxsi ekanligi
ta kidlanadi.
’ 1
Agar metafora (hatto uning eng oddiy ko chim darajasidagi ‘
ko rinishi ham) obraz ekanligini e tiborda tutsak, bu gap unga ham to la
‘ ’ ‘
tegishli degan xulosa kelib chiqadi. Aslida, buni Arastu yaxshi metafora yarata
olish, o xshashlikni ko ra olish iste dodning belgisi deb hisoblaganidayoq
‘ ‘ ’
e tirof etgan. Chunki, o xshashlik voqelikda mavjud bo lsa, uni ko ra olish
’ ‘ ‘ ‘
ijodkor shaxsi bilan bog liq, yaxshi metafora esa shu ikkisining birligida
‘
yaratiladi. Arastu metafora yaratishni o zgalardan o rganib, o zlashtirib
‘ ‘ ‘
bo lmasligini, ya ni uning tug ma qobiliyat bilan bog liq ekanligini
‘ ’ ‘ ‘
ta kidlaydi. Demak, metafora (umuman, obraz) yarata olish uchun kishi
’
alohida sifatlarga ega bo lishi lozim. Xo sh, bu qanday sifatlar? Bizningcha,
‘ ‘
ushbu javobni Abdulla Oripovning o zidan izlash kerak.
‘
A.Oripov yigitlik davrida yozgan «Kuz xayollari» she rida mana bu
’
misralar bor:
Bir hikmat o qiyman xazonlarda men:
‘
«Yashagin-u, biroq yaproq bo lma sen» (I, 27).
‘
Menimcha, mazkur misralarda shoirning badiiy tafakkur tarziga juda
muhim xususiyat o z ifodasini topgan. A.Oripovning ilk ijodi bilan tanishgan
‘
kishi unda chor atrofiga shoirona o tkir nigoh bilan boqib undan hikmat
‘
uqayotgan lirik qahramonga qayta-qayta duch keladi. Shoir tabiat bilan inson,
uning o y-hislari, quvonch-tashvishlari, kayfiyati orasida o xshashliklar
‘ ‘
topadi va shu o xshashliklar yordamida dilidagini izhor qilishga intiladi.
‘
Murg ak qalbning tabiat bilan yakkama-yakka muloqoti xudo bergan
‘
iste dodni kamol toptirgan, san atkorona nigoh va didni charxlagan,
’ ’
kuzatuvchanlik, ta sirlana olish, hissiy mushohada qilishga qobillik kabi
’
46

muhim sifatlarni rivojlantirgan. Atrofidagi tengsiz tabiiy go zallikni‘
ko rolganidan kelgan bolalarcha samimiy hayrat esa tasavvur va taxayyulga
‘
qanot bergan. A.Oripov bolaligidanoq tabiat bilan uyg unlikda, muttasil
‘
muloqotda yashagan. Demak, biz poeziyada ichki va tashqi olamlar bir-biriga
qarshi qo yiladi hamda mudom bir-biriga o tib turadi degan qarashdan kelib
‘ ‘
chiqamizmi yo poeziyaning asosida o xshashlik prinsipi yotadi degan
‘
qarashdanmi, baribir, shoirda obrazli, metaforik fikrlashning rivojlanishi uchun
zarur muhit mavjud bo lgan. Shuning uchun A. Oripoviing ilk mashqlaridayoq
‘
tabiat obrazli ifoda uchun boy manba bo lib xizmat qilganini ko rish
‘ ‘
mumkin.
O n yetti yoshida yozgan «Yulduzlar» she rini A.Oripov quyidagi
‘ ’
misralar bilan boshlaydi:
Aprel osmoniga ko zingni tikib,
‘
Qanday soz, tunlarni kuzatib qolsang.
Ko k sari xayollar eltsa o zingni,
‘ ‘
Qanday soz, yulduzlar ichra yo qolsang (I, 15).
‘
Aprel tongining shukuhi xayolga qanot beradi, bolaligida tabiat bilan
uyg unlikda yashagan yosh shoir «yulduzlar ichra yo qolishni», ona tabiat
‘ ‘
bag riga singib ketishni orzu qiladi. E tiborli tomoni, shoir bu orzusini
‘ ’
shunchaki emas, aksincha, mazkur orzu qalbini chulg agan lirik holat, o sha
‘ ‘
damdagi kayfiyat his qilinadigan tarzda izhor etyapti. Buning asosi metaforik
tafakkur bo lib, shoir ko ngildagi kayfiyatni tabiat bilan muqoyasada
‘ ‘
ifodalashga intilmoqda. Kayfiyat shuki, lirik qahramon o zini bir dam
‘
«yulduzlar ichida yulduz» his qiladi, shu onlarda «shirin tuyg ular zavqini
‘
qitiqlaydi», yana bir orzu esa mana bu satrlarda metaforik ifoda etiladi:
Milt-milt yonayotgan jajji dil so zin
‘ g
Yulduzlar chamani ichra sho x bo ylar (I, 15).
‘ ‘
47

Mazkur misralarda hademay maktabni tamomlab shoir bo lish umidida‘
poytaxtga yo l soladigan yosh iste dodning o ziga ishonchi barq urib
‘ ’ ‘
turganini sezish qiyin emas. Bizni ko proq ifoda yo sini qiziqtirgani uchun
‘ ‘
shu ishonch qanday aks ettirilganiga e tibor qaratamiz. Demak, parchaga
’
diqqat qilsak, unda bir qator metaforalar ishlatilganini ko ramiz: 1) milt-milt
‘
yonayotgan dil so zi; 2) jajji so z; 3) yulduzlar chamani; 4) so z sho x
‘ ‘ ‘ ‘
bo ylar. Shu metaforalarning matnda birikuvi yosh shoir dilini chulg agan
‘ ‘
orzularni, ishonchni ifoda etadi. Ya ni uning jajji bo lsa ham aytarga o z
’ ‘ ‘
dil so zi bor, bu so z mitti yulduz kabi «milt-milt» yonadi va «yulduzlar
“ ‘ ” ‘
chamani ichra sho x bo ylaydi». Xuddi shu metaforalar matnda birikkan
‘ ‘
holda shoir bo lishni diliga tugib katta hayotga qadam qo yishga
‘ ‘
chog langan o smir orzu-niyatlarini ifodalaydi Manavi misralarda esa bu
‘ ‘
orzu-niyatlar balandroq pardada ifodalanadi:
Deyman: osmonlarning hiloli bo lsam,
‘
Xulkar va Zuhrosi bo lgim keladi.
‘
Shu go zal o lkamda kamolga to lsam,
‘ ‘ ‘
Porloq yulduzlarday kulgim keladi (I, 15).
Diqqat qilinsa, she rda ko chim darajasidagi metaforalar obraz
’ ‘
darajasidagi metaforani yuzaga chiqargani va yulduzli osmon obrazi endi
metaforik tarzda she riyat ma nosini anglata boshlaganini sezish qiyin emas.
’ ’
Eng muhimi, katta yo lga chiqishga chog langan yosh shoir dilidagi orzu-
‘ ‘
umidlar, ertangi kunga nekbin nazar, iste dod kuchiga ishonch kabi o y-
’ ‘
hislar tabiatga proyeksiya qilingan tarzda, obrazli qilib ifoda etiladi. Yana bitta
ta kidlash zarur bo lgan nuqta shuki, mazkur ma nolarning reallashuviga
’ ‘ ’
bitta metafora - yulduzlar chamani ichra milt-milt yonayotgan jajji dil so zi
‘
asos bo lib xizmat qiladi. Ya ni shu metafora she rda aks etgan kechinma-
‘ ’ ’
kayfiyatni yuqoridagicha tushunish imkonini beradi. Shu bilan birga,
she rdagi metaforik obrazni bunday tushunishga izn beruvchi boshqa asoslar
’
48

ham bor. A.Oripovning o n besh yillardan keyin yozilgan «Nekrasov hasrati»‘
she ri bunday boshlanadi:
’
Pushkin she ri hali yangrardi mag rur,
’ ‘
Lermontov charaqlar nazm osmonida,
Shoir bo lish qiyin,
‘
Shoir bo lish og ir
‘ ‘
Shunday buyuklarning kahkashonida (I, 201).
Ikkinchi misradagi «Lermontov charaqlar», «nazm hamda so nggi
‘
misradagi «buyuklar kahkashoni» meta forasi she riyatni yulduzli osmon obrazi
’
orqali ifodalayotganini ko rsatadi. Bu parchani «Yulduzlar» she ri bilan
‘ ’
bog lovchi yana shoirning lirik personaj - Nekrasov kechinmalarining o zi
‘ ‘
qachonlardir ko ngildan kechirgan va «Yulduzlar»da aks ettirgan kechinmalar
‘
bilan uyg unligidir. Ya ni payti kelib o zga shoir hayotidan bir holatni jiddiy
‘ ’ ‘
qayta yaratarkan, A.Oripov o z ko nglidan o tgan kechinmalarni unga
‘ ‘ ‘
proyeksiya qiladi. Faraz joiz bo lsa, shoirning ilk to plamini «Mitti yulduz»
‘ ‘
deb ataganida ham, bizningcha, shu metafora bilan bog liqlik bor ko rinadi.
‘ ‘
Tabiatni jonlantirish, unga insonga xos sifatlarni baxsh etish asosidagi
metaforalarning ildizlari, yuqorida aytilganidek, juda qadim zamonlardan suv
ichadi. A.Oripovga xos poetik tafakkur, uslubning o ziga xosligi, bizningcha,
‘
eng avval shu jihat bilan xarakterlanadi. Ya ni, umuman, poeziyaga xos
’
mazkur xususiyat A.Oripov ijodida ustuvorlik qiladiki, buning sababi shoirning
bolaligi, ona tabiat bag rida o tgani, u bilan bevosita va tig iz muloqotda
‘ ‘ ‘
bo lganidadir. Shoirning o zi ham ko plab adabiy-tanqidiy va publitsistik
‘ ‘ ‘
chiqishlarida, suhbatlarida buni qayta-qayta ta kidlaydi. Jumladan, qirqdan
’
o tib bolalik sog inchi kuchaya boshlagan bir pallada A.Oripov shunday
‘ ‘
deydi: «Bola ko zlari hamma narsaga hayrat va qiziqish bilan boqadi. U mahal
‘
yulduzlar o zgacha yonadi. Daraxtlar boshqacha bo ladi. Tog lar yanada
‘ ‘ ‘
baland, ulug vor, osmon yanada keng, beg ubor, daryolar jo shqin,
‘ ‘ ‘
49

shiddatli...» (I, 96) shaxsning fe l-atvori, sajiyasi bolalikdan boshlab’
shakllanadi, ya ni bolalik shaxsning o ziga xos poydevoridir. Shu o rinda
’ ‘ ‘
«uslub - shaxs» degan qarashni esga olsak, A.Oripov uslubidagi yuqorida
aytilgan o ziga xoslik tabiat qo ynida o tgan bolalikning hosilasi ekani
‘ ‘ ‘
ma lum bo ladi. Zero, bolalik davri boshqacha, masalan, qaynoq shahar
’ ‘
hayoti ichida kechgan shoirning uslubida bunaqa hol kuzatilmasligi, tabiat uning
uchun metafora (umuman, obraz)ning asosiy manbai bo lmasligi ham tabiiydir.
‘
Aksincha, donishmandlar bolalikda olingan bilimni toshga o yilgan
‘
yozuvga o xshatganlari kabi, bolalik taassurotlari ham yashovchan bo ladi.
‘ ‘
Shu sababli A.Oripov ijodining keyingi bosqichlarida ham, garchi endi asta-
sekin metafora uchun o zgacha asoslar kirib kela boshlaganiga qaramay, tabiat
‘
eng asosiy manba bo lib qolaveradi. Shoirning mashhur «Bahor» she rini,
‘ ’
undagi go zal tasvirlarni eslaylik:
‘
Yellar ham uyg ondi ishqalab kaftin,
‘
Oftob ham yuksaldi - tik kelar quyosh.
Tog lar ham yuk tashlab ko tardi kiftin ,
‘ ‘
Bezavol maysa ham silkitadi bosh (I, 122).
Shoir «ye llar » , « tog lar
‘ » va «maysa»ga insonga xos xususiyatlarni
bermoqda. Shunga e tibor qilish kerakki, bu
’ xususiyatlarning hammasi
harakatga chog langan insonga xos («kaft ishqalamoq», kiftini ko tarmoq ,
‘ “ ‘ ”
«bosh silkimoq» - hammasi muhim ish oldidagi chigalyozdi mashqlar kabi).
She r esa bahorga, butun borliq jonlanadigan, harakatga keladigan faslga
’
bag ishlangan. Ko ramizki, shoir she rning umumiy mazmun-ruhiga monand
‘ ‘ ’
metaforalar tanlashga intiladi, toki ular uzukka ko z qo ygandek tushsin. Ayni
‘ ‘
shu narsa shoirning yuksak didi, so z qo llashga mas uliyat bilan
‘ ‘ ’
yondashishidan dalolat beradi. Nega desangiz, bu o rinda shoir uchun metafora
‘
shunchaki chiroyli ifoda bo lmay, balki, eng avval, muayyan mazmun-
‘
kayfiyatni ifodalash vositasidir. Zotan, shunday bo lishi kerak ham, chunki
‘
50

metaforaning bosh vazifasi tasvirni jonliroq, ifodani yorqin va ta sirliroq’
qilishdan iborat.
A.Oripov so z bilan chizgan tabiat manzaralarida lirik kayfiyat
‘
muhrlanadi, ularda obektiv tasvirdan ko ra subektiv tasvir -voqelikni
‘
ko ngildan o tkazib berish ustuvor. Shuning uchun shoir she rda tilga
‘ ‘ ’
olganki, narsa uning uchun katta emotsional qiymat kasb etadi: o y-hislariga
‘
yo g riladi, ularga turtki beradi. Bu esa she rning emotsional tonalligini, lirik
‘ ‘ ’
qahramon ko nglida kechayotgan jarayon, undagi burilish va evrilishlarni
‘
ifodalashda juda muhimdir. Jumladan, «Bahor» she rining boshlanish qismi
’
yo g rilgan ko tarinki shodumonlik ruhi keyin, tabiatdagi uyg onish,
‘ ‘ ‘ ‘
jonlanishga batamom befarq, «manguga ko z yumgan»lar eslanganda
‘
o zgaradi.Ushbu parchada metaforiklik temetik parallelizm:
‘
Azaliy hukmini o qidi hayot,
‘
Necha bor samo ham ko mdi quyoshin.
‘
Iqboli sajdagoh bo lganlar, hayhot,
‘
O zlari tuproqqa qo ydilar boshin (1,122).
‘ ‘
orqali yuzaga chiqadi: samo har kun quyoshini ko mgani kabi, insonning
‘
ham yaqinlarini bir-bir yerga berishi - hayotning azaliy qonuni. Shoir buni
biladi, lekin yo qotish armonlari hali ohorli, ular dilni vayron etadi. She rda
‘ ’
emotsionallik o zgarib, armondan alamga undan isyonga aylanib boradi.
‘
Emotsional bo yoqlarning o zgarishiga monand metaforalar ham shunga mos
‘ ‘
o zgarib boradi va bu narsa his-tuyg ular ifodasida qancha muhim bo lsa,
‘ ‘ ‘
o quvchining hissiy idrok etishida ham shunchalik ahamiyatga egadir
‘
A.Oripov she riyatida tabiat metaforik tafakkurga turtki beruvchi kuch,
’
obrazli ifoda va metaforik obrazlarga xomashyo beruvchi tuganmas manba bo lib
‘
xizmat qiladi. Shoir uslubining o ziga xos bu xususiyati shaxs sifatida
‘
shakllanishining muhim bosqichlari - bolalik va o smirlik yillari tabiat bilan
‘
uyg unlikda, bevosita va jonli muloqotda kechgani bilan izohlanadi.
‘
A.Oripov biz yuqorida eslatgan suhbatida shunday deydi: «Tabiat ona bo lsa,
‘
51

jamiyat otadir! Katta ma nodagi kurashlar, ’ dolg alar ‘ kishini tabiatning
qo ynidan olib kelib jamiyat orasiga tashlaydi. Odam tabiatning qo ynida-ku,
‘ ‘
tabiatdek sof, musaffo edi. U jamiyat orasida o zini qanday tutadi? Endi u
‘
birdaniga «katta odam» bo lib bolaligini unutadimi?! Ko pincha shunday
‘ ‘
bo ladi» (I, 96). Shoirning afsus chekishi bejiz emas, bolalikdagi soflikni to la
‘ ‘
saqlab qolish bandaning qo lidan kelmasligini yaxshi biladi. Holbuki, kishi
‘
ma naviyati o sha soflikni qay darajada saqlab qololgani bilan belgilanadi.
’ ‘
A.Oripov lirik merosi bilan tanishganda uning ijod onlari o sha soflikka bot-bot
‘
qaytib qalam tebratganiga amin bo ladi kishi. Birok bu faqat ijodning ilohiy
‘
onlarida, faqat ruhan sodir bo ladi. Endi shoirning o zi «inoq edim men aslim -
‘ ‘
tabiat bilan» (I,236) deb tariflagan yoshlikning musaffo paytlariga butkul qaytish
ilojsiz.
Endi sherlaridagi tabiat bilan birlik hissi va uning go zalligidan
‘
tug iluvchi zavq, yoshlik shavqi, ishq sururiyu hijron azoblari o rnini ijtimoiy
‘ ‘
dard egallaydi. Tabiiyki, sherlarida inson qismati, fel-atvorining manzaralari,
’ ’
ijtimoiy munosabatlaridagi norasoliklar, xalqining otmishi va buguni, istiqboli
‘
qaygusi, bashariyat taqdiri kabi masalalardan bahs etayotgan shoir metaforaning
‘
ham shunga moslarini qidiradi.
Shu o rinda «metafora qidiradi» deganimiz unchalik ma qul emas
‘ ’
ko rinadi.
‘ Zotan, shoir metafora qidirmaydi, balki metafora uchun yaratadi.
Demak, shoir metaforani emas, balki metafora uchun asos - oxshashliklar
‘ qidiradi
desak to g riroq bo ladi. Agar shoir ijodining ilk bosqichida ichki olami bilan
‘ ‘ ‘
tashqi olam (tabiat) orasidagi o xshashliklarga tayangan bo lsa, hayotga
‘ ‘
chuqurroq kirib borgani sari o xshashliklar doirasi ham kengayib boradi. Zero,
‘
borliqda mohiyatan bir-biriga o xshash nuqtalar «o tmish - hozir», «tabiat-
‘ ‘
jamiyat», «inson-nabotot», «inson-hayvonot», «inson-hodisa» kabi sanoqsiz
juftliklarning hammasidan ham topilaverishi mumkin. Masalan, G .G ulom
‘ ‘
vafotining bir yilligi munosabati bilan yozilgan «Nutq» sherida mana bunday
’
misralar bor:
52

Bu asrdan mangulikka yorliq olmoqqa
Yetmas ekan faqatgina sheriy istedod (1, 135).’ ’
Malumki, jamiyatda muayyan bir holatni tasdiqlash uchun tegishli
’
tartibda hujjat - «yorliq» olish zarur. Albatta, buning uchun kishidan «yorliq» bilan
tasdiqlanayotgan holat talablariga muvofiqlik talab etiladi. Jamiyat hayotidagi
ushbu tartib kochma manoda Gafur Gulom mangu yashaydi degan fikrni
‘ ’ “ ‘ ‘ ”
ifodalaydi. Ikkinchi tomondan mazkur yorliqni shiddatli XX asrdan oldi, uning
talablari esa ulkan, shoirlik istedodining ozi yetarli emas. Demak, metafora bu
’ ‘
yerda tavsiflanayotgan obektning ahamiyatini tolaqonli ochib berish uchun xizmat
‘
qiladi. Shunga oxshash muallimlarga bagishlangan sherda mana bunday tarif bor:
‘ ‘ ’ ’
Siz mo jaz yurakda yoqolgan yog du
‘ ‘
Oqibat quyoshdek socha olur nur (I, 240).
Mazkur misralarda ishituvchi mehnatining mohiyati va mahsuli metafora
yordamida go zal ifodalangan. Albatta, bu yerda metaforik ma no milliy
‘ ’
mentalitetimizga singib ketgan «bilim - yorug lik», «olim - quyosh» kabi ba
‘ ` zi
metaforalarga asoslanadi.
Tabiiyki, o xshashliklarni topishning o zi pirovard emas, ular dildagini
‘ ‘
ifodalashga xizmat qilsagina o zini oqlaydi.
‘ Inchunin, ayrim hollarda dildagini
ifodalash faqat metafora orqaligina mumkin boladi.
‘ A.Oripovning 1964- yili
yozilgan «O zbekistonda kuz» she rida mana bu satrlar bor:
‘ ’
Sonsiz egatlarga sochilmish, ana,
Mening shodliklarim, ezgu dardlarim -
Mening ona xalqim...
Ey qadim, halol,
Rizqi ona yerga sepilgan xalqim!
Ushoq chigitni ham etmay deb uvol,
Million egatlarga egilgan xalqim! (I, 51)
53

Ushbu misralarni o qiganda beixtiyor 60-yillarda xalqimiz qismati‘
haqida bu darajada kuyinib yozolgan, eng muhimi, yozganlarini e lon qilolgan
’
shoir topilmasa kerak degan o y keladi. Yozganlarini e lon qilolgan deb
‘ ’
bekorga ta kidlayotganimiz yo q. Sababi, bu satrlar she r butunligida
’ ‘ ’
xalqining og ir ahvolidan qoniqmayotgan lirik qahramonni namoyon etadi.
‘
Mustabid tuzum sharoitida bunday kechinmalarni ifodalash uchun tog day
‘
yurak kam, avvalo, san atkor bo lish talab qilinadi. Chunki, so z erkinligi
’ ‘ ‘
bo g ilgan va dildagini aytish imkoni yo q ekan, faqat obraz, obrazlilikkina
‘ ‘ ‘
ko makka keladi. Avvalo, «sonsiz egatlarga sochilgan shodlik» va «ezgu
‘
dardlar» metaforalari shoir o z qismatini xalqdan ayri tasavvur etolmasligini
‘
ifodalaydi. Keyin, «ezgu dardlar» birikmasida «ezgu» sifatlashi ikki xil vazifani
bajaradi: 1) ifodani yumshatib, silliqlab-pardalaydi; ushbu vazifa birikmadan
avval kelgan «shodlik» so ziga ham yuklatilgan. 2) «ezgu» sifatlashining
‘
qo shilishi bilan «dard»ga yorug lik
‘ ‘ e nadi, unda og riq bilan birga davo ‘
umidi - istiqbol ham jilovlanadi. Mazkur talqinni qabul qilsak, keyingi
metaforalarda ham ichki zidlanish borligini ko rish mumkin. Shoir «rizqi ona
‘
yerga sochilgan» metaforasi orqali zahmatli mehnati bilan halol rizq topuvchi
xalqiga ehtiromini ifodalasa, «egilgan» metaforasi uning mute holatidan
noroziligini ifodalaydi. To g ri, bir qarashda «egilgan» so zi o z
‘ ‘ ‘ ‘
ma nosida qo llangan ko rinadi, jumla doirasida shunday ham. Lekin she r
’ ‘ ‘ ’
kontekstida, aniqrog i, o zidan keyinroq keluvchi quyidagi misralar
‘ ‘
kontekstida «egilgan» so zi metaforik ma no kasb etadi:
‘ ’
Bir nafas boshingni ko targin-u, boq,
‘
Yer yuzida ajib viqor va nufuz.
Sening o zing kabi o ychan va quvnoq,
‘ ‘
Xushfe l bo lib kelmish tuprog ingga kuz (I, 51).
’ ‘ ‘
54

Balki, o z yurtiga «xushfe l bo lib kelgan» kuz shavqini «bir nafas»‘ ’ ‘
tuyishga vaqti bo lmaganidan «egatlarga egilgan» holda tasvirlash bilan shoir
‘
xalqining mehnatkashligini bo rttirib ko rsatmoqchiday ko rinar. Lekin u
‘ ‘ ‘
asosiy ma noni pardalaydi, xolos. Har holda, dard so zi bilan urishtirilsa
’ “ ” ‘
«egilgan» so zi orqali gavdalantirilgan holat ko proq «qullik» ma nosiga
‘ ‘ ’
qarab ketadi. She r satrlari orasida shu yoki hech bo lmasa shunga yaqin
’ ‘
ma no borligini mashhur «Yuzma-yuz» she ridagi quyidagi satrlar ham
’ ’
tasdiqlaydi:
Mening nigohimni tortadi takror
Million egatlarga sochilgan o zbek.
‘
Garchand paxtazorga boqaman men ham
Va lekin dilimda tashvish bor mening.
Mayliga, sho x qo shiq yangrasin tilda,
‘ ‘
Rangpar singilginam, o ylayman seni (I, 63).
‘
Shoir «na sog lik, na yordan yolchimagan» singil qismatida xalq
‘
qismatini ko radi, shu sabab uni o ylaganida «so zsiz, hasratda
‘ ‘ ‘
to lg onadi». Ya ni shoir yuqorida «ezgu dard» deya pardalab aytgan dard,
‘ ‘ ’
aslida, shuning o zidir. Zotan, shoirning singlisi haqidagi iztirobli misralardan
‘
so ng mana bunday deyishi fikrimizni yana bir karra tasdiqlaydi:
‘
Sening qatoringda ona xalq bordir:
Sen kabi mehnatkash, sen kabi suyuk.
Uning tashvishini unutmoq ordir,
Uni unutganlar - to nkadir kuyuk (I, 64).
‘
Mudomki, shoir ona xalqini singlisi qatorida ko rib xalq tashvishini
‘
unutganlarni «kuyuk to nka» derkan, yuqoridagi metaforaning biz bergan
‘
talqini asoslidir.
55

A.Oripov she riyatidagi metaforalarning yana bir boy manbasi’
borki, unga ham muxtasar to xtalmasa bo lmaydi.Shoirning ilk ijodiga oid
‘ ‘
she rlarni kuzatganda ularda ijodiy tajriba yetishmaganidan she riyatimizda
’ ’
an anaviy tarzda ishlatilib kelgan sifatlash, tashbeh va metaforalarning ko p
’ ‘
uchrashiga guvoh bo lamiz. Albatta, bu tabiiy, chunki boshlovchi ijodkorda o z
‘ ‘
yo lini topgunga qadar salaflarga ergashishga moyillik, o z ovozini baralla
‘ ‘
qo yishga iymanish, ikkilanish hislari bo ladi. Shoirning o zi maktab davridagi
‘ ‘ ‘
ijodi haqida: «U mahallardagi mening she rlarim mavzu tarafdan ham shakliy
’
jihatdan ham, albatta, taqlid edi». Haqiqatda ushbu e tirof maktab davrining
’
o zigagina emas, ijodiy faoliyatining ilk bosqichiga ham muayyan darajada
‘
taalluqli. An anaviy sifatlash, tashbeh va metaforalarning keng qo llangani
’ ‘
ham, aslida, shu sabablidir. Masalan, ilk she rlarda ishlatilgan «xayol daryosi»,
’
«shalola-dek bo lsa she rlarim» («Uchqun»); «yulduzlar chamani», «ipak iz»,
‘ ’
«osmon gumbazi» («Yulduzlar»); «par bulutlar», «marvarid qorlar», «quyosh
qo yar yostig iga bosh», «sho x shalola», «oy suzadi ko m-ko ksamoda»
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
(«Tog lar»); «bahor keldi gul sepin yoyib», «qir-adir-da ko k maysa - gilam»,
‘ ‘
«butoqlarda jilmayar kurtak» («Bahor») kabi tasvir vositalarida Oybek,
H.Olimjon ta siri borligi seziladi.
’
Ayni chog da, chinakam iste dod taqlid doirasida qololmaydi,
‘ ’
aksincha, ilk qadamlardanoq o zini namoyon etishga intiladi. Shuning uchun ilk
‘
she rlaridayoq shoir san atkorona nigoh bilan ko rganlarini o ziga xos tarzda
’ ’ ‘ ‘
ifodalashga intilayotgani, izlanayotgani ko rinadi, bunga yuqorida amin bo ldik.
‘ ‘
Ikkinchi tomondan, hech bir iste dod, darajasidan qat i nazar, boy milliy adabiy
’ ’
an analardan ifoda etmay, ularni o zlashtirmay qolmaydi. Zotan, an analar
’ ‘ ’
iste dod niholining gurkirab rivojlanishi uchun unumli tuproqdir, tomirlari
’
ulardan suv ichmagan nihol milliy adabiyot zaminida yashnolmaydi. Nihoyat,
iste dodli yosh an analarni ko r-ko rona emas, balki ijodiy o zlashtiradi,
’ ’ ‘ ‘ ‘
salaflari bilan ijodiy musobaqa qiladi. Ya ni taqlid o z holicha emas, balki
’ ‘
ijodiy musobaqa sifatida kechganidagina ijodkorga o z yo lini ochishga yordam
‘ ‘
56

beradi. Yana bir tomoni shuki, salaflar bilan keyingi musobaqa faqat ijodkor
faoliyatning ilk bosqichida emas, keyingi bosqichlarida ham davom etadi. Zotan,
xuddi shu davomiylik poetik til an analarining boyishi, sayqallanishining bosh’
omilidir.
A.Oripov she riyatdagi salaflariga, milliy adabiyot an nalariga yuksak
’ ’
hurmat, extirom bilan qaraydi. Shoirning ustozlarga bag ishlangan qator
‘
she rlari, matbuotda e lon qilingan maqola va suhbatlari, so zlagan
’ ’ ‘
nutqlarida bayon etgan fikrlari buni yaqqol ko rsatadi. Shunday xolis va halol
‘
munosabatgina shoirga ijodda o zini ustozlar davomchisi, milliy
‘
adabiyotimizning muxtor vakili sifatida namoyon qilishga ma naviy huquq va
’
imkon beradi.
Yaxshi ma lumki, mumtoz she riyatda «kamon», «o q» kabi aslahalar
’ ’ ‘
orqali turli qiyoslar (masalan, kamon - qosh; o q - kiprik) qilingan, ular
‘
istiora san ati uchun asos vazifasini o tagan. Shuningdek, shoirlarimiz arab
’ ‘
alifbosidagi harflar shaklidan ham ko pincha o xshatish asosi sifatida
‘ ‘
foydalanganlar. A.Oripovning 1971 yili yozilgan bir to rtligida mumtoz
‘
she riyatdagi mazkur an analarga tayaniladi:
’ ’
Nogoh entikdi-yu, egildi kamon,
O q uchdi belgisiz yoqlarga tomon,
‘
Keksa otasining qaddin dol etib
Farzand ketib borar edi shu zamon (I, 206).
Ko rib turibmizki, she rni butunicha bitta yoyiq metafora deyish
‘ ’
mumkin. Shoir poetik an anani yangilab kamonni ota, o qni farzandga qiyos
’ ‘
qiladi. Yangilik mohiyati shundaki, shoir o xshashlikni aslahalarning shaklida
‘
emas, balki ishlashi - o qni otish va buning oqibatida ko rmoqda. Egilgan
‘ ‘
kamon «dol» shakliga kiradi. Mumtoz shoirlar «dol»ni yor ko yida sargardon
‘
oshiq holatini ifodalash uchun ishlatgan bo lsalar, A.Oripov uni farzandi
‘
yiroq ketgan ota holatiga qiyos qiladi. Ifodadagi bunday siljish milliy turmush
57

tarzida va u bilan bog liq milliy mentalitetda yuz bergan o zgarishlar bilan‘ ‘
bog liq. Mumtoz shoirlar kamon va o qni bunday holatga qiyos qilgan
‘ ‘
emaslar, chunki o tmish hayoti uchun bunaqa holatning o zi istisno sanaladi.
‘ ‘
She r yozilgan paytga kelib esa ulg aygan farzandning oiladan uzilishi,
’ ‘
o qish yoki ishlash uchun yiroqlarga yo l olishi odatiy hol bo lib qolgandi.
‘ ‘ ‘
Demak, milliy turmush tarzi va mentalitetdagi o zgarishlar poetik ifodada
‘
ham o zgarishlarga olib kelar ekan.
‘
A.Oripov yor tasvirida mumtoz she riyatimizdagi kabi mubolag ali
’ ‘
metaforalardan ham keng foydalanadi. Masalan, mashhur Sen bahorni
“
sog inmadingmi? nomli she rida yor haqida: Yonog ingdan rang
‘ ” ’ “ ‘
olgan dedim - Lolazorga burdim yuzimni (I, 38), - deb yozadi. Shunga
”
o xshash ifoda «Sen uzoq yashaysan» she rida ham bor: Tunlar rang oladi
‘ ’ “
hali sochingdan (II, 27). Yor haqida shu gapni aytgach o zi haqida:
” ‘
«Men-chi, nazaringda yovqur bo lsam ham, Bir kunda to rt fasl kechar
‘ ‘
boshimdan», - deydi va ifodada to g ridan-to g ri hazrat Navoiy
‘ ‘ ‘ ‘
misralariga tayanadi. Shoirning Qutlov she rida salaflar bilan ijodiy
“ ” ’
muloqot yaqqol ko rinadi va ochiq etirof etiladi:
‘
Umrdan yil o tsa, yashirmoq nechun,
‘
Yurak simob yanglig titragay har gal.
‘
Ustoz lutf etganday, har fursat uchun
Qudratli qo l bilan qo yaylik haykal.
‘ ‘
Kechgan har oningga nazar solsang gar,
Shoirning shoh satri ravodir, balkim (I, 194).
Ko ryapmizki, shoir o quvchini fikran G .G ulomning mashhur
‘ ‘ ‘ ‘
«Vaqt» she riga yuboradi, shundagina bu yerdagi metaforalar (haykal
’
qo ymoq», «shoh satr») mazmuni aniqlashadi. She rdagi «Sening
‘ ’
mehnatingdan tuproq ochib zar» misrasini o qiganda Oybekning mashhur
‘
«Bir o lkaki, tuprog ida oltin gullaydi» satri yodga keladi. Ikkala misrada
‘ ‘
qo llangan metafora mohiyatan bitta bo lsa ham, Oybekda u Vatan,
‘ ‘
58

A.Oripovda esa mehnatkash xalq madhiga qaratiladi. Hali oftob ishga“
shimarmasdan yeng, Hali Zuhro ko kdan boqqanda yakkash misralari esa
‘ ”
Uyg unning o z vaqtida mashhur «Na ko kning fanori o chmasdan, Na
‘ ‘ ‘ ‘
yulduz sayr etib ko chmasdan» misralarini, ularda qo llangan metaforalarni
‘ ‘
yodga soladi. Ikkala shoir ham mazkur metaforalar orqali dehqonning kallai
sahardan dalaga chiqishini tasvirlaydi; A.Oripov tasvirda salafi izidan boradi
va u bilan ijodiy musobaqaga kirishadi.
Kuzatishlar va tahlillar ko rsatdiki, A.Oripov she riyatida material
‘ ’
beruvchi manbalar g oyat keng va boydir. Ushbu faslda shoir qo llagan
‘ ‘
metaforalarning xomashyo manbai sifatida ona tabiat, jamiyat va milliy
adabiy an analarinigina muxtasar ko rib chiqa oldik. Holbuki, bulardan
’ ‘
boshqa shoir metaforalari yana milliy turmush tarzi, xalqning urf-odatlari,
ishonch-e tiqodlari, folklor, jahon adabiyoti an analari kabi manbalardan
’ ’
ham oziqlanadi. Metafora (umuman, obraz) yaratish
uchun murojaat etayotgan manbalar nihoyatda boyligi shoir ijodida metaforik
(obrazli) tafakkur teranligi, metaforalarning rang-barangligini ta minlovchi
’
asosiy omildir.

3.2. So z va obrazning badiiy nutqdagi o rni
‘ ‘
О‘xshashlik asosida kо‘chma ma’noda qо‘llangan sо‘zlarning hammasi
kо‘chimning metafora deb nomlanuvchi bitta turini tashkil qilsa ham, albatta,
ularning barchasi bir xil emas. Demak,
tur ichida ular xillarga ajralishi tabiiy.
Hozirgi tilshunoslikda, eng avval, lisoniy va poetik metaforalar farqlanadi.
О‘z vaqtida Sitseron obrazli tarzda mana bunday degan: «...oldiniga sovuqdan
59

himoya qilish uchun о‘ylab topilgan kiyim keyinchalik ham bezak vositasi, ham
martaba belgisi sifatida ishlatilgani kabi, kо‘chma iboralar ham sо‘z
yetishmasligidan paydo bо‘lib, keyin huzur, zavq olish uchun keng qо‘llandi». 1
Sitseron, kо‘rib turganimizdek, e’tiborni kо‘chma ma’noli sо‘zlar bajaruvchi
funksiyaga qaratadi. Shunday bо‘lsa-da, u metaforaning lisoniy va poetik xillarini
ajratmaydi, bitta narsaning turli vazifalar uchun ishlatilishini ta’kidlaydi, xolos.
Lisoniy va poetik metaforalarni farqlash va о‘zaro qarshi qо‘ygan holda
о‘rganishni fransuz tilshunosi SH.Balpi boshlab bergan bо‘lib 2
, hozirda bu
ikkisining boshqa-boshqa hodisalar ekanligi tilshunoslikda umume’tirof etilgan.
О‘z-о‘zidan ravshanki, adabiyotshunoslik poetik metaforani о‘rganadi.
Poetik metaforaning eng muhim xususiyati originallik ekspressivlik hisoblanadiki,
ushbu xususiyatlar hamisha konteks bilan uzviy bog‘liq holda yuzaga chiqadi.
Avvalo, metaforaning mazkur ikki turiga tо‘xtalamiz. Metafora-
jonlartirish deganda voqelikdagi jonsiz narsa-hodisalarga insonga (ba’zan esa
kо‘lam kengroq olinadi-da, umuman, jonli mavjudotlarga) xos xususiyatlarni
kо‘chirish nazarda tutiladi. Buning aksi о‘laroq, metafora-predmetlashtirishda
tashqi olamdagi narsa-hodisalarga xos xususiyatlar ichki olam hodisalariga -
ma’naviy-ruhiy tushunchalarga ko‘chiriladi. Agar metafora ichki va tashqi olamni
bir-biriga qiyosan o‘rganish ekani yodga olinsa, bular xaqiqatan ham metaforaning
asosiy turlari ekani ayon! A. Oripov she’riyatida metaforaning birinchi turi juda
faol ishlatiladi. Masalan, shoir «Yana keldi erkatoy kо‘klam» (I, 19) deganida
uning bahorga munosabati yaqqol ifodalanadiki, bu poetik metaforaga xos
ekspressivlikdir. Yoki qish bо‘yi bahorni intiq kutgan lirik qahramon: «Har
nechuk qish faslin tund diydoridan Jajji kapalakning vasli shirinroq» (I, 202), -
deganidagi ekspressivlik о‘quvchini beixtiyor unga hamfikr etadi. Bunga sabab
ekspressivlikning о‘zigina emas, topib original tarzda aytilganida ham. Axir,
aslida, «tund diydor» degani insonga xos: hayotda istasang-istamasang «tund
diydor» odamlar bilan ham muomalada bо‘lishga, chidashga majbursan kishi.
Ya’ni majburiyatdan xalos bо‘lgan chog‘dagi kayfiyat hammaga tanish. Shoir
mazkur kayfiyat bilan qishdan bahorga chiqish chog‘idagi kayfiyat orasida
60

о‘xshashlikni kashf etadi, ya’ni qiyosning о‘zi original va shu narsa ifodani
ta’sirchan etadi.
She’riyatda metafora-predmetlashtirish metafora-jonlantishga nisbatan
siyrakroq uchraydi, lekin badiiy samarasi undan aslo kam emas. A.Oripovning ilk
ijodiga oid bir she rida Darband daryosiga xitoban: «Yurakda sen ijod hissini’
chertding» (I, 29), - deyiladi. Albatta, bu yerda daryoga inson sifatining berilishi
ham bor. Lekin “ijod hissini chertmoq”da «his»ni «tor»ga yashirin о‘xshatish
mavjud: his predmet sifatini oladi. Xuddi shu qiyos misraning metaforik
ma’nosini yuzaga chiqaradi: tor chertildi – yurak kuylay boshladi, Ya’ni daryo
qalbga ilhom bag‘ishladi. Metaforaning bu turi badiiy obrazning muhim sharti
bо‘lgan konkret-hissiy ifodani ta’minlaydi. Negaki inson ichki olamiga taaluqli
tushunchalar - abstrakt tushunchalar, predmetlashtirish ularni konkret-hissiy idrok
qilishga yordam beradi. Masalan, «Bahor kunlarida kuzning havosi» nomli
she’rda «Titroq yulduz kabi muzlagan shuur» (I, 139) satri bor. Ushbu satr
sherning о‘rtasidan о‘rin olgan bо‘lib, unga qadar mana bu misralar keladi:
Bahor kunlarida kuzning havosi,
Tanimni junjitar oqshomgi shamol.
Nega muncha g‘amgin nayning navosi,
Nega qalbim tо‘la о‘kinch va malol?
Barglar orasiga tinmasdan sira
Oshno yulduzlardan tо‘kiladi nur.
Bilmayman qiynaydi qaysi xotira... (I, 139)
Lirik qahramon о‘zining ayni damdagi holat-kayfiyatini idrok etolmay
turadi, idrok etishga ojiz, chunki «shuur muzlagan». Shuur esa, ma’lumki,
abstrakt ot, uning muzlashi mumkin emas. Demak, bu о‘rinda shuurga muzlashi
mumkin bо‘lgan konkret predmet xususiyat i kо‘chirilib abstrakt tushuncha
predmetlashtirildi. Xо‘sh, bunaqa predmetlashtirish konkret-hissiy idrok etishga
qanday yordam ber adi? Albatta, о‘xshashlik asosida. Balki, «shuur muzlagan»
holat ni hamma ham his etib kо‘rmagan, his etsa ham bu holatni atashg a
61

urinmagandir. Biroq hammaning ham birda-yarim sovuq kotgan paytlari
bо‘lgan. Shunday paytda, masalan, «qо‘llarim muzlab qol di, biror narsani ushlay
olmayman» deymiz. Ya’ni muzlagan qо‘l о‘z vazifasini bajarishga yaramay
vaqtincha ishdan chiqadi. Shunga о‘xshab she’rdagi holatda «muzlagan shuur»
ham о‘z vazifasini - idrok etishni uddalayolmay qoladi. Ya’ni taxminan
shunday о‘x shashlik asosida yaratilgan metafora taqqoslash orqaligina
ang lanadi. A.Oripov she’riyatida qiyos obyektlari va ma’no kо‘chish
yо‘nalishiga kо‘ra metafora ning tо‘rtta turi qо‘llangan ekan:
1) insonga xos xususiyatlarni jonsiz narsa-hodisalarga kо‘chi rish;
2) predmet xususiyatini inson ruhiy olami bilan bog‘liq yoki
tashki olamdagi abstrakt tushunchalarga kо‘chirish;
3) ma’noni jonli narsadan jonli narsaga kо‘chirish;
4) jonsiz predmetdan jonsiz predmetga kо‘chirish.
Ta’kidlash kerakki, shoir ijodida metaforaning mazkur xil lari
qо‘llanishdagi faollik darajasiga kо‘ra bir xil emas, ularning faolligi rо‘yxatdagi
tartibga mos keladi. Bularning ichida metafora-jonlantirish eng faoli, metafora-
predmetlashtirish unga qaraganda bir oz sustroq. Bu esa A.Oripov badiiy
tafakkurida ichki va tashqi olamni bir-biriga qiyosan idrok etishga intilish
ustuvorligi bilan izohlanib, avvalgi faslda aytilganidek, kо‘p j ihatdan shoir
shaxs sifatida shakllangan muhit bilan bog‘liqdir.
Mazkur ikki xil metaforaning ustuvorligi ularni ifodalovchi birliklarini ham
belgilaydi. Umuman olib qaralsa, metafora har qanday sо‘z turkumiga oid sо‘z
bilan ifodalanishi mumkin, albatta. Lekin she’riyatda x susan, A.Oripov ijodida
metaforaning yuqoridagi ikki xili ustuvor ekan, ular, asosan, fe’l va ot turkumiga
kiruvchi sо‘zlar bilan ifodalanadi. Zero, mantiqan olib qaralganda ham fe’llar
jonlantirish, otlar predmetlashtirish uchun eng qulay sо‘zlardir. Shunga
qaramay, har ikkala xil metaforalarning yuzaga kelishida fe’l muhim о‘rin
tutadi. Xususan, A.Oripov she’riyatida shunday. Masalan:
Tunda ham jimgina yosh tо‘kdi osmon
62

U mening holimga yig‘lar edi, bas!
Bas, dо‘stim, men uchun chekmagin fig‘on,
Sening kо‘z yoshing ham yangilik emas (I, 113)
Bu parchada «yosh tо‘kmoq», «yig‘lamoq», «fig‘on chekmoq» fe’lla rining
«osmon»ga nisbatan ishlatilishi obyektni jonlantiradi, u nga insonga xos sifatlarni
beradi. Shu о‘rinda ta’kildash joizki, garchi metafora-jonlantirish jonsiz predmegga
jonli sifa tini berish deya ta riflansa ham, aslida, bunda, asosan, insonga ’ xos sifatlar
beriladi. Shuning uchun metaforaning mazkur turi personifikatsiya 62
,
antropomorfizm 63
deb ham yuritiladi.
Ma lumki, harakat faqat insonga emas, balki jonivorlar,
’
narsa-hodisalarga ham xosdir. О‘z-о‘zidan ravshanki, fe’l tur kumida ularning
harakatini ifodalovchi sо‘zlar ham bor. Ya’ni fe’l turkumiga kiruvchi sо‘zlarning bir
qismi insonga, bir qismi jonivorga, tag‘in bir qismi narsa-hodisalarga xos harakatni
ifodalaydi. Demak, narsa-hodisalarga insonga xos sifatlarni berish uslubiy jihatdan
shunga mos fe llarning ishlatilishini
’ talab qiladi. Masalan, «Bahor» she ridagi ’
«Bulutlar ortidan boqadi yulduz», «Qaydadir yurtini eslab ingrar nay», «Oh tor tib
tizilar turnalar gohi» (I, 125) kabi misralarda ishlatilgan «boqmoq», «eslamoq»,
«ingramoq», «oh tortmoq» fe llari faqat insonga xos harakatni anglatadi va
’
predmetni shaxslantiradi (personifikatsiya). Agar fe l, umuman, jonzotga xos
’
harakatni anglatadigan bо‘lsa, shaxslanish kontekstdagina yuzaga chiqadi.
Masalan, «Yiroqda Monblan tog‘i uxlaydi» (I, 281) misrasida qо‘llangan
«uxlamoq» fe’li, umuman, jonzotga nisbatan qо‘llanishi mumkin, demak, shu
fe’lning о‘zi toqqa inson sifatini berolmaydi. Chunki, masalan, tog‘ ayiqqa yo devga
о‘xshab uxlashi mumkin. Lekin keyingi misrada: “Oppoq qor choyshabin tagida
bexush” (I, 281), - deyilishi bilan toqqa aynan inson sifati berilayotgani aniq
bо‘ladi.
Tahlil va kuzatishlar A.Oripovning metafora yaratish uslubi da fe’l
turkumiga kiruvchi sо‘zlar yetakchilik qilishini kо‘rsatadi. A ksincha, ot sо‘z
turkumi bilan ifodalangan metaforalar ni sbatan kamchilikni tashkil etadi.
63

Avvalo, bunda qaratqichli bi rikma bilan ifodalangan metaforalarni aytish
kerak. Bunday bi rikmalarda qaratqich pozitsiyasida (asosan, belgisiz qaratqich)
turgan ot qaralmish pozitsiyasida turgan otga о‘xshatiladi. Masalan, “Goho
hayol daryosida jim О‘tkazaman tunlarni bedor” (I, 14), - deb yozadi shoir.
Misradagi “hayol daryosi” birikmasida hayolning betizgin oqimi daryoning oqimiga
qiyoslanadi. Birikmadagi hayol о‘z ma’nosida, daryo kо‘chma ma’noda qо‘llansa-da,
ikkisi birlikda bitta metaforani tashkil qiladi. Bunaqa metaforalarga misol sifatida
mana bu satrlarni ham keltirish mumkin:
Bir vaqtlar ilhomning о‘tli tig‘ida
Falakni kо‘zlardi mening ham sozim (II, 12)
Albatta, metaforaning bu turi ot bilan ifodalangan, metaforik sifatlashdan
farq qiladi. Masalan, A.Oripovning “Tog‘lar” she’ridagi mana bu tasvirda shunday
sifatlashlar qо‘llangan:
Par bulutlar, marvarid qorlar
Yuksak chо‘qqi uzra qо‘ygan bosh (I, 16).
Bunda «par», «marvarid» otlari bilan ifodalangan sifatlashlar
sifatlanmishning muayyan bir belgisini anglatmoqda: birinchi holda rang va
yumshoqlik (oq bulut)ni, ikkinchi holda rang (yaltiroq oq)ni. Albatta, bunda
belgini ot bilan atash ham о‘xshashlik asosida amalga oshmoqda, shuning uchun
uni metaforik sifatlash deyiladi. Biroq bu yerda bitta muhim jihatga e’ti bor
qaratish kerak: birikma holida ham ular narsa (bulut, qor) ni atamoqda, faqat
atalayotgan narsa belgisi bilan aniqlashti rib atalmoqda. Bundan farqli о‘laroq,
«hayol daryosi» qaratqichli birikmasi «hayol» yoki «daryo»ni atayotgani yо‘q, balki
birikmani tashkil etgan sо‘zlarning о‘z ma’nosi bilan bog‘liq bо‘lsa ham yangi
ma’noni, Ya’ni xayollar domiga chulg‘agan bir holatni ifodalashga xizmat qilmoqda.
Ot bilan ifodalangan metaforalarga uning ilmiy manbalar da substantiv metafora
deb yuritiluvchi turini ham kiritish mumkin. A.Oripov she’riyatida metaforaning bu
64

turi ham ancha faol qо‘llanadi. Masalan, «Noma’lum odam» she’rida shunday
misralar bor:
О‘lim bu-nishonga borib tekkan о‘q,
Tug‘ilish - shiddat-la tortilgan kamon (I, 201)
Ilgari aytilganidek, adabiyotshunoslikda antik davrlardan buyon metafora
ixcham о‘xshatish degan qarash hukm surib keladi. Metaforani bunday tushunish
har qanday о‘xshatishli konstruksiyani qisqartirish natijasida metafora kelib
chiqadi deganidir. Ya’ni, masalan, mana bunday siljish orqali: «Rustam mardligi
bilan bamisoli sher» - «Rustam misoli sher» - “Rustam sherdir” – “Sher”
(Ya’ni Rustam ma’nosida). Ushbu misollarning hammasida ikkita obyekt bir-biriga
о‘xshatilmoqda. Biroq ularning birinchisida «о‘xshatilayotgan narsa (Rustam),
о‘xshayotgan narsa (sher), о‘xshatish asosi (mardlik) va о‘xshatish vositasi
(bamisoli) mavjud; ikkichisida bulardan о‘xshatish asosi (mardligi bilan), uchinchisida
о‘xshatish asosi (mardligi bilan) va о‘xshatish vositasi (bamisoli) tushib qoladi,
tо‘rtinchisida bulardan tashqari о‘xshatilayotgan narsa anglatuvchi sо‘z ham tushib
qoladi va о‘xshayotgan narsani anglatuvchi sо‘z о‘xshatilayetgan narsa
ma’nosida ishlatiladi. Biz misolga olgan misralarda umr oqimi g‘oyat shiddatli
ekanligi metaforik tarzda ifoda etilmoqda. Biroq «О‘lim bu -n ishonga borib tekkan
о‘q» metaforasini yuqoridagi kabi о‘xshatishl i konstruksiyaning qisqarishi emas,
bunda hukm (predikat) mavjud. Shuning uchun metaforaning bu xilini ba’zan
predikatli met afora deb ham yuritiladi. Xuddi shunga о‘xshash gapni «Ey bahor bekasi
- may chechaklari» (I, 202) misrasiga nisbatan ham aytish mumkin. Ayni chog‘da,
ikkala misol ham metaforik ma’noga ega va metaforik tarzda (analogiya asosida)
idrok etiladi. Bunaqa met aforalarga yana A.Oripovning quyidagi misralarini ham
misol keltirish mumkin:
Bо‘ronga aylanmay shabboda - gо‘dak (II, 35).
Yuz yil-ku tarixda - qoshning orasi (I, 103).
Ertak degani bu - shirin aqida ( I , 111).
65

Munis О‘zbekiston - mardlar onasi (I, 249).
A.Oripov she’riyatida sifat bilan ifodalangan metafora lardan ham keng va
unumli foydalaniladi. Sifat metaforalar ayrim о‘rinlarda narsa-hodisani jonlantirsa,
boshqa о‘rinlarda predmetlashtiradi. Jumladan, insonga xos sifatlarni anglatuv chi
sifatlar jonlantirishga xizmat qiladi. Masalan «Yana keldi erkatoy kо‘klam»,
«Saxiy quyosh sochar zarrin nur» (I, 19) kabi misralarida «erkatoy», «saxiy»
sifatlari metaforadir. Ular insonga xos sifatni anglatgani uchun ham о‘zlari
qо‘shilgan ot bildiruvchi predmetni jonlantiradi. Shu bilan birga, sifat bilan
ifodalangan metaforalar hamisha aniq uslubiy bо‘yoqqa ega bо‘lib, о‘zida baho
munosabatini tashiydi. Keltirilgan misolda gi «erkatoy kо‘klam» deyilishining о‘zida
bahorga mehr, erkalash hislari ham aks etadi. Yoki quyoshga «saxiy» sifatining
qо‘shili shi jonlantirishdan tashqari kо‘klam quyoshiga xos xususiyatni ham ifoda
etadi. Chunki qish ichi barcha о‘simlik va jonzot quyoshga intiq bо‘lgan, endi hamma
quyoshga talpinadi, quyosh esa hammaga ayamay nur hamda taft beradi.
A.Oripov she’rlarida sifat bilan abstrakt otning birikishidan hosil bо‘luvchi
metaforalar ham ancha faoldir. Bunday birikuvda abstrakt ot anglatgan mavhum
tushunchaga konkret pred metga xos belgi kо‘chiriladi. Yuqorida sifat metaforalar
ayrim hollarda predmetlashtiradi deganda biz shuni nazarda tutdik. Masalan,
A.Oripov bir she’rida: «Zavqingni qitiqlar shirin tuy g‘ular» (I, 15), - deb yozadi.
Aslida, «shirin» sifati ta m bilish va hid bilish organlari orqali idrok etiladigan’
belgini bildi radi, bunday belgi esa moddiy narsalarga xosdir. Misolimizda «shirin»
sifati tuyg uga bog langan, natijada nomoddiy narsaga
‘ ‘ moddiy narsadek
qaraladi. Shunga о‘xshab boshqa bitta she’rida A.Oripov bunday yozadi:
Yuragingda chaqnasin faqat
Yorug‘ xayol, samoviy о‘tlar ( 204).
Bu yerda «yorug‘» sifati «xayol» abstrakt otiga bog‘langan bо‘ lib, birikma
holida «ezgu xayol», «nekbin xayol» kabi metaforik ma’nolarni ifodalaydi.
Metaforik ma’noning yuzaga chiqishida follor va yozma adabiyotning an’analari
66

asos bо‘ladi. Ularda ezgulik hamisha yorug‘lik bilan, yovuzlik esa zulmat bilan
bog‘liq talqin etiladi. Shu asos borligi uchun ham shoir yana bir she’rida yozadi:
Kuchoq och, dilbarim, shu gul nahorga,
Tumanli tuyg‘ular bosmasin og‘ir (202).
Kо‘ryapmizki, lirik qahramon suyuklisiga bahor chog‘i kishi kо‘nglida
“tumanli tuyg‘ular” emas, «yorug‘ tuyg‘ular» og‘ir bosishi kerakli gini eslatadi, uni
hayotdan zavqlanishga undaydi.
Kо‘p hollarda shoir tilimizda keng qо‘llanadigan iboralar shaklini
b irmuncha о‘zgartirib istifoda etadi. Lekin о‘zgartirish shu darajadaki, ifoda
ostidagi iborani tanib olish mumkin, shuning uchun ham о‘sha ibora metafo rani
idrok etilishiga asos bо‘ladi. Masalan, 1960 yilda umidlar qanotidagi yosh shoir
shunday yozadi:
Hali oldindadir gо‘zal kunlarim,
Hali lab tegmagan kulgular oldda (I, 21).
Bizningcha, bu yerda «lab tegmagan» metaforasi zamirida tili mizda keng
ishlatiluvchi «onasi о‘pmagan» iborasi bor. Sо‘zlashuv nutqida faol «onasi
о‘pmagan» iborasining «soflik», «bokiral ik» ma’nolarini berishini hisobga olsak, bu
metafora birinchi misradagi «gо‘zal» metaforik sifatlashi bilan uyg‘unlik hosil qilishini
sezish mumkin. Bundan ham muhimrog‘i shuki, ushbu meta fora yosh kо‘ngil va uni
tо‘ldirgan orzu-intilishlar musaffoli gi bilan uyg‘undir. Ya’ni u lirik qahramonni
tavsiflovchi muhim detal bо‘lib xizmat qiladi. Iborani о‘z ijodiy maqsadiga mos
tarzda о‘zgartirish «Malomat pichog‘i suyakka yetgan» (II, 140) mi srasida ham
kuzatiladi. Bir qaraganda, «pichoq suyakka yetgan» iborasi aynan ishlatilgandek,
lekin shoir pichoqqa sifatlovchi qilib qо‘shg an «malomat» sо‘zi ibora tarkibiga
kirishib ketadi. Aniqrog‘i, sifatlovchining qо‘shilishi ibora butunligiga putur
yetkazadi, о‘zi yaxlit metaforik ma’no ifodalashi lozim bо‘lgan iborada «ma lomat
pichog‘i» metaforik birikmasi hosil bо‘ldi. Ya’ni, aslida, iboraning butunligi buzildi
degani grammatik jihatdan u iboralik xususiyatidan ayrildi deganidir. Shunga
67

qaramay, matnda iboraning kо‘chma ma’nosi saqlanib qoldi, u hamon umumiy
kо‘chma ma’noning о‘zagi bо‘lib qolaveradi.
Xalqning jonli tiliga yaqinlik A.Oripov uslubining о‘ziga xos belgilaridan. Jonli
tilga yaqin degani esa xalq turmushi bilan yaqin degani bо‘ladi, chunki ularni bir-
biridan ajratish nojoiz. Masalan, «Gо‘zallikni yо‘qlash» nomli she’rida lirik
qahramon bir vaqtlar hammaning yuragiga о‘t yoqqan gо‘zalning hozirgi ahvoli ni
mushohada etadi:
Yuzlaringda ajin, sochlaringda oq,
Yelkangdan yuk bо‘lib bosibdi yillar.
Quralay kо‘zlarda tubsiz bir charchoq,
Bekor gap, kim desa yoshdir kо‘ngillar (II, 138).
Xalqimizda «yuk bosmoq» degani “og‘ir ahvolga tushib qolmoq”, «og‘ir
dardga chalinmoq» kabi ma’nolarni anglatib, qadimdan keluvchi ishonch-
e’tiqodlar bilan bog‘lanadi. Xuddi shu tushuncha she’rda umrida kо‘p
qiyinchiliklar kо‘rgan va yoshlik tarovatini ancha tez yо‘qotgan ayolga
nisbatan ishlatiladi, Ya’ni inson umri ga kо‘chiriladi. Bundan tashqari,
«yelkadan yuk bosish» degani real holatda adl qomatni egadi, xuddi shu narsa
she’rdagi «yoshlik - keksalik » ziddiyatini kuchaytiradi hamda «ajin», «soch oqi»,
«kо‘zlardagi cheksiz charchoq» bilan uygunlashadi.
A.Oripov she’rlarida s ifatdosh oboroti bilan ifodalangan metafora lardan ham
mohirona foydalangan. Biz metafora sifatdosh o boroti bilan ifodalangan deganda
shunday hollarni nazarda tutamizki, unda, garchi kо‘chma ma’no asosi sо‘z bо‘lsa
ham, kо‘zlangan metaforik ma’no о‘sha sifatdoshli birikma butunligida yuzaga
chiqadi. M asalan, shoirning «Seni ona dedim...» nomli she’rida shunday satrlar
bor:
Hech vaqt unutilmas о‘sha qirg‘in choq
Zafarga chorlagan nurli timsoling.
Reyxstag ustiga tikilgan bayroq,
68

Asli, sen silkitib qolgan rо‘moling (II, 69).
Avvalo, shoir shu tо‘rttagina misrada Ikkinchi jahon urushida qozonilgan
g‘alabadagi ayollar hissasini yuksak mahorat bilan umumlashtirib, obrazli ifoda
etolganini ta’kidlash kerak. Bu ifodada oxirgi ikki misradagi «bayroq - rо‘mol»
qiyosi asos bо‘ lib xizmat qiladi. Lekin shu ikki sо‘z о‘z holicha shoir ifodalagan
ma’noni bermaydi. Zero, gap, umuman, bayroq haqida emas, «Reyx stag ustiga
tikilgan» bayroq haqida; umuman, rо‘mol haqida emas, ayollarimiz farzandlari, aka-
ukalari, yorlarini frontga uzatayot ib «silkitib qolgan» rо‘mol haqidadir. Shuning
uchun sifatdo shli birikma yaxlit butunlikni tashkil qiladi va shu butunlikkina shoir
yetkazmoqchi bо‘lgan mazmunni ifodalaydi. Shunga о‘xshash h olni «Meksika»
nomli she’rida kо‘rish mumkin. Avvalo, mazkur she ’r jamiyatimizning 80-yillar
о‘rtalaridagi kayfiyatini о‘zida aks ettirgan bо‘lib, tо‘ laligicha ham metaforik ma’no
kasb etadi. She’rda lirik qahramon meksikalik hinduning о‘z о‘tmishi, milliy
an’analariga nechog‘lik sod iqligi, ularni kanchalar avaylab-asrashi, ularga qanchalik
ehtirom bilan munosabatda ekaniga havas bilan qaraydi. О‘z-о‘zidan, bu havas milliy
qadriyatlarimiz unutilayozgan 80-yillardagi ak sariyat kishilar ma’naviyati bilan
hindu ma’naviyatini yashirin kiyoslashdan tug‘iladi. Hinduning «qalb qо‘rida zamon
qudrati bor», lekin о‘sha «qalb tо‘rida qachonlardir bobosi yaratgan tosh haykal ». Shoir
о‘z о‘tmishiga, milliy qadriyatlariga bu qadar hurm at bilan qaragan hinduga
tasannolar aytadi: «Mudhish bosqinlardan tirilib chiqib О‘zini tanigan elingga
balli». Shu satrlarda 80-yillarga kelib millat oldida kо‘nda lang bо‘lgan milliy
о‘zlikni anglash zarurati aks ettirilgan. Bi roq 1985 yili hali bu gaplarni ochiq
aytib bо‘lmas ediki, she’rda hinduga aytilgan tasanno, aslida, о‘zligini
unutganlarni koyish, ibrat olishga undashdir. Oxirgi bandda shoir she’r
yozilgan davr uchun, tо‘g‘risi, hamma davrlar uchun ham juda muhim badiiy
umum lashma chiqaradi:
Poyingda ming yillik qabrlar tо‘pi,
Bu mening gо‘rim deb yig‘laysan atay.
О‘tmishga tortilgan kamonning ipi,
69

О‘q esa oldinga uchmoq uchun shay (II,70).
Yuqorida A.Oripov mumtoz she’riyatimizdagi «kamon» va «о‘q» asosida
metafora yaratish an’anasini yangilaganini aytgandik. Bu yerda ham о‘shanday
novatorlik kuzatiladi. Shoir kamon ipi о‘tmishg a qanchalik chuqur tortilsa, о‘qning
oldinga - kelajakka shunchalik shitob va uzoq uchishini ta’kidlamoqda. Albatta,
bu jamiyatimiz hayotida о‘z isbotini topgan «о‘tmishsiz kelajak yо‘q» degan
haqiqatning badiiy ifodasidir. Bu о‘rinda ham «kamon» bilan «о‘q» metaforik
ma’noni о‘z holicha emas, balki sifatdoshli birikma butun ligida ifodalaydi.
Adabiyotshunoslikka oid ishlarda metaforaga о‘xshatishning ixcham
shakli, о‘xshatishli konstruksiyaning qisqarishi natijasi sifatida qarash bilan
bir qatorda inkorli konstruksiyaning qisqarishi natijasida ham metafora hosil
bо‘lishi aytiladi. Ya’ni о‘xshashlik asosidagi ma’no kо‘chishi orqaligina
emas, zid lash asosida ma’no kо‘chirish qam metaforani yuzaga keltiradi.
Albatta, bu metafora haqidagi biz kо‘nikkan qarashlarga mu vofiq
kelmaydi. Lekin kо‘plab adabiyotlarda bu narsa ta’kidlanib, qomusiy
lug‘atlarda qayd etilar ekan, u bilan hisobla shishga tо‘g‘ri keladi. A.Oripov
she’rlarini о‘rganish davomida chindan-da metafora inkorli konstruksiyaning
ixchamlashuvi deb ham qaralishi mumkinligiga amin bо‘lish mumkin.
Masalan, shoir shunday yozadi:
Bizning tegramizda yonayotgan kuz
Kaysi bir oshiqniig sо‘ngan yuragi... (I, 193)
Albatta, bunda kuzni «oshiqning sо‘ngan yuragiga» о‘xshatish asosida
metafora yuzaga kelayotgani his qilinadi. Aslida, metaforaning yuzaga chiqishi
о‘xshatish emas, inkor asosida amalga oshmoqda. Buni quy idagicha mantiqiy
struktura yordamida kо‘rish mumkin: bu kо‘rib turilgan nar sa «kuz (emas,
balki) oshiqning sо‘ngan yuragi (dir)... » A.Oripovning mashhur «Munojot»ni
tinglab» she’ridagi mana bu misralarda ham metafora inkor orqali yuzaga
chiqadi:
Sen beshik emassan, dorsan, tabiat,
70

Sen ona emassan, jallodsan, dunyo! (I, 47)
Shoir k о‘ nikilgan « tabiat - beshik », « dunyo - ona » metaforalarini inkor qilib
« tabiat - dor », dunyo - jallod » tarzidagi hukmlar bilan yangi metaforalarni yuzaga
chiqarmoqda .
Adabiyotshunos D . Quronov k о‘ chimlar ishlatilish faolligi , badiiy
b о‘ yoqdorligi , ta ’ sirchanlik darajasi kabi jihatlaridan bir - biridan jiddiy
farqlanishini aytib , bu jihatdan : 1) til hodisasiga aylangan k о‘ chimlar ; 2) ananaviy
tarzda ishlatiluvchi k о‘ chimlar ; 3) xususiy - muallif k о‘ chimlarini ajratadi 1
. Mazkur
tasnif nuqtai nazaridan qaralsa, A.Oripov ijodida ularning hammasi ham uchrashi
tabiiy. Chunki til hodisasiga aylanib bо‘lgan metaforalarni shu til egasi sifatida,
an’anaviy metaforalarni she’riyatimizning ming yillik an’analari davomchisi
ularoq, individual-xususiy metaforalarni esa yorqin iste’dod sohibi sifatida
qо‘llaydi, Albatta, bu uchala guruhga mansub metaforalar hissiy bо‘yoqdorligi,
estetik ta’siri jihatidan teng emas. Lekin bu yerda bir oz aniqlik kiritish zarur.
Ma’lumki, badiiy matnga jalb etilganida kundalik muloqotda ishlatiluvchi
oddiygina sо‘zlar ham poetiklik kasb etadi. Binobarin, bu narsa lisoniy
metaforalarga ham xosdir. Shunday metaforalardan birini kо‘rib о‘tamiz. Tilimizda
«umr о‘tar» kalimasi juda kо‘p qо‘llanadi, kо‘p qо‘llanaverganidan odatiy bо‘lib
ketgan. Balki, uni til metaforasi deyish qiyindir, lekin shu maqomga yetib qolgani
shubhasizdir. Ushbu kalimada g‘alati ma’no nozikligi bor: gо‘yo «inson yonidan
tutqich bermay о‘tib boradigan narsa» haqida gap borayotgandek tuyuladi.
Holbuki, inson о‘sha umr bilan birga о‘tib boradi, lekin yana «umr о‘tar»
kalimasida о‘zidan tashqaridagi narsani his qilaveradi. A.Oripov she’rlarida ushbu
metafora juda kо‘p ishlatilganki, ayrimlarini qayd etamiz:
1. Umr о‘tib borar misoli zrtak,
Ertaning ketidan kelib qolar shom (I, 144)
2. Bir kun shahanshohlik tekkan gadoday
Umr о‘tar dedim-u, dunyoga boqdim (I, 202).
3. Umr-ku о‘tadi gulduros solib,
71

Uning qaytganini kim ham kо‘ribdi (I, 231)
4. Umr о‘tayotir,
Hushyor bо‘l, bolam.
Endi qaqshayotir otang asabi (II, 122).
Keltirilgan parchalarda «umr о‘tar» metaforasi mazmunan har qancha yaqin
bо‘lmasin, turlicha emotsional-ruhiy holatlar, lirik-falsafiy xulosalar: birinchisida
umrning о‘tkinchiligini eslatish, g‘aflatda yotmasdan tо‘laqonli yashashga
da’vat; ikkinchisida umrning har lahzasini qadrlab, gо‘zallikdan zavq olib
yashashga undash; uchinchisida umrini hasadu ig‘voga sarf etib uning o‘tib
borayotganini o‘zi anglamayotgan insonlarga hayronlik; to‘rtinchisida umr bilan birga
o‘zi ham oxir manzil tomon borayotganini yurakdan his etayotgan insonning
iztirobu tashvishlari ifodasiga xizmat qiladi. Tо‘g‘ri, metafora yangi emas. Lekin,
bi rinchidan, bu she’rlarning hammasida «umr о‘tar» metaforasi mazmunning о‘q
tomiri deyish mumkin. Ikkinchidan, she’rlarning har biri uning uchun alohida va
yangi bir kontekst, uni boshqa sо‘z lar о‘rab turgani uchun, har safar yangi bir
emotsional bо‘yoq, shu bо‘yoq tufayli yangicha jilo beruvchi qirrasini namoyon
qilaveradi. Yuqoridagi she’rlar bilan «Umr» nomli she’r kontekstlarini
birlashtirsa, «umr о‘tar» metaforasi endi tamom yangicha va kutilmagan
mazmun kasb etadi:
Inson tug‘iladi, asli, belibos,
Bir parcha et bо‘lib kelar jahonga.
Libosu hashamdan bо‘lgay u xalos
Ketar chog‘ida ham sо‘nggi makonga.
Lekin о‘rtadagi umr-chi, umr...
О‘chmas tamg‘a bо‘lib qolgay to abad.
Balki, yog‘ar unga rahmat degan nur,
Balki, kо‘mar uni malomat, nafrat ( II, 120 )
72

Kо‘rib turganimizdek, bunda «umr о‘tar» metaforasi ishlatilmagan, faqat
«umr-chi, umr»dan keyingi kо‘p nuqta bir qur «umr о‘tar»ni yodga keltiradi. Lekin
mazkur kontekstga u sig‘maydi, kontekst buning aksini ifodalashga moyil: inson
о‘tib ketadi – umri qoladi: kilgan yaxshi yo yomon amallarida, rahmat yo nafratga
sazovor bо‘lib davom etaveradi. Demak, «umr о‘tar» metaforasi sherda
ishlatilmaganiga qaramay, u mazmunni ifodalash uchun asos bо‘lib xizmat qiladi.
Faqat buning uchun kontekstni kengroq, A.Oripovning lirik ijodi doirasida olish
lozim, chunki shoir yaratgan asarlar о‘zaro dialogik aloqada yashaydi: biri-
ikkinchisiga javob, izoh yo sharh, tо‘ldirish, inkor kabi munosabatlarda turadi.
Ba’zan tildagi odatiy metaforani yoyish, boshqacha shaklda berish hisobiga
ham ifodaning obrazli, ta’sirli bо‘lishiga erishish mumkin. Masalan, «kun botdi»
metaforasi til hodisasiga aylanib bо‘lgan. Kuzatib turilsa, kuyoshning g‘arb
ufqida yо‘qolib borishi «suvga botib, chо‘kib» borayotgandek taassurot qoldiradi.
Ehtimol, aslida xam bu metafora shunday taassurot asosida paydo bо‘lgandir.
Xullas, A.Oripovning bir she’rida shunday misralarni о‘qiymiz:
Tepamdan tun kabi quyiladi soch,
Qora tun yonadi otash yuzlarda.
Nechun о‘zgalarga nur sochgan quyosh
Bizning oramizda bо‘ladi parda?
Nechun ikkimizni qoldirib yolg‘iz
Koinot tubida quyosh chekar oh (I, 32)
Bizningcha, “koinot tubida quyosh chekar oh” metaforasi “kun botdi”
metaforasini rivojlantirgan, bir qadar mubolag‘alashtirgan holda yoyib berilgan
shaklidir. Zero, bu sayyoramizning shar shaklida ekanligini, bizlar tomonda tun
chо‘kkanida g‘arbiy yarim sharda kunduz bо‘lishini biladigan odam yaratgan
metafora. Ya’ni qadimgi odam “kun botdi” deyishdan narisini tasavvur qilolmagan
bо‘lsa, zamonamiz kishisi quyosh о‘ziga nisbatan “koinot tubida” ekanligini biladi.
Xuddi shu bilim unga lisoniy metaforani rivojlantirib original metafora yaratishga
imkon beradi.
73

Gap originallikka kelib taqalarkan, uning poetik metaforag a xos
belgilovchi xususiyatligini eslatish joiz. Ya’ni bungacha kо‘rib о‘tilgan
misollarning kо‘pchiligi A.Oripov san’atkorona
nigohi bilan ilg‘ay olgan
о‘xshashliklar asosida yaratilgan ori ginal, individual-xususiy metaforalardir.
Masalan, “Qarshi qо‘shig‘i”da shunday misra bor: «Oyoqlangan qо‘ziday
dovdirar yelda maysa» (I, 183). Shoirning mahorati shundaki, endigina oyoq
bosgan qо‘zichoqni ham, unga qiyosan yelda dovdiragan maysani xam kо‘z
oldimizda gavdalantiradi. Boshqa tomoni, “dovdiramoq” fe’li bilan ifodalangan
metafora о‘xshatishli konstruksiya tarkibiga kiradi, о‘xshatishning asosi bо‘lib
qoladi. Original lik shoirning tabiat bilan bog‘liq metaforalarida, ayniqsa bо‘rtib
kо‘rinadi. Mana, Navrо‘zga bag‘ishlangan she’rningbirin chi bandini kо‘ring:
Avval yuragingga mо‘ralaydi u,
Sо‘ngra kurtaklarga о‘rgatadi sо‘z,
Zaminning kо‘zidan qochadi uyqu,
Demak, bahor keldi,
Kelmoqda Navrо‘z (II, 344).
Dastlabki misradagi «mо‘ralamoq» fe’l metaforasi bahorni
jonlantirish bilan birga yurakni eshik-tuynukli ma’voga о‘xshatadi, birdaniga
ikkita metaforik ma’noni yuzaga chiqaradi. Muhimi, ushbu metafora shoirning
Navrо‘z, bahor, avvalo, inson yuragida boshlanadi degan haqiqatiga ishontiradi.
Dov-daraxtning kurtak yoza boshlashi «bahorning kurtaklarga sо‘z о‘rgatishi»
deya berilishi ham, bizningcha, mutlaqo original. Chunki “kurtaklar jilmayishi”,
«kurtaklar kо‘z ochishi» kabi metaforalar kо‘p uchraydi, bunisioripovcha nigoh
kо‘rolgan о‘xshashlikdir.
Xulosa qilib aytadigan bо‘lsak, A.Oripov she’riyatida metaforaga material
beruvchi manbalar g‘oyat keng va boy. Shoir metafora (umuman, badiiy obraz)
yaratish uchun murojaat etayotgan manbaalarning boyligi undagi metaforik
(obrazli) tafakkur teranligi va qо‘llangan metaforalarning rang-barangligini
ta’minlovchi asosiy omildir.
74

UMUMIY XULOSA
О‘tgan asrning 60-yillariga kelib she’riyatda yangilanish ehtiyoji tug‘ildi.
30-yillardan boshlab she’rda ustuvor bо‘lib kelgan soxta kо‘tarinkilik,
deklamativlik, ritorika davr ma’naviy-ruhiy talablarga javob berolmay qolgan,
“chin she’riyat” sog‘inchi kuchaygandi. Shu davrda maydonga chiqqan
shoirlarning, xususan, A. Oripovning ilk qadamlaridan obrazli tafakkurning
ustuvorlik kasb etishi shu ehtiyojni teran his qilish natijasidir. Shoir voqelikni
о‘zicha kо‘radi: nigohi tushgan narsa-hodisa, jonivoru-qushlar, eshitgan yoki
75

guvohi bо‘lgan voqealardan hikmat,о‘zini о‘ylatgan masalalarga javob izlaydi. Shu
tariqa о‘xshatish, qarshilantirish va metaforik tarzda obraz yaratadi, mazkur obraz
о‘zida shoirning inson, jamiyat haqidagi о‘y-qarashlarini mujassam ifoda etadi.
Badiiy san’atlar A.Oripov she’riyatida yetakchi maqomni egallaydi, uning
tafakkur tarzi va uslubini belgilovchi asosiy omilga aylanadi. Shuni nazarda tutib
A.Oripov she’riyatidagi о‘xshatish, qarshilantirish va metafora masalasini tizim
sifatida maxsus tadqiq qilishga jazm etdik va quyidagi xulosalarga keldik:
1. A.Oripov she’riyatida eng kо‘p uchraydigan badiiy san’atlardan biri
о‘xshatishdir. Barcha davr va millat adabiyotlarida keng tarqalgan bu usul shoir
mahoratini kо‘rsatuvchi asosiy tasvir vositalaridandir. A.Oripov tashbehlariga xos
xususiyatlar:
Konkret predmet va mavhum tushuncha о‘rtasidagi о‘xshashlikka
asoslanadi;
Kundalik hayotda keng qо‘llanadigan predmet, voqea-hodisalarni tashbeh
doirasiga tortish;
2. An’anaviy xususiyatga ega bо‘lgan qarshilantirish xarakterdagi obrazlar
A.Oripov she’rlarida yangicha qiyofa va mazmun kasb etadi.
3. Shoir maqollardan an’anaviy usulda fikrni tasdiqlash, dalillash,
chuqurlashtirish maqsadida foydalanibgina qolmay, maqolning teskari shaklini
qо‘llash orqali fikr-g‘oya ifodasiga xizmat qildirdi.
4. Xalq donishmandligi namunasi bо‘lgan maqollardan foydalanish har
qanday yetuk ijodkorda bо‘lgani kabi, Abdulla Oripovda ham xalq maqollari bilan
bellasha oladigan aforizmlar yaratishga asos-zamin bо‘lib xizmat qiladi.
5. Metafora termini hozirda о‘xshashlik asosida kо‘chma ma’noda
qо‘llangan bitta sо‘zni, matnning bir bо‘lagida ifodalanuvchi obrazni, ba’zan esa
butun boshli asarni ham anglatadi. Ya’ni keng ma’noda metafora poeziyada
(umuman, san’atda)gi bir narsa-hodisa mohiyatini ikkinchi narsa-hodisa orqali
ochish, fikrni obrazli va bavosita ifodalashning har qanday shaklini anglatadi.
6. A.Oripov ijodida qо‘llangan metoforalarning asosiy manbalari sifatida
ona tabiat, jamiyat va milliy adabiy va an’analarni kо‘rsatish mumkin.
76

Shuningdek, shoir metaforalari milliy turmush tarsi, urf-odatlar, ishonch-
e’tiqodlar, folklor, jahon adabiyoti an’analari kabi manbalardan ham oziqlanadi.
Metafora (umuman, badiiy obraz) yaratish manbalarining boyligi metaforik
(obrazli) tafakkur teranligi, qо‘llangan metaforalarning rang-barangligini
ta’minlovchi asosiy omildir.
7. A.Oripov milliy adabiyotimiz uchun an’anaviy metaforalarni qо‘llaganida
hamisha ularga yangidan ohor berishga intiladi, salaflar bilan ijodiy musobaqaga
kirishadi. Shunday ijodiy yondashuv tufayli an’anaviy metaforalar о‘zining yangi
va kо‘pincha kutilmagan qirralarini namoyon etib adabiyotimizdagi yangi umrini
boshlaydi.
8. A.Oripov she’riyatida metaforalarning turli-tuman xillari qо‘llangan. Ayni
chog‘da, shoir obrazli tafakkurida tabiat bilan aloqaning kuchliligi metaforaning
jonlantiruvchi va predmetlashtiruvchi turlari yetakchi bо‘lishini ta’minlaydi.
9. A.Oripov metaforani kompozitsiya darajasida yoyish usulidan samarali
foydalanadi, mazkur usul qо‘llangan she’rda metaforaning yaralish jarayoni aks
etadi. Bunda she’rning boshlanishida metaforaga asos bо‘lgan narsa-hodisa
(“Shoirlar hayoti”), peyzaj detallari (“Xotirot”), holat (“Bahor kunlarida kuzning
havosi”), fikr (“Ertak degani bu – shirin aqida”) kabilar beriladi, sо‘ng shu asosga
nisbatan metaforik hukm (predikat) ifoda etiladi. Natijada she’r tо‘laligiga bitta
metaforaga aylanadi.
10. She’r-metaforada mazmun strukturasidagi yuqoridagicha о‘ziga xoslik
tufayli unda turlicha talqin imkoniyatlari mavjud bо‘ladi, shunga kо‘ra, bunday
she’rda turlicha mazmunlar chiqarishi (“Tilla baliqcha”, “Dorboz”) tabiiy va
qonuniy holdir.
77

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Ijtimoiy – siyosiy adabiyot
1. Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. -Toshkent: “O’zbekiston”, 1994.-
B. 160
2. Karimov I.A. O’zbekiston XX1 asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -Toshkent:
“O’zbekiston”. 1997.-B. 326
3. Karimov I.A. 2012 yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga
ko’taradigan yil bo’ladi. «Xalq so’zi» gazetasi. 2012 йил, 20 yanvar.
78

4. Karimov I. Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. –
Toshkent: «O’zbekiston». NMIU. 2009. –B.40
II. Ilmiy–nazariy adabiyot
5. Afoqova N. Abdulla Oripov lirikasida badiiy san’atlar:
Filol.fan.nomzodi...dis. –Toshkent : 1997. –B. 142 .
6. Ashurova G. Abdulla Oripov she’riyatida an’ana va badiiy mahorat
(obraz, g’oya va tasvir). Filol.fanlari nomzodi.....diss. avtoref.-
Toshkent : 2008, -B. 26.
7. Aristotel. Poetika. Toshkent: “Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1980. –
B. 149.
8. Begimqulov D. She’riyatimiz yulduzi. // Abdulla Oripov. Tanlangan
asarlar. 4 jildlik, 1 jild. –Toshkent : 2000.-B.432.
9. Vohidov R, Hoshimova M. She’riyat - shoir yuragi. Toshkent:“Fan”,
1987. -B. 68.
10. Jabborov I. Abdulla Oripov she’riyatida tarixiy shaxs talqini. -
Toshkent: Fan, 2008. –B. 100.
11. Yo’ldoshev B. Qashqadaryo badiiyati. Toshkent: ”Sharq” NMK,
1998.-B. 464.
12. Norboyev B. Hayotni poetik talqin etish tamoyillari va mahorat
muammolari. Filol. fan. d-ri..dis. avtoref. Toshkent: 1996.-B. 54.
13. Norboyev B. Istiqlol va iste’dod tarbiyasi.Toshkent: “O’qituvchi”,
1996. –B. 47.
14. Olimov M. Hozirgi o’zbek adabiyotida pafos muammosi. T. 1994. –B.
100.
15. Rahmonova M. Abdulla Oripov she’riyatida badiiy butunlik.
Filol.fanlari nomzodi.....diss. avtoref.- Toshkent: 1998. 27 bet.
16. Rahimjonov N. Nur hurlik timsoli. //Mustaqillik davri o’zbek
adabiyoti. -Toshkent: Fan, 2007, -B. 49.
79

17. Rahimjonov N. Shoir va davr.-Toshkent: Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1983. –B. 184.
18. Rahimjonov N. XX asr o’zbek poemasining rivojlanish xususiyatlari.-
Toshkent: 1990.
19. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o’zbek she’riyati. –Toshkent: Fan.
2007. –b. 37-87.
20. Safarov O. O’zbek bolalar poetik folklori. -Toshkent: 1985.-B. 250.
21. Ulug’ov A. Asl asarlar sehri. Toshkent 2007. –B.158.
22. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O’qituvchi, 1980.-B. 406.
23. Sharafiddinov O. Inson qalbi manzaralari //Go’zallik izlab.-Toshkent:
1985.-B. 57-64.
24. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. Toshkent: “Sharq”, 2004.–B.
650.
25. Qodirov P. Til va el. - Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot –
matbaa ijodiy uyi. 2005.-B. 248.
26. Qosimov B. Salom, kelajak. Toshkent. G’afur G’ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti. 1986. –276.
27. Qosimov Y. Istiqlol she’riyati. // Qo’shjonov M, Meli Suvon. Abdulla
Oripov. Toshkent: Ma’naviyat, 2000. –B. 135.
28. Qo’shjonov M. Kamalakdek serjilo. // Abdulla Oripov. Yillar armoni.
–Toshkent: 1984. –B. 22.
29. Qo’shjonov M. Onajonim, she’riyat.Toshkent: “O’qituvchi”, 1984.-
B.40.
Gazeta – jurnal maqolalari
30. Asqar H. Qonida jo’shadi ajdodlar ruhi // O’zbekiston adabiyoti va
san’ati. 1991. 29 mart.
31. Vohidov E. Har zamonning o’z muhri bor. // Guliston.-Toshkent,
2003. -№ 3.-B. 122-123 .
80

32. Yo’ldoshev Q. Adabiyotshunoslik nadur? // Tafakkur. - Toshkent,
2000.-№ 3. –B. 65.
33. Mamajonov S. She’riy so’z va estetik ta’sir. // O’zbek tili va adabiyoti.
1982.-№ 2. –B. 27-33.
34. Meliyev S. Jonli so’z qudrati. // Yoshlik. 1989. 16-son. 73-75-betlar.
35. Oripov A.Umr qisqa, qarz esa katta... // Sharq yulduzi. 1991.-№ 4.-B.
154-158.
36. Oripov A. O’kinch va faxr. // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 1991.
5- aprel.
37. Oripov A. Niyat ulug’ bo’lsa... // Xalq so’zi. 2000 yil. 15- aprel.
38. Soliyev A. Abdulla Oripovning “Hangoma” she’rini o’rganish. //
Ma’rifat.- 1991.-№ 24.
IV.Badiiy adabiyotlar
40. Abdulla Oripov . Tanlangan asarlar. To’rt jildlik. Birinchi jild. She’rlar
va dostonlar.Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti,
2000. -B. 432; Ikkinchi jild. She’rlar, dostonlar. 2001.-B. 496; Tarjimalar.
Uchinchi jild. -Toshkent: 2001.-B. 384; Kinossenariy, maqolalar, suhbatlar,
xotiralar, qaydlar. 4- jild. –Toshkent: 2001.-B. 384.
81

Купить