“Abdullanoma” Shayboniylar davriga oid muhim manba 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	83.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

“Abdullanoma” Shayboniylar davriga oid muhim manba 26

Купить

“Abdullanoma” Shayboniylar davriga oid muhim manba
1

MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………….2-4
I BOB. “ABDULLANOMA” ASARINING TARIXIY KONTEKSTI.
1. 1 “Abdullanoma” asarining yozilish davri………………………………….5-9
1.2 Asarda yoritilgan tarixiy voqealar va shaxslar………………………….10-14
II BOB. “ABDULLANOMA” ASARINING MANBA SIFATIDAGI O‘RNI.
2.1 Asarning tarixiy manba sifatida qo‘llanishi……………………………..15-25
2.2 Asarning adabiy tahlili va o‘ziga xosligi………………………………...26-30
XULOSA …………………………………………………………………….31-33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………....34
2

KIRISH
Kurs ishi mavzuning dolzarbligi. Mustaqillikka erishganimizdan keyin
xalqimizning o‘z yurti, tili, madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o‘zligini
anglashga kirishilmoqdadir. Bu tabiiy hol. Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini,
nasl-nasabini, o‘zi tug‘ilib voyaga yetgan qishloq, shahar, Vatanini tarixini bilishni
istaydi. Hozir O‘zbekiston deb ataluvchi xudud, ya’ni bizning Vatanimiz nafaqat
Sharq, balki, umumjahon sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo‘lganini butun jahon
tan olib kelmoqdadir. Bu qadimiy hamda tabarruk tuproqdan buyuk allomalar,
buyuk shaxslar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Diniy va dunyoviy
ilmlarning asoslari ham mana shu zaminda yaratilgan va o‘z ifodasini topgan.
Eramizgacha va undan so‘ng qurilgan murakkab suv inshootlari, shu kungacha
ko‘rku-fayzini yo‘qotmagan va qadim-qadimdan yurtimizda dehqonchilik,
hunarmandchilik madaniyati, me’morchilik va shaharsozlik san’ati
rivojlanganligidan dalolat beradi. Beshavqat davr sinovlaridan omon qolgan, eng
qadimgi tosh-yozuvlar, bitiklardan tortib, hozirda kundagi kutubxonalarimiz
xazinasida saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo‘lyozma, ularda mujassamlashgan
tarix, adabiyot, san’at, siyosat, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika, huquq, kimyo,
astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid o‘n minglab asarlar bizning
iftixorimiz sanaladi.
Bunchalik ulkan merosga ega bo‘lgan xalq dunyoda juda kam uchraydi. Shu
bois ham bu borada jahonning sanoqli mamlakatlarigina biz bilan bellasha olishi
mumkin deya olishimiz mumkin. Ota-bobolarimizning asrlar davomida to‘plagan
hayotiy tajribalari, diniy, ahloqiy, ilmiy qarashlarini o‘zida mujassam etgan bu
nodir qo‘lyozmalarni jiddiy o‘rganish davriga keldik. Sho‘rolar zamonida tarixiy
haqiqatni bilishga intilish rag‘batlantirilmas edi, hukmron mafkura manfaatlariga
xizmat qilmaydigan manbalar xalq ko‘zidan iloji boricha uzoqda saqlanardi.
О ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev birinchi
marta mamlakat parlamenti Oliy Majlisiga murojaatnoma taqdim etdi. Ushbu
3

murojaatnomada: “Hozirgi kunda О ‘zbekistonimizning kitob fondlarida 100
mingdan ziyod q о ‘lyozma asarlar saqlanmoqda. Afsuski, bu nodir kitoblar t о ‘liq
о ‘rganilmagan, ular olimlar hamda о ‘z о ‘quvchilarini kutmoqda. Ushbu noyob
asarlarda bugungi davr о ‘rtaga q о ‘yayotgan juda k о ‘plab dolzarb muammolarga
javob topishi mumkin” 1
-degan fikrlari ulkan ahamiyatga egadir.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan keyingi dolzarb muammolar, o‘zbek
xalqining ma’naviy merosini tiklash va uni kamol topishi uchun ulkan
imkoniyatlar ochish kerak edi. O‘zbekiston mustaqil taraqqiyotga qadam
qo‘yganidan buyon o‘tgan yillar davomida ma’naviy sohada yuz bergan
o‘zgarishlarning muhimari, xalqning uzoq yillar mobaynida to‘plagan ulkan
tarixiy-ma’naviy merosiga e’tiborning kuchayganligidir. Mamlakatimiz bir necha
bor ajnabiy bosqinchilar hujumiga duchor bo‘lgan va qaramlik zulmi ostida qolgan
bo‘lsa-da, xalq o‘zligini yo‘qotmaganidir, o‘zining boy ma’naviy merosini avaylab
saqlab hamda boyitib keldi. Ayniqsa, so‘nggi mustamlakachilik davrida ma’naviy
merosga sinfiy nuqtai nazardan yondashish tufayli milliy qadriyatlarimiz, urf-
odatlarimiz progressiv va reaksion bloklarga ajraldi. Reaksion deb baholangan
milliy qadriyatlarimiz, odatlarimiz va an’analarimiz qoralandi va tanqid qilindi.
Ko‘pgina tarixiy yodgorliklar buzildi, qarovsiz qoldi, vayron qilindi, kitoblar
hamda qo‘lyozmalarni nashr etish, o‘rganish man etildi va e’tiborsiz qoldirildi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Biz bu davlatni o‘rganishdan maqsad,
Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarining tahlili jarayonida Buxoro
xonligida Abdullaxon II davrida ichki va tashqi siyosat, olib borgan diplomatik
munosabatlarni yoritib berishdir. Shayboniylarning davlatimiz hayotida tutgan
ijobiy va salbiy darajalarini bilish asosiy maqsadimiz sanaladi.
Tadqiqot ob’yekti. Yurtimizda XVI asrda shayboniylar hukumronligi
o‘rnatilishi va sulola tarixini yoritishda “Abdullanoma” asari mavzuning ob’ekti
etib belgilandi.
Davriy (xronologik) chegaralanishi. Mazkur mavzuning davriy chegarasi
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. Халқ
сўзи// 2017 йил, №258 (6952) 23 декабр
4

asosan XV asr oxiri – XVI asr boshlarini, Shayboniylar davri hukmronlik qilgan
davrni qamrab oladi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. “Abdullanoma” asarining tarixiy konteksti.
I. 1 “Abdullanoma” asarining yozilish davri
“Abdullanoma” yoki “Sharafnomayi shohiy” asarining muallifi XVI asrda
yashagan va ijod qilgan. U Buxorolik shoir va tarixchi olim Hofiz Tanish
Buxoriydir. U 1549 – yil mansabdor oilada tug‘uladi va otasi Mir Muhammad al –
Buxoriy xonlikning nufuzli kishilaridan biri bo‘lgan, 1550 – yil Koshg‘arda vafot
etadi. Hofiz Tanish Buxoriy esa o‘z davrining ma’lumotli kishisi bo‘lib, u 1584 –
yil Abdullaxonning amaldorlaridan biri Qulbobo ko‘kaldoshning gapi bilan
hukumdorning xizmatiga shaxsiy voqeanavis va tarixchi bo‘ladi. Hofiz Tanish
Buxoriy “Abdullanoma” yoki “Sharafnomayi shohiy” asari orqali tarixda qolgan
shaxsdir. Kitobda O‘zbekiston, Qozog‘iston, Afg‘oniston va Eronning XVI
asrdagi ijtimoiy – siyosiy tarixi ham bayon qilingan bo‘lib, bu xalqlar o‘rtasidagi
madaniy, siyosiy, savdo, diplomatik munosabatlar tog‘risida qimmatli ma’lumotlar
keltirib o‘tiladi. Undan tashqari, asarda Buxoro xonligi va Eron, Hindiston,
Qoshg‘ar hamda Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar haqida ma’lumotlar keltirib
o‘tiladi. Hofiz Tanish Buxoriy asarini XVI asrning 80 yillarida yozib tugallaganligi
haqida zamondoshlaridan Mutribiy aytib o‘tadi 2
. Shuningdek, Mutribiy bu asarning
oxirgi qismini xonning buyrug‘i bilan qozi Poyanda Zominiy yozgani keltirib
o‘tiladi. “Sharafnomayi shohiy” asari muallifning rejasiga ko‘ra asar muqaddima,
ikki qismda iborat qilib yozishni xoxlagan. Muqaddimada Allohning homiy,
hukumdor Abdullaxonga aytiladigan tavsiflar, Abdullaxonning ota bobolari,
qadimda Markaziy Osiyoda hukumronlik qilgan turk – mo‘g‘ul qavmlari,
Chingizxon hamda uning avlodlari haqida ma’lumotlar ham keltirgan. Birinchi
maqolada Movoraunnahrda 1533 – 1583 - yillarda sodir bo‘lgan voqealar
keltirilgan. Ikkinchi maqolada O‘zbekiston, Qozog‘iston shuningdek, qo‘shni
davlatlarda yuz berishi mumkin bo‘lgan voqealar keltirib o‘tiladi.
Xotimada esa Abdullaxonning ajoyib fazilatlari, u bilan bir davrda yashagan
vazirlar va amirlar shuningdek, Abdullaxon zamonida qurilgan binolar tog‘risida
2
Bobobekov H . O ‘ zbekiston tarixi manbalari . – Toshkent .: O ‘ zbekiston Milliy ensiklopediyasi , 2010. – B .87.
6

ma’lumot keltirib o‘tishni xoxlagan edi. Lekin asar yozilishi o‘zgargan, ya’ni
birinchi va ikkinchi reja qo‘shilib yozilgan, xotima esa muallifning bevaqt o‘limi
tufayli yozilmay qolgan. Muallif asar
muqaddimasida keltirishicha Narshaxiyning “Tarixi Buxoro”, shayxulislom
Balxiyning “Fazoili Balx”, Istaxriyning “Kitobi masolik ul - mamolik”,
Juvayniyning “Tarixi Jahonkushoyi”, Rashiduddinning “Jome ut - tavorix”,
Mirxondning “Ravzat us - safo”, Sharfiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Mirza
Muhammad Haydarning “Tarixi Rashidiy” kabi asarlaridan foydalangan holda
yozadi. XVI asrda sodir bo‘lgan voqealar saroyda muntazam foydalanadigan
kundalik daftar va sodir bo‘lgan siyosiy ijtimoiy masalarni o‘zi guvohi bo‘lib, 70 –
80 yillar oralig‘idagi ma’lumotlar haqida ketirib o‘tadi. “Sharafnomayi shohiy”
asarida Firdavsiy, Rudakiy, Sa’diy, Kamoliddin Binoiy, Mushfiqiy, “Qur’oni
karim” oyatlari va shunga o‘xshagan buyuk shaxslarning she’riy parchalari
keltirilgan. Kitobda siyosiy voqealar bilan bir qatorda ijtimoiy mavzularga doir
ma’lumotlar keltirib o‘tiladi. Undan tashqari, iqto, suyurg‘ol, xiroj, ixrijot, singari
davlat tayanch birliklari keltirib o‘tiladi. Ushbu asarning qo‘lyozma nusxalari
ko‘plab topiladi, asl matinning uchdan ikki qismi Sank – Peturburglik olima M.
Salohutdinova ruscha tarjimasi bilan chop etgan 3
. Kitob 1942 – 1952 – yillari
Sodiq Mirzayev va oxirgi qismi Yu. Hakimjanovlar tomonidan 60 – yillar o‘zbek
tiliga tarjima qilindi. Biroq 1- 2 – jildlari zarur tuzatishlar, tadqiqot izohlari orqali
1966 va 1969 – yillarda B. Ahmidov tomonidan chop etilgan. 3 – 4 – jildlarini
1995 – 1997 – yillarda chop etadi. “Abdullanoma” ning ikkinchi kitobida
Movoraunnahr va Dashti Qipchoqda to‘rt yil 1579 – 1583 – yillarda bo‘lib o‘tgan
siyosiy voqealar va Abdullaxonning Badaxshon, Ko‘lob, Hirotni buysundirishi
bilan bog‘liq voqealar haqida ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Bizga ma’lumki,
Abdullaxon 1567 – 1576 – yillari og‘ir kurashlardan so‘ng, Movoraunnahrni
batomom birlashtirishtiradi. Shu sababli mustaqil markaziy davlat aparatini
o‘rnatishga muvofiq bo‘ladi. Oradan ozgina vaqt o‘tmay, 1579 – yil noyabr oyi
o‘rtalarida Sirdaryoning shimoliy tomonidagi yerlarni, Toshkent, Turkiston,
3
Karomatov A. Shayboniylar davlati va uning tarixiy manbalari . – Toshkent.: Fan, 2002. – B.33.
7

Sabron, Sayram viloyatlarini hamda Buxoro xonligining tarkibiga kiritish uchun
harakat qiladi.
Jumladan, bu urush to‘rt yil davom etadi, ushbu davr mobaynida Abdullaxon
bu hududlarga olti martadan hujum qilgan. Shu jumladan, shayboniy sulolasining
yana bir qancha vakillari bilan kurash olib boriladi, bulardan Boboxon, Buzaxo‘r
sulton, Darvish sulton va boshqalarni Ulug‘tog‘ ( Ulutau) gacha taqib qilib boradi
va oxiri qozoq xonlari Shig‘oyxon va Tavakkal bilan ittifoq tuzishib, ular ustidan
to‘la g‘alaba qozonishga qodir bo‘ladi. Hofiz Tanish Buxoriy saroyda tarixchi
bo‘lgan Abdullaxonning yurishlarini juda ko‘tarinki ruhda tasvirlagan. Shu o‘rinda
bu yurishlarni kitobida saroyni osoyishtaligini ta’minlash uchun qilingan kurashlar
deya ta’kidlaydi. Ammo asarda keltirilgan voqealarga diqqat bilan e’tibor bersak,
muallif oddiy xalqning ushbu yurishlardan behisob aziyat chekkanligiga guvoh
bo‘lamiz. Asarda bo‘ysunmagan shahar va qishloqlarning bo‘ysunmaganlarini
qirib tashlanganligi hamda u haqida ko‘pgina ma’lumotlar uchraydi.
“Abdullanoma” ning Sodiq Mirzayev tarjimasiga asos bo‘lgan nusxasi
(O‘zbekiston Fanlar akadimiyasi Sharqshunoslik instituti, inv. №2207 ) to‘liq
bo‘lmay, 1583 yil voqealari bilan tugallangan, jumladan asarning sank – Boku va
Dushanbeda saqlanadigan nusxalari 1584 – 1588 yillar voqealarini ham o‘z ichiga
oladi. Asarning 1584 – 1588 - yillarda Badaxshon, Ko‘lob va Hirotning Buxoro
xonligi qo‘shib olinishi, Movoraunnahr va Xorazmning ana shu yillar ichidagi
ijtimoiy – siyosiy ahvolini o‘z ichiga olgan qismi Boku nusxalari asosida arab va
fors tiliga Yunisxoja Hakimjonov tarjima qilgan. Asarning Mirziyayev qilgan
tarjimasida ikkinchi bobning faqatgina bir qismi bilan tugaydi. Ana shu tarjima
qismini nashriga A. Juvonmardiyev va ilmiy xodima M. Xo‘jayevalar ishtirok
etganlar. “Abdullanoma” asari haqiqatdan ham bizga tarixda bo‘lib o‘tgan voqealar
xususida haqiqatni yoritib bergan asardir. Undan tashqari, bu kitobni qancha ko‘p
o‘qilmasin undagi voqealardan yanada yangi tarixiy jarayonlarni aniqlashga
musharraf bo‘lamiz. Darhaqiqat, asar Abdullaxonning buyrug‘i bilan yozilganligini
yoddan chiqarmasligimiz zarur negaki, bu asarda keltirib o‘tilgan voqealar
Abdullaxonning olib borgan siyosatini qay darajada yuqoriligi va tarixiy voqealar
8

aniq qilib berilgan. “Abdullanoma” asari har tomomlama mukammal yozilgan
tarixiy manba hisoblanadi.
Abdullaxonning tasnifi asarda ajoyib qilib, yoritib berilgan. Shuningdek,
asarda o‘sha davr zamoni bilan qaraydigan bo‘lsak, oddiy xalq juda qiynalganligini
ham Hofiz Tanish Buxoriy asarida keltirib o‘tilganligini ko‘rishimiz mumkin.
“Abdullanoma” asari haqida bir necha olimlar tadqiqotlari jarayonida uning
mukammalligini hamda uning o‘sha davr zamon ruhida yozilganini haqiqatni
yoritilishi boshqa asarlarga nisbatan salmoqli o‘rinda turganligini ta’kidlab o‘tadi.
Asarda Abdullaxonning taxtga kelishi jarayonida siyosiy vaziyat qay darajada
bo‘lganligi to‘g‘risida ko‘p ma’lumot uchramaydi, Abdullaxonning viloyat va
shaharlarga qilgan yurishlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Tarixiy voqealarning
jarayoni va Dashti Qipchoqdagi elchilik aloqalari, Badaxshon elchilik aloqalari
to‘g‘risida ko‘pgina ma’lumotlar batafsil yoritib berilgan. Shuni alohida ta’kidlab
o‘tish joizki, tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy Abdullaxon saroyining tarixchisi
bo‘lgan va uning asarida Abdullaxonga tasnif berilganligi ozgina bo‘lsada
namoyon bo‘ladi. Hofizi Tanish Buxoriyning qachon vafot etgani ma’lum ham
emas. Mashhur adabiyotshunos olim va shoir Mutribiy “Tazkirat ush-shuaro”
asarida keltirib ham o‘tadi. Samarqandiyning ma’lumotiga qaraganda Hofiz
Tanish Buxoriyni 1589 – yil xotini tomonidan zaharlab o‘ldirilgan. U Mahdumiy
Hasan hojaning tazkirasida uchraydi. Yuqorida zikr etilgan Hofizining og‘a-inilari
uni vafotidan keyin xotini qandaydir jinoyat qilganlikda ayblab unga da’vogar
bo‘lganlar va oliy farmonga ko‘ra uning Buxoro minorasidan tashlab yuborilishiga
erishganlar, degan mish-mishlar bor deb yozgan. Lekin Abdullaxon vafoti 1598-
yildan so‘ng Ashtarxoniylar sulolasidan bo‘lgan Imomqulixon (1611-1642)
saroyida yashaganligi va unga atab 7200 misradan ortiq she’r yozganligi haqida
ham ma’lumot ham uchraydi. Marhum Ibodulla Odilov (1872-1944) Hofizi Tanish
Buxoriyning “Imomqulinoma” degan she’riy asar yozganligini aytadi. Ammo bu
asar “Suhayliy” taxallusi bilan mashhur bo‘lgan shoir tomonidan yozilgani
ma’lum. Xullas “Sharafnomayi shohiy” yirik shoh asar bo‘lib, uni qancha ko‘p
9

o‘qisa ham unda o‘rganish lozim bo‘lgan shuncha ko‘p yangiliklar ochiladi deya
V. V. Velyaminov – Zernov aytib o‘tadi 4
.
Shu sababli ham bu asar ko‘p vaqtlardan beri sharqshunos olimlarning
diqqatini o‘ziga tortib kelyapdi. Asar haqida V. V Velyaminov – Zernov, akademik
V. V. Bartoldning shogirdi L. A. Zimin, Sodiq Mirzaev, M. A. Salohiddinova, N.
Sayfiyev, ingiliz olimi G. Yete. Ch. A. Storiylar o‘z fikrlarini aytib o‘tishgan. V. V
Velyaminov – Zernov, L. A. Zimin, Sodiq Mirzaev, M. A. Salohiddinovalar
asarning bir qismini rus va o‘zbek tillariga tarjima qilishdi. V. V Velyaminov –
Zernov tarjimasi qisqa bo‘ib uni nashrga tayyorlangan, biroq chop etilmagan. L. A.
Ziminning tarjimasi esa Uminyakovning so‘zlariga qaraganda, 1918 – yili
Toshkentda chop etilgan. Ammo olimlarning tezlikda O‘zbekistonga kelishi
natijasida bu ish to‘xtab qoladi. 1924 – yil Bartold Ziminning tarjimasini
materialllarini toplab, nashr qilish kerak ekanligini aytadi. Sodiq Mirzaev, M. A.
Salohiddinovalar asarning to‘rtdan birini rus hamda o‘zbek tillariga birgalikda
tarjima qilganlar.
1.2 Asarda yoritilgan tarixiy voqealar va shaxslar
4
Sattorov R. Hofiz Tanish Buxoriy va uning tarixiy asarlari. // Sharq yulduzi , 2003, №4. – B.58.
10

XVI asrning boshlarida bir vaqtlar Volga daryosi bo‘yida tashkil topgan
Oltin O‘rda davlatidagi Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek ko‘chmanchi
qabilalari Temuriylar davlatini tor-mor etib, O‘rta Osiyoda o‘ z hukumronliklarini
o‘rnatgan. Shayboniylar Jo‘ji sulolasidan to‘qqizinchi hukmdor bo‘lgan O‘zbekxon
ismiga nisbat berib, o‘zlariga bir siyosiy qo‘shma nom — o‘zbek nomini qabul
qilib olganlar. Aslida ular Ko‘k O‘rdaning sharqida, Volga va Orol dengizi orasida
yashovchi turk-mo‘g‘ul qabilalari edilar. Vamberining hisoblashicha, o‘zbekning
lug‘aviy ma’nosi “shaxsan o‘ziga mustaqil xo‘jayin” erkin demakdir. Demak shu
o‘rinda ta’kidlab joizki, o‘zbek xalqining shakllanish ildizlari o‘tmishga borib
taqaladi. Shayboniylar bostirib kirguncha ushbu o‘lkada yashovchi aholi turklar
nomi bilan yuritilib, ularning xalq sifatida shakllanishi IX—X asrlarga to‘g‘ri
kelgan 5
. Buxoro viloyatida ham IX—X asrlardayoq ular xalq sifatida shakllana
boshlagan edilar.
XV asrning boshlarida Volga daryosi bo‘yida tashkil topgan Oltin Urda
davlatidagi Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek ko‘chmanchi qabilalari
Temuriylar davlatini tor-mor qilishda o‘zlarining e’tibor va ishonchlarini
Muhammad Shayboniyga qaratgan edilar, uni Shohbaxt deb ataganlar.
Shayboniyxon 1451 yilda tug‘ilgan edi. U yoshligidayoq istiqbol uchun porloq
umidlar tug‘dirgan edi. Shayboniyxon otasi Burdoq Sulton bilan onasi
Qo‘zibegimdan yoshligida yetim qolib, ukasi bilan birga otasining sodiq
xizmatkori Qorachabekning himoyasida yashagan. Qorachabek bu shahzodalarga
sadoqat bilan xizmat qilgan. Shayx Haydarning vafotidai so‘ng Qorachabek
ulg‘aygan bu yetim shahzodalarni olib Abulxayr (Shayboniyxonning bobosi,
o‘zbeklarning hokimlaridan biri) oilasining dushmanlaridan Sirdaryoning quyi
taraflariga qochib ketishga majbur bo‘ladi.
Shayboniy ulg‘ayib, ulug‘ bobosi Abulxayrxonning yo‘qotgan shavkatini
qaytarmoq niyatida katta tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. Xususan, Abulxayrxon
Sirdaryoning yuqori oqimida yashayotgan Bug‘ra Sultondan qasos olishga ahd
qiladi va uning saroyiga hujum qiladi. Uning oila a’zolari hamda qarindoshlaridan
5
Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi. – Toshkent.: 2021. – B.24.
11

ko‘p kishini qatl qiladi. Qochishga ulgurgan Bug‘ra Sulton ham o‘limdan qutulib
keta olmaydi. Shayboniy uni topib, qatl ettiradi. Mazkur muvaffaqiyatli hujumdan
keyin yosh shahzoda kuchaygan o‘zbek suvoriylariga boshchilik qiladi. va so‘ngra
Temuriylarga qarshi kurashga yol oladi. Bu davrda Samarqand taxtida
Abusaidning o‘g‘li Sulton Ahmad hokimlik qilgan. Mamlakat shimoliy
chegarasining noibi Qushliqxon o‘g‘li Majid Tarxon bolgan.
Turkistonning shimoliy viloyatlaridagi hokimlar (tobelar) isyon ko‘targada,
Abdulxayrxinning vorislaridan isyonni bostirish uchun foydalaniladi. Ammo
o‘zbek shahzodalari bu yerni o‘zlarining ona Vatanlaridek his etganlari uchun har
qanday qurolli xizmat uchun to‘langan oddiy maoshga qanoat qilmaydilar.
Shuning uchun ham O‘tror, Sovron, Sig‘noq shaharlarini ularga berib, rozi qilishni
lozim ko‘riladi. Keyinchalik kengayib ketgan Shayboniy mamlakati shu tariqa
ta’sis etiladi. Shayboniyxon hamda uning dastlabki vorislari davrida Samarqand
poytaxtligicha qolavergan. XVI asrning ikkinchi yarmiga kelib Buxoroning siyosiy
markaz sifatidagi roli oshadi. Abdullaxon (to‘liq ismi Abdulla ibn Iskandarxon ibn
Jonibek sulton ibn xoja Muhammad ibn Abdullaxon) 1534 – yil Miyonqol shahrida
tug‘ilgan 1598 – yil Ofarikent qishlog‘ida vafot etgan va uni Buxoro yaqinidagi
Bahovuddin majmuasiga dafn qilingan. Uning hayoti hamda Buxoro amirligida
tutgan siyosiy mavqei haqida bir qancha fikrlar mavjud. O‘zbek davlatchiligi
tizimidagi Buxoro xonligining shayboniylar sulolasidan chiqqan eng yirik
hukumdori, davlat arbobi, sarkarda, ilm – fan, ma’rifat va madaniyat homiysi
hisoblanadi.
Bobosi Jonibek sulton (vafoti 1528/29) Karmana va Miyonko‘l
shaharlarining 1512 – 153 – yillar hokimi bo‘lgan. Otasi Iskandar sulton o‘g‘li
tug‘ilganda Ofarikentni boshqargan, keyinchalik aka – ukalaridan biri vafot
etganda Karmanani boshqargan. Abdullaxon II Shayboniyxon vafotigan so‘ng
parchalanib ketgan hududni qayta tiklagan, markaziy davlat hokimyatini
mustahkamlash uchun yoshlik chog‘idan qattiq kurash olib borgan. Toshkent
hokimi Navro‘z Ahmadxon (Baraqxon) bilan Koson yonida 1548 – yil
shayboniylar manfaatlari zid kelgan. Mo‘g‘liston xoni Abdurashidxon va
12

shayboniylardan Do‘stum sultonlari qo‘shiniga qarshi Farob yaqinida 1554 – yilda
jang bo‘ladi.
Yosh Abdulla sulton o‘zining hukumdor sifatida 1551 – yil Karmanada
bo‘lgan jangda namoyon etadi 6
. Shuningdek, bu viloyatga Toshkentdan Navro‘z
Ahmad hamda Samarqanddan Abdulatifxon hujum qilgan edi, ammo zafarni
Abdullaxon quchgan edi. Sababi, Iskandar sulton Amudaryo ortiga qochgan bo‘lsa,
Abdullaxon otasi vazifasini o‘zining zimmasiga olib muvofaqiyatli qarshilik
ko‘rsatgan edi. Keyinchalik hududni Buxoro tomonga hamda janubiy sharqda
Qarshi va Shahrisabz tomonga kengaytirishga intilgan. Bu harakatlar dastlab
muvofaqiyatsiz chiqqan, hatto 1556 – yil ota mulkini tashlab Maymanaga
qochishga majbur bo‘lgan. U amakisi Balx hokimi Pirmuhammaddan harbiy
yordam olib, piri jo‘ybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom ko‘magida Navro‘z
Ahmadxon, keyinchalik uning o‘g‘illari Darveshxon va Bobo sultonlarga qarshi
uzoq muddat kurash olib brogan edi. Navro‘z Ahmadxon 1556 –yil vafot etgach
darhol Karmana va Shahrisabzda o‘zining hukumronligini tiklaydi. 1557 yil
mayida Buxoroni qo‘lga kiritadi so‘ng uni o‘z poytaxtiga aylantiradi.
1561 – yil otasi Iskandarni davlat boshlig‘i – xon deb e’lon qiladi, va uning
nomidan davlatni Abdullaxon boshqara boshlaydi va mamlakatning hududini
kengaytirish uchun 1574 – yil Balxni, 1578 – yil Samarqandni, Toshkent, Sayram,
Turkistonni 1583 – yili, Farg‘onani esa 1583 – yil egallaydi. Asta – sekin hujumini
kengaytirib 1582 – yil Dashtga yurish qilib Ulug‘ tog‘ga qadar boradi. 1583 – yil
Iskandar vafot etgach, mamlakatni nomidan boshqara boshlaydi 7
. Markaziy
hokimyatga qarshi 1583 – yil ko‘tarilgan Maymana shuningdek, 1585 – yil
Badaxshondagi tartibsiz g‘alayonlar bostirildi. Xorazmga esa ikkinchi yurish 1594,
1596 – yillarda bo‘lib, u yerda markaziy hokimyat qayta tiklandi. Abdullaxon II
mamlakatni yaxlit holda tiklash uchun qo‘shni davlatlarga ham qarshi hujum
uyushtirgan. Turkiya Movaraunnahrda o‘z ta’sirini kuchaytirish maqsadida
Abdullaxon II ga qarshi Bobo sultonga yordam bergan. Shuningdek Bobo sulton
6
Oblomurodov N. Hazratqulov A. Tolipov N. Tursunov N. O’zbekiston tarixi. – Toshkent.: 2011. – B.172.
7
Maradjabova F. E. B ешняя политика Бухарсково хана A бдуллахана II. Markaziy Osiyo tarixi manbashunoslik
va tarixnavislik izlanishlari. II ilmiy to’plam – Toshkent.: 2010. – B.493.
13

turk askarlari yordamida Abdullaxonga qarshi Nasaf yaqinida jang qilgan.
Abdullaxon safaviylar bilan birgalikda Xurosonning G‘ilon shahri uchun kurashib
o‘z davlati tasarufiga qo‘shishga muvaffaqt bo‘ladi. Shu o‘rinda Sharqiy
Turkistonga qilingan yurishda Qashqar bilan Yorkent viloyatlarini o‘z tasarrufiga
o‘tkazgan.
Shuningdek, Boburiylar ham Badaxshon, Shimoliy Afg‘oniston va Xuroson
uchun Abdullaxonga qarshi ilg‘or kurashlar olib borishganlar . Ayni damda
Abdullaxon ham ularga qarshi Sind hamda Kashmirni 1583 – 1586 – yillarda
egallab, davlatning janubiy chegaralarini mustahkamlaydi. Abdullaxon davrida
mamlakat hududi Qashqardan Orol va Kaspiy dengizi sohillarigacha, Turkiston va
Sayramdan xurosonning sharqiy qismigacha bo‘lgan yerlardan iborat bo‘ladi.
Abdullaxon hayotining so‘ngi yillarida o‘g‘li Abdulmo‘min bilan chiqishmay
qolishi sababli Abdulmo‘min 1582 – yilning kuzida Balxni otasi nomidan boshqara
boshlaydi. Iskandarxon davrida Abdullaxon haqiqiy amalda hukumdor bo‘lgani
singari, Abdulmo‘min ham keksaygan otasiga nisbatan shunday mavqeini
egallamoqchi bo‘ladi. Faqat ulomalarning aralashuvi tufayli ota – bola o‘rtasida
ochiq kurash harakatlari boshlanmagan va Abdulmo‘min otasiga bo‘yin egishga
majbur bo‘lgan. Ular o‘rtasidagi munosabat keskinlashganidan xabar topgan qozoq
xonlaridan Tavakkaxon Toshkent viloyati va Toshkent – Samarqand oralig‘idagi
yerlarga bostirib kirib, unga qarshi yuborilgan qo‘shini yenggan. Unga qarshi
safarga otlangan Abdullaxon Samarqandga yetganda vafot etgan Abdullaxon faol
tashqi siyosat olib borgan.
Bu davrda shayboniylar Eron Hindiston, Turkiya, Xitoy, Rossiya va boshqa
mamlakatlar bilan keng diplomatik, iqtisodiy, savdo aloqalari olib borgan.
Abdullaxon (1557-1598 yillar) xon bo‘lib turgan davrda Buxoroni Shayboniylar
davlatining poytaxtiga aylantiradi. Mohir sarkarda va diplomat bo‘lgan
Abdullaxon mamlakatning tarqoqligini tugatishga va o‘z yerlarini kengaytirishga
urinadi. U bir qancha harbiy yurishlarolib boradi, Samarqand, Toshkent, Farg‘ona,
Sapram, Qarshi, Marv, Hisor, Dashti Qipchoq va boshqa yerlarni egallaydi. 1573
14

yilda Balx, so‘ngra Hirot, Mashhad hamda boshqa shaharlar va viloyatlarni zabt
etadi. Xiva xonligi ham o‘zining mustaqilligini yo‘qotadi, Buxoro xonligiga
bo‘ysundiriladi. Abdullaxon o‘z ta’sirni Sibir xonligiga ham yoyishga urinadi,
ammo bu urinishlari be’samar ketadi. Buxoro xonlik sifatida mustahkamlana
boradi. Abdullaxon davrida Buxoro haqiqatdan ham O‘rta Osiyoning siyosiy va
madaniy markaziga aylana boradi.
Shuningdek, Shoh Mahmud Churosning “Tarix” asarini tarjima qilgan
O.F.Akimushkin asarga yozgan so‘zboshisida; “...bu yerda (Yorkend xonligida)
qo‘shni Movarounnahrdagichalik markazlashgan davlat yo‘q edi”, deb fikr
bildiradi. Sharqshunos olim V.V.Bartold esa “Abdullaxon II boshqaruvi kamdan-
kam sodir bo‘ladigan voqea bo‘lib, garchi u o‘z hokimiyatini qattiqqo‘llik va
harbiy kuch asosida barpo etgan bo‘lsa-da, nafaqat butun Movarounnahrni,
Xuroson va Xorazmni ham birlashtirib, kuchli davlat tuzdi” deya ta’kidlagan 8
.
“Qasamiy ittifoq” shartnomasiga ko‘ra 1579-yillarning oxirlarida Haqnazarxonga
qarshi isyon ko‘targan qozoq qabilalari bilan til biriktirib, Toshkentni egallagan
Bobo sulton (Navro‘z Ahmad Baroqxonnning o‘g‘li, Shayboniy sulton)ga qarshi
jangda qozoq xoni Abdullaxon II ni qo‘llab quvvatlaganligi haqida ham
“Abdullanoma ” asarida to‘xtalib o‘tiladi. Ammo, Bobo sulton haqida yana Dashti
qipchoq bilan bo‘lgan diplomatik munosabatlarida keltirib o‘tiladi.
II BOB. “ABDULLANOMA” ASARINING MANBA SIFATIDAGI O‘RNI.
2.1 Asarning tarixiy manba sifatida qo‘llanishi
8
Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi. - Toshkent.: 2021. – B.31.
15

XVI asrda yashab ijod qilgan Hofiz Tanish Buxoriy Movarounnahrning
tarixiy-siyosiy hayotini mukammal tarzda qamrab olgan tarixiy asarni yaratdi. Bu
asar “Sharafnomai shohiy” yoki mashhur bo‘lgan nomi bilan “Abdullanoma” deb
ataladi. Asarda Movarounnahrning eng qudratli hukmdorlaridan bo‘lgan
Abdullaxon II ning hayoti, siyosiy faoliyati, harbiy yurishlari hamda davlat
boshqaruvi haqida batafsil ma’lumot beradi. “Abdullanoma” asari nafaqat o‘z
davri voqealarining guvohi sifatida, balki o‘rta asrlar tarixshunosligi, siyosiy
tuzum, madaniy hayot, xalqaro munosabatlar, iqtisodiy taraqqiyot va etnik
munosabatlar borasida muhim bir yozma manba ham sanaladi. Ushbu asar,
o‘zining tarixiy, filologik va siyosiy xususiyatlari jihatidan, o‘rta asrlar tarixini
o‘rganishdagi manba sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi.
Hofiz Tanish Buxoriy XVI asrda Buxoroda yashagan taniqli tarixnavis
hamda adib bo‘lib, u o‘z asarida avvalo Buxoro xonligining siyosiy va harbiy
holatini yoritishga ahamiyat bergan. Muallif o‘z asarini Abdullaxon II ning
buyrug‘i bilan yozgan. Asarning yozilish sanasi taxminan 1584-1590 yillar
oralig‘iga to‘g‘ri keladi. Bu davr Movarounnahrda Shayboniylar sulolasining
kuchaygan, lekin ayni paytda ichki nizolar va tashqi tahdidlarga yuz kelgan
davridir. Hofiz Tanish bu asar orqali Abdullaxon II ning faoliyatini, balki ushbu
faoliyatning tarixiy asoslarini, va Shayboniylar sulolasining boshqa vakillarini ham
yoritadi. “Abdullanoma” asari an’anaviy tarixiy yozuv uslubida yozilgan bo‘lib, u
muqaddima, ikki asosiy maqola va xotimadan iborat. Muqaddimada tarixiy
voqealarga kirish, tarixiy haqiqatga intilish, va Shayboniylar sulolasining avlodi va
tarixiy ildizlari ham bayon etiladi 9
.
Birinchi maqolada Shayboniyxonning harbiy yurishlari, Bobur bilan
munosabatlari, keyinchalik Movarounnahrdagi siyosiy bo‘linishlar, xonliklardagi
ziddiyatlar va hokimiyat uchun kurashlar keng yoritiladi.
Ikkinchi maqolada esa Abdullaxon II ning butun siyosiy faoliyati: Xorazm,
Badaxshon, Balx va boshqa hududlardagi yurishlari, iqtisodiy islohotlari, davlat
9
Qodirov F. Sharafnomayi shohiyning tarixiy-huquqiy manba sifatidagi o‘rni. // O‘zbekiston tarixi jurnali, 2010,
№2. – B.169.
16

boshqaruvi islohoti, adliya hamda soliq tizimlaridagi o‘zgarishlar tasvirlanadi.
Xotima esa tarixdan olinadigan saboqlar va muallifning o‘zining zamonasiga
nisbatan baholarini o‘z ichiga oladi. Asarda bayon qilingan tarixiy voqealar -
Movarounnahrda markazlashgan davlat tuzilmalarining shakllanishi, harbiy
yurishlar, ichki siyosiy barqarorlikka erishish yo‘lida amalga oshirilgan chora-
tadbirlar to‘g‘risida muhim ma’lumotlar beradi.
Xususan, Abdullaxon II ning Xiva, Balx, Badaxshon va Eron bilan bog‘liq
harbiy hamda diplomatik munosabatlari, ushbu yurishlarning sabab va oqibatlari
asosiy tarixiy manba sifatida o‘rganilishi mumkin. Shuning uchun bu asar
birlamchi manba sifatida tarixiy faktlarni o‘rganishda ishonchli dalil bo‘lib xizmat
qiladi. Asar faqat siyosiy va harbiy voqealarni emas, balki iqtisodiy hamda ijtimoiy
hayotning asosiy ko‘rsatkichlarini ham o‘zida jamlagan. Unda yirik savdo yo‘llari,
karvon savdosi, shaharlar aloqalari, dehqonchilik va hunarmandchilik rivoji, suv
inshootlari, bozorlar va boj tizimi haqida muhim ma’lumotlar mavjud hisoblanadi.
Ayniqsa, Buxoro va Samarqand shaharlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti, aholining
turmush darajasi, madaniyat va ilm-fan rivoji muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
jihatlar tarixiy demografiya va iqtisodiy tarixni o‘rganishda asos bo‘lib xizmat
qiladi. “Abdullanoma” asari Narshaxiyning «Buxoro tarixi», Mirxondning «Ravzat
us-safo», Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»si kabi tarixiy manbalar bilan
bir qatorda tilga olinadi. Ammo uning o‘ziga xos jihati shundan iboratki, u
voqealarni muallifning zamondoshlik nuqtai nazaridan, guvohlik asosida
tasvirlaydi. Bu esa uni ikkilamchi emas, balki birlamchi manba sifatida qarashga
asos yaratadi.
Asarning tili, uslubi, faktlarga boyligi, tanqidiy yondashuvi, zamon
voqealarini chuqur tahlil qila olishi bilan tarixshunoslikda o‘ziga xos o‘rin
egallaydi. Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» asari O‘rta Osiyo tarixini
o‘rganishda muhim tarixiy manba sanaladi. Asarning tarkibiy mazmuni,
voqealarning aniqliligi, siyosiy va ijtimoiy tafsilotlarning keng yoritilganligi
tarixshunoslar uchun asosiy ishonchli manba bo‘lib xizmat qiladi. Asar orqali
nafaqat Abdullaxon II ning davlatchilik siyosatini, shuningdek o‘sha davr aholisi
17

hayoti, iqtisodiy munosabatlari hamda xalqaro aloqalarini ham chuqur o‘rganish
imkoniyati mavjud. Shu sababdan, “Abdullanoma” o‘rta asrlar tarixshunosligi
hamda manbashunosligining bebaho durdonasi sanaladi. “Abdullanoma” asarida
Abdullaxon II obrazini yaratishda Hofiz Tanish Buxoriyning didaktik va siyosiy
pozitsiyasini ko‘rish mumkin. U xonni ideal rahbar sifatida ko‘rsatishga intiladi va
adolatparvar, dindor, ilmga e’tiborli, jasoratli hamda uzoqni ko‘ra oladigan strateg
sifatida tasvirlaydi. Bu tasvir, albatta, tarixiy haqiqat bilan aralashgan bo‘lsa-da,
asarni tahlil qilishda muallif pozitsiyasi ham nazarda tutilish zarurdir. Zamonaviy
va siyosiy psixologiya nuqtai nazaridan qaraganda, Abdullaxon II o‘z
zamonasining kuchli siyosiy manipulyatori bo‘lgan hamda ijtimoiy birlikni
ta’minlash va diniy mafkura vositasida hokimiyatni mustahkamlashga erishgandir.
Bu jihatlar “Abdullanoma” asari orqali tarixiy manbalar asosida aniqlanmoqda.
XVI asrda Shayboniylar davlati markazlashuvga intilgan. “Abdullanoma”da
aynan bu jarayonlar – noiblarga berilayotgan vakolatlar, soliq tizimining islohoti,
yer egaligi tizimining kuchaytirilishi, madrasalar tarmog‘ining kengayishi orqali
nazorat mexanizmining mustahkamlanishi singari masalalar juda tafsilotli
ko‘rinishda aks ettirilgan. Asar manba sifatida davlat ichki tizimining ishlash
mexanizmlari, hokimiyat vertikali, viloyat hokimlari va markaz o‘rtasidagi
munosabatlar haqida tasavvur hosil qilish imkonini ham beradi.
Buxoro taxtini Abdullaxon Hindiston taxtini esa Akbarshoh egallaganlaridan
so‘ng o‘z davlatlarini mustahkamlashga, shuningdek mustaqil hamda yarim
mustaqil xon va knyazliklarni bo‘ysundirishga, yangidan yangi o‘lkalarni bosib
olishga kirishgan. Abdullaxon o‘z davri ning qudratli hukumdori sifatida xalq
ko‘zida gavdalangan. Shuningdek, Abdullaxon davlatini mustahkamlash uchun bir
qator o‘lkalarga zafarli yurishlar olib bordi va ulkan hududlarni qo‘lga kiritdi. 1573
– yil Balx va Hirotni, 1574 – yil Shahrisabz, Qarshi va Hisorni qo‘lga kiritadi.
Ayni damda Hindiston hukumdori Akbar Malva, Gondvan, Chitor, Gujaratni bosib
oldi. 1576 – yil Abdullaxon Samarqand va Toshkentni, Akbar esa Bengaliyani
bosib oldi 10
. 1581 – yilda Abdullaxon qipchoq xonlari qozoq Sigay (Shigay) va
10
Nizomiddinov XVI – XVIII asrlarda O’rta Osiyo Hindiston munosabatlari. – Toshkent.: 1966. – B.117.
18

uning o‘g‘li Tavakkulni avval qurol kuchi yordamida , so‘ng katta hadiya
suyurg‘ol berish orqali o‘ziga qaram qilib oldi.
Abdullaxon kuchli bilim sohibi va teran fikirlaydigan buyuk shaxs bo‘lgan
deya olamiz. Chunki u butun ilmiy salohiyati bilan davlatni qudratini kengaytira
olgan. Abdullaxon hududini kengaytirishga davom etayotgan bir paytda u
e’tiborini Qandahorda ham qaratadi. Ammo bu paytda Akbarning qudrati
Abdullaxonning rejalariga imkon bermaydi. Natijada Abdullaxon Akbarning
ittifoqiga suyanib safaviylarning yerlarini bosib olishga harakat qila boshlaydi 11
.
Natijada har ikkala davlat o‘rtasida diplomatik munosabatlarning kuchayishiga
sabab bo‘ladi. Hind tarixchisi Ramish Chandira Varma XVI asrning ikkinchi
yarmida O‘rta Osiyo bilan Hindiston o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarni ikki
davrga bo‘lib tushintiradi
1) 1555 – 1589yilllar Abdullaxonning Hindistonga agressiv siyosat olib
borganligi.
2) 1588 – yildan boshlab Akbarning o‘limiga qadar (1605 bo‘lib,
Hindistoning O‘rta Osiyoga hisbatan zo‘ravonlik siyosatini butunlay yoritib beradi.
Abdullaxon Eron hukumdori Abbos I ga qarshi kurashish uchun ittifoqdoshi
bo‘lgan davlat Hindiston bilan diplomatik munosabatlarini 1572 – yil Dehliga
Oltamishni elchi qilib yuborishidan boshlanadi. Elchi Abdullaxonning har ikkala
davlat o‘rtasida davom etib kelayotgan do‘stlik hamda elchilik aloqalarining
kuchaytirish haqidagi maktubini topshiradi. Akbarshoh Oltamishni Gujaratni bosib
olgandan keyin qabul qilga tarixchi Varmaning ma’lumotiga ko‘ra elchi
Akbarshohga safaviylarning yerlarini bo‘lib olishni ham taklif qilgan hamda
Akbarshoh buni sir saqlagan deydi. Biroq bu taklif bo‘lmagan degan fikrlarni
olimlarimiz quyidagi sabab orqali aniqlik kiritadi:
1) Abdullaxon hali Movoraunnahr va Balxni o‘ziga butkul bo‘ysundirmaganligini;
2) o‘sha davrda Eronda Taxmasp podshohlik qilib turgan vaqtda (1524 – 1576)
taxt uchun o‘zoro kurash kuchaymagan. Shuning uchun Oltamish elchiligi hali
11
Xayitov R. A. Hofiz Tanish Buxoriy “Sharafnomayi shohiy” asarining manbashunoslik tahlili . – Toshkent.: 2007.
– B.81.
19

safaviylarning yerlarini bo‘lib olish yuzasidan taklif qilishi ehtimoldan yiroq edi.
Sababi elchi olib borgan maktubda Abdullaxon hind imperatorining yordamiga
tayanib, Turonda o‘z dushmanlari ustidan g‘alaba qozonishini aytgan edi.
Akbarshoh elchi orqali Abdullaxon nomiga yuborgan maktubida do‘stlik
munosabatlarini o‘rnatishga rozi ekanligini aytgan edi. Abdullaxon elchisi
Hindistondan o‘z yurtiga qaytish arafasida Badaxshonda hokimiyatga o‘zaro
kurash boshlanganligining haqida xabar keladi. Bunda Abdullaxoning qo‘li
borligini Akbarshoh gumon bo‘ladi. 157 – yilda Abdullaxonning ikkinchi elchisi
Abdurahim Hindistonga keladi. Elchi O‘rta Osiyo hamda Hindiston o‘rtasida
Eronni bo‘lib olishni taklif qiladi. Akbarshoh o‘z elchisi Mirza Fulod boshchiligida
Abdullaxon saroyiga javob elchilarini jo‘natadi.
Hind elchisi Eronning musulmon davlati ekanligini eslatib, Akbarshohning
rozi emasligini aytishi darkor edi. Shundan keyin elchi zimmasiga ikkinchi vazifa
qilib Abdullaxonning Badaxshon davlatiga bo‘lgan munosabatini aniqlash hamda
uni qurolli kuch bilan emas diplomatik munosabat orqali hal etish choralarini
ko‘rishni topshirgan edi. Abdullaxon 1583 – 1584 – yillarda Badaxshonga hujum
qildi va bosib oldi hamda Badaxshon hokimi Mirza Sulaymon va uning nabirasi
Shohruh Akbardan yordam so‘radi va Dehliga otlanadi. Abdullaxon Mirquraysh
boshchiligida elchini Hindistonda Akbarshoh huzuriga jo‘natdi hamda unda
Badaxshonning bosib olinish sabablarini tushuntiradi. Ammo nemis olimi G. Noer
o‘rganib chiqqan manbalarida Mirqurayish elchisi Hindistonga hind sarkardasi
Todar Malning Haybardagi afg‘on qabilalari ustidan qilgan g‘alabasidan keyin
hind qo‘shinlarining o‘zbek yerlariga ham bostirib kelishlaridan xavfsiranib
yuborgan elchiligidan aslida maqsad Eronga qarshi kurash va Akbarshoh bilan
kelishish bo‘lgan.
Mirqurayish elchiligi O‘rta Osiyo bilan Hindiston o‘rtasidagi
munosabatlarning uzoq muddat to‘xtab qolishiga sabab – O‘rta Osiyoda imperator
Akbarning islom dini qoidalaridan voz kechganligi haqida noto‘g‘ri
ma’lumotlarning tarqalishi va o‘zbek xonning ichki kurashlar Ichida shug‘ullanib
qolganligini ko‘rsatadi. Abdullaxon tomonidan Badaxshonning bosib olinishi
20

go‘yo Shohruhning o‘zboshimchalik harakatlaridan kelib chiqqan edi. “Tarixi
Akbarshoh” asarida esa Mirqurayishning elchiligi saroyga kelmasdan avval,
Turondan Akbarni xursand qilish uchun eng yaxshi o‘ynoqi kabutarlar va kabutar
o‘ynatuvchi kabutarbozlar kelishgan. “Shu kuni – deb yozadi avtor, - Nazarbiy va
uning bolalari Qambarbiy, Shidibiy va boqibiylar qudsi (muqaddas) ostonasiga
sajda qilib, peshonalarini yorqin qildilar. Turon elchilari shu vaqt Sind daryosida
yotgan bo‘lib, Zobuliston tuprog‘ida edilar. Kutal, ot va tuyalar katta qiyinchilik
bilan daryodan o‘tdilar”.
Mirqurayish – sayidlar urug‘ining eng yaxshi ot, tuya, yurg‘a xachirlar,
yaxshi pustin, teri va boshqanafis molar va oily dargohga dilomuz do‘stlik
haqidagi noma bilan yuborildi”. “Tarixi Akbarshoh” da keltirilishicha Akbarshoh
kasalligi sababli uzoq vaqt Mirqurayish elchisini qabul qilmagan edi, bu hol
elchilarni tashvishga solgach, ular Akbarni devonxonada qabul qilganligi haqida
bayon qiladi. Shuningdek xisravon ziyofat berildi deb aytadi. Haqiqatdan ham
Mirqurayish elchiligi uzoq vaqt davom etgan sayohatdir 12
. Tarixchi
Uminyakovning fikricha elchilarning uzoq muddat davomida qabul qilinmaganligi
bu albatta Akbarshoh qudratining qay darajada balandligini ko‘rsatish edi deb
keltirib o‘tadi. Buning sababi o‘sh paytda impperiyada Kashmirni egallash
maqsadida kurash bormoqda edi. Kashmir bo‘ysundirilgandan so‘ng Mirqurayish
elchisiga o‘z vataniga qaytishga ruxsat berilganligini aytib o‘tadi. 1586 – yilning
avgust oyida Mirqurayish boshliq elchilarning Hindistondan o‘z yurtlariga Akbar
tomonidan Abdullaxon huzuriga yuborilgan Hakim Hamom va Sadr Jahon elchligi
bilan birgalikda qaytib boradilar.
Hakim Hamom davlat ishlari bilan kelgan elchi bo‘lsa, Sadr Jahon
Abdullaxonning otasining o‘limi munosabati bilan ta’ziya uchun brogan
Akbarshoh elchisi edi. 1587 –
yilning fevral oyida elchilar Kobuldan Hindiston elchilari bilan qaytib
kelayotganligi haqida xabar Abdullaxonga yetkaziladi. Abdullaxon elchilarning
12
Toshpo‘latova G. “XVI asr Buxoro xonligining tarixiy manbalarida siyosiy jarayonlar aks etishi”. // Tarix va
madaniyat , 201, №1. – B.94.
21

kelishi bilanoq ularni o‘z mansablariga mos ravishda saroydan o‘rinlar ajratishni
amaldorlariga buyuradi. Undan tashqari Kobul hokimiga elchilarni ko‘p ushlab
turmasligi haqida maktub yubortiradi. Mirqurayish bu buyruqni eshitgach u, 1587
– yilning oyida darhol Balxga jo‘naydi keyin u yerdan sentyabrda hind elchilari
bilan birga Abdullaxon saroyiga keladi. Elchilarni Hoji Muhammad, Haydar
Muhammad Munshiylar tantanali ravishda qabul qiladilar. Ertasi kunida elchilar
sharafiga Sulton Husayin Mirzo madrasasida bazm bo‘lib o‘tadi. Unda
Abdullaxonning amaldor hamda viloyat noiblari ham mansablariga qarab o‘rin
egallaydilar, shu kabi elchilar ham. Bazmda varaqi kiyim kiygan, qilichlari
marvarid va boshqa qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xizmatchilar
xizmat qildi. Abdullaxon huzurida bo‘lgan hind elchilari Hakim Hamom hamda
Sadr Jahonlar o‘z urf – odatlariga mos ravishda hukumdorga iltifot ko‘rsatadi.
Ya’ni Hakim Hamom xon oldiga borib, kaftini yerga tekkizib, tepaga ko‘taradi. Bu
holatni yigirma yetti marotaba takrorlaydi hamda Abdullaxon taxti yaqiniga tizza
bilan yurib kelib uning qo‘lidan o‘padi va Akbarshohdan keltirgan hadiya va
tortiqlarini taqdim etadi.
Elchilar ertasiga Abdulmo‘min huzurida olib boriladi. Abdullaxon buyrug‘i
bilan elchilar har kuni noib va amirlar huzurida bolishni buyuradi o‘zi esa Hirot
uchun kurashga otlanadi. Elchilar Mirqurqyish boshchligida Buxoroga jo‘naydi,
ularni Nuriddin Muhammad ismli shaxs yaxshi kutib oladi. Chunki Abdullaxon
elchilarga yaxshi qarab turishni unga buyurgan edi. Hind elchisi o‘zi bilan
Akbarshohning Abdullaxonga maxsus yo‘llagan maktubni olib keladi. Maktubda
Abdullaxonning o‘z mamlakatini idora qilishda boshqa mamlakatlar bilan
o‘rnatilgan do‘stlik munosabatlarida uning tutgan o‘rni hamda Abdullaxonning
Akbarshohni islom diniga nisbatan tutgan pozisiyasini qoralash xususida
yozilgandi.
Akbarshoh maktubida u chin musulmonligi hamda islom dini qoidalari
buzulishiga urunmaganligi, faqat ulomolar hal eta olmagan masalalarni hal etishga
urunganini aytadi.
22

So‘ngra Eron masalasiga ham to‘xtaladi. Hozirda Eron shohiga faqatgina
uning amaldorlarigina bo‘ysunib qolmay, balki turk sultoni ham fursatdan
foydalanib ko‘p Eron yerlarini bosib olmoqda. Shuningdek Eron shohi mushkul
holatga tushgan bir paytda unga yordam qo‘lini cho‘zishni o‘zining vazifasi deb
biladi. Maktubda Badaxshonning bosib olinishi haqida so‘z yuritilmagan bo‘ladi.
Hindiston hukumdori Abdullaxon bilan munosabatini yomon bo‘lishini
xoxlamagan bo‘ladi. Undan tashqari maktubda Eronni bo‘lib olish haqida fikr
aytmagam bo‘sa, lekin Eron davlatlarining bir qismini bosib olishni xoxlagan va
shu sababli Abdullaxon bilan ittifoqchiligini davom ettirgan. Su bilan Akbarshoh
harbiy va savdoda katta ahamiyatga ega bo‘lgan Qandahor shahrini o‘z davlatiga
qo‘shib olmoqchi va Akbarshoh imperiyasining sharqiy rayonlariga
Abdullaxonning hujumini oldini olishni va Eronga qarshi urushda guyo kofir –
shiyalarga qarshi kurashda qatnashgan bo‘lib, o‘zini haqiqiy islom taqvodori
sifatida ko‘rsatmoqchi bo‘lgan bo‘ladi.
Hind yozuvchisi Ramesh Varmaning fikricha Abdullaxon bilan Akbarshoh
o‘rtasida Eronni bo‘lib olish to‘g‘risiga o‘zaro shartnomasi bo‘lgan ammo uni sir
saqlashgan deyiladi. Chunki Abdulmo‘minning Turkiya sultoniga yozgan
maktubida hamda Imomqulixonning imperator Jahongirga yozgan xati orqali
tasdiqlaydi.
1580 – yil Hakim Hamom O‘rta Osiyodan Hindistonga qaytgan edi. U
Abdullaxonning xati bilan birga Akbarshoh saroyiga tayinlangan o‘zbek elchlari
sifatida Ahmad Ali otaliq hamda Mirsadr Jahonlar boradilar. Abdullaxon
Akbarshoh nomiga yo‘llagan xatida unga minnatdorchilik bildiradi, Akbarning
iltifoti bilan Abdullaxon Hirot bilan Xurosonni zabt etishga muvofiq bo‘lgan.
Shuningdek Abdullaxon keksayib qolganligi va unga jahongashtalik ishlardan
charchab qolganligi va buning ustiga uning o‘g‘li Abdulmo‘minning o‘zboshimcha
harakatlari uni cho‘chitmoqda bo‘lgan.
Bundan tashqari Eron shohi Abbos Xuroson va Amudaryogacha bo‘lgan
yerlarni bosib olishga astoydil kirishgan bo‘ladi. Shu sababli Abbos Turkiya bilan
1590 – yil sulh tuzishga muvofiq bo‘lgan edi. Shu o‘rinda Abbos Akbar bilan ham
23

ittifoq tuzishga harakat qiladi. Bu holat albatta Abdullaxonni tashvishga solishi
tabiiy, chunki Badaxshonda Muhammad Zamon degan shaxs o‘zini Shohruhning
o‘g‘li deb e’lon qilgan edi 13
.
Undan tashqari u Akbarga ham ittifoq bo‘lish to‘g‘risida maktub
yo‘llagandi. Bir yildan so‘ng Muhammad Zamon Abdullaxonning o‘g‘li
Abdulmo‘minni mag‘lubiyatga uchratdi va Abdulmo‘min ham Hindistonga elchi
jo‘natdi, biroq elchi Jelumga kelganda vafot etgan edi. Abdulmo‘minning elchisi
said Muhammad Sodiq Ali “Akbarnoma” asarida keltirilishicha Akbarning
buyrug‘i bilan bo‘g‘ib o‘ldirilgan deyiladi. Ammo buni isbotlovchi fakt yo‘q.
Abdullaxonning Mavloviy Husayin boshliq elchilari Akbar saroyiga boradi. Ayni
vaqtda Akbarshohning uzoq vaqt davomida Panjobda qolishi Abdullaxonni
xavotirga solib qo‘ygan bo‘ladi. Buning ustiga Abdulmo‘minning qaltis hatti –
harakatlari Hindiston va munosabatining keskinlashiga olib kelmoqda edi.
Shuningdek Mavloviy Husayin Abdulmo‘minning nojo‘ya hatti – harakatlari
uchun uzr so‘rab, Akbarni Eron hukumdorining agressev hatti harakati uchun unga
qarshi ittifoq bo‘lishga chaqiradi. Keyin Akbarshohning Panjobda ko‘p muddat
qolganida o‘zbekxonni shubhalanayotgani haqida to‘xtalib o‘tadi.
Mavloviy Husayin 1592 – yil Lahor shahrida vafot etganligi tufayli
Abdullaxon 1594 – yil Mulk Saloh Buxoriy rahbarligida elchilarni Akbarning
saroyiga yuboradi. O‘zbek xonligining zaiflashib borayotganini sezgan hind
davlati hududidagi mo‘g‘ul imperiyasi Zamindovar va Garmsir yerlarini o‘zbeklar
qo‘lidan oladi. Shu o‘rinda Qandahor shahri ham boburiylar sulolasining mulki
tasrufiga o‘tadi. Akbarning davlati endi Abdullaxon davlatiga qarshi muvofaqiyatli
kutash olib borishi, Badaxshin, Balx va boshqa o‘zbek yerlarini bosib olish
imkoniyati katta bo‘ladi. Shuning uchun Akbar o‘z o‘g‘illari va saroy amaldorlari
bilan maslahatlashadi, ammo ular biror ijobiy fikrga kelolmaydi. O‘rta Osiyoda
uzoq vaqt urush olib borgandan Hindiston Dekanga qarshi kurash olib borishni
afzal ko‘radilar, natijada 1596 – yildan boshlab Dekan shahriga qarshi hujum
13
Ermatov. O’rta Osiyo Rossiya va Hindiston xalqlari o’rtasidagi do’stona aloqalar tarixi. – Toshkent.: 1959. –
B.76.
24

boshlaydi. Hindiston va O‘rta Osiyo davlatlari o‘rtasidagi do‘stlik munosabati
saqlanib qoladi. Abdullaxon 1597 – yilning sentyabrida Akbarshoh davlatidan
kelgan elchilar xo‘ja Ashraf va Sulton Husayinlarni tantanali qabul qiladi. Elchilar
o‘zlari bilan Akbarshohning taxtini keltiradi, bu xatda:
1) akbarshoh davlatining o‘zbek davlatiga hech qanday yomon niyatda
bo‘lmaganligi;
2) Shoh Abbos I Akbarshoh saroyiga o‘z elchilari Yodgor sulton Shamluni
Abdullaxon davlatiga qarshi kurash yo‘lida Eron – Hindiston ittifoqini tuzish
uchun yuborganda, Akbarshoh davlatining bunga rozi bo‘lmaganini,
Abdulmo‘minni Akbarshoh o‘z jiyani deb bilgani, uni avf etganligi haqida xatda
keltiriladi. Shu o‘rinda Qandahorni o‘zbeklar Eron shahri deb, unga hujum
qilishlarining oldini olishga imperiya hududiga qo‘shib olganligi haqida
Akbarshoh keltirib o‘tadi. Har ikkala davlat o‘zaro do‘stlik munosabatlarini saqlab
qolishdan manfaatdor edi. Akbarshoh imperiyasi Abdullaxon uchun Eron
bosqinchilariga qarshi kurashda betaraf pozisiyada turishi ahamiyatli bo‘lsa,
mo‘g‘ul imperiyasi uchun o‘zbek xonligi hamda do‘st bo‘lishi Hindistonning hali
tobe bo‘lmagan o‘lkalarni bosib olishni muvofaqiyatli tamomlashda imperiyaning
sharqiy o‘kalarda osoyishtalik hukm surib turishi uchun zarur edi. Hind elchilari
Sulton Husayin va xo‘ja Ashraflar hindistonga qaytishda ularni Abdullaxon
buyrug‘i bilan Mirqurayish kuzatib boradi. Abdullaxonning o‘g‘li Abdulmo‘min
1599 – yil o‘lgandan keyin shayboniylar sulolasidan xon taxtini egallash uchun
kishi qolmagan edi. Shu o‘rinda xon chingiziylardan bo‘lishi shart bo‘ladi. Buyuk
Bobur sulolasidan bo‘lgan Hindiston imperatori Akbar Buxoro xonligi bilan
do‘stona munosabatni mustahkamlash maqsadida Buxoroga o‘z elchisnni
yuboradi. Elchi o‘zbek xoni Abdullaxonga sovg‘a va xat olib keladi. Abdullaxon
hind elchisini tantanali suratda qabul qildi va 1572 yilda vataniga qaytib
ketayotganda Hindistonga Buxoro xonligining elchisini qo‘shib yuboradi.
XVI asrning Ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Hindiston davlati bir-
birlariga tez-tez elchi yuborib turdi. Masalan 15, 1586, 1591 yillarda Buxorodan
Hindistonga elchi jo‘natiladi. Ularni yuborishdan maqsad ikki davlat o‘rtasidagi
25

har qanday janjalli masalalarni bartaraf qilish hamda do‘stona munosabatlar
o‘rnatish, iqtisodiy va madaniy aloqalarni yanada rivojlantirish bo‘lgan. Buxoro
elchilari Hindistonga bir necha bor borib kelib ketgandan keyin, Hindiston
imperatori Akbar 157 yilda Buxoro xoni Abdullaxon huzuriga Mirza Po‘lat va
1586 yilda Hakim Xamom boshchiligidagi o‘z elchilarini yubordi. Bu voqeaning
guvohi bo‘lgan Fransua Bernening xabar berishicha, 1658 yilda Hindiston
podshosi Avrangzebning taxtga chiqishi munosabati bilan uni tabriklash uchun
Buxoro xoni Hindistonga elchi yuboradi.
2.2 Asarning adabiy tahlili va o‘ziga xosligi
Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarida yozilishicha bu davrga
kelib Buxoro bozori hunarmandchilik hamda savdoning ayrim turlariga xizmat
26

qiladigan rastalarga bo‘lingan edi: Abdullaxon zamonida qurilgan “Chorsu”
bizning davrimizgacha saqlanib qolgan. “Chorsu” bozoridagi ko‘chalarning bir-biri
bilan kesishib o‘tgan joyida gumbazli binolar qurilib, bu binolarda telpakfurushlar
(toqi-telpakfurushon), zargarlar (toqi-zargaron), sarrof sudxo‘rlar (toqi-sarrafon) va
boshqalar joylashgan . Shu yerdagi bozorning ustiga 1587- yilda Abdullaxon tim
qurdirgan, ya’ni boshqa yurtlardan mol keltiruvchi savdogarlar uchun musofirxona
soldirgan. Buxoroda ko‘pdan - ko‘p saroylar, madrasalar, xonaqolar, masjidlar
qurilgan. Masalan, 1570 yilda qurilgan Hoji Sa’diga qarashli Gavkushon romli
karvopsaroy va 1560 yilda qurilgan Liysak masjidiga yaqin joylardagi saroy ham
ular boshqa yurtlardan kelgan savdogarlarga xizmat qilardi 14
.
Shuningdek, Jome masjidi, Mir Arab, Abdullaxon, Modarixon, Gavkushon,
Ko‘kaldosh madrasalari, hammomi bino qilinadi. Shayboniylar hukumroligi
davrida Buxoroning zodagon tabaqalari musiqaga qiziqar edilar. Bu yillarda
o‘zbek va tojik tilidagi poeziya ravnaq topadi. Diniy fanlar, musavvirlik,
kalligrafiya, miniatyura san’ati qadrlanadi. Abdullaxonning mamlakat ichki
siyosatidagi davlat boshqaruv tizimini mustahkamlash ayniqsa pul islohati
o‘tkazish yo‘lidagi faoliyati natijalari, keyingi yillarda ham saqlanib qolgan. U
ko‘plab turli inshoatlar qurdirgan. Hozirgacha u xalq orasida u yoki bu inshoat
qurilishi Amir Temur yoki Abdullaxonga nisbatan beriladigandi.
Abdullaxon davrida Buxoro yaqindagi Sumiton (Jo‘yibor) mavzesida
Jo‘ybor xojalaridan Abu Bakr Said (970-971 – yil vafot etgan) mozori atrofiga
madrasa, masjid, xonaqoh va chorbog‘ 1558 – 1566-yillarda, Buxoroda
Abdullaxon madrasasi, hamom, Govkushon, Fathulla Qo‘shbegi, mirakan Xoja
Muhammad Porso, Yangi Chorsu 1569 – 1570-yillarda, tim (Abdullaxon timi ),
Karmana yaqinida Zarafshon daryosi ustiga ko‘prik 1582-yilda hamda boshqa
inshoatlar qurildi. Bunday inshoatlar va karvonsaroylar Samarqand, Toshkent,
Balx kabi bir qancha shaharlarda ham bunyod etilgan. Toshkentda Qulbobo
Ko‘kaldosh sharafiga Ko‘kaldosh madrasasi qurdiradi. Shuningdek karvon
yo‘llariga sardobalar, rabotlar, kanallar, suv omborlari bilan mashhur bo‘lgan
14
Ma драимов A. Фузаилова Г . Ma нбашунослик . – Toshkent.: Фан , 2007. – Б .64.
27

G‘ishtko‘prik bunyod ettiradi.
Abdullaxon bandi XVI asrning 80 – yillarida Abdullaxon tomonidan
qurilgan suv omboridir. Bu inshoat qoldiqlari Nurota tumani markazidan 65 km
sharqda, Eski Oqchob qishlog‘ida Beklarsoy darasida hozirgi kunda saqlanadi.
1957 – 1962 – yillarda O‘zbekiston Fanlar akadimiyasi tarix hamda arxeologiya
instituti olimlari tomonidan o‘rganiladi. Abdullaxon bandining to‘g‘oni slans
toshlardan qurilib, tosh palaxsalari suviga chidamli maxsus ganch qorishmasi – qir
bilan berkitilgan. To‘g‘onning o‘zani asosida 73 m, yuqorisida 85 m, balandligi
14,5 m bo‘lgan. Bunda suv bosimi va uning ag‘daruvchi kuchi hisobga olingan
holda to‘g‘on asosining qalinligi 15,3 m, ustki qismi 4,5 m qilib zinapoya shaklida
qilib qurilgan edi. To‘g‘on oldida hosil bo‘lgan suv omborining uzunligi 1,5 km,
eni 75 – 125 m gacha bo‘lgan. Abdullaxon bandi taxminan 1,2 mln. Kubametr suv
to‘plangan edi. Inshoatdan joylashgan kamar, oqchob, O‘rganjiy, Ravot, Jilon –
tamg‘ali va Soykechar qishloqlari atrofi obod etilgan. XVI asrning ana shu
qishloqlar hududi taxminan 1,2 ming ga yer maydoni o‘zlashtirilgan edi.
Abdullaxon madrasasi Buxorodagi Qo‘sh madrasa ansambilining shimolida
joylashgan me’moriy yodgorlikdir. Bu madrasaning me’mori noma’lum bo‘lib,
Abdullaxon buyrug‘i bilan 1588 – 1590 yillarda qurilgan edi. Tuzilishi odatdagi
madrasalardan farq qiladi. Hovli atrofini ikki yonli hujralar o‘rab turibdi va har
ikki tomonida baland peshtoq joylashgan. Peshtoqlar orqali ichki xonalar va
honaqohga o‘tiladi. Bu madrasada Buxoro me’morchiligining XVI asrda erishgan
barcha yutuqlarini namoyish etadi. Abdullaxon timi Buxorodagi eng katta usti berk
savdo rastasi bo‘lib, u Abdullaxon buyrug‘i bilan 157 – yilda barpo etiladi. Bu
timning asosi murabba tarxli (39 x 42 m ), 3 tomoni berk, bosh tarzidagi peshtoq
orqali kiriladi.
Buxorodagi savdo rastalarining chorsu – toq binolari ichida eng kattasi va shakli
shamoyili jihatdan ancha murakkab hamda xushbichim hisoblanadi.
Shuningdek bu majmualar bir qancha tamirlangan. Rassom Shayhzoda
Mahmud, Abdulla kabilar miniaturachi maktabining ko‘ziga ko‘ringan rahbarlari
28

edilar. XVI asr Buxoro naqqoshlik maktabi uzoq davr qo‘shni mamlakatlarning
san’atiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Masalan, XVI asr boshlarida Turkiyaga borgan mashhur Bobo naqqosh
Turkiyada naqqoshlik maktabini tashkil etgan edi. Ta’kidlab o‘tganimizdek,
Shayboniylar davrida ham ko‘rkamligi jihatidan temuriylar davrida qurilgan
binolardan qolishmaydigan binolar qurilgan edi. Buxoro yanada ko‘rkamlashgan,
ayniqsa uning tashqi qiyofasi go‘zallashgan. U tub ma’noda qayta qurilgandi.
Shahar rejasi o‘zgargan, yirik ansambillar paydo bo‘lganki, bular shahar qiyofasiga
yana ham obod ko‘rkamlik va joziba baxsh etgan edi. Usha davr arxitekturasiga
xos qurilish inshootlarining aksariyati hozirgacha saqlanib qolgan. XVI asrga kelib
Buxoroning siyosiy roli kuchayishi bilan Buxoro devorini qayta qurish va shahar
chegarasini biroz kengaytirish ehtiyoji tug‘ildi. Shaharda hunarmandchilik hamda
savdoni yanada rivojlantirishga imkon beradigan chora-tadbirlar ko‘riladi. Shahar
ichida savdo rastalari va hunarmandchilik do‘konlari uchun keng joylar bunyod
etildi. Bobur avlodlarining saroylarida adabiyotga qiziqish ham juda tez avj oldi va
ular O‘rta Osiyo adabiyotining namoyandalari uzviy aloqa bog‘lab turdilar. O‘rta
Osiyo shoirlarining Garbiy Yevropa kutubxonalariga borib qolgan
qo‘lyozmalarinnng ko‘p qismi Hindistondan, hindlarning ko‘pgina qo‘lyozmalarni
esa O‘rta Osiyodan topilgan.
Bulardan “Boburnoma” qo‘lyozmasi diqqatga sazovordir. Bu qo‘lyozma
eski o‘zbek tilida yozilgan bo‘lib, unda Hindiston to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar
kop uchraydi. Hind antologiyalarida Hindistonda keng tarqalgan O‘rta Osiyo
shoirlarining nomlari tilga olinadi, hind shoirlari hamda tarixchilari ham O‘rta
Osiyo xalqlari orasida juda keng poralgan. “Tarixiy farishta”, “Taboqati
Akbarshoxiy”, “Akbarnoma”, “Jahongirnoma”, “Iqbolnomai Jahongir”,
“Humoyunnoma” kabi asarlar va boshqa kitoblar keng tarqalgan.
Bu asarlarda xind xalqining XVI-XVIII asrlardagi tarixi, ekonomikasi va
madaniyati to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar uchraydi, xuddi o‘sha adabiy aloqa
tufayli XVI asrning ikkinchi yarmida va XVII asr boshlarida Hindistonda fors
tilida ijod etgan mashhur shoir mutafakkir olim Mirza Abduqodir Bedil O‘rta
29

Osiyo adabiyotiga samarali ta’sir ko‘rsatadi, uning asarlari keng xalq ommasiga
tarqaladi. XIX asrning oxirida va XX asrning boshlarida buyuk o‘zbek demokrat
shoiri Furqat Hindistonda uch yil yashaydi. Furqat Hindistonda hind xalqlari
tillarini, shu jumladan urdu tilini o‘rganadi. Furqat Hindiston to‘g‘risiida boy
adabiy asarlar yozib qoldirdi.
Furqat Hindistoidan yuborgan xatlarida hind shaharlari, hind xalqining urf-
odatlari, san’ati va madaniyati to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar beradi. Faqat hind
xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi olib borgan mardona kurashini alohida
ta’kidlab o‘tadi. O‘rta Osiyo xalqlari bilan savdo-iqtisodiy hamda madaniy aloqa
qilish bilan cheklanib qolmadi, U rus xalqi bilan ham xuddi ana shunday qizg‘in
aloqa bog‘ladi. Mashhur rus tarixchisi N. M. Karamzin ruslarning Hindiston
to‘g‘risidagi, hindlarning Rossiya to‘g‘risidagi bilimlarini oshirishga ko‘p jihatdan
yordam bergan rus sayyohlarining xizmatlari haqida gapirgan edi. Rus savdogarlari
O‘rta Osiyo xonliklari bilan savdo qolibgina qolmadi, ular Hindistonga ham o‘z
tovarlarini olib borib sotadi. XVI asrning ikkinchi yarmidan boshlab madaniyat
ham bir qator rivojlanganligini ko‘rishimiz mumkin. Ya’ni shu jumladan Buxoroda
fan va madaniyat gullab – yashnadi. Abdullaxon hukumronligi davrida shahar
atrofida taxminan (6 – 7) farsax masofada joylashgan Sumiton (Joybor) qishlog‘ini
ham shaharga qo‘shib olib, uning janubiy – g‘arbiy tomonida yangi devor bunyod
qiladi. Shuningdek Sumitonda, Jo‘ybor xojalarning bobokaloni Abu bakr Sa’d
maqbarasi atrofida masjid,madrasa hamda xonaqoh bunyod qiladi 15
.
Ayniqsa, bu me’moriy obidalar atrofida ajoyib bog‘ – rog‘lar ham bunyod
qiladi. Sumitondan to shahar markazigacha keng xiyobon chiqarilib, uning atrofiga
chiroyli daraxtlar bunyod qilinadi.
“Abdullanoma” asarida bu obida haqida:”Tangri taolaning qo‘llab –
quvvatlashi bilan xonlik kursisi va jahondorlik mansabi sohibqiron hazratlarida
qaror topib, kunlar saxni ul hazratning adolat nurlari va marhamat asarlari bilan
bezalgach, o‘zidan keyin nodir inshoatlar, yaxshi nom va estaliklar qoldirishni
istadi… xalq muqtadosining (xoja Muhammad Islom) ulug‘ bobolari imom
15
Ahmedov. B O’zbekiston tarixidan manbalari. – Toshkent.: 2001. – B.76.
30

Abubakt Sa’dning nurlari fayzli mozori yonida xonaqoh, masjid, madrasa va
boshqa oliy binolar qurib, atrofini chiroyli bog‘ – rog‘lar bilan bezashni xoxlagan
va uni buyurgan. Shuningdek tarixiy manbalarga qaraydigan bo‘lsak o‘sha davr
zamonida muhandislar, me’morlar juda qobilyatli hamda ma’sulyatli bo‘lganlar.
“Sharafnomaiy shohiy” asarining muallifining ma’lumotiga ko‘ra, Sumiton shahri
qo‘shib olinishi va uni obod qilish ishlari, Buxoroning ham obod bo‘lishi qariyib
o‘n yil davomida (1559 - 1568) bunyod etilgan. Shuningdek, Abdullaxon yana bir
qancha obidalar bunyod etishga qodir bo‘ladi. Shu jumladan, Fatxulla qo‘shbegi,
xoja Muhammad Porso madrasasi, yangi Chorsu 1570 – yil, Karmana yaqinidagi
Zarafshon ustiga ko‘prik 1582 – yil qurilgan.
Ularning oddiy xalqqa juda ham foydasi yuqori bo‘lgan, shuningdek, aholi
uchun doimiy foydalanadigan tayanch joylar bo‘lib qolgan. Xaqiqatdan ham,
Abdullaxon timi yopiq bozor bo‘lib u nafaqat Movoraunnahr, balki butun jahonga
mashhur bo‘lgan. Samarqand, Toshkent, Balxda va masjid madrasa, xonaqoh, va
bozorlar barpo ettirilgan. Abdullaxon suv inshoatlarini ham barpo ettirgan. Undan
tashqari Vaxsh, Zarafshon, Jayxundan ariqlar chiqarilib, ko‘plab qishloq va
shaharlar obod etiladi. “Abdullanoma” asarida keltirib o‘tilishicha Buxoro,
Samarqand va Balx shaharlarini, balki Toshkent, Termz, Ko‘lob, Hirot shaharlari
haqida ham e’tiborga sazovar ma’lumotlar keltirilgan. Xonlikning ijtimoiy
istisodiy ahvoli borasida keltirilgan ma’lumotlar orasida “iqtoyi”, “suyurg‘ol”,
“tanho”, va “jogir” ulus tartibi va unig ijtimoiy – siyosiy hayotidagi ahamiyati va
o‘rni aholidan yig‘iladigan turli – tuman soliq va majburiyatlar: xiroj – mol
mulkdan olinadiga soliq, ixrijot, tag‘or, ulufa, qo‘nalg‘a, beggar, madadi lashkar,
boj, tamg‘a, tansuqot, tuhfa, (savg‘a, tortiq, hadya) va boshqalar xalqning
zimmasidagi majburiyatlardir.
XULOSA
Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asari shayboniylar haqida to‘liq
ma’lumot beradigan manbadir. Bu kitob ikki qisimdan iborat bo‘lib “Sharafnomayi
shohiy” deb nomlangan. Kitobda O‘zbekiston, Qozog‘iston, shuningdek
31

Afg‘oniston va Eronning XVI asrdagi ijtimoiy – siyosiy tarixi bayon qilingan
bo‘lib, bu xalqlar o‘rtasidagi madaniy, siyosiy, savdo, diplomatik munosabatlar
haqida juda qimmatli ma’lumotlar berib o‘tadi. Undan tashqari, asarda Buxoro
xonligi va Eron, Hindiston, Qoshg‘ar va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar haqida
ham ma’lumotlar keltirib o‘tiladi. Hofiz Tanish Buxoriy asarni XVI asrning 80
yillarida yozib tugallaganligi to‘g‘risida zamondoshlaridan Mutribiy aytib o‘tadi.
Shuningdek, Mutribiy bu asarning oxirgi qismini xonning buyrug‘i bilan
qozi Poyanda Zominiy yozgan deya keltirib o‘tilgan. Biz uchun uning yozilish
tarixidan ko‘ra unda mamlakatimiz tarixida ro‘y bergan voqealarni batafsil
keltirilganligi hamda uning tarixda tutgan juda ahamiyatli jihatlaridir.
“Abdullanoma” asari haqiqatdan ham noyob asarlar sarasiga kiradi hamda unda
qamrab olingan davr jarayoni boshqa asarlarga solishtirganda haqiqiyligini
bilishimiz ham mumkin. XVI asr ikkinchi yarmida Movarounnahr, Xorazm va
Xurosonni o‘z ichiga olgan markazlashgan davlatning barpo etilishi, Buxoro
xonligi siyosiy hayotida ma’lum darajada barqarorlikni ta’minlaydi. O‘sha davrda
siyosiy boshboshdoqliklarga va o‘zaro taxt uchun kurashlarga barham berib,
o‘lkada osoyishtalikni o‘rnatish mamlakatdagi yirik mulk egalari, hunarmand
hamda savdogarlarni ko‘pchilik qismining ham istagi edi.
Garchi Abdullaxon II bu maqsadga tinimsiz harbiy harakatlar natijasida
erishib, xonlik aholisi ijtimoiy hayotida notinchliklarni yuzaga keltirgan bo‘lsa
ham, o‘zaro ichki nizo va janglarga qisqa muddatga bo‘lsada ham barham beradi.
Abdullaxon II tomonidan hokimiyat boshqaruvini yagona markaz ostiga
birlashtirgan. Mamlakatni markazlashtirish nafaqat hududiy birlikni, balki,
iqtisodiy jihatdan markazlashtirishni ham talab qiladi. Jumladan, pul birligini joriy
etish hamda yagona pul siyosatini o‘tkazish davlat mustaqilligi va
mustahkamligining asosiy mezonlaridan hisoblanadi. XVI asr ikkinchi yarmiga
kelib, har bir viloyat hokimlari tomonidan tangalar zarb qilinishi pulning
qadrsizlanishiga olib kelgan va bu kayfiyatlar yanada kuchayishiga sabab bo‘lgan
asosiysi ichki va tashqi savdoga ham salbiy ta’sir ko‘rsatgan edi. Kumush
tangalarning davlat va bozordagi qadri tushib ketishi natijasida, ular muomaladan
32

chiqqazilgan. Dastlab Abdullaxon II kumush tangalar chiqarishni markazlashtirish
maqsadida ko‘pgina zarbxonalarni berkitgan. Faqat ayrimlarigagina mis tangalar
ishlab chiqarishga ruxsat bergan. Kumush tangalarni zarb qilish esa Buxoroda
yo‘lga qo‘yilgan. Buxoro zarbxonalari butun xonlikni kumush tanga bilan
ta’minlagan hamda ular mamlakatning har bir burchagiga yetib borgan. Uning
qiymati o‘ttiz mis tangaga teng kelgan.
Shuningdek, 1581 yil oktyabrda Abdullaxon II farmoniga binoan oltin
tangalarning zarb qilinishi markaziy hokimiyat mavqeini kuchaytirish bilan birga
davlatning ichki va xalqaro miqyosdagi savdo-sotiq ishlari yaxshilanishiga yordam
bergan edi. Shuningdek, Abulg‘ozi Bahodirxonning «Shajarai turk» asarida
Abdullaxon II davrida zarb qilingan tangalar halqaro bozorda ham yuqori mavqega
ega bo‘lganligi etilgan. Xonlikda sug‘orish inshootlarining qurilishi qishloq
xo‘jaligini rivojlanishiga, natijasida esa ishlab chiqarishning takomillashuviga
sabab bo‘lib, xonlik markazlashuvini yanada mustahkamlashga intilgan. Mahsulot
ishlab chiqarishning o‘sishi, yagona pul siyosatining o‘tkazilishi, yangi savdo
rastalari, karvonsaroylarning barpo etilishi, karvon yo‘llarining qayta ta’mirlanishi
albatta faqatgina ichki savdo-sotiqning emas, balki tashqi savdoning ham
yuksalishiga sabab bo‘lgan. Davlatning hududiy va iqtisodiy jihatdan
birlashtirilishi natijasida qo‘shni davlatlar oldidagi mavqei yanada o‘sgan va
buning natijasida Qozoq va Yorkend xonliklari tomonidan siyosiy, iqtisodiy
jihatdan qudratli markazlashgan davlat sifatida tan olinib, ular bilan munosabatlar
yaxshilanishiga olib kelgan.
XVI asr ikkinchi yarmida Buxoro va Dashti qipchoq o‘rtasidagi harbiy
ittifoqchilik aloqalarining kuchayishi va o‘zaro diplomatik aloqalarning avvalgiga
nisbatan yaxshilanishiga sabab bo‘lgan.
Buxoro va Dashti qipchoq o‘rtasidagi aloqalar o‘zaro elchilik almashinuvi
orqali ham olib borilganligi qayd etilgan. 1579 yilning o‘zida ikki marta Dashti
qipchoqdan elchi kelganligi va unga javoban Abdullaxon II o‘z elchisi bilan birga
xat jo‘natganligi fikrimizni ham tasdiqlaydi. Tadqiqot jarayonida aniqlangan
ma’lumotlar, ular o‘rtasidagi elchilik aloqalari doimiy ravishda olib borilgan deb
33

xulosa qilinadi. Yuqorida keltirilgan manba va adabiyotlardagi ma’lumotlarga
asoslanib shuni ta’kidlash mumkinki, bu xalq o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarda
Buxoro, Samarqand, Toshkent, Sirdaryo bo‘yi viloyatlari markazi vazifasini
o‘tagan. Buxoro, Dashti qipchoq va Hindiston aholisi o‘rtasida siyosiy hamda
iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi o‘z o‘rnida madaniy aloqalarga ham ta’sirini
o‘tkazmay qolmagan. Bu davltlar o‘rtasidagi aloqalarning aksariyati abadiy
do‘stlik bilan tugagan.
Foydalanilgan adabiyotlar
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” Ma’naviyat nash. –
Toshkent.: 2008.
34

2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси. Халқ сўзи // 2017 йил , №258 (6952) 23 декабр
II. Manbalar
3. Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухорий. Абдулланома (Шарафномайи
шохий) Биринчи нашр / I жилд. Форсчадан С. Мирзаэв таржимаси, нашрга
тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Б.А. Аҳмедов. - Тошкент: Фан,
1966.
4. Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухорий. Абдулланома. / II жилд.
Форсчадан С. Мирзаэв таржимаси, нашрга тайёрловчилар тарих фанлари
кандидатлари Р. Ғофурова, А. Жувонмардиэв, Б. Аҳмедов. - Тошкент: Фан,
1969.
II. Asosiy adabiyotlar
5. Азамат Зиё . “ Ўзбекистон давлатчилиги тарихи ”. – Toshkent.: 2001.
6. Алимова “ Ўрта Осиёнинг чет эл шарқи билан алоқалари Х IV – Х VII асрлар ”.,
– Toshkent.: 2009.
7. Аминов . “ Х VI – ХХ асрдаги Ўрта Осиё Россия билан тарихий иқтисодий
алоқалари ”. – Toshkent.: 1958.
8. Барака e в “ Бухоро тарихи энг қадимги даврдан Улуғ октябр инқилобигача ”., –
Toshkent.: 2003.
9. Эрматов . “ Ўрта Осиё Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона
алоқалар тарихи ”. Ўзб ССР Дав – Toshkent.: 1959.
10. Zamonov.A. Buxoro xonligi tarixi. – Toshkent.: 2021.
11. Madraimov, G. Fuzailova. Manbashunosli. – Toshkent.: 2008.
12. Maradjabova F. E. К историй Ташкентского Восстачния 1558 года. Markaziy
Osiyo tarixi: manbashunoslik va tarixshunoslik izlanishlar. I ilmiy to‘plam –
Toshkent.: 2009.
13. G‘ofurov M. J. XVI asr tarixiy manbalarida Shayboniylar davlati . – Samarqand.:
2012.
14. Xayitov R. A. Hofiz Tanish Buxoriy “Sharafnomayi shohiy” asarining
manbashunoslik tahlili . – Toshkent.: 2007.
35

IV. Jurnal va maqolalar
15. Sattorov R. “Hofiz Tanish Buxoriy va uning tarixiy asarlari”. // Sharq yulduzi ,
2003, №4.
16. Qodirov F. “Sharafnomayi shohiy”ning tarixiy-huquqiy manba sifatidagi o‘rni. //
O‘zbekiston tarixi jurnali, 2010, №2.
17. Toshpo‘latova G. “XVI asr Buxoro xonligining tarixiy manbalarida siyosiy
jarayonlar aks etishi”. // Tarix va madaniyat , 201, №1.
36

Купить