Tarixi Rashidiy - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	87.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Tarixi Rashidiy

Купить

MUNDARIJA
KIRISH .…………………………………………………..……………………… 3
I BOB “TARIXI RASHIDIY” ASARI VA UNING MUALLIFI
TO’G’RISIDA
1.1. Muhammad Haydarning hayoti va ilmiy merosi …….………….….…… 5
1.2. “Tarixi Rashidiy” asarining mazmuni va o’rganilishi ..................................11
II BOB “TARIXI RASHIDIY” ASARI TARIXIY MANBA SIFATIDA
2.1. Chingizxon – Chingiziylar haqidagi ma’lumotlari ………………..……… 18
2.2. Amir Temur tarixiga oid yozma xabarlar ………………………..……….. 22
2.3. Shayboniylar to’g’risida yozma ma’lumotlar …………………………….. 31
XULOSA ………………………………………………………………..………..
40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI …………….……….44

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Vatanimiz o`tmishi turli-tuman ijtimoiy, siyosiy,
iqtisodiy va madaniy voqealarga boy bo`lib, xalqimizning ana shunday ulkan tarixi
olim-fozil ajdodlarimiz tomonidan o`z davrida qalamga olingan va bunday yozma
manbalarning aksariyat qismi bizgacha ham yetib kelgan. Hozirgacha ularning
ayrimlari ilmiy jihatdan o`rganilib, o`zbek va boshqa tillarda nashr qilingan.
Mamlakatimiz o`z mustaqilligini qo`lga kiritgach, tariximizga oid yozma
manbalarni o`rganishga keng imkoniyatlar yaratildi. Zero hurmatli prizidentimiz
ta`kidlaganlaridek “Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz
tomonidan ko`p asrlar mobaynida yaratib kelingan g`oyat ulkan, bebaho ma`naviy
va madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko`tarilgan nihoyatda muhim
vazifa bo`lib qoldi” 1
.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi “Tarixi
Rashidiy” asarini tarixiy manba sifatida chuqur o’rganish, uning muallifi
Muhammad Haydarning hayoti va ilmiy merosini tahlil qilish hamda asarda
keltirilgan tarixiy ma’lumotlarning ishonchlilik darajasini aniqlashdan iboratdir.
Ushbu maqsad doirasida asarning yaratilish sharoiti, yozilish sabablari va tarixiy
ahamiyati kompleks tarzda yoritiladi. Shuningdek, “Tarixi Rashidiy”da bayon
etilgan Chingizxon va chingiziylar sulolasi, Amir Temur davri hamda
Shayboniylar tarixiga oid ma’lumotlarning mazmun-mohiyati o’rganilib, ularning
boshqa tarixiy manbalar bilan o’zaro solishtirilishi amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, mazkur asarning Markaziy Osiyo tarixini yoritishda
tutgan o’rni, tarixiy voqealarning aks ettirilish uslubi va muallifning tarixiy
voqealarga bo’lgan yondashuvi ham tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi,
shuningdek, tarixiy manbalarni ilmiy jihatdan o’rganish ko’nikmalarini
shakllantirish, talabalarda tarixiy tafakkur va tanqidiy yondashuvni rivojlantirishga
1
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.
– T.: O’zbekiston, 1997. – B. 137.

xizmat qiladi. Natijada, “Tarixi Rashidiy” asarining tarixshunoslikdagi ahamiyati
har tomonlama ochib beriladi.
Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishida belgilangan maqsadga
erishish uchun bir qator ilmiy vazifalarni amalga oshirish ko’zda tutilgan. Avvalo,
Muhammad Haydarning hayoti, uning siyosiy faoliyati va ilmiy merosini o’rganish
hamda uning tarixshunoslikdagi o’rnini aniqlash vazifasi qo’yiladi. Keyingi
bosqichda “Tarixi Rashidiy” asarining yaratilish tarixi, tuzilishi va asosiy mazmuni
tahlil qilinadi.
Shuningdek, asarda keltirilgan tarixiy ma’lumotlarning aniqligi va
ishonchliligini baholash, ularni boshqa tarixiy manbalar bilan taqqoslash muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Kurs ishida Chingizxon va chingiziylar sulolasi
haqidagi ma’lumotlarni o’rganish, ularning tarixiy ahamiyatini ochib berish ham
alohida e’tibor qaratiladigan yo’nalishdir.
Bundan tashqari, Amir Temur va uning davriga oid yozma xabarlarni tahlil
qilish, Shayboniylar sulolasi haqidagi ma’lumotlarni tizimli ravishda o’rganish
ham vazifalar sirasiga kiradi. Shu bilan birga, asarning tarixiy manba sifatidagi
o’rni va ahamiyatini aniqlash, uning tarixshunoslikdagi rolini baholash ham muhim
vazifalardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti sifatida “Tarixi
Rashidiy” asari va unda aks ettirilgan tarixiy voqealar, shaxslar hamda sulolalar
faoliyati olinadi. Asarda bayon etilgan Markaziy Osiyo hududiga oid tarixiy
jarayonlar, siyosiy voqealar va ijtimoiy munosabatlar tadqiqot obyektini tashkil
etadi. Shuningdek, Muhammad Haydarning tarixiy qarashlari, voqealarni yoritish
uslubi va tarixiy shaxslar haqidagi tasvirlari ham obyekt doirasiga kiradi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti “Tarixi Rashidiy”
asarining tarixiy manba sifatidagi xususiyatlari, undagi ma’lumotlarning ilmiy
tahlili va tarixiy ishonchlilik darajasini o’rganishdan iborat. Shuningdek, asarda
keltirilgan Chingizxon, Amir Temur va Shayboniylar tarixiga oid ma’lumotlarning

mazmuni hamda ularning tarixshunoslikdagi o’rni predmet sifatida ko’rib
chiqiladi.
I BOB. “TARIXI RASHIDIY” ASARI VA UNING MUALLIFI
TO’G’RISIDA
1.1. Muhammad Haydarning hayoti va ilmiy merosi
Mirzo Muhammad Haydar 1499 yili Toshkent shahrida tug’ilgan. Uning
otasi Muhammad Husayn Ko’ragon Sharqiy Turkistonning Manglay subi, ya’ni
oftobruy deb atalgan kun chiqish qismini Chingizxon davridanoq boshqarib kelgan
turkiylashgan mug’ul-turk dug’lot qabilasidan chiqqan ulusbegi Amir Bobdog’on
va Buloji (Po’lodchi) avlodlaridan edi. Mirzo Muhammad
Husayn 1493-1494 yillarda Mo’g’uliston xoni Sulton Mahmudxonning (1487-
1503) singlisiga o’ylangandan so’ng «Ko’ragon» nisbasiga erishgan. Xon uni 1494
yil O’ratepaning hokimi etib tayinladi, 1502 yilgacha hokimlik qildi.
Muhammad Husayn ko’ragonning ota-bobolari O’rtubu, Po’lodchi,
Xudoydod, Said Ahmad, Sonsiz Mirzo, Muhammad Haydar, Muhammad Husayn
turklashgan mo’g’ul urug’laridan dug’lot (mo’g’ulcha «dog’olot» – cho’loq)
qabilasiga mansubdir. Ular Mo’g’uliston xonlari, Chig’atoylar davrida ulusbegi,
Qoshg’ar hokimi lavozimida turganlar 2
.
Mirzo Muhammad Haydarning onasi Xub Nigorxonim esa Chig’atoy xonligi
yemirilgandan so’ng tashkil topgan Mo’g’ulistonda 1456-1487 yillarda
hukmronlik kilgan Yunusxonning qizi edi. Shuningdek, u Zahiriddin
Muhammad Boburning onasi Qutlug’ Nigorxonimning singlisi bo’lib, shu jihatdan
Bobur va Mirzo Haydar qarindosh edilar. Xo’b Nigor xonim vafot etib, Haydar
mirzo onadan juda yosh ayriladi: «Xo’b Nigor xonim, kaminaning onasi,
tinchlikomonlik kunlarida Toshkandda vafot etgan edi», – deb yozadi bu haqda
muallif.
Bobur Shayboniyxondan engilib tog’asi Sulton Mahmudxondan O’ratepani
so’raganida xon ko’nganu, Muhammad Husayn rozi bo’lmagan. Bobur o’z
2
Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. T., Fan, 2007, 152 b.

yaqinlari bilan vatandan ko’ngul uzib Kobulga ketadi. Muhammad Husayn ham
1503 yili Sulton Mahmudxon va Sulton Ahmadxon Axsi atrofida Shayboniyxon
qo’shinlari tomonidan tor-mor keltirilgani va asir olinganini eshitib, Qorateginga,
undan Qunduz, so’ng Hirotga Sulton Husayn huzuriga qochib boradi va ko’p
o’tmay Kobulga Bobur Mirzo huzuriga borgan edi. 1506 yili Bobur Hirotga Sulton
Husayn mirzo ta’ziyasiga borganida, Kobulda Sulton Mahmud mirzoning o’g’li
Mirzoxon Kobul saltanatini egallashga urinadi va Muhammad Husaynni ham bu
isyonga jalb etishadi. Bobur kelib taxtini qayta egallagach, Mirzoxon va
Muhammad Husaynga istagan joyga ketishga «ruxsat» beradi.
Muhammad Husayn ko’ragon o’g’li Haydar mirzoni Hirotga olib ketadi.
Uning ilk savod chiqarishi davri, xat mashq qilishlari 1506-1509 yillarga to’g’ri
keladi. Natijada u uch-to’rt yil Hirotda bo’ladi va adabiy-madaniy hayotdan yaxshi
xabardor bo’ladi. Bu haqda ozining asarida muhim ma’lumotlar yozib qoldirgan.
Muhammad Haydar o’zining maktabga ilk qadami xususida yozadi: «Otam
Xurosonga kelganidan keyin bir necha kun o’tgach, bola to’rt yoshu to’rt oyu to’rt
kunlik bo’lganda maktabga berish odatiga ko’ra, meni maktabga bermoqchi bo’ldi
va oq fotiha olish uchun avval shayxulislom (Sayfuddin Ahmad) oldiga olib bordi
va u kishidan menga saboq berishni so’radi. Shayx: «Alloh engillik beradi» deb
yozdi va g’oyatda muloyimlik hamda mehribonchilik bilan meni tizzasiga o’tqazib,
shirin so’zlar bilan menga saboq berdiki, o’sha paytdan beri o’ttiz sakkiz yil
kechgan bo’lsada, Shayxning muborak yuzi, uning saboqlari va mehribonchiligi
naqshi xuddi toshga o’yilgandek xotiramda qolgan. Ishonchim komilki, o’sha
saboqlarning shu kunlargacha etib kelgan sharofati bu dunyoda ham, oxiratda ham
etib turadi, inshoolloh».
«Otam Hirotga birinchi marta kelganida men uchun ustoz-muallim topgan
edi. U hofiz Mirim ismli taqvodor, olim kishi edi. Darhaqiqat, u mo’min, hofizi
Qur’on, turli fazilatlarga ega bo’lgan kamsuqum inson edi. Qur’onni yoqimli
ovozda qiroat qilar, nasxta’liq xatida yaxshi yozar edi. U meni Qur’onni qiroat

qilishga va xattotlikka o’rgatar edi» 3
. Muhammad Haydarning husnixatdagi ustozi
Mavlono Muhammad Abrishimiy bo’lganligi ham «Tarixi Rashidiy»da qayd
etilgan.
Muhammad Husayn 1509 yili Shayboniyxon (1450-1510) buyrug’i bilan
Hirotda yashirincha qatl etiladi. Uning qabri Hirotdagi amir Said Husayn Sodot
mozorida.
Shayboniyxonning tazyiqidan qo’rqan Mirzo Haydar otasining do’stlari va
o’z tarbiyachisi Muhammad Sadr bilan qochib, avval Buxoroga, keyin u yerdan
Qorategin orqali Badaxshonga Qal’ayi Zafarga boradi. Mirzoxon ibn Sulton
Mahmud Mirzo ibn Sulton Abu Sa’id Mirzo Haydarga ham ota, ham ona
tomonidan qarindosh bo’lgani uchun u yerda bir yil yashaydi. Biroq Badaxshonga
Shayboniylar xavf solayotgani uchun Mirzo Haydar xolasining o’g’li, ya’ni
Yunusxonning o’rtanchi qizi Qutluq Nigor xonimning farzandi Zahiriddin
Muhammad Bobur uni Kobulga chaqirtirib oladi va saroyidan uy-joy ajratib
beradi. U yerda uch yil yashaydi. Mirzo Haydardan 17 yosh katta bo’lgan Bobur
unga otalarcha g’amxo’rlik ko’rsatadi, tarbiyalaydi, ustozlar tayinlab bilim-hunar
o’rgatadi. Bobur ko’rsatgan g’amxo’rlikni tarixchi o’z asarida chuqur minnatdorlik
bilan bir necha bor eslab o’tadi.
Taxminan 1512 yilda Mirzo Haydarning tog’asi Sulton Ahmadxon
(14841504)ning o’gli Sulton Saidxon (1514-1533) Kobulga kelganida Boburdan
ruxsat olib, Mirzo Haydarni Andijonga olib ketadi. 1512-1513 yillarda u xonning
hokimiyat uchun kurashlarida qatnashadi. Sulton Saidxon ko’p o’tmay bu erda
Abu bakr dug’lot ustidan g’alaba qozondi va Qoshg’ar hamda Yorkandni qo’lga
kiritishga muvaffaq bo’ldi. Xon 1513 yili Mirzo Haydarga singlisini nikohlab,
o’ziga kuyov qilib oladi, shu bilan Mirzo Haydar ham Ko’ragonlik unvoniga
erishadi.
1514 yili Sharqiy Turkistonda 1465 yili tashkil topgan Yorkand xonligi taxti
uchun Sultan Saidxon olib borgan janglarda ishtirok etadi. Sulton Saidxon 1514
3
Mirza Muxammad Xaydar. Ta’rix-i Rashidi. Vved., per. s persidskogo A.Urunbaeva, R.P. Jalilovoy, L.M.
Epifanovoy. Primechaniya i ukazateli R.P. Jalilovoy i L.M. Epifanovoy. – T.: Fan, 1996.- s. 141

yilda Yorkand xonligi taxtiga chiqqanidan boshlab Mirzo Haydarning obruyi yana
ham oshadi. Xon uni o’z farzandlaridan ham yaxshiroq tarbiyalab, ilm-hunar va
harbiy san’atdan saboq berib, davlat arbobi darajasiga erishtiradi. Mirzo Haydar
«Tarixi Rashidiy» asarida bu haqda to’xtalib, 13 yoshida Sulton Saidxonning
xizmatiga kelgani, xon otalik shafqati bilan yetimlik mashaqqatidan ulug’lik
masnadiga yetkazgani, 24 yil uning xizmatida bo’lib, xondagi barcha fazilatlarni
o’zlashtirgani xususida yozadi. Mirzo Haydar Sulton Saidxon xukmronligi davrida
(1514-1533) vazir va harbiy sarkardalik amallarida xizmat qiladi. Xon o’z farzandi
Abdurashid Sultonni tarbiyalashni eng ishonchli shogirdi Mirzo Haydarga
topshiradi. Mirzo Haydar xonning deyarli barcha harbiy safarlarida, jumladan,
Tibat, Balur, Kofiriston, Ladoq, Badaxshon va Kashmirga yurishlarida sarkardalik
qildi. Sulton Saidxon 1533 yil kishining 16 kuni bo’g’ma kasali oqibatida vafot
etdi.
Muhammad Haydar to 1533 yilgacha, ya’ni Sulton Saidxon vafotiga qadar
uning xizmatida bo’ldi. Dastlab xonzoda Abdurashidxonga tarbiyachilik, ya’ni
otalik qildi, so’ng o’zining sarkardalik iste’dodini ham namoyon qildi. Xon
buyrug’iga ko’ra Badaxshon, Kofiriston, Tibet o’lkalariga qilingan harbiy
yurishlarga boshchilik qiladi. Muhammad Haydar mirzo Sulton Saidxonning
saltanatidagi etakchi davlat arbobi sifatida xizmat qildi. Eng muhim harbiy
yurishlar bosh qo’mondoni ham Haydar mirzo edi. Badaxshon, Kofiriston, Tibat,
Ladak, Kashmir yurishlari shular jumlasidandir 4
.
1533 yili Sulton Saidxon vafot etgach, otasi o’rniga taxtga Abdurashidxon
(1533-1570) o’tirgan. Bu paytda Mirzo Haydar va Iskandar Sulton Tibat yurishida
edi. Abdurashidxon otasining sodiq do’stlari dug’lot amirlarini taqib ostiga oldi,
ularning ba’zilarini qatl etdi. Bularning orasida o’zining amakisi Muhammad
Haydarning esa tog’asi tog’asi bo’lgan Sayyid Muhammad Mirzo va
qarindoshlarining ko’pchiligi bor edi. Tibetda bo’lgan Muhammad Haydar bundan
xabar topib, Iskandar Sultonni Abdurrashid huzuriga qaytarib yuborib, o’zi
Mo’g’ulistonga Yorkent xonligiga qaytishga jur’at qilolmay, bir qancha vaqt
4
Hoji Ismatulloh Abdulloh. Markaziy Osiyoda islom madaniyati. T., SHarq, 2005, 142 b.

Badaxshonda yurdi, so’ng u yerdan Lohurga, Boburning o’g’li Komron mirzo
huzuriga, 946/1539-1540 yili esa Agraga, Humoyun mirzo (1530-1550) xizmatiga
bordi, uning Sherxon bilan harbiy tuqnashuvlarida qatnashdi. 1541 yil Humoyun
nomidan Kashmirni qaytadan zabt etib, 1551 yilgacha deyarli mustaqil hukmdor
sifatida bu o’lkani idora qiladi. Biroq 1551 yili Kashmirda ko’tarilgan mahalliy
isyonlardan birini bostirish paytida yarador bo’lib, noma’lum kishilar tomonidan
uyushtirilgan suiqasd natijasida halok bo’ladi. Qabri Kashmirda, Srinagar
shahrining podshoh Zaynulobiddin mozori yoki Mazori Salotin (Sultonlar mozori)
qabristonidadir 5
.
Mirzo Muhammad Haydar haqida «Boburnoma»ning ikki o’rnida g’oyat
muhim ma’lumot berilgan. Jumladan, «Haydar mirzo edi. Otasini o’zbek
o’lturgandin so’ng kelib, mening mulozamatimda uch-to’rt yil bo’ldi, so’ngra
ijozat tilab, Koshg’arga xon qoshiga bordi. Bu tarixda deydurlarkim, toyib bo’lub,
yaxshi tariqa paydo qilibtur. Xat va tasvir, o’q va paykon va zihgir har nimaga iligi
chaspondur. Ta’bi nazmi ham bordur. Manga arzadoshti kelib edi, inshosi ham
yomon emas».
Ushbu qisqa axborotlarda Bobur mirzo Muhammad Haydar haqida juda ko’p
ma’lumotlarni bergan. Hatto uning Sulton Saidxon dargohida ichkilikka berilgani
va tavba qilib ichmay qo’ygani qayd etilib, maktubiga ko’ra uning bayoni
iqtidoriga ham yaxshi baho berilgan.
Muhammad Haydar zamonasining o’qimishli va keng ma’lumotli
kishilaridan edi. Boburning guvohlik berishiga qaraganda, u durustgina shoir,
xattot, rassom, shuningdek, nayza va kamon yasovchi usta bo’lgan. Mirzo Haydar
yuksak bilimga, keng tafakkurga, katta hayotiy tajribaga ega, ko’zga ko’ringan,
kuchli davlat arbobi, yetuk sarkarda bo’libgina qolmay, balki iste’dodli tarixchi va
moxir shoir ham bo’lgan.
Muhammad Haydarning bizning zamonimizgacha bir necha asari etib
kelgan. U shoir sifatida Ayoz, ba’zan Ayoziy taxallusi bilan «Jahonnoma»,
«Mahmudnoma» dostonlari va qator g’azal, ruboiy, masnaviy, qit’a, fardlarni
5
Mavlono Muhammad Qozi. Hukmdorga o’gitlar. T., SHarq, 1999, 5 b.

yaratdi. Ayoziyning she’rlar to’plami – devoni ham bo’lgani, u Sharqiy
Turkistonda topilgani haqida ma’lumotlar mavjud.
Ayoziy «Jahonnoma» dostonini mumtoz adabiyotimiz dostonchilik an’anasi
bo’yicha, muqaddimasida Allohga, payg’ambar va chahoryorlarga madhiyadan
boshlaydi. Allohning tabiat va koinotni yaratgani, oxiri ularning zavolga yuz to’tib
tugashi haqida fikr yuritar ekan, bu xususiyat insonga ham xos ekanligi
to’g’risidagi falsafiy xulosalarni bayon etadi.
«Jahonnoma» 2650 misradan tashkil topgan bo’lib, masnaviy janrida
yozilgan. Dostonning Allohga, Payg’ambarimiz sallalohi alayhi vassalamga va
chahoryorlarga bag’ishlangan hamdu sanoli qasida qismi 60 misra, dostonning
yozilishi haqidagi muqaddimasi 160 misra, muallifning hissiyotlarga boy xotimasi
32 misra, dostonning asosiy mazmuni esa 2396 misradan tashkil topgan. Uning
yagona qo’lyozmasi Germaniyaning Berlin shahri kutubxonalaridan birida
saqlanmoqda. Asar 1999 yilda o’zbek tiliga tarjima qilingan 6
.
«Jahonnoma»da shoirning tabiat va jamiyatdagi voqea va hodisalarga
qarashi, ya’ni dunyoqarashi aks etdirilgan. Doston shoirning she’riyatdagi yuksak
badiiylik va mahoratiga baho berishimizga imkon yaratib beradi.
Ayoziyning «Jahonnoma» dostoni obrazlari go’zal va mukammal, tili nafis,
ifodalash vositalari rang-barang bo’lgan badiiy yuksak asardir. Biz uni XVI asrda
turkiy xalqlarning chig’atoyi tili deb atalgan adabiy tilida yozilgan adabiyoti,
dostonchiligi rivojiga hissa qo’shgan asarlardan deb hisoblashga haqlimiz.

1.2 “Tarixi Rashidiy” asarining mazmuni va o’rganilishi.
Asarning birinchi faslida hazrati Odam alayhissalomdan to hazrati
Muhammad Rasulullohgacha o’tgan ajam podshohlari haqida qisqacha ma’lumot
beriladi. Asarning 2-7 fasllarida Temuchin Chingizxonning nasabi, uning avlodi
6
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Jahonnoma. Nashrga tayyorlovchilar: S.A. Azimjonova, A.O’rinboev, O.H.
Jalilov. – Toshkent, 1999.

Ugaday (O’la) qoon, Jo’chixon, Chig’atoyxon, To’ldixon, G’ozonxonlar
to’g’risida ma’lumot berilsa, 8-faslida (80 b
-81 b
varaq) mazkur asarning yozilishi va
uning «Tarixi Rashidiy» deb atalishi sabablari quyidagicha bayon etiladi:
«Zafarnoma»ning muqaddimasida ul qudvatul muhaqqin va zubdat us-soliqin
hazrati mavlono Sharafuddin Ali Yazdiy navvarallohu marqadahu Mo’g’uliya
xoqonlari zikrini Chingizxondin Tug’luq Temurxongacha fitubdurlar. Tug’luq
Temurxondin keyingi xoqonlar ahvolini shuru’ qilmobdurlar. Balki, har yerdaki
so’zning siyoqi xoqonlar ahvollarig’a tavaqquf topg’on bo’lsa, ul miqdori so’zning
siyoqi nizomg’a kelguchalik futub, ziyodasini nazarg’a olmobdurlar. Bas, faqir bu
tarixning ibtidosini Tug’luq Temurxondin ibtido kildim. Uch sababg’a bino
qo’yub, avval ulki Tug’luq Temurxondin ilgarigi xonlar tarixlarda fitulibdur va
bulardin keyingi xonlar sharhi mazkur topmobdurlar, bas ul so’zlariki tarixlarda
sharh topmobdur, aning futumaklik loyiq kurindi. Ikkinchisi ulki, Tug’luq
Temurxondin o’zga xonlarga ul miqdor ulug’ mamlakatlar musaxhar bo’lmobdur.
Uchinchisi ulki, Mo’g’uliyalarning xoqonlaridin avvali Tug’luq Temurxon islomga
musharraf bo’libdur. Va aningdin keyinki mo’g’uliylarning gardani kufrning
bandachiligidin xalos bo’lib, islomning ozodlig’i birla o’zga xalqlarga o’xshash
axli islomga doxil bo’libdurlar.
Ushbu lozimalar sababi birla bu tarixning ibtidosi aning oti birla sabt tobdi
va uch munosib birlanki bu tarixni «Tarixi Rashidiy» atalindi. Avvali ulki Tug’luq
Temurxonning islom keltirmakligi Mavlono Arshadiddinning qo’li birladurki, fot
fursat sharh tobg’usidur. Yana biri ulki Tug’luq Temurxondin ilgari Baroqxon va
Baroqxondin keyin Kepekxon musulmon bo’lg’on ekanlar. Ammo xoqonlar va
ham mo’guliya xalqlarig’a islomda rushdu hidoyat bo’lmog’on ekan. Raja’ al-
qahqaro ilo manshur altabi’a keyincha mang’ib jaxannamra ilgari ketibdurlar.
Ammo bu xoqoni davlatmand, fuqaroi saodatmandlarg’a rushdu hidoyati tamom
hosil bo’libdur.
Vaqteki bu tarixning ibtidosini Tug’luq Temurxonning zikriga bog’lanib edi.
Filojaram Rashidiy ot qo’ymoq munosibroq ko’rindi. Uchinchisi ulki, Mo’g’uliya

xoqonlarining oxiri bu kunlarda Abdurashidxondur. Va bu tarix aning otig’a va
aning uchun fitulinibdur. Ul uch munosabat birla bu tarixni «Tarixi Rashidiy» birla
atalinibdur.
Asarning 7, 9-30 fasllarida (70 b
-80 b
v, 83 6
-112 a
v.) Chig’atoy davlatining
parchalanishi Tug’luq Temurxon (1348-1363) boshchiligida Mo’g’uliston va Amir
Temur boshchiligida Movarounnahr davlatining shakllanishi, ular o’rtasidagi
munosabat masalalari o’z aksini topgan. Jumladan, Tug’luq Temurxonning
Chig’atoyxonning vorisi sifatida u boshqargan hududlarni birlashtirish maqsadida
Movarounnahrga yurishi, Amir Temur, Amir Husaynlar bilan hokimiyat uchun
kurashlari, Chingizxon davridan davlat to’ntarishida katta huquqlarga ega bo’lib
kelgan dug’lot Amir Bobdog’on va Amir Buloji avlodlarining Chig’atoy
avlodidan hokimiyatni tortib olish yo’lidagi urinishlari hikoya qilingan.
Chunonchi, dug’lot Qamariddin Tug’luq Temurning Xizr Xojadan boshqa
merosxurlaridan 18 shaxsni o’ldirib, o’zini Mo’g’uliston xoni deb e’lon qilgani,
Sohibqironning unga qarshi besh marta yurish qilib g’alabaga erishib,
Xizr Xojaning Mo’g’uliston taxtiga chiqishiga ko’maklashgani bayon etilgan 7
.
Asarning 31-41 fasllari (112 a
-134 a
v.) Mo’g’uliston xonlari Shermuhammad
(1420-1427), Uvaysxon (1418-1420, 1427-1429), Muhammadxon (1408-1416),
Esan Bug’oxon (1429-1462), Yunusxon (468-1487), Do’stmuhammadxonning
(1462-1468) hukmronlik davri, o’sha davrdagi xalqaro munosabatlar haqida yozadi
muallif 35, 36 (123 a
-124»), 39-41 (127 a
-134 av
), 44 (131 b
-133 av
), 60, 61 (160 a
-
162 bv
), 110,111- (243 b
-245 bv
) fasllarda Yunusxon, uning dug’lot amirlari hamda
Temuriylar bilan do’stona va qarindosh-urug’chilik munosabatlari, jumladan,
Yunusxon Vaysxonning ikkinchi o’gli ekanligi, otasidan so’ng akasi Esan
Bug’oxon taxtga chiqqanidan keyin u ko’zga ko’ringan amaldorlaridan Erozon
Boyrin va Mirak Turkmanlar hamda 30 ming kishi bilan un uch yoshida
Samarqandga kelishi, Ulug’bek uni Shoxruxga olib borgani, Shoxrux Yunusxonni
Sharafiddin Ali Yazdiy tarbiyasiga topshirgani, mavlonodan 12 yil ta’lim, ilm-
7
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 19.

hunar o’rgangani, mavlono vafotidan keyin Iroq, Fors mamlakatlarida bo’lib, fozil,
olim ham ustodlik darajasiga erishganini yozadi. Sulton Abu Said Mirzo
Sherozdan chaqirtirib olib kelib, Yunusxonni iltifot bilan Mo’g’ulistonga xon qilib
quygan. Yunusxon qizlarini Abu Sa’id Mirzo o’g’illariga - Mexr Nigor xonimni
Mirzo Sulton Ahmadga, Qutluq Nigor xonimni Umar Shayxga berib, Temuriylar
bilan qudalashgani, oltinchi farzandi Sulton Nigor xonimni Sulton Mahmud
mirzoga bergani, Umar Shayx mirzodan Zahiriddin Muhammad Bobur va
Xonzoda begimlar to’g’ilgani haqida yozadi.
Nosiriddin Xoja Axror Valining Yunusxonga bo’lgan munosabati,
Yunusxonning 1487 yili 74 yoshida Toshkentda vafot etgani, piriqoshiga dafn
etilgani haqida yozadi. Nosiriddin Xoja Axror Valining Yunusxonga bo’lgan
munosabati, Yunusxonning 1487 yili 74 yoshida Toshkentda vafot etgani,
piriqoshiga dafn etilgani haqida yozadi 8
. Shu fasllarda Yunusxonning dug’lot
amirlari Mirzo Muhammad Haydar, Sonsiz mirzo, Abobakr mirzo kabilar bilan
aloqalari ham bayon etilgan.
«Tarixi Rashidiy»ning 48-61 fasllarida (136 b
-162 b
) Sharqiy Turkistonda
1465 yili tashkil topgan Yorkand xonligi, uning birinchi xoni Abobakr mirzo
(1465-1514), uning dug’lot ulus beklari Muhammad Haydar mirzo, Sonsiz mirzo
va Chig’atoy avlodlaridan Yunusxon, Sulton Saidxon va Temuriylar bilan
munosabatlari to’g’risida ma’lumot berilgan. Asarning 62-100 fasllarida (162 b
-
233 a
v) Temur avlodlari, jumladan, Mirzo Sulton Abu Sa’id avlodlari Zahiriddin
Boburshoh Mirzo Husayn Kuragon va Shayboniylar Shohibekxon (Shayboniyxon),
uning avlodlarining hokimiyat uchun kurashlari, Shayboniylarning Movarounnahr
va Xurosonni egallashi, Mirzo Husayn Boyqaro davrida Xurosonda yashab ijod
etgan olim, mashoyih shoir, sozanda va xonanda, suratgir, musavvir, naqqosh,
xattot, zargar kabi (188 b
-203 a
v), jumladan, Mavlono Saduddin Koshg’ariy,
Abdurahmon Jomiy, Xoja Alouddin Attor, Xoja Alouddin maktabdor, Mavlono
Shamsiddin, Muhammad Rumiy, Mavlono Jaloliddin Puro-niy, Mavlono
8
Sultonov O’. Xoja Ahror va uning avlodlari bilan Mo’g’uliston xonlari o’rtasidagi munosabatlar // Imom al-
Buxoriy saboqlari. 2004 y. № 2.

Muiniddin, Mavlono Xoja Kuxiy, Mavlono Muhammad Qoziy, Hofiz Mahmud,
shoirlardan yana Abdurahmon Jomiy, Mir Alisher Navoiy, Husayn Jaloyir,
Vosifiy, Ohiy, Suhayliy, Xiloliy, Sayfiy, Binoiy, Mavlono Sohib Muammoyi,
ustod xattotlardan Mir Ali Tabriziy, Mavlono Ja’far, Mavlono Abdullo Hofiz
Navat, Mavlono Muhammad kotib Samarqandiy, Abdulhay, suratgir, naqqosh,
zarrinkorlardan ustod Bobo Hoji, ustod Shayx Ahmad, Mavlonolar Junaid,
Hiloluddin, Vali, Mullo Yusuf, Mavlono Darvish Naqqosh, Kamoliddin Behzod,
Mullo Yoriy, Mavlono Mahmud Muzahhib, mug’anniylardan Hofiz Basir, Hofiz
Hasan Ali, Xoja Abdulloh, Marvorid, Usta Sayyid Muhammad Changiy, Mazhari
Udiy, Usta Haydar, Usta Shayx Noyi kabilar haqida ma’lumot berib, bularning
yetishib chiqishida Alisher Navoiy va Husayn Boyqarolarning katta hizmatlarini
ta’kidlaydi. «Tarixi Rashidiy»ning 100-faslidan ( 231a varaqdan) muallif Sharqiy
Turkiston tarixi bayonini davom ettiradi. Sulton Saidxonning Farg’onadagi
faoliyati, 1514 yili Yorkand xonligi taxti merosxuri sifatida Mirzo Abobakr ustidan
g’alaba qozonib, taxtga o’tirgani, xonlikda amalga oshirgan islohatlari, akasi
Mansurxon Emin Xoja Sulton, Shoh Muhammad sulton, Zahiriddin Muhammad
Bobur boshliq Boburiylar, Shayboniylar, Qozoq xonlari, Qirg’iz biylari va
Shimoliy Hindiston, Afg’oniston, Tibat bilan munosabatlari, jumladan, Sulton
Saidxonning Mirzo Haydar, o’g’illari, Rashid Sulton, Iskandar Sultonlar bilan
Sarig’ uyg’ur, Tibat, Lodax-Bolti, Kashmir, Badaxshonlarga yurishlari, u yerlardan
ko’rib, so’rab yig’qan jug’rofiy, etnografik ma’lumotlarni, ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniy-ma’rifiy hayoti haqida ajoyib yangi ma’lumotlarni beradi 9
.
1541-1546 yillarda yozilgan «Tarixi Rashidiy» asari ikki jild (daftar)dan
iborat. Birinchi jildda Chig’atoy ulusi emirilgach, uning sharqiy viloyatlarida
tashkil topgan davlat – Mo’g’ulistonning qariyb ikki yuz yillik (1347-1546) tarixi
yoritilgan. Tug’luq Temurxon (1348-1363)dan to Abdurashidxon (1533-1560)
gacha bo’lgan davr tarixi yoritilgan. Chig’atoy avlodlariga mansub xonlarning
xayot faoliyati bir boshdan bayon etilgan. Ikkinchi daftar muallifning deyarli
memuar-kundalik daftari hisoblanadi. Unda muallif Markaziy Osiyo
9
Hoji Ismatulloh Abdulloh. Markaziy Osiyoda islom madaniyati. T., SHarq, 2005, 142 b.

mamlakatlarida bo’lgan paytlarida ko’rgan, bilgan va bevosita o’zi ishtirok etgan
voqealarni bayon etadi. O’rta Osiyo, Sharqiy Turkiston, Afg’oniston, Shimoliy
Hindiston va Tibatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy ahvoli, jug’rofiyasi,
xalqaro munosabatlari to’g’risida yangi ma’lumotlarni keltiradi. «Tarixi
Rashidiy»da o’zidan oldin va o’zi bilan bir davrda Markaziy Osiyoda o’tgan atoqli
tarixchilar asarlaridan foydalanib, o’zi ko’rgan-bilgan va ishtirok etgan voqealar
haqida yozgani uchun bu asar ko’p o’tmay Sharq va G’arb tarixchi,
sharqshunoslari diqqatini jalb etdi.
Asarning birinchi daftari turli naql-rivoyatlar, shuningdek, Yoqut
Hamaviyning «Mujam ul-buldon», Juvayniyning «Tarixi Jahonkushoy»,
Rashididdinning «Jome ut-tavorix», Jamol Qarshiyning «Mulhaqot us-suroh»,
Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Mirzo Ulug’bekning «Tarixi arba’
ulus» va nihoyat Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla’ us-sa’dayn» kitoblaridagi
ma’lumotlar asosida yozilgan. Lekin, unda ham Markaziy Osiyoning XIV-XV
asrlardagi ijtimoiy-siyosiy hayotiga oid yangi, yuqoridagi manbalarda bo’lmagan
ma’lumotlar ko’p. Qolaversa, birinchi daftar Qoshg’ar, Qozog’iston, shuningdek,
Movarounnahr va Turkistonning XIV-XVI asr boshlaridagi siyosiy tarixini
mukammal qamrab olishi bilan qimmatlidir.
Ikkinchi daftar esa birinchisidan keskin farqli o’laroq muallifning
esdaliklaridan, ya’ni voqealarga boy jo’shqin hayoti davomidagi ko’rgankechirgan
xotiralarining jonli va ta’sirli bayonidan iborat. Bu ma’lumotlar Qoshg’ar,
Movarounnahr, Afg’oniston hamda Shimoliy Hindistonning XVI asrning birinchi
yarmidagi tarixini o’rganishda asosiy va qimmatli manbalardan hisoblanadi 10
.
«Tarixi Rashidiy»ning o’rganilishi haqida turli tillardagi tarjimasini nashrga
tayyorlagan olimlar kirish so’zlarida ancha to’xtalib o’tilgan. Mirzo Haydarning
«Tarixi Rashidiy» asari yozilganidan keyin bir asr o’tar-o’tmas Sharq tarixchilari
va geograflari o’z asarlarini yozishda undan foydalana boshlaganlar. Natijada bu
muhim manbaning keng tarqalishiga zamin hozirlangan edi. Fikrimizni asar
nusxalari ko’pgina qo’lyozmalar xazinalarida saqlanayotganligi ham tasdiqlaydi.
10
Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. T., Fan, 2007, 154 b.

Jumladan, XVI-XIX asrlar Markaziy Osiyodagi Sharkiy Turkiston, Hindiston,
Tibat, Afg’oniston kabi mamlakatlarning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy
hayoti, tarixi, etnografiyasi va geografiyasini yoritishda o’rta asrlar olimlaridan
Amin Ahmad Roziy, Haydar bin Ali Roziy, Haydar Maliq Mahmud ibn Vali, Shoh
Mahmud Churos, Mulla Mirsolih Hofiz Tanish Buxoriy, Mullo Muso ibn Mullo
Isa Sayromiy, Muhammad A’lam, Ch.Ch. Valixonovlar «Tarixi Rashidiy»dan
foydalanishgan.
Yevropa olimlaridan V. Erskine, X. Elliot, Ye.D. Ross, V.M. Takston. N.
Ilayes, Rene Grosse, V.V. Bartold, V.V. Velyaminov-Zernov, A.N. Kropatkin, V.I.
Masalskiy, P.P. Ivanov, V.L. Vyatkin, O.F. Akimushkin, K.A. Pishulina,
A.B. Yerzakovich, A.N. Bernshtam, A.M. Muginov, S.N. Dmitriyev, K.I. Petrov,
SM. Abramzon kabilar bu asardan foydalanishgan, parchalar tarjima qilishgan 11
.
E.D. Ross «Tarixi Rashidiy»ni inglizchaga tarjima qilib, 1895 yili chop
etdirgan. Hozirgi zamon uyg’ur, o’zbek qozoq, qirg’iz, xitoy olimlaridan B.A.
Axmedov, S.A. Azimjonova, A.U. O’rinboyev, R.P. Jalilova, L.M. Yepifanova, M.
Qutluqov, O.H.Jalilov, M.K. Qo’ziboyev, S.Mukrnov, T.I.Sultonov, V.P.Yudin,
S.M. Abramzon, Anvar Boytur, Xayriniso Siddiq Xojinur Hoji, Lyuzishiyov, Vey
Lyongtov, Ibroxim Niyoz, Uyg’ur Soyroniy kabi olimlar Markaziy Osiyo, Sharqiy
Turkiston tarixini yozishda «Tarixi Rashidiy»dan foydalanishgan.
«Tarixi Rashidiy» XVIII asrdan boshlab hozirgacha dunyoning 10 dan ortiq
tillariga tarjima qilingandir. Jumladan, ingliz (bir necha marotaba), nemis, fransuz,
xitoy, qozoq, turk, uyg’ur, rus, qirg’iz va boshqa tillarga o’girilgan. «Tarixi
Rashidiy»ning inglizcha (1895, 1972, 1998 y.), xitoycha (1985 y), Ruscha (1996,
1999 y.) va qozoqcha (2003 i.), turkcha (2006 y.) va uyg’urcha (2007 y.)
tarjimalari nashr etilgan.
«Tarixi Rashidiy» asari o’zbek tiliga birinchi marta 2010 yilda tarjima
qilingan. Unda yozilishicha O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
11
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 23.

«Ma’naviyatimiz fidoyisi» deb alqagan Bobur jamoat fondining raisi Zokirjon
Mashrabov tarjimonlar diqqatini «Bu ikkinchi «Boburnoma»dir», deya moddiy va
ma’naviy madad bergan. Tarjimonlarning aytishicha, «qo’shimcha manbalar
izlayotgan paytimizda (garchi qo’limizda «Tarixi Rashidiy»ning Tekston
tayyorlagan ilmiy nashri (Garvard, 1996) va ushbu asarning Asomiddin O’rinboev,
R.P. Jalilova va L.M. Epifanovalar 1996 yilda rus tiliga o’girgan tarjimalari
bo’lsada) Zokirjon Mashrabov Bobur va uning topilmagan asarlarini izlab Xitoyga
safar qildilar va bizga ham asqotgan – «Tarixi Rashidiy»ning Muhammad Niyoz
Abdulg’afur o’g’li bajargan turkiy tarjimasini – Shinjong xalq nashriyotida
bosilgan (2007 yil) ikki jildli kitobni olib» kelgan va tarjima shu nusxa asosida
amalgam oshirilgan 12
. «Tarixi Rashidiy» asari ikkinchi bor o’zbek tiliga 2011 yilda
tarjima qilingan 13
.

II BOB “TARIXI RASHIDIY” ASARI TARIXIY MANBA SIFATIDA
2.1. Chingizxon – Chingiziylar haqidagi ma’lumotlari
Chingizxon o’n yoshida otasi Yasukay bahodirdan keyin qoldi, hamma
urug’-qayoshlari muxolifat bo’ldilar va adovat bog’ladilar. Ammo Chingizxonning
volidasi tula oqila kishi erdi. Farzandining tarbiyag’a mag’shul bo’lib, xonliq qildi.
Ammo Yasukay bahodirning urug’ tuqqanlari base jafolar qildi. Chingizxonning
oti Temuchin erdi. Vaqteki Yasukay bahodir totor qavmi bilan jang qilib, g’olib
kelib, ul qavmlarning to’rasini o’ldirdi, oti Temuchinarka erdi. Yasukay bahodir bu
cherikdin yonib kelsa, xotini o’gil to’g’ibdur. Bu o’g’ilg’a Temuchin ot qo’ydi.
Shul Temuchinni Chingizxon atabdurlar. Vaqteki otasidin keyin qoldi, yigirma
sakkiz yoshga kirguncha, Temuchinning boshira na balolar keldi. Kishining
12
Muhammad Haydar Mirzo. Tarixi Rashidiy. Vahob Rahmonov va YAnglish Egamov tarjimasi. – T.:
SHarq, 2010.
13
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011.- 704 b.

qo’liga tushdi, bandga soldi. O’lturguncha Xudoyi taolo xalos qildi. Shul vaqtda
Karotning to’rasi O’ngxon degan ulug’ podshoh erdi. Yasukay bahodir birla do’st
erdi. Temuchin O’ngxonning qoshiga bordi. Temuchinni o’z farzandidek tarbiya
qildi. To’la maxlakalardin xalos qildi. O’ngxonning o’g’li Sankun Temuchindin
rashkdor bo’lib, O’ngxonga yamon bildirdi. Andin Sankun Temuchinga qasd qildi.
Temuchin bu voqeani anglab, Oq uy borgoxini tashlab tog’qa yo’landi. O’ngxon
o’g’li Sankun lashkari farovon birla kelib o’l xayma borgoxni tirboron qildi.
Ma’lum bo’ldiki, xayma borgohda kishi yo’q. Sankun xijolat bo’lib keynidan
yurub, // Temuching’a yetdi, o’l yerda qattiq jang qilib har ikkala lashkar
oromgohlarig’a yonib tushdi. Temuchin Boljuna degan chashma yoqasiga ravon
bo’ldi. O’ngxon birlan Sankun tufasiga borib tushdi. Temuchin jangda bor
xalqlarning hammasiga in’om-ehson qildi. To’rt ming uch yuz kishi erdi. Ul
jumladin ikki yosh o’g’il O’ngxon birla Sankunning qasdig’a tushdi. Ularni darxon
qilib, Humaro qatorig’a oldi. Temuchinning inisi Jo’chi Hisorni O’ngxonning
lashkari g’orat qilib erdi. Temuchin O’ngxonga noma etub, bu noma Jo’chi
Hisordin deb elchi yubordi. Churos aymoqidin Qolbudor otliq xon otamg’a arz
o’lki xonimonimni lashkar g’orat qildi. Og’am Temuchinni topolmadim. Yiroq
yerlarga bosh olib ketubdur. Agar xonimonimni yondirib bersalar, jon badanda
bor, yorliq eshitib

hizmat bajo keltursam, deb. O’ngxonga bu noma ajab pisandida kelib g’ofil turub
erdi. Elchining orqasidin Temuchin yetib kelib, andog’ qattiq jang qildiki, oxirul
amr Temuchin g’olib keldi. O’ngxon o’g’li Sankun birla bosruq bo’ldi. O’ngxon
qochib borguncha Toyangxonning ikki umarosi qorovulda erdi, birining oti
Xuribosuju, yana birining oti Totiksol, O’ngxonni ular to’tib o’ltirdi. Boshini
Toyanxonga olib bordi. O’g’li Sankun qochdi, Toyangxon bu ikki umaroni ko’p
ayblar qildi. O’ngxon base ulur xon erdi, nima uchun tirik olib kelmadinglar, bu
yomon ish bo’libdur, - deb pisand qilmadi 14
.
O’ngxonning boshini kumush birla qoflab necha muddat // taxtning yonida
qo’ydi. Sankun qochib borg’uncha Qilich Qora otliq bir umaro to’tib o’lturdi. Chin
bilan Tibatning orasidagi shonshavkat va azamat birla
Kirayitning davlati oxir bo’ldi. Ondin akobir va ashroflar jam bo’lib, Temuchinga
Chingiz ot qo’yub, to’qqiz poyaliq oq tur rost qilib xon ko’tardilar. Andin keyin
Chingiz ot birla mashxur bo’ldi. Andin Toyangxonning umarolari O’ngxonning
umarolari birla birlashib, Chingizxon tarafiga muxolifat qildi. Chingizxon ham
otlanib jangi saxt qildilar. Oxir to Toyangxon shikast topdi. Andin Toyangxonning
yurtiga mutasarrif bo’ldi. Toyangxonning Buyruqxon deb bir inisi bor erdi.
Chingizxonga el bo’lmagan xaloyiq anga qochib kirdi. Andin Chingizxon
Makritning to’rasi o’za otlandilar. Makritning to’rasi Tuqobek Buyruqxong’a
qochib kirdi. Makrit aymog’ining naslining urug’i va Ayrovsunning qizi Qulon
xotinni Chingizxon atab o’n sakkiz ming aymoqni boshlab, ko’runushga keldi.
Chingizxon bu qavmlarning o’zasiga cherik bormoqqa mashvaratda erdi. Tangg’ut
aymoqi yog’iy bo’ldi, deb xabar bo’ldi.Tangutni qoshin ham debdurlar.
To’rasining oti Shaydarquning o’n besh lak cheriki bor erdi. Chingizxon Burg’ul
No’yon birla Jumatoyni sipoxsolar qilib buyurdi. Bu umarolar ikki ulur shaharni
oldi. Biri Sakiy, yana birining oti Kalanglushi. Shaydarquni Chingazxonga el qilib
yondilar. Buyruqxonning qasdida Chingizxon otlandi. Chingizxonga Xudoyi taolo
yor bo’ldi. Buyruqxon shikorda edi. Chingizxonning bir umarosiga uchradi. Shul
yerda to’tib o’lturdi.
14
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va B. 38.

Chingizxon Buyruqxonning mamlakatini o’z tasarrufiga oldi. Tuqobek
Tayonxonning o’g’li Kushluk qoshog’a qochib bordi. Chingizxon Tuqobeq
Kushluk tarafiga otlandi. Kushluk Irtish mavzeida erdi. Vaqtiki Irtishga yetdilar.
Uyrot qavmi peshkash birla Chingizxonga bosh bo’lib Kushluk qoshiga
yetkazib bordi. Anda qattiq jang bo’ldi. Tuqobek jangda o’ldi. Kushluk qochib
engdi. Chingizxon Tuqobek birla Kushluk xonning mamlakatiga ega bo’ldi. Ul
zamonda Turkiston Qoraxitoyning qo’lida erdi. Qoraxitoyning xonini Gurxon der
erdilar. Buning poytaxti Bolosaqunda erdi. Keyin mug’ul Olmaliq atadi.
Uyg’urning to’rasi Yidilab Gurxonga xiroj berur erdi. Chingizxonning dabdabasini
anglab Gurxonning qurg’on shahnasini o’lturib, Chingizxonga tobe bo’ldi.
Gurxong’a Xorazm podshoh o’ttiz ming misol oltin xiroj berur erdi. Samarqand
podshohi nasli Afrosiyob Usmon ham xiroj berar erdi. Gurxon basi ulur podshoh,
erdi. To’qqiz yoshida xon bo’lib, to’qson besh yil podshoh, bo’ldi. Qushlukxon
Gurxon qoshig’a qochib bordi. Ondin Chingizxon Xitoy o’zasiga otlandi. Xitoy
xoni Oltoyxon bisyor peshkash birla qizini yubordi.
Chingizxon shahri Namking va Jangdu degan ikki ulug’ Xitoyning shaxrini
olib, shundin yondi. Alqissa Chingizxon, tamomi mashriq viloyatlarini mamlakati
Xitoy va Olmaliq va mamlakati Uyg’ur va Totor Qaroqurum va Qoshg’argacha
Chingizxonga sof bo’ldi. Alqissa Qaroqurum va Kelurong’a yetkurdilar.
Chingizxonning besh hotuni bor erdi. G’umosi birla besh yuzga yovuq xotini
bor erdi. Xaddin fo’zun mamlakatlar aning mutasarrifida bo’ldi. Oxirul amr bu
falaki vojgun va charxi buqalamun bevafoliq va purjafoliq rasmini og’oz qildi.
Chingizxon qattiq og’ridi, O’g’lonlari Cheg’atoyxon, O’ktayxon, Tuluyxon Olg’on
mamlakatlarga o’z umarolaridin kishi qo’yib yondilar. Xabar bo’ldiki, Tangg’ut
Shaydarqu yosh bo’ldi deb, Shaydarquning o’n besh lak lashkarlari bor edi.
Tang’gutni Koshin ham atabdurlar. Shaydarqu o’n besh lak kishi birla kelib,
Chingizxon birla jang qildi. Xon basruq qildi. Shaydarqu shaharga berkidi.
Chingizxon elchi kirguzdi. Shaydarqu ham elchiga kishi qo’shub chiqardi. Bir oy
muhlat tiladi. Bir oydin keyin ko’runushga chiqmoq bo’lib, elchisi yondi. Vaqtiki,

Chingizxon to’la betob bo’ldi, o’g’lonlarig’a va umarolarig’a vasiyat qildikim,
Tangg’ut mamlakatig’a dast topmoq basi mushqo’l ish, mening o’lganimni maxfiy
tutinglar, yig’i-zori qilmanglar. Shaydarqu chiqsin, andin xalqi birlan Shaydarquni
o’ldurunglar. Mamlakatiga ega bo’lunglar. Sanduqumni O’rdaga yetkuzub borib,
ondin aza tutinglar deb olamdin bordi. Chingizxon olamdan ketib, o’n besh kundin
keyin Shaydarqu peshkashi benihoya olib chiqdi.
Shaydarquni to’tib o’ltirdilar. Buzruklar aytibdurlarki, agar yuz ming kishi
o’lsa, bir kishidek turadi, agar o’n ming kishi o’lsa, bir ulus qo’l ko’tarur deb.
Shaydarquning xalqini o’ltirdilar. Besh ulus tek turibdur, sakkiz ulus qo’l
ko’taribdur. Mundin qiyos qildilarki, besh lak yana besh yuz ming, yana sakson
ming kishi qatl topibdur. Ushoq ahli ayolini ulashib olib, Chingizxonning
sanduqini shahzodalar va umarolar olib ravon bo’ldi. Alqissa Qaroqurum va
Kelurong’a yetdilar. O’rdayi xon shul mamlakatda erdi. Har bir xotuni bir
o’rdasida aza tutdilar. Avval Bo’rta qujin g’ungrat aymoqining to’rasi No’yonning
qizi erdi. Aningdin to’rt o’g’li bor erdi. Avvali Jo’chixon, ikkinchi Chig’atoyxon,
uchinchi O’ktayxon, to’rtinchi Tuluyxon erdi, ikkinchi Qo’lon xotun Makrit to’rasi
Toyrasunning qizi erdi. Uchinchi Yasukot totarning ulug’ining qizi erdi, to’rtinchi
Kunju xotun Xitoy xonining qizi to’la xushsurat erdi. Beshinchi Ko’rbosun xotun,
o’l xotuni Tayongxon nayman erdi. Vaqtiki aza tamom bo’ldi. Sarupoi toza kiyib,
majlis orosta qildilar. Jo’chixon Chingizxondin olti oy ilgari favt bo’ldi.
Chingizxon o’rnida ikkinchi o’g’li Botuni nasb qildi 15
.
2.2. Amir Temur tarixiga oid yozma xabarlar
Sohibqiron Amir Temur Ko’ragonning hasabu nasablari Chingizxonga
ushbu tartib birla murattab qilinurki, Amir Temur sohibqiron Amir Tarag’oyning
o’g’li, bular Amir Burkulning o’g’li, bular Amir Ilingirning o’g’li, ular Ijilning
15
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izoB. 40.

o’g’li, ular Qarojar No’yonning o’g’lidur. Qarojar No’yon Chingizxonning
amakiyidur va Qarojar No’yonning nasabi bu tartib birladurki, Qarojar No’yon
Suujaminning o’g’li, ular Erumchi Barlosning o’g’li, ular Qorajuyi Bahodirning
o’g’li, ular To’minaxonning o’g’li, ular Poysung’o’rning o’g’li, ular
Qayduxonning o’g’li, ular Do’maninxonning o’g’li, ular Buzanjirxonning
o’g’lidur. Chingizxonning nasabi Tuminaxonga yetadur. Tuminaxon
Chingizxonning to’rtinchi bobosidur. Sohibqiron Amir Temur Ko’ragonning onasi
Takinabonu ular ham podshoh zodadindurlar.
Sohibqiron ta’rixqa yetti yuz o’ttuz to’rt, mohi sha’bonning yigirma
beshinchi (1336 yil 9 aprel) kechasi, Shahrisabzda vujudlariga keldilar. Asli
Movarounnahrning viloyati Keshidindur.
Vaqteki hazrati Sohibqiron Jeta tarafiga otlandilar, amir Hoji Barlos Jetaning
sipohlariga muloqot bo’lmokdin gamnok bo’lib o’z yurtini tashlab Xuroson
tarafiga yurdi. Sohibqiron jazman bildilarki, agar bu safarda uzoq tursa, vatani
asliy zer-zabar bo’lib, mulk qo’ldin ketgay. Oning uchunki Sohibqironning otalari
Amir Tarag’ay olamdin borib erdi bovujudi Sohibqironning soli yigirma beshdin
o’tmab erdi, kengashni amir Hoji qo’ydilar. Amir Hoji aytti, ey podshoh» sizlar
Kesh tarafiga borsalar, men Xuroson tarafiga borsam, toki yurt harob bo’lmasa,
ra’iyyalar Xudoi taaloning omonatidur, zahmat va tashvishlikka qolmasa, dedi.
Amir Hojining bu so’zini yaxshi ko’rib, hazrati Sohibqiron otning jilovini
viloyat tarafiga tortib ravon bo’ldilar. Vaqteki Zarozkentiga yetdilar hoji
Mahmudshoh Basuriyni ko’rdilarki, Jetaning lashkarlarini jam’ qilib, anbuh guruh
birla turibdur. Hazrati Sohibqiron haloyiqqa taskini xotir berdilarki, sizlar bu yerda
tavakkuf qilinglarki, man borib Tug’luq Temurxonning umaro va sipohlariga
muloqot bo’lib, ularga savob va rost yo’lni aytib ado qilay dedilar. Hazrati
Sohibqironning so’zlari kamoli davlatning talqini erdi, ammo

qazoning hukmini hech bob birla yondirolmadi, bu xalqning yurmakka // taqozosi
bor edi, nochor shul yerda turib qoldi. Hazrati Sohibqiron yurib ketdilar, Vaqteki
Keshga yetib edilar, Jetaning umarolari ham ul yerga yetgan edi. Va ul uch
umarolarga muloqot bo’lgaylar. Umarolar darhol yetib kelib, Sohibqironning
muborak peshonalarida farmonbardorlikni mushohada qilib, e’zoz va ikrom birla
tushtilar. Va ularga xonning mutobiatini izhor qilmoq uchun yaxshi so’zlarni
qildilar va tumon amir Qarojar Kesh viloyatining umaro va tobe’lari birla ularga
muqarrar bo’ldi. Qahri va baloning seli ul diyorg’a yuz kelturub edi.
Sohibqironning yumni barakotlaridin to’xtadi 16
.
Hazrati Sohibqiron Jetaning umarolarining oldidin yonib kelib
Shahrisabzdin to Jayhun labig’acha lashkar jam’ bo’lmoqlikka farmon qildi. Fot
fursatda to’la lashkar jam bo’ldi. Ul yerdin yurib Amir Xizr Basuriyning qoshig’a
keldi. Bu asnoda Jetaning umarolarining orasida muholafatlik tushib, o’zining
hamma lashkarlari birla ul kentlardin ko’chib yonib Tug’luq Temurxonning
o’rdasig’a ulanib edi va amir Boyazid Jaloyir o’z tobelari birla hazrati
Sohibqirong’a va amir Xizr Basuriyg’a lohiq bo’ldilar.
Vaqteki Tug’luq Temurxon Movarounnahrning viloyatig’a ikkinchi
marotaba bormoqni ixtiyor qildi. Haddin // fuzun lashkar jam’ qilib, jumodiul
avvalda, tarixg’a yetti yuz oltmish ikki, uy yili edi. Tavajjuhning yuzini ul
daryog’a qo’ydilar. Vaqteki Xo’jandga yetdilar, amir Boyazid Jaloyir va Amir
Bayon Sulduzlar itoat qilib, peshvoz oldilarig’a keldilar. Va amir Hoji Barlos
avvalki navbatda muholifatchilik qilib edi. Tavakkal qilib xonning oldiga bordi. Bu
asnoda on amir Boyazidg’a buyurdilarki, muni to’tib o’ltiringlar. Amir Barlos
qochmoqlikni ixtiyor qildi va yuzin Kesh viloyatig’a qo’ydi. O’z tobelaridin
ba’zilarini Jayhun suyidin o’tkazdi. Jetaning sipohlari jam’i kasir bila amir
Hojining orqasidin quvlab keldilar va jang qilishib Jug’om Barlos o’ldi. Va Amir
Hoji qochib Xuroson tarafiga yuz keltirdi. Vaqteki Xaroshaga yetdiki, ul bir
kentdir, Juvayin shahrida viloyati Sabzdin jam’e yomonxalqlar u yerda yig’ilishib,
oldini tusib tutub o’lturdi. Xurosonni fath qilg’ondin keyin Sohibqiron
16
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izo B. 67.

Ketistonning intiqomlarini talab qilgay. Jamoalareki ularning tig’i birla o’lib
edilar, So’rg’ol degan kentga, Amir Hojining vorislarining porai kentidin edi, ul
yerlar ularning borkash va korgo’zarlaridindur. Jetaning umarolaridin amir
Hamidki aning aymog’i kurlakut edi. O’z asrilarida kamoli aql va farosatning
ziyodaligida ilg’ong’an edi. Xonning oldida ham har nimaki desalar ma’qul tushar
erdi. Ushbu holatda hazrati Sohibqironning ulug’liklari va pokizaliklarini xonga
arz qildi. Va viloyatning bobida meros hasabi birla hazrati
Sohibqironga // taalluqlari bor edi. Amon talab qildi. Xon aning so’zini rizo qilog’i
birla angladi. Elchi buyurdilarki, hazrati Sohibqironni chorlab kelgay. Vaqteki
Sohibqiron ishorat hasabi birla xonning oldig’a keldi, xon bularning qadam
kelturganlariga turluk - turluk navozishlar bilan ikrom qildi. Iyolati viloyati Kesh
va tumanki merosi erdi, tobelari birla ehson qilib berdilar. Va xon shul zimistonda
Amir Husaynning azmi razmini jazm qilib, aning tarafig’a yuz kelturdi. Amir
Husayn ham lashkar tortib, Vaxsh suyi labig’a keldi. Va ul yerda lashkarlarni
turg’uzdi. Vaqteki xon Darbandi Oxanin degan yer din o’tib ul yerga yetdi, ikki
tarafning sipohlarini birbirlari kurishib, saf to’zdilar. Kayxusrav Xuttaloni o’z
tobelari birla Amir Husayndin yuz o’qurib safni vayron qilib xonning lashkariga
ulandi. Amir Husayn bu holni ko’rub qochmoqlikg’a yuz qo’ydi. Xon aning
orqasidin ravon bo’ldi. Jayhundin o’tib to Qunduzga keldi. 17
Amir Husaynning
lashkarlari el bo’ldi. U mavzuning xalqini to Hindukushning dobonigacha g’orat
qildilar. Va qish yozni shul atroflarda o’tkazdilar. Vaqteki xon Ponir degan yerga
kelib, Samarqand tarafiga yuz kelturdilar. Yo’lda buyurdilarki, to Amir Bayon
Suldo’zniki yasokg’a yetkurgay. Vaqteki Samarqandom yetdilar,
Movarounnahrning hamma mamlakati aning taxti tasarrufog’a kirgan edi. Hamma
umaro va hokimlari komu nokom boshlarini farmonning xatiga // ko’yg’on edilar.
Bir guruh xalq ularning yomon ishlaridin andisha qulur erdilar. Amir Bayon
Suldo’zni yasoqa olib keldi. Ba’zi o’bdon xalqlarg’a iltifotlar qilib o’z o’g’lonlari
Ilyos Xojani ul diyorning hokimligig’a qo’ydilar. Jetaning lashkarlaridin va ulur
umarolaridin hammasidin muqaddamroqiBekchik edi. Aning mulozimatiga
17
Mirzo Muhammad Hhlar va ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. –

muzdlar berib hazrati Sohibqironni sinf-sinf tarbiyatlar, turluk-turluk
mehribonliklar qilib o’g’lonlari Ilyos Xojaning oldida qo’ydi. Vaqteki
Sohibqironning ahvol va avzo’laridin ulug’lug’ va pokizaliq asarini mushohada
qilib, ul mamlakatning zabt ishlarini anga tofshurdilar va o’zlari homkorliq birla
podshohdiq karorgohga yondi 18
.
Xon Movarounnahr diyoridin yonib Jetaning xalqining peshqadamligini
Amir Bekchikga taslim qilib ul mamlakatlarning xalqining maslahatlarini
Sohibqironning yaxshi tadbirig’a topshurub yondilar. Amir Bekchik xonning
amirlaricha yurmay zulm ishlarini Tula qilib, gumrohlik va dushmanlikka qadam
qo’ydi. Hazrati Sohibqiron buni ko’rib bildilarki, xonning yorlig’ini buzib,
mamlakatning xoli bo’zuqluqg’a anjom topdi. Ul diyorda turmoqlig’ni hub
ko’rmay, Amir Husaynni istamaklikka jazm qildi. Va qochmorlikg’a yuz qo’ydi.
Vaqteki Amir Husayndin hech xabar zohir emas edi, aning holini justujo’ kilmoq
uchun yuzini biyobon tarafiga qo’ydi. Filjumla, bu axvol mazkur mo’g’uliylar
tillarida bor ediki, to Samarqandg’acha Tug’luq Temurxonning tahti tasarrufida der
edilar. Bo’ndin ziyoda hech ahvol ma’lum emas edi. Va Amir Bulojiki ilgari
Tug’luq Temurxonni xon qilishda mazkur bo’lib edi. Amir Buloji uchun xondin bir
nishon va yorliq voqea bo’lib ekan ushbu jihatdinki, ilgari Chingizxon Amir
Bulojining ota-bobosig’a va bergan ekan. Bular o’tib ul nishon meros tariqasi birla
faqirning xonadonlariga qolg’on edi. Qunduzda mo’g’uliy iborati birla futulgan,
maqsad ulki mo’g’uliy ul nishonning hujjati birla to Qunduzgacha xonning
tasarrufida der erdilar. Va «Zafarnomaning taxriridin shundoq ma’lum buladurki,
tarixqa yetti yuz oltmish to’rtda xon vafot bo’libdur. Mo’g’uliylar tillarida munlok
zikr bo’libdurki, xon o’n olti yoshqa kirganda qolmoqdin Amir Buloji kelturubdur.
Andoqki mazkur bo’lub edi va o’n sakkiz yoshg’a kirganda xon bo’libdir. Yigirma
to’rt yoshga kirganda musulmon bo’lib, o’ttiz to’rt yoshga kirganda vafot
bo’libdur. Xon vujudg’a kelganda tarixqa yetti yuz o’ttiz ekanduk.
Vaqteki bular Qunduz tarafiga azm qildilar, ul diyorning haloyiklarini yig’ib
andin Badaxshonga yuz qo’ydilar. Vaqteki Tolixong’a yetdilar, Badaxshon
18
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil,B. 70.

podshohlari maslahat birla bularning istiqbollariga chiqdilar. Vahshat va
muholifatning hammasi ko’tarilib ketdi. Ul yer din Arhang tarafiga yondilar.
Andin o’tub Moli saroy degan yerga yurub Xattalon tarafiga yuz kelturub, cho’lga
kirib, cho’ldin o’tub, Dashti Kulak degan yerga chodir tikdilar. Bu yerda tabiatlari
orom olmoqliqg’a mayl qildi. Ondin keyin hazrati Sohibqiron istirohat qilmoklikga
iginlarini solib va utuklarini tortib edilar, Amir Husayn Sobhibqironni charlab
kelgali kishi buyrudi. Vaqteki Amir Husayn tarafiga ravon bo’lib kelib majlisga
kirdilar. Hozirlardin Fo’lod bo’g’a va Sherbahrom bor ekan. Amir Husayn Hazrati
Sohibqironga Sherbahromning shikoyatini ibtido qildi. Shundoq vaqtdaki
dushmandin xalos bo’lib o’z diyorimizga azm kiloli desam, judolikni istab vafovu
muruvvat yo’liga mangroli unamaydur. Sohibqiron anga nechand nasihatlarni
qildilar. Sarzanish va malomatlar qildi. Ammo aning javobi, misra’: «Man
eshitmayman kishining so’zin» ushbu misra’ mazmunig’a borliq edi. Amir Husayn
harchand ul Sherbahromga qattiq g’azablar qildi, vaqtning taqozosig’a boqib bu
ishga sabr qildilar.
Oxirul amr Sherbahrom Tolixon tarafiga ravon bo’ldi. Ushbu holda // bu
xabarni anglag’on erdiki, Tug’luq Sulduz va Kayxusrav Jetaning lashkarlariga
bosh bo’lib, Jetaning umarolarining to’lasi birla ilgari kelibdurmish.
Hazrati Sohibqiron amir Muso va amir Muayyad arlot va Uchqora
bahodirlarni ming besh yuz otliq kishi bilaki, biri ming kishiga tegadurg’on
bo’lgay, Toshko’pruk boshida dushman lashkari birla barobar tuxtattilar. Bu besh
yuz kishini guyoki ko’zlariga surmai bilur edilar, suv yuqorisidin maydon tarafiga
yuz kelturub nisf kechada ravvoslik bila suvdin o’tib tog’ tarafiga yurdilar.
Tonglasi otlarining izidan qoravulchilarg’a ma’lum bo’ldiki, lashkar suvdan
o’tubdur deb. Bu sababdin ularga ham dag’dag’a paydo bo’ldi. Vaqteki yana kecha
bo’ldi, «Jahon boshga kelturdi kuhli yazid». Hazrati Sohibqironi kishvar kushoy,
aduvbandi mushkin kaminag’a buyurdiki, ikingiz tog’lar ustiga tula o’t yoqinglar
deb. Muholifat lashkari buni ko’rib, qo’rqunch va vaxshat g’olib bo’ldi. Bu yerda
turolmay o’z joyidin qo’zg’alib iztirob birla qochishga turdi. Va yonmish tarafig’a

yuz qo’ydi. Parvardigori olamning inoyati birla shundoqki bir otliqning barobarida
o’n jangjuy tixzan, nayzago’zorlari bor erdi. Jangu mashaqqat tortmay qo’g’ladi.
Ajabo ul kimarsag’aki, Parvardigori olamning inoyati joriy va yovarlik kilsa kishi
anga barobarlik qilolg’ay va kimarsani Xudo azizu arjumand qilsa, anga badhohlik
kilsa, ul kishining baxti yonib, jahonda xorluq bo’lgay 19
.
Vaqteki Sohibqironning ulug’luq va balandlik martabasi tahaqquqi topdi,
yana ikki ming kishi birla ilgari yurub Keshning qal’asiga yetdilar. Keshning xalqi
va atrofidagi odamlari favj-favj, guruh-guruh kelib Sohibqironning istiqbolig’a
keldilar. Sohibqiron ikki ming kishiki o’zlari birla hamroh kelturub erdilar,
buningdin uch yuz kishini ilg’or olib yo’lg’a ravon bo’ldilar.
Va o’zgalarni shul yer da turmoqlikg’a xukm qildilar. U uch yuz otlikdin
ikki yuz kishini amir So’laymon barlos va amir Joku barlos va Bahrom Jaloyir va
amir Jaloliddin barlos va amir Sayfiddin va Yo’ltemur birla Kesh tarafig’a
yurguzub buyurdilarki, to’rt kushin bo’lgay, har otliq ikki bog’ shoxni mahkam
qilib, otni ikkala yonidin ossin, to g’uborlar o’rlag’ay va ziyoda tug’lar qo’pg’ay.
Agar ul yerlarda qarovulchilar bo’lsa, qochqaylar. Bular buyrug’onlaridek ishni
bajo kelturdilar. Va tadbir- taqdirg’a muvofiq tushdi.
Vaqtiki Keshning qarovuliga // yaqin keldilar, Jetaning sipohlari ul g’ubordin
qo’rqub, ular Kesh shahrig’a kirib, ul shahrning zabtig’a mashg’ul bo’ldilar.
Ajabo, Xudoning lutfu inoyati podshohliq arkonining ulug’liki borasida goxe o’t
yondurmoqlikdin lashkarlarini sindirur, gohe bir g’ubor qo’zg’amoqliqdin diyorini
musaxxar qildirur.
«Chashmi bad bo’lgay yiroq, mundoq balandlik bo’lmagay.» Shul vaqtda
Ilyos Xojaxonning iqomat qiladurg’on yeri Tosharig’i ediki, Keshg’a to’rt farsang
yerdur. Umaro va a’yonlari va akobiru sipohlarining to’laligi xaddin beshumor
erdi. Ul vaqtda Tug’luq Temurxon xonlik taxti qarorgohidin o’tgan erdi. Ulug’
Tug’temur va amir Hamidlar Ilyos Xojaxonni o’z yurtig’a olib borg’ali kelgan
erdi, toki otasining o’rnida o’lturub zabti mamlakat qilg’ay. Va hazrati Sohibqiron
yuz otliq birla kechalab yurib, Xarrozg’a keldi.
19
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izo B. 72.

Vaqteki qunduz bo’lib edi, xaloyiqlar harakatg’a keldilar. Hazrati
Sohibqironning yetib kelganlaridin xabar topib, ostonasining zaminbo’sliqig’a
iztirob ayladilar. Sohibqiron Xarroz va Keshning hamma sipohlariga hukm
qildilarki, Xoja Soliriyni jandovul qilib lashkarlari birla Chigrolik tarafiga ravon
bo’ldilar. U yerga yetib tushdilar. Shayx Muhammadki, Sulduzning o’g’li, yetti
kushin lashkar bilan Sohibqironga ulandi. Shul yer da yetti kun to’xtadilar. Amir
Husayn va sipohlar va anchaki Sohibqiron qal’ada qo’yg’on edi, barchalari yetib
keldi. Va SherBahromki Dashti Ko’lakda judo bo’lib, andin o’z eliga borg’on edi.
Xatlon lashkarlari birla qirq uch kundan keyin shul yerda bo’larga qo’shildilar.
Amir Husayn va Sohibqiron jam’i lashkarlari birla ul yerdin ko’chib, // Xarrozra
keldilar. Ul yerda Xoja Shamsiddin navvarallohu marqadahuning mozori
mutabarrukalariga kirib, ul bo’zrukning ruhi poklaridin madad va istionat talab
qilib, ittifoqning girihini ahdu paymon rishtasi birla maxkam ayladilar 20
. Ilgargidek
do’stluqni qaviy qildilar. Amir Husayn va hazrati Sohibqiron haq subhanahu
taolog’a shukru sitoish ado qilg’ondin keyin Jetaning lashkarlarining uzasiga
otlandilar. Hamma umaro va sipohlariga azmi sharoitlarini orasta qilib tartib
berdilar. Amir Husayn ung qo’lg’a oroyish berib, barqpaykar alamlarini tikdi.
Hazrati Sohibqiron jang vaqtlarida hamma taran edi. Chap tarafga nusrat
alamlarini tikdi. Ushbu tariqa birla saflarini rost qilib ravon bo’ldilar. Va dushman
lashkari Tosharig’ida edi. Ushbu asnoda ikki cherik yaqin kelib bu tarafdin Ilyos
Xoja va amir Hamid va ung tarafdin amir Tuqtemur va Amir Bekchik ulur
haybatlar bila oyin bog’ladi va ikkala tarafdin lashkar yasol qilib maydon ichiga
kirdilar 21
.
Kaba Matin degan yerda ikkala tarafning sipohlari bir-birlariga tegib faryod
va na’ralari gardung’a yetti. Hazrati Sohibqirondin lashkari muholifning
qarovulchilarining to’larog’i kiyna tutar erdi. Bahodirluq markabini jangning
maydonig’a sekrittilar. Vaqteki jangning daryosining mavji talotumga keldi,
bashorati g’aybiydin hazrati Sohibqiron va sipohu pahlavonlar fathu zafar topib,
20
Rustamova.M “Tarixi Rashidiy” asari tahlili, 2016.30-bet.
21
Aydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izo B. 73.

ozgina lashkar birla muholiflar lashkarini yaproqdek titratib, yomg’urdek
taraftaraflarga parokanda qildilar. Ilyos Xoja va Amir Bekchik va Iskandar o’g’lan
va amir Hamid va amir Yusuf Xoja bularni tutub edi. Ammo Bekchik vafodorlikiki
turklar orasida xong’a qilib edi, tanudilar va bu jihatdin sipohlarning ulug’lari
xabar topg’uncha ani otlanturub xalos qildilar. O’zgasi tupunlar qaydig’a giriftor
bo’ldi. Shul kecha Sohibqiron shabgirliq qilib, to Bom suyig’acha surdilar. Shul
yerda necha dushmanlarning yo’lini tusub tularoqini o’lturdilar. Va amir Joku amir
Sayfuddin farmon taqozosi birla Samarqandg’a ravon bo’ldi. Va bu fathi arjumand
tarixqa yetti yuz oltmish besh boliq yili erdi, Hazrati Sohibqironning himmatlari
har ishda baland erdi. To har ishni murod orzusig’a yetkurmaguncha orom olmas
erdi. Amir Husaynni Sherbahrom bila ilg’or qilib dushmanning orqasidin ravon
qildi. Xo’jand suyidin o’tib, Toshkandga tushub daf’i malol uchun necha kun anda
yotdilar.
Hozrati Sohibqiron va Amir Husayn har birlari bir joyda edilarki, andaq
kasal oriz bo’lib, fot fursatda yana sihatga mubaddal bo’ldi. Va Hazrati Sohibqiron
yonishning kasdida Xo’jandning suyidin o’ttilar. Va shikor kasdida lashkarlarga
tartib berdilar.
Va Amir Husayn ham Dizaq bulbul shikor degan yerga kelib, bular ham
shikor qildilar. «Vaqtni g’animat bil, ul qadar bulol-g’aysen». Va nechand kunni
ishrat va komronliq birla o’tkardilar. U yer din yurub Samarqand tarafiga keldilar.
Va ul firdavs sifat manzilga qadamlari shavkatidin shodliq va afzoliq yetti. Ul
diyorning haloyiqlari umid ko’zini shikastalik birla yo’l berib edi, ularga
mehribonliq va navozishlar qildi.
Vaqteki Movarounnahrning mamlakati Turkiston tobelari birla Jetaning
qavmining g’olibligidin xalos bulushub, umarolarning ulug’lari va akobirlari
birbirining hukumatig’a farmonbardorliq qilmadilar. Har bir qabilalar beparvoliq
qilib, bir kishiga boshini tuban kilmadi. Ushbu odatlari joriy bo’lib, mamlakatlar
fasodaa anjom topdi. Har mamlakatdaki voliy bo’lsa, ul mamlakatning hamma

xalqi ul voliyning amru nahiy farmon-bardorlikini o’ziga vojib sanag’ay va aning
hukmidin hech vajhda tajovo’zni ravo to’tmag’ay.
Binoni shumg’a qo’yub Amir Xusayn va hazrati Sohibqiron bir-birlari bila
kengashib, maslahatni shunga qaror berdilarki, Chig’atoyxonning naslidin birini
xon ko’targaymiz va ul ishni ado qilmoq uchun ta’rixqa yetti yuz oltmish beshda
(1363-1364) jami’ umaro va akobirlar jam’ bo’lib kengashib, podsholiq
maslahatida va mamlakatning mushqo’l ishlarining kifoyatlarida so’zlar qilishib,
hammalarining ra’yi shunga qaror topdiki, Kobilshoh o’g’lan Durjining o’g’li ul
Elchikdining o’g’li ul Duvoxonning o’g’lidurki, bular dunyoning bevafoliq va
kajraftorliq vahmidin o’zlarini faqir tutub darvishlikni ihtiyor qilib edi. Ammo bu
umaro va akobirlarning maslahati Kobilshoxni xonliq taxtida o’turguzgaylar va bu
mamlakatlarning muhimlari saranjom topg’ay. 22
Shul zimistonda Amir Husayn va Sohibqiron har birlari o’z davlat va
komronliklari qarorgohida orom topdilar. Ishlari va ahvollari joriy bo’lib, umid va
amonliq muvofiqati birla iqbolu davlatlari molomol bo’ldi.
22
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 38

2.3. Shayboniylar to’g’risida yozma ma’lumotlar
Shohibekxon itoat do’stlug’ini sarkashlikning dabdabasi birla taqobul qilib,
muxolifatning tablini oshkoro so’qdi. Bu holning orasida xonning bejur’atligidin
Sulton Ahmad Tanbal degan Mirzo Umar Shayxning hizmatkorlaridin edi, agarchi
aning asli mo’g’ul umarolaridin bo’lsamu. Andijon mulkiga fitnaboshi shul bo’ldi.
Hamma tarafdagi podshohlarning saltanatiga muholifatning o’qini otti, ani daf’
qilmoq uchun ikkala xon bordilar. Toshkandga Sulton Mahmudxonning o’g’li
Sulton Muhammad sultonni lashkari jarror birla xiylagar dushmanlarning
barobarida qo’yib edi, mening dodamni ham Shohibekxonning barobarida
O’ratepada quyib edi, tasavvur qildiki bu ikki lashkarning orasidin o’tmagay,
vaholanki, ul bul vaqtni vanimat sanadi. Men hargiz bu ikki xonni mundoq oz
lashkar birla topolmasman deb Samarqanddin o’z lashkari birla Farg’onaga yurub
kelib, O’ratepaning boshiga yetti. Bu xalq gumon qildiki bizni qabamoq uchun
keldi bo’lgay, deb o’z ishiga mashqul bo’ldilar. Ular namozi digar vaqtida
shaharga yaqin kelib tushti. // Andin keyin kun o’ltirub kech bo’ldi. Tonglasi
shahar xalqi gumon qildilarki bular kayon kettilar ekin, keyin bildilarki Farg’onaga
ketibdur. Bir-bir arqa kishi yubordilarki, ularning kelmakidin xonga xabar
bergay. 23
Andin keyin xabarga borgan kishilarning har ikkalasi yetib keldi,
Toshkand va O’ratepaning lashkariga harakat qilguncha fursat qolmadi. Bu
xonlarga o’n besh ming kishi hamroh bor erdi. Sabab ul erdiki avvalki yilida
Tanbalning tufasiga borib, ularga barham beriblarda quvvat va shavkat qolmab edi.
Tahqiq bildilarki, qarorni o’z ixtiyori birla qo’yub Bobur podshohga hamroh qilib
berib erdiki, qarordin keyin podshohni otasining taxtiga ulturg’uzub yong’ay. Va
xonlar xano’z Andijonga yetmab edi, ul mahkam qal’alarning bir pastroq qal’asini
Tanbalning birodari Shayx Boyazid mazdsam qilib oxir itoatning so’zini aytib edi.
Ushbu jihatdin ul qal’aga yaqin borib to’xtab to’rdilar. Shohibekxon o’ttiz ming
kishi birla yetib keldi. Kuchum sulton va Suyinchik sulton va Jonibek sulton
23
Samandarova N. “Tarixi Rashidiy” asari tarixiy manba sifatida/ Innavatsion in technology and science
education 2023. 796-bet

qotorlik necha kishi ikkala tarafdin saf orasta qilib jangga kirdilar. Vaqteki
muholiflarning lashkari to’la uchun xonlarga shikastlik yetib edi 24
. Xonlarning
otlari qordin qolib har ikkalasi tuxtab turdilar. Va Boburshoh Farg’onaning janub
tarafidagi to’gqa ketti. Shohibekxon o’ziga tamanno qilib Toshkandni tasarruf qilib
xonlarga minnat qildi. Sizlarning madad va yori bermakinglar birla kelib g’olib
bo’lib sizlarni va yurtunglarni oldim. Sizlarni o’lturmay qo’ydum, deb xonlarni
dorug’alarga to’tturdi. Amaldorlardin // hokim bo’lg’onlarga qattiq azoblar qilmoq
lozim edi, bu asnoda Xoja Karim al Nafsning rahmi kelub dorug’alarning
qo’llaridin xalos qilib, o’z uyiga olib bordi. Bularga nav’i-nav’i iltifot ko’rsatib
anchaki karimlikni ularning jonlariga qo’yub, xalos qilib oldilar. Alqissa bu
xabarni Sulton Mahmud anglab ancha ahli ayollardin va mo’g’ullardin bor edi,
Mo’g’ulistonra olib yurdi. Xonlarning giriftor vaqtida Shohbekxon ayttiki bu
nisbat birla bo’lmas, munga yana uch nisbat lozim, deb kichik hamshirasi Sulton
Davlat xonimni, Yunusxonning farzandlarining qatoriga zikr qilinib edi, ani o’g’li
Temur sultonga aqli nikoh qilib berdilar. Qolg’on ikki qizining birini Jonibek
sultonga berdilar yana birini, o’ziga nisbat qilg’on Oyisha sulton xonim edi, ular
Mo’g’ul xonim laqab birla mashhuradur, yana biri Jonibek sulton Qutluq xonimni
oldilar. Bu zamonigacha ularning farzandlari bordurki, Movarounnahrda
podshohlikga mashg’ul bo’ldilar. Vaqteki xonlar Mo’g’uliston shahiga yettilar,
xon o’zlari kichik edilar, kasal oriz bo’lib olami foniydin olami boqiyga rihlat
qildilar. Bu voqeada tarixqa to’qqiz yuz to’qqiz unchi yilining (1503-1504) oxirida
edi.
Ularning bobolari Shayxul islomdir, ularga yoru madadkordir. Ular o’z
vaqtlarida to’la ulug’ kishi erdi. Nav’i fazilatlar birla orasta edi. Eshitib erdimki,
kasal kunlarida xoli vaqtda arz qildimki: Shohibekxon sizlarning taomlaringa bir
narsa qo’shib bergan bo’lgay. Aytdi: - ori, Shohibekxon mang’o zaxar beribdur.
Bu zahar qaysi martabaga yetkuzur ekin, // bizlar birodarchilikdan xalos bo’ldiki
bu ikki maraz mizojga g’olib keldi. Agar bu zaxardin taryoq «bo’lsa edi, foyda
24
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 225.

qulur erdi, - dedi. Sulton Ahmadxonning o’n sakkiz o’g’li bor erdi. Hammadin
cho’ngi Mansurxondur. Tarixga to’qqizi yuz to’qqizunchi yilidin boshlab to’qqiz
yuz yetmish yilgacha – (1503-1563) otalarining o’rniga podshoh, bo’ldilar. Aning
vogasiga taalluq topadurg’on so’zlar mazkur bo’ldi.
Ikkinchisi Iskandar sultondur, andaq zamondin keyin vafot bo’ldi.
Uchunchisi Sulton Saidxondur. Xudo xohlasa bundin keyin zikr qilinur.
To’rtunchisi Babojoq sulton, o’z vaqtining ulug’idur. Mansurxonning hizmatida
bo’ldi. Beshinchisi Shoh ayx Muhammad sultondur, bir marotaba yer tebraganda
bolajasi bilan tom bosib o’ldi. Oltinchisi Eshon Sulton
Xalil Sultondur ularning ba’zisi axvoloti Sulton Saidxonning zikrida mazkur
bo’ldi. Yettinchi o’g’li Emin Xoja sulton, ularning ba’zi axvoloti Sulton
Saidxonning zikrlarida mazkur bo’ldi. Sakkizinchisi Chin Temur sultondur, necha
muddat Manyaonning hizmatida bo’lib, oxirlarida Sulton Saidxonning hizmatiga
keldi. Bularni Mansurxon chorlab yana hizmatlariga qochib Hindistonga bordilar.
Bobur podshohning hizmatlariga qancha tuxfalar birla peshkash qildilar. Podshoh,
beg’araz izzat-hurmatlar qilib rioyalar qildi. Oxir Chin Temur ishol kasali bo’lib,
shuning birlan vafot bo’ldi.
To’qqizinchisi Temur sultondur, bular o’zidek birodar - bu ikkisining
orasida tanglik bo’lib, Qayroq tarafiga ketib u yerdin kazoqqa bordilar. Andin
Buxoroga Ubaydullaxonning hizmatiga borib, u yerdin qochib
Boburshoxning hizmatiga u boobruy boizzat birla Hindistonda bo’ldilar.
Uchunchisi To’hta Bug’o sultondur, bular ham Hindistonda vafot bo’ldilar.golgan
sakkiz o’g’li har qaysilari kichiklikda vafot bo’lib erdi. Va to’rt qizlari bor ekan,
avvalgisi La’lshod xonim, onasi Ummu Valaddur. Bularni Amir Jabborberdining
o’g’li Muhammad Emin mirzoga nisbat qilib berdilarki, dug’lot xalqlaridindur.
Ularning sardori Olachaxon ulusbegi erdi. Ularga taalluqi bor. Ikkinchi qizlari
Mohim xonim, bularni Uyak Sultonning o’g’li Bobuyalashxonga berib edilar.
Uchunchi qizini bu kaminaga nisbat qilib berib edilar. To’rtinchi qizlari Xadicha
sulton xonimdur. Sulton Ahmadxon o’lgandin keyin Mirzo Abobakr. aning qissasi

Sulton Saidxonning zikrlarida mazkur bo’lur. Ular Olachaxonning poytaxti
Oqsuga keldilar. Bularni ubdon to’tti. O’z o’g’li Jahongir mirzoga berdi. Ular
o’lgandin keyin Sulton Mahmudxonning nabirasi Shoh Muhammad sultonga berdi.
Bularning axvolotlarini zikr qilinur, inshoolloh 25
.
Vaqteki Olachaxon olamdin bordi, Sulton Mahmudxon Olachaxonning tobe
xalqlarini to sarhadi Xitoy, Koshqar va Turfon va Cholish va Kucho va Oqsu va
Uchgacha birodarining farzandlariga topshurub berdi, o’ziga tobe xalqlar birla
Mo’g’ulistonga borib, besh yil anda bo’ldi. Hech muhimi tamomig’a yetmadi. Ul
arozillariki besh kunluk xonning davlatxohlikini keyinga solib xonning dimog’iga
parishonliq yetkazdi. Shohbekxon ularga ayttilarki, sizlarni rioya qilsa nihoyati hur
agar rioya qilmasa, bir gushaga borib gushanishinlik qilursizlar. Ammim
tag’ammadallohu birufronihi aytibdurlarki, bir kuni Oqsuda Sulton
Mahmudxonning oldida Olachaxonning vafotidin keyin bir kishi, men hozir edim,
manga iltifot qilib aytdilarki, Oqsuning podshohliqidin Toshkandning lungisi
afzalmu, deb. Man aytdim: — Ore, afzaldur.
Bu so’zdin xon bag’oyat ranjida bo’ldi. Hosili kalom arozillar xonni
Fargonag’a olib keldi. Vaqteki bu xabar Shohibekxong’a yetti. Shu Rudkonda
o’langzordan bor edi, shul zamon yiborib edi aning kishisi kirib keldi va xon o’zi,
besh norasida farzandlari birla Xo’jandda muloqat bo’ldi. Bularning bolalari birla
Xo’jand daryosining labida shahodat topg’onining zikrini, ularning axvollarining
zikrini mundin keyin bayon qilinur. Sulton Mahmudxonning besh farzandlari o’zi
birla shahodat toptilar. Cho’ng o’g’li Sulton Muhammad sulton, vaqteki xon
Mo’g’uliston shaxridin Shohibekxonning rioya umidi birla borib edilar, Sulton
Muhammad sulton onchunon otalarini man’ qildilar, otalari unamadi, o’zi ayrilib
Mo’g’ulistonda qoldi. Ularg’a ham voqe bo’lg’an ishlarni asli tarixda zikr qilinur,
inshoolloh. Oxirul amr Mo’g’ulistonda turg’oli bo’lmay, nochor Dashti Qipchokq
tarafidagi Burunduq va Qosimxonning oldig’a ravon bo’ldilar, ushbu umid birlaki
Shohibekxon // Sulton Mahmudxonni rioya qilur. Ular yo’lini g’alat qilib
25
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 227.

Toshkandga yetib qoldilar va o’zbek ularni otalarig’a yetkurdilar. Ulardin bir
o’g’ul qoldi. Oti Shomuhammad sultondur. Ularning ahvollarini xonning
tazkiralarining zimnida bayon qilinur.
Vaqteki xonlar Shohibekxonning ko’liga giriftor bo’ldi, otam O’ratepada
qoldi. Shohibekxon orada kelib edi, otamning xonlar birla ko’rishmakligi mushqul
bo’lib, nochor Qorateginga keldilar. Shul zamonada Qunduz, Badaxshonda
Xusravshoh degan. Abu Saidxonning o’g’li Mirzo Sulton Mahmudning
xalqlarining biri edi. Mirzo Sulton Mahmud o’lgandin keyin o’g’li Sulton Mas’ud
mirzoni ko’ngli to’rti. Vaqteki Sulton Mahmud mirzoning o’g’li Boysung’ur Mirzo
Samarqandin qochib edi, orqasidin Xusravshoh kishi yuborib, pushaymon va
nadomat bulg’onini izhor qilib, arzadosht to’ttiki, anchaki voqea bo’lib edi, o’z
ko’rkunchidin bo’lib edi. Zeroki Sulton Mahmud mirzo uladurg’on xalqning
qatorida edi. Holo ul bandaning muloqot bo’lmoqligi birla aning davlatining rivoji
ancha zuxurga keldiki. qabih va yomon ishlar bu sabab birla ubdonliqqa mubaddal
bo’ldi. Shundoq vasvasa fireb berdiki, Boysung’ur mirzo ham firefta bo’ldi. Ul
Mirzoy Fozilni ro’zg’orining o’qi birla dorulfanodin dorulbaqoga rihlat qildilar.
Sulton Mahmudning tamomi
viloyatlarini o’zining tahti tasarrufiga kirgizdi. Anchaki ulug’likda g’urur kettiki,
kamoliyatda hech kishi barobarlik qilolmadi.
Otam Qorateginga ketti, Xusravshoh // kurishaman deganida Hisorga
kirdilar. Ular Chinor bog’ degan yerga oldilariga keldi, onchunon lutfu marhamat
qilib ayttiki, bu sizning qadami sharif kelturganingiz haq taoloning inoyatidur,
zeroki Shohibekxon bizning tufamizga yo’lib bo’lg’on vaqtidur. Zohiri ushbuki
Shohibekxonning bu tarafdin xotirlari diljam’ bo’lib qoldi. Mundin ilgari bizlar
o’zbek xalqi birlan jangu jadal qilgan emas, ularning kibru firebini bilmaymizki
nimadur. Har qavmning bir tarzi bor jang qilmoqda va tark qilmoqda, aning
uchunki har qavmening istilohi va avzoyi bo’lakdur. Har ishni o’z vaqtida boqib
qiladur. Har qavmning hol axvoloti osonliq birla bilgali bo’lmaydur. Aning
uchunki sizlarning oranglarda jang voqeasi va sulh o’tgan va zafaru qo’rqunchlar

ham bo’lg’on. Holo har narsa bilaki salohni bilsanglar bizga tayin qilinglar, biz
shunga amal qilamiz. Bizning ahli avlodimizni izhor qilmoqlik sizlarning
quvvatlaringizlar birla zohr bo’ladur. Buni Sulton Ahmad mirzoning qizi
Sultonbegim, bizning podshohzodamizdur, ularga qo’ysunlar, ishimizni qabul
qilgaylar. Ikki tarafning e’timodini izhor rimokni loyiq ko’rgaylar. Muningdin
xushvaqtliq va farahlik yuzlag’ay va bu nisbatni har nima baloki gungrav vaqtida
sig’durub ubdonliq birla qaror topib qoladur. Toshkand va O’ratepaning vayronu
harob bo’lmoqini to’laroki saraton vaqtida va mezonning vaqtida bo’lur. Bu
ahvolning orasida Shohibekxonning chopg’on xabari Xusravshohning jamiyatiga
anglanib tafriqa bo’lib // har biri o’z uyiga yo’llandi. Uyi yuqlar tog’ tarafiga
qochishdilar. Kishi-kishidin xabar topmadi. Vaqtiki Xusravshohning xalqiga
parishonliq yetib edi, mening domu- Qorateginga qochib borib anda qaror oldi.
Qorateginning kishi andoqi hamisha qor yog’ib to’radur. Dodam borgan mahalda
andoq qor yog’diki, uyida va har yerda ultirganlar, yana bo’lak yerga chiqishga
majol bo’lmadi. Shohobekxon Xusravshohi tutub olol biz bilan barobarlik
qilomdur yo qololmamdur, deb imtihonga turdi. Kelgan vaqtda onchunon a’roz
qildiki, har narsani o’lja tushib edi, olib qochdi, bildiki yana keladur. Yig’ilg’on
chibinni quyrug’ong’a o’xshash bu qish Xurosonlikdi ham imtihon qilmoqni
xohladi.
Ushbu olg’on o’lja mol bilan Balx tarafiga ketti, ul holda Sulton Qo’lunchoq
Balxning hokimi edi. Sulton Husayn mirzoning Badi o’z zamonning o’lturganidin
keyin hokim bo’lub edi. Qabog’ali buyurdi. Ushbu qish qaboq birla o’tti. har
qancha Xuroson lashkar xalqi lashkar yig’ib tufasiga kelib Balxni xalos qilolmadi.
Ushbu Xusravshoh Xuroson xalqni onchunon imtihon kildiki, hech qaysisi teng
kelolmaydur. Ammo Vaqteki Shohibekxon Balxni qabog’ali mashg’ul bo’ldi,
Xusravshoxga ziyoda taarro’z kilmadi. Xalqini ham qilib, birla keldi. Paydarpay
Shohibekxon Balxga elchi yubordi. Ushbu vaqt maslahatni bildiki so’z yuborgay
ul ham, soz birla mol yubordi. Vaqteki Xusravshohga ushbu kish andaq hotirjam
dast berdi. Qorategindin xabar toptiki, qor to’la yog’ib hech qish harakat qilolmadi,

deb. O’zining bir tuqqoni Mirvalini yigirma ming kishi birla yubordi. Bularning
xotiri ul tarafdin emin bo’ldi. Yiroq-yaqinda ulturug’luq xalq lashkarning xabarini
angladi, darhol besh yuz kishi jam bo’lib yo’lni to’sdi. Qor ul tarikaliq erdiki
yo’ldan chiqishning ehtimoli yo’q erdi. Ikkala tarafdin piyoda bo’lib, jangga
mashg’ul bo’ldilar. Subh vaqtidin to shomgachalik jang bo’ldi. Oxirul amr bu
xalqlarga otg’oli o’q qolmadi, aning uchunki otg’on o’qlari qorg’a chumib ketti.
Dushman to’la edi, navbat birla kelib jang qildi. Har qavmning o’qi tugasa, yana
bir qavm kelib jang qilardilar. Bu tarafdagi qavmning o’qi tugab, qo’rqib qochdilar
va mening otamning umarolaridin nechand ko’ngullik xushroyilar o’q birla
kettilar. Dodam olti kishi birla Farg’ona tog’iga kettiki, kun chiqish tarafida
Koshqar va Andijonning orasida, shu tog’lar orasida, chiraq nom odamlar bor edi.
Chorpoy hayvonotlar ham to’la edi. Bu tarixdin keyin Mirzo Abobaqo andak
zamonda ularni tuxtatib edi, ammo Xusravshoh ularning hizmatidagilarni
Qunduzga chiqordilar. Bir yil umrini bu tarifa birla shunda o’tkazdi. Vaqteki
Shohibekxonning axvolotidin so’z bu yerga yettiki, muhtasar qilsoq so’zni
anglag’oni bo’lmas edi 26
.
Toshkanddin yonib, Samarqandda turmay, Balx shahrini qabog’oni mazkur
bo’lib edi. Vaqteki zimiston bo’lib edi, tarixga to’qqiz yuz to’qqiz edi, Balxni
qabab shunda yotti. Bahor vaqti bo’lib edi, Samarqandga keldi. Samarqandda bir-
ikki oy yurub, ondin Andijon tarafiga borishga ixtiyor qildi. Ul yiliki xonlarni
tutub edi, Tanbal Andijonga qaramadi, aning uchunki Toshkandni olmoqni muhim
bildi. Bovujudi shuning birla Shayx Boyazid Toshkandni fath qilishning oldida
betavakkuf oldiga chiqib edi, nihoyati davlat shoxluq zuriga keldi. Tanbal tarafidin
ham anchaki maslahat bor edi, // ularga ko’rsattiki, ushbu yil bular Toshkanddin
yondi. Vaqteki Toshkand va mo’g’ul tarafidin xotirjam bo’lib, hisorliq va
xurosonliklarni istadi, ularga ayttiki, avvalan Tanbal va Andijondin forig’ bo’ladi,
ondin Xusravshoxning shahoi Hisorga boraliki Xurosonni olmoqni muqaddimasi
ushbu bo’lgay. Vaqteki Marg’ilon Farg’ona shaharlarining mu’tabar shahar edi,
26
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 228-230.

anda borib Tanbal shu yerda turib, Farg’onaning qal’alarini qo’yib, Andijonni
obod qildilar. Vaqteki podshohga xabar yettiki, Shohibekxon o’z xalqlari birla
maslahat qildiki, podshoh batamom jamiyatlarini bir yerda qilibdur, emdi bizlarga
ish oson bo’libdur. Bu so’zdin filhol podshoh, sur’at birla bu tarafga yuzlandi, va
qaror berdilarki, ular o’z qal’alariga sulanur. Shohibekxon o’zi bir joyra sulanur va
yana Andijon atrofidagi salotin va umarolarni chopib olib shaharni buzub
odamlarni tutub olib yondilarki, yana bir yilga kelamiz deb borib edi, ajal anga
qo’ymay yaqosini tutti. Shundoqki Andijon qal’asidin chiqib xalqlarini sanab edi,
o’n mingdin to’la chiqdi. Vaqteki Shohibekxon yetti, lashkarning to’laligidin
ko’ziga to’fa tulab yondi, to qal’aga yetguncha tig’ zaxmi birla to’la yarador bo’ldi.
Tanbal o’z birodari birla shikast topib, Shahari Haridanda qaror topdiki, bu yil
aning viloyati harob bo’ldi, deb yondilar. Toki yana bir yilda muhimi oson bo’lur,
deb darhol o’zini yuqori oldi. Bir yilga qaror bergan kuni qirq kunga to’xtatti.
Vaqteki Shohibekxon ko’rdiki nechand kishi jon vaxmidin qurqub qo’rg’ong’a
sulanibdur, o’zi ishini mahkam to’tib shaharga sulamoqni qaviy bildi. Otam
Qarotegindin shikast topib kelib jirak birla bo’ldi. Hammadin ajabroq o’lki,
Shohibekxonning kelishining xabarini anglab turib aning kelishiga iloj qilmadi.
Buning daf’i uchun otam jirak qoshiga bordi, jirak birla ittifoq qildiki,
To’ruqshoron degan o’ng ko’rga mahkam bo’lib, edilar. Tanbal kelib uch
kungacha qattiq jang qildi, otamdin surab edim, ayttiki uch kungacha yuz xiyla
birla o’zumni saqlab kech bo’lg’onda onchunon fiqo qildimki, agar tongla jang
bo’lsa bizning holimiz nechuk bo’lur ekin. Aning uchunki ul kunlarda kishining
o’liktirigi birla kishining ishi yo’q. Vaqteki tong otti hayrat yuzlandi, yuqoridin
qaraladimki aning lashkari favj-favj sur’at birla yarar jabduq birla utub boradur.
Buni ko’rib manga to’la xushluq yuzlandi. Vaqteki uch kun yo’l yurdilar maslahati
nosavob chunki asl tarixda mazkurdur, Sulton Mahmudxonning rayiadi. Har
kishiki umarolardin ushbu sarhadda lashkar birla kam bo’lib erdilar, yonib
sarhadga tushti 27
.
27
Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va
ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.: O’zbekiston, 2011. – B. 231.

Xulosa qilib aytganda xonning lashkarlarini va otlang’oni Turkistonda
Shohibekxonga yetti, darhol tamaning quvvatini jiddu jahdning o’zang’usiga
qo’ydi, otlandi. O’zi Toshkandga chopib ketti. Mahmud sultonni, Sayromning
boshidagi,ilgariki kitoblarga bitilib ekan erdi, yo’lda xabar toptiki, xon yonubdur.
Darhol kishi yubordiki, eshitar erdim, xonning fidoiylari davlatning jilovini bu
bandai osiyning boshiga mehribon qilib berib edilar. Toshkandni saqlamoq uchun
va ahli ayoli uchun kelur erdim. Harchandki aning hayrida hech muholifat
bo’lmasamu, vaqteki xonning tushadurg’on xabarini angladim va yondim. Yonib
Turkistonga bordi. Ildom xabar olg’uchini Mahmud sultonning :orqasidin
yubordiki hech yerga mutariz bo’lmasun, yonsun deb va yondi. Ushbu xabar
kelishdin ilgari Sayrom holidir deb fikr qilib Sayromni chopti. Sayrom hokimi
Amir Ahmad edi.Itorchining podshohlaridin Tanbalning amaki edi, ammo
birodarzodasi mahobadning xilofida ulug’ hizmatlar Sulton Mahmudning
gardanida bor erdi. Mahmud sulton chiqishdin ilgari oldig’a chiqdi, shikast berib
Mahmud sultonni olib muqayyad bo’ldi. Va mo’g’ulni xonning dargohiga // olib
keldilar. Otamga kishi yubordiki otam bu holni o’ziga olib borib aning xunini
tiladi. Ulug’ iltifotlar birla anga ruhsat berib erdi. Maqsud bu jihatdin Mahmud
sultonning arosida otamning oshnoligi bor uchun Mahmud sulton birla hamroh
Qunduzga kelib, meni o’ziga qo’shib edi, uy, boqiy ahli ayolni Shahorisabzda
Shohibekxonning kishilariga berib Balxdin yong’onining bu yeri to bu
zamosg’acha mazkur bo’lib erdi. Bahor vaqti edi, zimistonning avvalida Xorazmga
bormoq bois bo’ldi. Otam Xurosonga qochib ketti. Bu mahalda Bobur
podshohning holi va Sulton Saidxonning holi agar taqriri kitobatga kelsamu,
so’zning xavosini birbiriga borlamoqdin yonib qoladur.

XULOSA
Mirzo Muhammad Haydarning «Tarixi Rashidiy» asari O’rta Osiyo,
Xuroson, Hindiston va Sharqiy Turkistonning XV asr oxirlari – XVI asr birinchi
yarmidagi tarixi, madaniy, etnik munosabatlarini o’rganishda o’rganishda muhim
manba hisoblanadi. Asarda o’sha davr madaniy-ma’naviy hayotiga oid
ma’lumotlar ham ko’p bo’lib, mashhur shoirlar, olimlar, san’atkorlar hayoti va
ijodi haqida g’oyat muhim ma’lumotlar keltirilgan. Shunisi diqqatga sazovorki,
Mirzo Muhammad Haydar bolalik paytidan boshlaboq o’sha davrning ko’pgina
mashhur kishilari bilan muloqot qilgan va ularning ba’zilariga shogird bo’lgan.
1541-1546 yillarda yozilgan «Tarixi Rashidiy» asari ikki jild (daftar)dan
iborat. Birinchi jildda Chig’atoy ulusi emirilgach, uning sharqiy viloyatlarida
tashkil topgan davlat – Mo’g’ulistonning qariyb ikki yuz yillik (1347-1546) tarixi
yoritilgan. Tug’luq Temurxon (1348-1363)dan to Abdurashidxon (1533-1560)
gacha bo’lgan davr tarixi yoritilgan. Chig’atoy avlodlariga mansub xonlarning
xayot faoliyati bir boshdan bayon etilgan. «Tarixi Rashidiy»da o’zidan oldin va
o’zi bilan bir davrda Markaziy Osiyoda o’tgan atoqli tarixchilar asarlaridan
foydalanilgan. Asarning birinchi daftari turli naql-rivoyatlar, shuningdek, Yoqut
Hamaviyning «Mujam ul-buldon», Juvayniyning «Tarixi Jahonkushoy»,
Rashididdinning «Jome ut-tavorix», Jamol Qarshiyning «Mulhaqot us-suroh»,
Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Mirzo Ulug’bekning «Tarixi arba’
ulus» va nihoyat Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla’ us-sa’dayn» kitoblaridagi
ma’lumotlar asosida yozilgan. Lekin, unda ham Markaziy Osiyoning XIV-XV
asrlardagi ijtimoiy-siyosiy hayotiga oid yangi, yuqoridagi manbalarda bo’lmagan
ma’lumotlar ko’p. Qolaversa, birinchi daftar Qoshg’ar, Qozog’iston, shuningdek,
Movarounnahr va Turkistonning XIV-XVI asr boshlaridagi siyosiy tarixini
mukammal qamrab olishi bilan qimmatlidir.
«Tarixi Rashidiy»da temuriylar sulolasi, boburiylar sulolasi, mo’g’ul xonlari
sulolasi, o’zbeklar sulolasining tarixiy manzarasi kitobxon ko’z o’ngida butun
kengligi va ko’pligi bilan namoyon bo’lsa, ayni paytda qozoq xonlari, safaviylar

sulolasi hamda qirg’iz biylari ham ma’lum ma’noda tarixchi nazaridan chetda
qolmagan.
Sohibqiron Amir Temur, Shohrux mirzo, Ulug’bek mirzo, Abusaid mirzo,
Husayn Boyqaro, Bobur mirzo, Humoyun mirzo, Komron mirzo faoliyatlari, jangu
jadallari tasviri bir yoqdan; Abulxayrxon, Shayboniyxon, Ubaydullohxonlar
ikkinchi tomondan va uchinchi tomondan mo’g’ul xonlari: Tug’luq Temurxon,
Yunusxon, Sulton Mahmudxon, Sulton Ahmadxon, Abobakr mirzo, Sulton
Saidxon, Abdurashidxon va nihoyat, to’rtinchi tomondan qozoq xonlari: Girayxon,
Qosimxon, Tohirxonlar, Bo’ydoshxon beshinchi tomondan, safaviylardan Shoh
Ismoil Safaviy, Shoh Tahmosplar silsilalari asar bo’ylab harakalanadi.
Mirzo Haydar «Tarixi Rashidiy»da mirzolar, xonlar, o’zbeklar va
qozoq hukmdorlariga doir voqealarni talqin qilar ekan, buyuk insonshunos sifatida
(bu sifat Boburga ham juda xos edi) har bir hukmdorning ma’naviy-axloqiy
olamini ham ochib berish payida bo’ladi. Muallif-adib bir necha xil ijtimoiy
siymolarni kitobxon ko’z o’ngida tizadi. Ulug’ maqsadli buyuk jahongir va
lashkarboshi hukmdorlar: Amir Temur, Tug’luq Temurxon, Abusaid mirzo;
ma’rifatli hukmdorlar – Mirzo Ulug’bek, Husayn Boyqaro, Yunusxon, Bobur
mirzo, Ubaydullohxon, Sulton Saidxonlarni bir tomondan, razil-shafqatsiz,
insofsiz, mutakabbir, yovuz xon, shoh va beklar: Abobakr mirzo, Mirzo Ali
Tog’ay, Kuchluk, Do’stmuhammadxon, Muhammadilarni ikkinchi tomondan
gavdalantiradi.
Darhaqiqat, Amir Temur buyuk jahongir sifatida Hindistondan
Turkiyagacha lashkar tortib ulkan bir mamlakat sohibi bo’lganidek, Abusaid mirzo
ham Sharqiy Turkistondan Kavkaz Qorabog’igacha cho’zilgan hududlarni o’z
zabtiga olib, Amir Temurning oyog’i tekkan erlarni yana bir mamlakat holiga
keltirishga tirishdi. Mo’g’ul xonlaridan Tug’luq Temurxon ham Chingiz davrida
Chig’atoyga mansub keng hududlarda o’z hokimiyatini tiklash uchun O’rta
Osiyoga bosqinchilik hujumlari uyushtirib turdi va bu mo’g’ullarning saltanati
soyasidan Amir Temur, Shohrux va Ulug’bek mirzolar davrida ham davlat

hujjatlari boshida falon xon nomi turardi. Chunonchi, Amir Temur farmonlari
«Suyurg’otmishxon yorlig’idin Temur Ko’ragon so’zum» deb boshlanadi. Keyingi
hukmdorlar ham ana shunday farmonlar yozdirishgan; o’zlarini xon ismidan keyin
keltirishgan. Bu noxush an’anaga Abusaid mirzogina chek qo’ydi.
«Tarixi Rashidiy»ning boshqa tarixiy asarlardan farq etuvchi xususiyati
shundaki, unda hukmdorlar tarixi talqini bilan uzviy ravishda turli davrlardagi
diniy shaxslar pir-murshidlarining ham o’ziga xos silsilalari faoliyati o’z aksini
topgandir.
Chingizxon tomonidan Qoraqurumga ko’chirilgan Mavlono Shujo’iddin
Mahmuddan boshlab, Tug’luq Temurxonni islomga keltirgan Mavlono
Arshadiddin, uning avlodidan Xoja Tojiddin, Xoja Muhammad Yusuflargacha bu
tarixiy asarda ma’lumotlar bor. Ularning eng mashhurlari Xoja Ubaydulloh Ahror
va Xoja Nuro bo’lib hisoblanadilar.
Xoja Ubaydullohning sodiq muridi – Xoja Nuro nafaqat diniy-ruhiy
jabhaning buyuk arbobi, ayni paytda o’z zamonining mislsiz hoziq tabibi ham
bo’lib hisoblanadi. Chunki u Sharq mamlakatlarining ilm-fan markazlarida bo’lib,
tibbiyot sohasining eng mo’’tabar ustozlaridan saboq olgan va birga xizmat ham
qilgan. Muhammad Haydar mirzo u kishining karomatu tabobati haqida juda
ko’tarinki ruhda fikr yuritadi.
Voqea-hodisalar talqinining izchilligi, muallifning og’zaki ishonarsiz
ma’lumotlarni asarga kiritmasligi, tarixiy arboblar shaxsiyatiga haqqoniy oqilona
munosabat, hatto diniy nuqtai nazardan o’zi la’natlab turgan shaxs va uning
so’zlari, maktublari mazmuni haqqoniyatiga erishish, talqinda fikr tiniqligi,
balandparvoz murakkab jumlalardan qochish, samimiylik tarixchi va adib
Muhammad Haydar Mirzoning uslubini belgilaydi. Asarda «Boburnoma» ta’siri
yaqqol sezilib turadi. Akademik V.V. Bartold ham buni ta’kidlab yozgan edi:
«Mirzo Haydarning asari ko’p hollarda uning xolavachchasi Boburning
yodnomalarini eslatadi. Mirzo Haydarning tarixiy ma’lumotlari xuddi

Boburnikidek haqqoniyligi va xolisligi bilan ko’zga tashlanadi, jug’rofiy tavsiflar
esa joylarni aniq va ravshan ifodalaydi».
Ikki fundamental asar – «Boburnoma» va «Tarixi Rashidiy» Hirot
adabiymadaniy muhiti talqinida shunchalik bir-biriga yaqinlashadi va bir-birini
to’ldiradiki, bu ishda Muhammad Haydar mirzo Bobur mirzo bilan ijodiy
musobaqaga tushganday bo’ladi. «Boburnoma»dan ko’pchilik xabardor
bo’lganliklari uchun qayd etamizki, Bobur o’z asarida Abdurahmon Jomiy ismini
tabarrukkagina eslatgan bo’lsa, Haydar mirzo Jomiy hayotining ajoyib sahifalarini
juda izchillik bilan bayon etadi, uning risolasi matnini to’lig’icha keltiradi.
Aftidan, Muhammad Haydar mirzo «Vaqoe’» («Boburnoma»)dan yaxshi
xabardor bo’lgan. Shuning uchun Hirot ilm-adab hamda din ahllari xususidagi
ma’lumotlari bir-birini takrorlamaydi, balki to’ldirib, mukammallashtirib boradi.
Haydar mirzo madaniy-adabiy muhit miqyosini kengroq qamrab olganidek,
diniytasavvufiy arboblar hayoti va ijodiga ham juda katta o’rin ajratadi. «Tarixi
Rashidiy»dagi shoir, olim, rassom, xattot va fuzalolarning ismma-ism ko’rsatilgani
va har biri haqidagi ma’lumotlarning aniqligi, muhimligi kishini hayratga soladi.
Bu o’rinda ushbu ma’lumotlarning ko’pligi, xilma-xilligi, mukammalligi jihatidan
«Tarixi Rashidiy» «Boburnoma» bilan bemalol bellashadi. «Boburnoma»da tilga
olingan shoiru olimlar haqidagi ma’lumotlar bu asarda yangiligi bilan e’tiborimizni
jalb etadi. Hatto «Vaqoe’» («Boburnoma»)da Alisher Navoiy haqida Bobur
qanchalik keng to’xtalgan bo’lmasin, Muhammad Haydar mirzo ma’lumotlari
ularni yanada mukammallashtiradi, aniqliklar kiritadi.
Xulosa qilib aytganda Mirzo Muhammad Haydar o’zi ko’rgan-bilgan va
ishtirok etgan voqealar haqida yozgani uchun bu asar ko’p o’tmay Sharq va G’arb
tarixchi, sharqshunoslari diqqatini o’ziga jalb qilgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Samandarova N. “Tarixi Rashidiy” asari tarixiy manba sifatida/ Innavatsion
intechnology and science education 2023. 796-bet.
2. Rustamova.M “Tarixi Rashidiy” asari tahlili, 2016.30-bet.
3. Akhmedov B. Source of history of Uzbekistan, - 2001
4. Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga tayyorlovchi,
so’zboshi, tabdil, izohlar va ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. – T.:
O’zbekiston, 2011. – B. 38
5. Amir Temur. Amir Temur o’gitlari. Tuzuvchilar B.Axmedov, A.Aminov.
– T.: Navro’z, 1992.
6. Axmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari. – T.: O’qituvchi, 2001.
7. Barakaev X. Tasavvuf va Xoja Ahror Valiy. – S.: So’g’diyon, 1997.
8. Valixo’jaev B. Xoja Ahror Vali. – S.: Zarafshon, 1993.
9. Valixo’jaev B. Xoja Ahror tarixi. – T.: YOzuvchi, 1994.
10. Valixo’jaev B. Buyuk ma’naviy murshid. – T.: Fan, 2004.
11. Djalilov A. Spisok tyurkskix rukopisey proizvedeniya Mirzo
Muxammada Duglati «Tarixi Rashidi», xranya щ ixsya v institute Vostokovedeniya
AN RUz // Muxammad Xaydar Duglati – gosudarstvenn ы y deyatel,
v ы dayu щ iysya uchyon ы y-istorik. – Taraz, 1997.
12. Jalilov O. H. Mirzo Muhammad Haydarning “Tarixi Rashidiy
asarining turkiy qo’lyozma nusxasi // SHarqshunoslik 1997. № 5.
13. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. T.: YUlduzcha, 1989.
14. Kad ы rova M. Jitiya Xodji Axrara. Op ы t sistemnogo analiza po
rekonstrukyuii biografii Xodji Axrara i istorii roda Axraridov. T.: Rabochie
dokumentы IFEAK, 2007

15. Karimov S. Amir Temur va naqshbandiylik // Ta’lim tizimida talaba
yoshlarning g’oyaviy-mafkuraviy tarbiyasi va ularning uyg’unligini ta’minlashning
dolzarb muammolari. Mavzusidagi Respublika ilmiyamaliy konferensiyasi
materiallari
16. Karimov E. Xo’ja Ahror hayoti va faoliyati. – T.: Ma’naviyat, 2003.
17. Kattaev K. Go’ri Amir maqbarasi va qabrtoshlari tarixi. – S.:
Zarafshon, 2008.
18. Mavlono Muhammad Qozi. Hukmdorga o’gitlar. T.: SHarq, 1999.
19. Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. – T.: Fan, 2007.
20. Mirza Muxammad Xaydar. Ta’rix-i Rashidi. Vved., per. s persidskogo
A.Urunbaeva, R.P. Jalilovoy, L.M. Epifanovoy. Primechaniya i ukazateli R.P.
Jalilovoy i L.M. Epifanovoy. – T.: Fan, 1996.
21. Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Jahonnoma. Nashrga
tayyorlovchilar:
S.A. Azimjonova, A.O’rinboev, O.H. Jalilov. – Toshkent, 1999.
22. Mirzo Muhammad Haydar Ayoziy. Tarixi Rashidiy. Nashrga
tayyorlovchi, so’zboshi, tabdil, izohlar va ko’rsatkichlar muallifi t.f.n. O.Jalilov. –
T.: O’zbekiston, 2011.
23. Muginov A.M. Opisanie uygurskix rukopisey Instituta Narodov azii. –
M.: Izd-vo vost. lit., 1962. – S. 37-44.
24. Muhammad Haydar Mirzo. Tarixi Rashidiy. Vahob Rahmonov va
YAnglish Egamov tarjimasi. T.: SHarq, 2010.
25. Sobranie Vostochn ы x rukopisey AN UzSSR. Tom VII. – T.: Fan,
1964.
26. Sultonov O’. Xoja Ahror va uning avlodlari bilan Mo’g’uliston
xonlari o’rtasidagi munosabatlar // Imom al-Buxoriy saboqlari. 2004 y. № 2.
27. Qutiboev Z. Xoja Ahror Valiy. – T.: Fan, 1996.
28. Hoji Ismatulloh Abdulloh. Markaziy Osiyoda islom madaniyati. T.:
S h arq, 2005.

Tarixi Rashidiy

Купить