Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davri tadqiqi 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	59.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davri tadqiqi 26

Купить

Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning
o‘rta asrlar davri tadqiqi
1

MUNDARIJA
Kirish ………………………………………………………………..……..……4–5
I bob. Shamsiddin Kamoliddin ilmiy faoliyati va O‘rta Osiyo o‘rta asrlar
tarixini o‘rganish asoslari ………………………………………………...………5
1.1. Shamsiddin Kamoliddin hayoti va faoliyati ……………………………….5
1.2. O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda tarixiy manbalar ………………………7
1.3. O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda zamonaviy yondashuvlar …………….8
II bob. Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning siyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tahlili …………………………………….……………12
2.1. Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning siyosiy hayoti tahlili
…………………………………………………………………………………….12
2.2. Shamsiddin Kamoliddinning tadqiqot yo‘nalishlari va ilmiy metodlari
……………………………………………………………………………………14
2.3. Shamsiddin Kamoliddin ilmiy merosining tarixshunoslikdagi ahamiyati
……………………………………………………………………………………17
III bob. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida O‘rta Osiyoning madaniy va
ilmiy rivojlanishi ………..………………………………..……………………...20
3.1. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida O‘rta Osiyoning madaniy
rivojlanishi ………………………………………………………………………20
3.2. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida manbashunoslik va metodologik
yondashuvlar ……………………………………………………………………22
3.3. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarining tarixiy bilimlar tizimidagi o‘rni
……………………………………………………………………………………25
Xulosa ……………………………………………...……………..……..……….27
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati …………………………………29
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi.
O‘rta Osiyo hududi qadimdan ilm-fan, madaniyat va sivilizatsiya
markazlaridan biri sifatida jahon tarixida muhim o‘rin egallab kelgan. Ayniqsa,
o‘rta asrlar davri bu hududda siyosiy tuzilmalar shakllanishi, iqtisodiy
munosabatlarning rivojlanishi hamda ilmiy va madaniy yuksalish bilan ajralib
turadi. Ushbu davr tarixini chuqur o‘rganishda zamonaviy tarixchi olimlarning
ilmiy merosi alohida ahamiyat kasb etadi. Shamsiddin Kamoliddin o‘zining ilmiy
izlanishlari orqali O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davriga oid ko‘plab muhim
masalalarni yoritib bergan olimlardan biridir. Shu bois, uning asarlarida mazkur
davrning aks etishini o‘rganish bugungi kunda dolzarb ilmiy masalalardan biri
hisoblanadi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy
asarlari asosida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davri tarixini o‘rganish, uning tarixiy
qarashlari va ilmiy yondashuvlarini tahlil qilishdan iborat. Shu bilan birga,
olimning mazkur davrni tadqiq etishdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash ham
tadqiqotning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Tadqiqot obyekti.
Tadqiqot obyekti sifatida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davri tarixi tanlangan
bo‘lib, ushbu davr mintaqa taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Aynan o‘rta asrlar bosqichi
hududda yirik davlatlar shakllanishi, shaharlar rivoji, savdo aloqalarining
kengayishi hamda ilm-fan va madaniyatning yuksalishi bilan xarakterlanadi. Shu
sababli, mazkur davrni o‘rganish O‘rta Osiyoning tarixiy taraqqiyot yo‘lini to‘g‘ri
anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur tadqiqot doirasida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar tarixiga oid asosiy
jarayonlar Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy qarashlari asosida ko‘rib chiqiladi.
Bu esa tarixiy voqealarni nafaqat umumiy tavsiflash, balki ularni zamonaviy
3

tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish, ularning mazmun-mohiyatini
chuqurroq ochib berish imkonini yaratadi.
Davriy (xronologik) chegaralanishi.
Mazkur tadqiqot o‘rta asrlar davrini qamrab oladi, ya’ni taxminan IX–XV
asrlar oralig‘idagi tarixiy jarayonlar tahlil qilinadi. Aynan shu davr O‘rta Osiyoda
davlatlarning shakllanishi, ilm-fan va madaniyatning rivojlanishi bilan muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan bosqich hisoblanadi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi.
Kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa hamda foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi,
maqsadi, obyekti va xronologik chegaralari yoritilgan. Asosiy qism uch bobdan
tashkil topgan bo‘lib, unda Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy faoliyati, uning
asarlarida O‘rta Osiyo tarixining yoritilishi hamda madaniy va ilmiy
jarayonlarning tahlili berilgan. Xulosa qismida esa tadqiqot natijalari
umumlashtirilgan .
4

I BOB:SHAMSIDDIN KAMOLIDDIN ILMIY FAOLIYATI VA
O‘RTA OSIY ASRLAR TARIXINI O‘RGANISH ASOSLARI
1.1. Shamsiddin Kamoliddin hayoti va faoliyati.
O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish tarixshunoslik fanining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, o‘rta asrlar davri ushbu hududda
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlarning jadallik bilan rivojlanganligi
bilan ajralib turadi. Shu bois, mazkur davrni ilmiy asosda tadqiq etish, mavjud
tarixiy manbalarni chuqur tahlil qilish va ularni zamonaviy yondashuvlar asosida
qayta baholash dolzarb ilmiy vazifalardan biri sanaladi. Bu borada ko‘plab
mahalliy va xorijiy olimlar qatorida Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy faoliyati
alohida ahamiyatga ega.
Shamsiddin Kamoliddin zamonaviy o‘zbek tarixshunosligida O‘rta
Osiyoning o‘rta asrlar davrini chuqur va tizimli ravishda o‘rgangan yetuk
olimlardan biri hisoblanadi. U o‘z ilmiy faoliyati davomida mintaqa tarixining turli
jihatlarini, xususan, siyosiy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar hamda
madaniy rivojlanish bosqichlarini o‘rganishga alohida e’tibor qaratgan. Olimning
ilmiy izlanishlari keng qamrovli bo‘lib, u tarixiy manbalarni tahlil qilishda
zamonaviy yondashuvlardan samarali foydalangan.
Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy faoliyati, avvalo, tarixiy manbalarni
chuqur o‘rganish va ularni tanqidiy tahlil qilishga asoslanadi. U o‘z tadqiqotlarida
yozma manbalar, arxeologik ma’lumotlar va boshqa tarixiy dalillarni o‘zaro
solishtirish orqali ishonchli xulosalar chiqarishga intilgan. Bu esa uning ilmiy
ishlariga yuqori darajadagi aniqlik va asoslanganlik baxsh etadi. Olim tarixiy
voqealarni biryoqlama emas, balki kompleks tarzda o‘rganishga harakat qilganligi
bilan ham ajralib turadi.
Xususan, u har bir tarixiy manbaga tanqidiy yondashib, undagi
ma’lumotlarning ishonchlilik darajasini aniqlashga alohida e’tibor qaratgan. Turli
manbalarda keltirilgan voqealarni o‘zaro taqqoslash, ularning o‘xshash va farqli
jihatlarini aniqlash orqali tarixiy haqiqatni tiklashga harakat qilgan. Shu bilan
birga, u faqatgina voqealarni bayon qilish bilan cheklanib qolmay, balki ularning
5

kelib chiqish sabablari, rivojlanish jarayoni va oqibatlarini ham chuqur tahlil
qilgan. Bunday yondashuv tarixiy jarayonlarni yanada to‘liq va har tomonlama
anglash imkonini beradi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin tarixni o‘rganishda fanlararo
yondashuvdan ham samarali foydalangan. Ya’ni, u tarixiy jarayonlarni
tushuntirishda arxeologiya, etnografiya, geografiya va boshqa fanlar natijalariga
tayanib ish yuritgan. Bu esa o‘rta asrlar davrining nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy jihatlarini ham kengroq yoritish imkonini yaratadi. Natijada,
olimning ilmiy ishlari chuqur tahliliy xarakterga ega bo‘lib, tarixshunoslik fanining
rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan. 1
Shuningdek, Shamsiddin Kamoliddin o‘z asarlarida O‘rta Osiyoning o‘rta
asrlar davrida yuz bergan muhim tarixiy jarayonlarni izchil va tizimli ravishda
yoritib bergan. U tarixiy voqealarni faqat alohida hodisalar sifatida emas, balki bir-
biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab jarayonlar majmui sifatida tahlil qiladi.
Shu orqali u o‘sha davrning umumiy tarixiy manzarasini tiklashga harakat qiladi
va turli siyosiy hamda ijtimoiy o‘zgarishlarning o‘zaro bog‘liqligini ochib beradi.
Olim o‘z tadqiqotlarida davlatlararo munosabatlar, boshqaruv tizimi,
iqtisodiy hayot va madaniy rivojlanish masalalarini chuqur tahlil qilgan holda,
ushbu davr tarixini yanada aniqroq va kengroq tasavvur qilish imkonini yaratadi.
Xususan, u davlatlarning shakllanishi va rivojlanishi, ularning ichki siyosati hamda
tashqi aloqalarini yoritishda tarixiy manbalarga asoslangan holda ilmiy xulosalar
beradi. Shu bilan birga, iqtisodiy jarayonlar — savdo yo‘llari, hunarmandchilik va
shahar hayotining rivojlanishi kabi masalalar ham uning tadqiqotlarida muhim
o‘rin egallaydi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin madaniy va ilmiy taraqqiyot
masalalariga ham alohida e’tibor qaratadi. U o‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda yuz
bergan ilmiy yuksalish, madaniy markazlarning shakllanishi va buyuk allomalar
faoliyatini chuqur tahlil qiladi. Olimning ilmiy ishlari nafaqat tarixshunoslik
1
Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. / Tarj. A. Rasulov. – Toshkent: Fan, 2009. – 320 b.
– manba
6

fanining rivojiga xizmat qiladi, balki yosh tadqiqotchilar uchun ham muhim ilmiy
manba bo‘lib, ularga tarixiy jarayonlarni chuqurroq tushunish va ilmiy
yondashuvni shakllantirishda muhim asos yaratadi.
1.2. O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda tarixiy manbalar
O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda tarixiy manbalar muhim ahamiyat kasb
etadi. Chunki ushbu davrga oid voqealar, ijtimoiy jarayonlar va jamiyat hayotini
to‘liq va aniq tiklash bevosita manbalar tahliliga bog‘liqdir. Tarixiy manbalar
orqali o‘tmishda sodir bo‘lgan siyosiy o‘zgarishlar, iqtisodiy rivojlanish
bosqichlari hamda madaniy taraqqiyot jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganish
imkoniyati yaratiladi.
Tarixiy manbalar o‘z mazmuni va shakliga ko‘ra turli turlarga bo‘linadi.
Ular orasida yozma manbalar, arxeologik topilmalar hamda moddiy madaniyat
yodgorliklari alohida o‘rin tutadi. Yozma manbalar, ya’ni tarixiy asarlar,
solnomalar, sayyohlar va turli olimlar tomonidan yozib qoldirilgan ma’lumotlar
o‘rta asrlar tarixini o‘rganishda eng muhim asosiy manba hisoblanadi. Chunki ular
o‘sha davr voqealarini bevosita yoki bilvosita yoritib beradi va tarixiy
jarayonlarning ketma-ketligini tiklash imkonini yaratadi.
O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davrini o‘rganishda arab, fors va turkiy tillarda
yozilgan tarixiy manbalar alohida ahamiyatga ega. Chunki aynan shu manbalar
orqali o‘sha davrning siyosiy jarayonlari, davlatlarning ichki va tashqi siyosati,
boshqaruv tizimi hamda jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar haqida batafsil
ma’lumot olish mumkin. Bundan tashqari, ushbu manbalarda iqtisodiy hayot,
savdo aloqalari, shaharlarning rivojlanishi hamda madaniy-ma’rifiy jarayonlar
keng yoritilgan bo‘lib, ular o‘rta asrlar tarixini chuqurroq tushunishda muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bilan birga, O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda arxeologik topilmalar ham
katta ilmiy ahamiyat kasb etadi. Qadimiy shahar xarobalari, me’moriy inshootlar,
tangalar, hunarmandchilik mahsulotlari va turli moddiy yodgorliklar o‘sha davr
hayotini yanada real va aniq tasavvur qilish imkonini beradi. Ushbu topilmalar
yozma manbalarda keltirilgan ma’lumotlarni to‘ldiribgina qolmay, ayrim hollarda
7

ularni tasdiqlovchi yoki aniqlashtiruvchi muhim dalil sifatida ham xizmat qiladi.
Shu sababli, o‘rta asrlar tarixini ilmiy jihatdan to‘liq yoritishda yozma va
arxeologik manbalarni birgalikda tahlil qilish zarur hisoblanadi.
Shamsiddin Kamoliddin o‘z ilmiy faoliyatida aynan mana shu tarixiy
manbalardan keng va samarali foydalangan. U o‘rta asrlar davriga oid turli yozma
va moddiy manbalarni chuqur o‘rganish jarayonida ularga tanqidiy yondashish
tamoyilini asosiy metod sifatida qo‘llagan. Ya’ni, har bir manbani alohida ko‘rib
chiqish bilan birga, ularni boshqa manbalar bilan solishtirish orqali ularning
ishonchlilik darajasini aniqlashga harakat qilgan. Bu yondashuv tarixiy
ma’lumotlarning biryoqlama talqin qilinishining oldini olib, voqealarning real
mazmunini aniqlash imkonini beradi. 2
Olimning ilmiy uslubida manbalarni o‘zaro taqqoslash muhim o‘rin
egallaydi. U turli davrlarda va turli mualliflar tomonidan yozilgan ma’lumotlarni
qiyosiy tahlil qilish orqali tarixiy jarayonlarning umumiy manzarasini tiklashga
intiladi. Bunday yondashuv orqali ayrim manbalardagi ziddiyatlar aniqlanadi va
ularning sabablari ilmiy asosda izohlanadi. Natijada, tarixiy voqealar faqat tasviriy
shaklda emas, balki chuqur tahlil qilingan holda yoritiladi.
Umuman olganda, tarixiy manbalar o‘rta asrlar tarixini o‘rganishning asosiy
tayanchi hisoblanadi. Chunki aynan shu manbalar orqali o‘tmishda sodir bo‘lgan
siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni qayta tiklash va ularni ilmiy asosda tahlil
qilish imkoniyati yaratiladi. Tarixiy manbalarsiz o‘rta asrlar davrini to‘liq va
ishonchli o‘rganish deyarli imkonsiz bo‘lib qoladi, chunki ular o‘tmish haqida
bevosita yoki bilvosita ma’lumot beruvchi yagona asosiy vosita hisoblanadi.
Ularni to‘g‘ri tahlil qilish, o‘zaro solishtirish va ilmiy yondashuv asosida
o‘rganish orqali o‘tmishdagi voqealar va jarayonlar haqida aniq, keng qamrovli
hamda mukammal tasavvur hosil qilish mumkin. Shu bilan birga, tarixiy
manbalarni tanqidiy o‘rganish ularning ishonchliligini aniqlashga yordam beradi
va tarixiy haqiqatni tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Natijada, o‘rta asrlar tarixini
2
O‘zbekiston Milliy arxivi (O‘zMA), I.19-fond, 1-ro‘yxat, 69-ish, 2-varaq. – arxiv hujjati.
8

o‘rganish yanada chuqurlashadi va ilmiy jihatdan asoslangan xulosalar chiqarish
imkoniyati kengayadi.
1.3. O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda zamonaviy yondashuvlar
O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda zamonaviy tarixshunoslik yondashuvlari
alohida ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda tarix fanida voqealarni faqat oddiy
bayon qilish emas, balki ularni chuqur tahlil qilish, sabab-oqibat bog‘liqliklarini
aniqlash va keng tarixiy kontekstda ko‘rib chiqish asosiy ilmiy tamoyillardan biri
hisoblanadi. Bu esa tarixiy jarayonlarni yuzaki emas, balki ularning ichki
mohiyatini ochib berish orqali o‘rganishni talab etadi. Shu jihatdan zamonaviy
yondashuvlar tarix fanining rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi.
Shu bois, o‘rta asrlar tarixini o‘rganishda an’anaviy yondashuvlar bilan bir
qatorda zamonaviy metodlardan foydalanish ilmiy tadqiqotlarning sifatini sezilarli
darajada oshiradi. An’anaviy tarixshunoslik ko‘proq voqealarni ketma-ket bayon
qilishga asoslangan bo‘lsa, zamonaviy yondashuvlar esa ularning sabablarini,
rivojlanish jarayonini va natijalarini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirilgan. Bu esa
tarixiy hodisalarni yanada to‘liq va mukammal tushunish imkonini beradi.
Bundan tashqari, zamonaviy tarixshunoslikda fanlararo yondashuv keng
qo‘llanilmoqda. Ya’ni tarixiy jarayonlarni o‘rganishda faqat yozma manbalarga
tayanib qolmasdan, balki arxeologiya, antropologiya, etnologiya va boshqa
ijtimoiy fanlar natijalaridan ham foydalaniladi. Bu esa o‘rta asrlar davrini yanada
keng qamrovli va aniqroq tasavvur qilish imkonini yaratadi. Masalan, arxeologik
topilmalar yozma manbalardagi ma’lumotlarni tasdiqlash yoki to‘ldirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Shuningdek, zamonaviy tarixshunoslikda qiyosiy tahlil usuli ham muhim
o‘rin tutadi. Turli hududlar va davrlardagi tarixiy jarayonlarni solishtirish orqali
umumiy qonuniyatlar va o‘ziga xos xususiyatlar aniqlanadi. Bu esa O‘rta
Osiyoning o‘rta asrlar tarixini boshqa mintaqalar bilan bog‘liq holda o‘rganish
imkonini beradi. Natijada tarixiy jarayonlar faqat mahalliy darajada emas, balki
global tarixiy rivojlanish kontekstida ham tahlil qilinadi.
9

Yana bir muhim jihat shundaki, zamonaviy tarixshunoslikda raqamli
texnologiyalardan foydalanish keng rivojlanmoqda. Tarixiy ma’lumotlarni elektron
bazalarda saqlash, ularni tizimlashtirish va tahlil qilish ilmiy tadqiqotlarning
samaradorligini oshiradi. Shu orqali tarixiy jarayonlarni yanada aniqroq va tezkor
o‘rganish imkoniyati yaratiladi. Umuman olganda, zamonaviy yondashuvlar o‘rta
asrlar tarixini chuqur, ilmiy va kompleks tarzda o‘rganishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Zamonaviy tarixshunoslikda fanlararo yondashuv keng qo‘llanilmoqda.
Ya’ni, tarixiy jarayonlarni o‘rganishda faqat yozma manbalarga tayanib
qolmasdan, balki turli ilmiy sohalar natijalaridan ham foydalanish muhim ahamiyat
kasb etadi. Xususan, arxeologiya, antropologiya, etnologiya, geografiya hamda
raqamli texnologiyalar yutuqlari tarix fanining tadqiqot imkoniyatlarini sezilarli
darajada kengaytirmoqda. Bu esa o‘tmishdagi voqealarni faqat matn asosida emas,
balki moddiy va ilmiy dalillar asosida ham tahlil qilish imkonini beradi.
Bunday yondashuv o‘rta asrlar davrini yanada aniq, chuqur va kompleks
tarzda tasavvur qilishga yordam beradi. Chunki tarixiy jarayonlar faqat siyosiy
voqealar bilan cheklanmay, balki jamiyatning ijtimoiy tuzilishi, iqtisodiy
rivojlanishi va madaniy hayoti bilan ham bevosita bog‘liqdir. Fanlararo yondashuv
esa aynan shu murakkab bog‘liqliklarni ochib berishga xizmat qiladi va tarixiy
voqealarning to‘liq manzarasini yaratadi.
Masalan, arxeologik qazilmalar orqali topilgan moddiy madaniyat
yodgorliklari — qadimiy binolar, mehnat qurollari, sopol buyumlar va tangalar —
yozma manbalarda keltirilgan ma’lumotlarni tasdiqlash yoki to‘ldirishda muhim
ahamiyatga ega. Ular orqali o‘sha davr odamlarining turmush tarzi, iqtisodiy
faoliyati va madaniy darajasi haqida aniq tasavvur hosil qilish mumkin.
Shuningdek, zamonaviy tarixshunoslikda qiyosiy tahlil usuli ham muhim
o‘rin egallaydi. Ushbu yondashuv turli hududlar va davrlardagi tarixiy jarayonlarni
o‘zaro solishtirish orqali ularning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlashga xizmat
qiladi. Qiyosiy tahlil natijasida tarixiy rivojlanishning umumiy qonuniyatlari va
o‘ziga xos xususiyatlari yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu esa tarix fanini faqat alohida
10

hudud doirasida emas, balki keng mintaqaviy va hatto global kontekstda o‘rganish
imkonini yaratadi.
Mazkur usul O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar tarixini boshqa mintaqalar,
xususan Yaqin Sharq, Eron, Xitoy yoki Yevropa hududlari bilan qiyosiy tarzda
tahlil qilishga imkon beradi. Natijada, mintaqalar o‘rtasidagi siyosiy aloqalar,
savdo munosabatlari hamda madaniy ta’sirlar yanada aniqroq ochib beriladi. Bu
esa O‘rta Osiyoning jahon tarixidagi o‘rnini chuqurroq anglashga yordam beradi
hamda tarixiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, zamonaviy tarixshunoslikda raqamli tarix (digital history)
yo‘nalishi ham jadal rivojlanib bormoqda. Ushbu yo‘nalish tarixiy ma’lumotlarni
elektron bazalarda saqlash, tizimlashtirish va ularni zamonaviy texnologiyalar
yordamida tahlil qilish imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar yordamida katta
hajmdagi tarixiy ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash, xaritalar va vizual modellar
yaratish mumkin bo‘lib, bu tarixiy tadqiqotlarning aniqligi va samaradorligini
sezilarli darajada oshiradi. 3
3
1Abdullayev M. O‘rta Osiyo tarixshunosligi muammolari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2015. – 256 b. – monografiya.
11

II BOB: Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning siyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tahlili
2.1. Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning siyosiy hayoti
tahlili
Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar davridagi
siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti keng qamrovli va chuqur ilmiy tahlil asosida
yoritilgan. Olim ushbu davrni faqat tarixiy voqealar majmui sifatida emas, balki
o‘zaro uzviy bog‘langan murakkab siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar tizimi
sifatida ko‘rib chiqadi. Uning ilmiy yondashuvida har bir tarixiy hodisa alohida
emas, balki keng tarixiy jarayonlar zanjirining bir bo‘lagi sifatida talqin qilinadi.
Shu nuqtai nazardan, Shamsiddin Kamoliddin siyosiy voqealarni tahlil
qilishda ularning yuzaga kelish sabablari va rivojlanish omillariga alohida e’tibor
qaratadi. U davlatlar shakllanishi, ularning mustahkamlanishi yoki inqirozga
uchrash jarayonlarini faqat tashqi omillar bilan emas, balki ichki ijtimoiy va
iqtisodiy sharoitlar bilan ham bog‘liq holda izohlaydi. Bu esa siyosiy tarixni
yanada chuqur va asosli tushunishga imkon yaratadi.
Bundan tashqari, olimning asarlarida ijtimoiy va iqtisodiy hayot masalalari
ham keng yoritilgan bo‘lib, jamiyat tuzilishi, turli ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi
munosabatlar, shahar va qishloq hayotining o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi.
Iqtisodiy jarayonlar, xususan, savdo-sotiq, hunarmandchilik va qishloq
xo‘jaligining rivojlanishi ham tarixiy taraqqiyotning muhim omillari sifatida
ko‘rsatiladi. Shu orqali O‘rta Osiyoning o‘rta asrlardagi hayoti yaxlit tizim sifatida
ochib beriladi.
Siyosiy jihatdan Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoda
shakllangan davlat tuzilmalarining paydo bo‘lishi, rivojlanishi va o‘zgarish
jarayonlari chuqur va izchil ilmiy tahlil asosida yoritiladi. Olim bu jarayonlarni
faqat tarixiy faktlar sifatida emas, balki muayyan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar va
siyosiy ehtiyojlar natijasi sifatida talqin qiladi. Shu orqali u davlatlarning
shakllanishi tasodifiy emas, balki tarixiy qonuniyatlarga asoslangan murakkab
jarayon ekanligini ko‘rsatadi.
12

Uning tadqiqotlarida turli sulolalar hukmronligi davrida mavjud bo‘lgan
boshqaruv tizimi alohida o‘rganiladi. Markaziy hokimiyat va mahalliy boshqaruv
organlari o‘rtasidagi munosabatlar, ularning o‘zaro ta’siri hamda siyosiy
markazlashuv jarayonlari chuqur tahlil qilinadi. Bundan tashqari, hokimiyat uchun
kurashlar, sulolalar almashinuvi va ichki siyosiy nizolar ham tarixiy jarayonlarning
muhim omillari sifatida yoritilib, ularning davlat taraqqiyotiga ta’siri ochib
beriladi.
Shuningdek, Shamsiddin Kamoliddin asarlarida davlatlararo munosabatlar
masalasi ham keng o‘rin egallaydi. U O‘rta Osiyo hududidagi davlatlarning
qo‘shni mintaqalar bilan bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy aloqalarini, diplomatik
munosabatlarini hamda harbiy to‘qnashuvlarini chuqur tahlil qiladi. Bu jarayonlar
orqali mintaqaning xalqaro siyosiy tizimdagi o‘rni va uning tarixiy ahamiyati
yanada aniqroq namoyon bo‘ladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan esa Shamsiddin Kamoliddin o‘z asarlarida
jamiyatning turli qatlamlari, aholi tarkibi, shahar va qishloq hayoti, yer egaligi
munosabatlari hamda mehnat tizimini chuqur va izchil tahlil qiladi. U o‘rta asrlar
davrida jamiyat tuzilishi murakkab bo‘lganini, unda turli ijtimoiy qatlamlar o‘ziga
xos iqtisodiy va ijtimoiy funksiyalarni bajarganini ilmiy asosda yoritadi. Bu
yondashuv orqali olim jamiyatning ichki tuzilishi va uning rivojlanish
qonuniyatlarini yanada aniqroq ochib beradi.
Olimning asarlarida savdo-sotiq munosabatlari, hunarmandchilikning
rivojlanishi va qishloq xo‘jaligining iqtisodiyotdagi o‘rni alohida ahamiyat bilan
tahlil qilinadi. U iqtisodiy jarayonlarni o‘rta asrlar jamiyatining asosiy
harakatlantiruvchi omillaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Shaharlarning rivojlanishi,
bozor tizimining shakllanishi hamda ishlab chiqarishning kengayishi iqtisodiy
taraqqiyotning muhim bosqichlari sifatida yoritiladi. Bu esa O‘rta Osiyo iqtisodiy
hayotining dinamik va o‘zgaruvchan bo‘lganini ko‘rsatadi.
Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li orqali amalga oshirilgan savdo aloqalari O‘rta
Osiyo iqtisodiy taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri sifatida ko‘rsatiladi.
Ushbu xalqaro savdo yo‘li nafaqat iqtisodiy almashinuvni, balki turli xalqlar
13

o‘rtasidagi madaniy va ilmiy aloqalarning rivojlanishini ham ta’minlagan.
Natijada, O‘rta Osiyo Sharq va G‘arb o‘rtasidagi muhim tranzit hududga aylanib,
uning iqtisodiy va madaniy ahamiyati yanada ortgan. Bu jarayonlar esa
mintaqaning tarixiy taraqqiyotida chuqur iz qoldirgan.
Umuman olganda, Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning
siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan kompleks tizim
sifatida yoritilgan. U tarixiy jarayonlarni alohida-alohida emas, balki bir-biri bilan
chambarchas bog‘langan yagona tarixiy mexanizm sifatida tahlil qiladi. Bu
yondashuv orqali siyosiy qarorlar, iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy o‘zgarishlar
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar yaqqol namoyon bo‘ladi.
Olimning ilmiy tahlillari o‘rta asrlar davrining ichki mohiyatini ochib
berishga xizmat qiladi. U tarixiy voqealarni chuqur sabab-oqibat bog‘liqligi
asosida yoritib, ularning yuzaga kelish omillarini ilmiy jihatdan asoslab beradi.
Natijada, o‘rta asrlar tarixiga yuzaki emas, balki chuqur ilmiy yondashuv asosida
baho berish imkoniyati yaratiladi. 4
Shuningdek, Shamsiddin Kamoliddinning yondashuvi ushbu davr tarixini
faqat faktlar yig‘indisi sifatida emas, balki murakkab ijtimoiy-tarixiy jarayonlar
tizimi sifatida tushunishga yordam beradi. Bu esa O‘rta Osiyoning o‘rta asrlar
tarixini yanada chuqur, aniq va asosli o‘rganish imkonini yaratadi hamda uning
ilmiy ahamiyatini sezilarli darajada oshiradi.
2.2. Shamsiddin Kamoliddinning tadqiqot yo‘nalishlari va ilmiy
metodlari
Shamsiddin Kamoliddin asarlarida O‘rta Osiyoning siyosiy va ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti tahlili chuqur ilmiy yondashuv asosida olib borilganligi sababli,
uning tadqiqot yo‘nalishlari ham aynan shu masalalarni har tomonlama ochib
berishga qaratilgan. Olim o‘z ilmiy izlanishlarida O‘rta Osiyo o‘rta asrlar davrini
yagona va uzviy bog‘langan tarixiy jarayon sifatida ko‘rib chiqadi hamda uni
alohida bo‘laklarga ajratmasdan, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy omillar birligida
4
Kamoliddin Sh.S. O‘rta Osiyo tarixiga oid tadqiqotlar. – Toshkent: Fan, 2018. – 312 b. – ilmiy monografiya.
14

tahlil qiladi. Bu yondashuv tarixiy jarayonlarning murakkab tuzilishini chuqurroq
anglash imkonini beradi.
Shu jihatdan uning tadqiqot yo‘nalishlari tarixiy jarayonlarning ichki
bog‘liqligini ochib berishga xizmat qiladi. Olim har bir tarixiy hodisani boshqa
voqealar bilan uzviy aloqada ko‘rib chiqadi va ularning o‘zaro ta’sirini aniqlashga
alohida e’tibor qaratadi. Natijada, siyosiy qarorlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va
ijtimoiy jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlik ilmiy asosda yoritiladi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin tarixiy rivojlanishni statik emas,
balki dinamik jarayon sifatida tahlil qiladi. Ya’ni, u o‘rta asrlar davridagi
o‘zgarishlarni vaqt o‘tishi bilan yuzaga kelgan murakkab evolyutsion jarayon
sifatida ko‘rsatadi. Bu esa O‘rta Osiyo tarixini yanada chuqur va keng qamrovli
tushunishga yordam beradi hamda ilmiy xulosalarning ishonchliligini oshiradi.
Shamsiddin Kamoliddinning asosiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biri siyosiy
tarixni chuqur va tizimli o‘rganishdir. U o‘z ilmiy izlanishlarida O‘rta Osiyoda
mavjud bo‘lgan davlat tuzilmalari, ularning shakllanish jarayoni hamda rivojlanish
bosqichlarini har tomonlama tahlil qiladi. Ayniqsa, boshqaruv tizimi, markaziy va
mahalliy hokimiyat o‘rtasidagi munosabatlar hamda davlat apparatining ishlash
mexanizmlari uning tadqiqotlarida muhim o‘rin egallaydi.
Shuningdek, olim sulolalar almashinuvi jarayonini ham chuqur o‘rganadi. U
turli tarixiy davrlarda hokimiyat uchun kurashlar, siyosiy beqarorlik holatlari va
yangi sulolalarning paydo bo‘lish sabablarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Bu
jarayonlarda u nafaqat siyosiy voqealarning o‘zini, balki ularning ortida turgan
ijtimoiy va iqtisodiy omillarni ham hisobga oladi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin davlatlararo munosabatlar
masalasiga ham alohida e’tibor qaratadi. U O‘rta Osiyo davlatlarining qo‘shni
hududlar bilan bo‘lgan diplomatik aloqalari, harbiy to‘qnashuvlari va siyosiy
hamkorlik jarayonlarini chuqur tahlil qiladi. Bu esa mintaqaning xalqaro siyosiy
tizimdagi o‘rnini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi.
Natijada, siyosiy tarix faqat voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki
murakkab va ko‘p omilli tizim sifatida talqin qilinadi. Bu yondashuv siyosiy
15

jarayonlarning ichki mohiyatini ochib berishga xizmat qiladi va ularni yanada
keng, asosli hamda ilmiy jihatdan ishonchli tarzda tushunish imkonini yaratadi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni o‘rganishdir.
Shamsiddin Kamoliddin o‘z tadqiqotlarida O‘rta Osiyo jamiyatining ijtimoiy
tuzilishini chuqur tahlil qilib, uning turli qatlamlari o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni ilmiy asosda yoritadi. U aholi tarkibi, ijtimoiy tabaqalanish
jarayoni hamda shahar va qishloq hayotining o‘ziga xos xususiyatlarini alohida
o‘rganadi. Bu orqali u o‘rta asrlar jamiyatining murakkab va ko‘p qatlamli
tuzilishga ega bo‘lganini ko‘rsatib beradi.
Olimning asarlarida iqtisodiy munosabatlar ham muhim o‘rin egallaydi. U
savdo-sotiq tizimi, ichki va tashqi savdo aloqalari, bozor munosabatlarining
rivojlanishi hamda iqtisodiy integratsiya jarayonlarini chuqur tahlil qiladi.
Ayniqsa, shaharlarning iqtisodiy markaz sifatida shakllanishi va ularning mintaqa
taraqqiyotidagi o‘rni alohida ilmiy ahamiyatga ega sifatida yoritiladi.
Shuningdek, Shamsiddin Kamoliddin hunarmandchilik va qishloq xo‘jaligi
sohalarining rivojlanishiga ham katta e’tibor qaratadi. U ushbu sohalarni O‘rta
Osiyo iqtisodiyotining asosiy tayanch tarmoqlari sifatida ko‘rsatadi va ularning
jamiyat hayotidagi o‘rnini chuqur tahlil qiladi. Yer egaligi munosabatlari, ishlab
chiqarish usullari va mehnat taqsimoti kabi masalalar ham uning ilmiy
tadqiqotlarida keng yoritilgan.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin o‘z ilmiy faoliyatida qiyosiy-
tarixiy metoddan ham keng foydalanadi. Ushbu metod orqali u turli davrlar va
hududlardagi tarixiy jarayonlarni o‘zaro solishtirib, ularning o‘xshash va farqli
jihatlarini aniqlashga harakat qiladi. Bunday yondashuv tarixiy rivojlanishning
umumiy qonuniyatlarini ochib berishga xizmat qiladi hamda O‘rta Osiyo tarixini
boshqa mintaqalar bilan qiyosiy tahlil qilish imkonini yaratadi.
Qiyosiy tahlil natijasida tarixiy jarayonlarning faqat lokal emas, balki keng
mintaqaviy va global kontekstda ham o‘rganilishi ta’minlanadi. Bu esa tarixiy
voqealarni yanada chuqurroq anglash va ularning umumiy rivojlanish
16

tendensiyalarini aniqlashga yordam beradi. Shu orqali olim tarix fanida tizimli va
ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishga erishadi.
Shuningdek, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy yondashuvida fanlararo
integratsiya ham muhim ahamiyat kasb etadi. U tarixiy jarayonlarni tushuntirishda
arxeologiya, etnologiya, antropologiya va boshqa yordamchi fanlar natijalaridan
keng foydalanadi. Bu esa tarixiy voqealarni faqat yozma manbalar asosida emas,
balki moddiy va madaniy dalillar orqali ham tahlil qilish imkonini beradi.
Umuman olganda, Shamsiddin Kamoliddinning tadqiqot yo‘nalishlari va
ilmiy metodlari O‘rta Osiyoning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy tarixini tizimli,
chuqur va ilmiy asosda o‘rganishga qaratilgan. Uning yondashuvi tarixiy
jarayonlarni faqat alohida voqealar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq
murakkab tizim sifatida tahlil qilishga asoslanadi. Bu esa tarix fanida voqealar
o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini yanada aniqroq aniqlash imkonini beradi.
Olimning ilmiy metodlari — tanqidiy tahlil, qiyosiy-tarixiy yondashuv
hamda fanlararo integratsiya — uning tadqiqotlarini chuqur va ishonchli qiladi.
Ushbu metodlar orqali u tarixiy manbalardagi ma’lumotlarni solishtirib, ularning
haqqoniyligini tekshiradi hamda tarixiy jarayonlarning ichki mohiyatini ochib
beradi. Natijada, O‘rta Osiyo tarixining murakkab jihatlari yanada tushunarli va
ilmiy asoslangan holda yoritiladi.
Shu jihatdan, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy faoliyati nafaqat o‘rta asrlar
tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi, balki tarixshunoslik
fanining metodologik rivojlanishiga ham sezilarli hissa qo‘shadi. Uning asarlarida
yoritilgan tahlillar tarixiy jarayonlarni chuqur anglash va ularni tizimli ravishda
o‘rganish uchun mustahkam ilmiy asos yaratadi.
2.3. Shamsiddin Kamoliddin ilmiy merosining tarixshunoslikdagi
ahamiyati
Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy merosi O‘rta Osiyo tarixshunosligida
alohida va muhim o‘rin egallaydi. Uning asarlari nafaqat o‘rta asrlar davri tarixini
yoritib beruvchi asosiy ilmiy manbalar sifatida, balki tarixiy jarayonlarni tahlil
qilishda zamonaviy ilmiy yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qilgan
17

fundamental tadqiqotlar sifatida ham katta ahamiyatga ega. Olimning ilmiy
faoliyati orqali O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda yangi metodologik qarashlar
paydo bo‘ldi va tarix fanida tahliliy yondashuvlarning rivojlanishiga zamin
yaratildi.
Uning ilmiy merosi tarixiy voqealarni faqat tasvirlash bilan cheklanmasdan,
balki ularning ichki mohiyatini ochib berishga qaratilgani bilan ajralib turadi.
Shamsiddin Kamoliddin o‘z asarlarida tarixiy jarayonlarni chuqur tahlil qilib,
ularning sabab va oqibatlarini aniqlashga intiladi. Bu esa tarixiy voqealarni yanada
aniq va asosli tushunish imkonini beradi hamda ilmiy xulosalarning ishonchliligini
oshiradi. 5
Bundan tashqari, uning tadqiqotlari orqali O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda
fanlararo yondashuv, qiyosiy tahlil va tanqidiy metodlardan foydalanish kengaydi.
Bu metodlar tarix fanining rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatib, o‘rta asrlar
tarixini yanada chuqur va kompleks tarzda o‘rganish imkonini yaratdi. Natijada,
tarixiy jarayonlar faqat mintaqaviy emas, balki keng ilmiy kontekstda ham tahlil
qilinadigan bo‘ldi.
Uning ilmiy merosi, ayniqsa, tarixiy manbalarga tanqidiy yondashish, ularni
qiyosiy tahlil qilish hamda fanlararo metodlardan keng foydalanish kabi ilmiy
tamoyillar bilan ajralib turadi. Shamsiddin Kamoliddin manbalarni oddiy
ma’lumot sifatida qabul qilmay, ularning kelib chiqishi, mualliflik xususiyatlari va
tarixiy kontekstini chuqur tahlil qilishga alohida e’tibor qaratadi. Bu esa tarixiy
ma’lumotlarning ishonchliligini aniqlash va ularni ilmiy asosda baholash imkonini
beradi.
Shuningdek, qiyosiy tahlil usulidan foydalanish orqali turli tarixiy manbalar
o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlar aniqlanadi. Bu yondashuv tarixiy voqealarni
bir yoqlama emas, balki ko‘p qirrali va kompleks tarzda talqin qilishga xizmat
qiladi. Fanlararo metodlardan foydalanish esa tarix fanini boshqa ilmiy
5
Kamoliddin Sh.S. Tarixiy manbalar va ularni tahlil qilish metodlari. // O‘zbekiston tarixi. 2021. – №3. – B. 45–52.
– jurnaldagi maqola.
18

yo‘nalishlar bilan bog‘lab, tarixiy jarayonlarni yanada chuqur va keng qamrovli
o‘rganish imkonini yaratadi.
Bu yondashuvlar tarix fanida obyektivlikni ta’minlashga xizmat qiladi va
tarixiy haqiqatni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Chunki tarixiy voqealarni faqat
bir manba yoki bir qarash asosida emas, balki bir nechta ilmiy yondashuvlar orqali
tahlil qilish ishonchli xulosalarga erishish imkonini beradi. Natijada tarixiy
tadqiqotlar ilmiy asosga ega bo‘ladi va subyektiv qarashlar ta’siri kamayadi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy ishlari O‘rta Osiyo
tarixini jahon tarixshunosligi bilan bog‘lashda juda muhim o‘rin tutadi. U o‘rta
asrlar davrini faqat alohida mintaqa doirasida emas, balki keng qamrovli
mintaqalararo siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar tizimi sifatida tahlil qiladi.
Bunday yondashuv O‘rta Osiyo tarixini global tarixiy jarayonlar bilan uzviy
bog‘liq holda ko‘rish imkonini beradi va uning xalqaro ahamiyatini yanada yaqqol
namoyon etadi.
Shuningdek, olimning tadqiqotlarida Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari
o‘rtasidagi tarixiy aloqalar, savdo yo‘llari, madaniy almashinuv jarayonlari chuqur
o‘rganiladi. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li orqali amalga oshgan iqtisodiy va madaniy
integratsiya jarayonlari O‘rta Osiyoning jahon tarixidagi strategik o‘rnini belgilab
bergan asosiy omillardan biri sifatida tahlil qilinadi. Bu esa tarixiy jarayonlarni bir-
biridan ajratib emas, balki o‘zaro ta’sirda bo‘lgan yaxlit tizim sifatida tushunishga
xizmat qiladi.
Bundan tashqari, Shamsiddin Kamoliddin o‘z ilmiy qarashlarida manbalar
bilan ishlashga alohida e’tibor qaratadi. U tarixiy hujjatlarni tanqidiy tahlil qilish,
ularni qiyosiy o‘rganish va turli manbalar asosida xulosa chiqarish
metodologiyasini rivojlantiradi. Bu yondashuv tarix fanida obyektivlikni
ta’minlashga yordam beradi hamda o‘rta asrlar tarixini ilmiy asosda qayta tiklash
imkonini kengaytiradi.
Umuman olganda, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy merosi tarixshunoslik
fanining rivojlanishida muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Uning asarlari
nafaqat O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda, balki butun jahon tarixiy jarayonlarini
19

tushunishda ham muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Olimning tadqiqotlari
bugungi kunda ham o‘zining dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, yangi ilmiy
izlanishlar uchun muhim manba sifatida qadrlanadi. 6
6
Sobranie Vostochnykh Rukopisey Akademii Nauk Respubliki Uzbekistan. Seriya Istoriya. / Sost. D.Yu. Yusupova,
R.P. Djalilova. – Tashkent: Fan, 1998. – 535 s. – ilmiy to‘plam.
20

III BOB: Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida O‘rta Osiyoning
madaniy va ilmiy rivojlanishi
3.1. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida O‘rta Osiyoning madaniy
rivojlanishi
Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy qarashlarida O‘rta Osiyo madaniy va
ilmiy taraqqiyoti alohida tizim sifatida talqin qilinadi. U bu jarayonni oddiy tarixiy
voqealar yig‘indisi emas, balki uzoq davrlar davomida shakllangan bilim, an’ana
va ijtimoiy ehtiyojlar natijasi sifatida ko‘radi. Shu nuqtai nazardan, O‘rta Osiyo
tarixidagi ilm-fan va madaniyat bir-birini to‘ldiruvchi omillar sifatida tahlil
qilinadi.
Mazkur yondashuvda muhim jihatlardan biri — tarixiy jarayonlarga tizimli
qarashdir. Olimning fikricha, madaniy taraqqiyot alohida hodisa sifatida emas,
balki jamiyatning ichki tuzilmasi, iqtisodiy rivojlanish va siyosiy barqarorlik bilan
uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Shu sababli O‘rta Osiyodagi ilmiy yuksalish ham
tasodifiy emas, balki tarixiy zarurat va ijtimoiy ehtiyojlar asosida yuzaga kelgan
jarayon sifatida baholanadi.
Shuningdek, Kamoliddin O‘rta Osiyoda shakllangan ilmiy muhitni ko‘p
qatlamli tizim sifatida izohlaydi. Bu tizimda ta’lim maskanlari, ilmiy an’analar,
ustoz-shogird munosabatlari hamda yozma merosning uzluksizligi muhim o‘rin
tutadi. Aynan shu omillar ilm-fanning barqaror rivojlanishiga zamin yaratgan va
mintaqani o‘z davrining yirik intellektual markazlaridan biriga aylantirgan.
Olimning yondashuvida mintaqaning urbanistik rivojlanishi ham muhim
o‘rin tutadi. U Buxoro, Samarqand, Marv va Xiva kabi shaharlarning nafaqat
siyosiy markaz, balki intellektual muhit shakllangan hududlar sifatida
rivojlanganini qayd etadi. Bu shaharlar tarixiy jarayonlarda davlat boshqaruvi
markazi bo‘lish bilan birga, ilm-fan, madaniyat va ma’rifatning yirik o‘choqlariga
aylangan.
Mazkur shaharlarning rivojlanishi urbanistik tuzilmaning takomillashuvi
bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu yerda madrasalar, kutubxonalar, ilmiy majlislar va
ustoz-shogird an’analari shakllangan. Bunday infratuzilma ilmiy fikr almashinuvi
21

uchun qulay sharoit yaratib, turli ilmiy yo‘nalishlarning bir hududda jamlanishiga
olib kelgan. Natijada, bu markazlarda fanlararo integratsiya jarayoni kuchaygan.
Shuningdek, ushbu shaharlar Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy va ilmiy
aloqalarda ham muhim vositachi rolini bajargan. Savdo yo‘llari va karvon yo‘llari
orqali turli xalqlar bilim va tajriba almashgan, bu esa ilmiy dunyoqarashning
kengayishiga xizmat qilgan. Shu jihatdan O‘rta Osiyo shaharlarining ahamiyati
faqat mintaqaviy emas, balki global tarixiy jarayonlar bilan ham uzviy bog‘liqdir.
Natijada, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy tahlillari O‘rta Osiyo
shaharlarini oddiy ma’muriy markaz sifatida emas, balki kompleks intellektual
tizimlar sifatida ko‘rishga imkon beradi. Bu esa mintaqaning Sharq sivilizatsiyasi
tarixidagi o‘rnini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida madaniy rivojlanish jarayonlari
ko‘pincha ilmiy bilimlar bilan parallel ravishda kechganligi ta’kidlanadi. Unga
ko‘ra, O‘rta Osiyoda madaniyat va ilm-fan bir-biridan ajralgan sohalar emas, balki
o‘zaro uyg‘unlashgan va bir-birini to‘ldirgan tizim sifatida shakllangan. Xususan,
madrasalar tizimi, qo‘lyozma an’analari va tarjima maktablari ilmiy bilimlarning
keng tarqalishi va avloddan-avlodga uzatilishida asosiy rol o‘ynagan.
Mazkur institutlar nafaqat ta’lim berish vazifasini bajargan, balki ilmiy fikr
almashinuvi va yangi g‘oyalarning shakllanishi uchun ham muhim markaz bo‘lib
xizmat qilgan. Qo‘lyozma madaniyati orqali qadimgi ilmiy asarlar saqlanib qolgan
va ular keyingi avlod olimlari tomonidan qayta tahlil qilingan. Tarjima maktablari
esa yunon, hind va arab ilmiy merosini o‘zlashtirish va mahalliy ilmiy muhitga
moslashtirishda muhim vosita bo‘lgan. 7
Shu bilan birga, Shamsiddin Kamoliddin O‘rta Osiyo allomalarining ilmiy
merosini alohida tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq holda tahlil qiladi. Uning fikricha,
Beruniy, Ibn Sino va Xorazmiy kabi mutafakkirlarning ilmiy faoliyati tasodifiy
hodisa emas, balki uzoq tarixiy davrlar davomida shakllangan ilmiy muhit va
intellektual an’analar mahsulidir. Bu yondashuv mintaqada ilmiy tafakkur uzluksiz
rivojlanganini ko‘rsatadi.
7
Toshkenboyev Sh. Bayt al-hikma. // Ijtimoiy tadqiqotlar. 2020. – №2. – B. 67–69. – jurnaldagi maqola.
22

Umuman olganda, Shamsiddin Kamoliddinning ushbu yo‘nalishdagi
tadqiqotlari O‘rta Osiyoni faqat tarixiy hudud sifatida emas, balki yuksak
intellektual salohiyatga ega sivilizatsion markaz sifatida qayta talqin qilishga
xizmat qiladi. Uning ilmiy yondashuvi mintaqa tarixini an’anaviy tasvirlashdan
chiqib, uni murakkab madaniy, ilmiy va ijtimoiy jarayonlar uyg‘unligi sifatida
anglashga undaydi. Shu orqali O‘rta Osiyoning jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotidagi
o‘rni yanada chuqurroq va keng qamrovli tarzda yoritiladi.
Shuningdek, olimning ilmiy xulosalari tarixshunoslikda mavjud qarashlarni
qayta ko‘rib chiqish va ularni zamonaviy metodologik yondashuvlar bilan boyitish
zarurligini ko‘rsatadi. U manbalarni tahlil qilishda qiyosiy yondashuv, tizimli
fikrlash va fanlararo integratsiya tamoyillariga tayanadi. Bu esa tarixiy jarayonlarni
yanada obyektiv va chuqurroq o‘rganish imkonini beradi.
Bundan tashqari, Kamoliddin tadqiqotlari O‘rta Osiyo tarixini global tarixiy
jarayonlar bilan bog‘lashga xizmat qiladi. Natijada mintaqa tarixi yopiq tizim
sifatida emas, balki keng sivilizatsion aloqalar tarmog‘ining muhim bo‘lagi sifatida
namoyon bo‘ladi. Bu yondashuv tarixiy tadqiqotlarda yangi ilmiy qarashlarning
shakllanishiga turtki beradi.
Shu jihatdan, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy merosi nafaqat O‘rta Osiyo
tarixshunosligi uchun, balki umumjahon tarix fanining rivojlanishi uchun ham
muhim ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Uning ishlari mintaqaning intellektual va
madaniy salohiyatini qayta baholashda mustahkam ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarida manbashunoslik va metodologik
yondashuvlar.
Tarixiy tadqiqotlarda eng muhim masalalardan biri — manbaga qanday
yondashish masalasidir. Shamsiddin Kamoliddin bu borada an’anaviy bayoniy
uslubdan chekinib, manbani oddiy “haqiqatni so‘zlovchi guvoh” sifatida qabul
qilishdan ko‘ra, uni o‘z davrining murakkab intellektual va ijtimoiy mahsuli
sifatida talqin qilishga urg‘u beradi. Bu yondashuv tarixiy matnlarni faqat
ma’lumot manbai emas, balki tahlil qilinishi lozim bo‘lgan tarixiy hodisa sifatida
ko‘rishga imkon yaratadi.
23

Shu nuqtai nazardan, har bir yozma yoki moddiy manba ma’lum bir tarixiy
sharoitda shakllanganligi e’tibordan chetda qolmaydi. Unda muallifning shaxsiy
qarashlari, siyosiy pozitsiyasi, ijtimoiy muhit va hatto davr mafkuraviy ta’sirlari
o‘z aksini topadi. Shu sababli Kamoliddin manbani o‘qishda uning yuzaki
mazmuni bilan cheklanmay, uning ortida turgan yashirin qatlamlarni ochishga
intiladi.
Bunday yondashuv tarixiy haqiqatni bir yoqlama emas, balki ko‘p qirrali
jarayon sifatida anglashga yordam beradi. Natijada manba “tayyor haqiqat” emas,
balki turli talqinlar va tarixiy kontekstlar orqali shakllangan murakkab tizim
sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa tarixshunoslikda tanqidiy fikrlash madaniyatini
kuchaytiradi va ilmiy xulosalarning asoslanganligini oshiradi.
Shu nuqtai nazardan, u tarixiy matnlarni o‘qishda yuzaki ma’lumotlar bilan
cheklanib qolmaydi. Aksincha, matnning ichki tuzilmasi, unda yashiringan
ishoralar hamda bayon ortidagi kontekstual qatlamlarni aniqlashga alohida e’tibor
qaratadi. Yozilish sabablarini, muallifning maqsadi va u yashagan davrning
ijtimoiy-siyosiy sharoitini bir butun tizim sifatida tahlil qilish orqali matn mazmuni
yanada chuqurroq ochib beriladi.
Bunday yondashuv tarixiy manbani statik ma’lumotlar yig‘indisi sifatida
emas, balki dinamik va ko‘p qatlamli hodisa sifatida tushunishga olib keladi.
Natijada tarix “tayyor va yakunlangan voqea” sifatida emas, balki turli nuqtai
nazarlar orqali doimiy ravishda qayta talqin qilinadigan jarayon sifatida namoyon
bo‘ladi. Bu esa tarixiy tafakkurda tanqidiy yondashuv va ilmiy tahlilning
ustuvorligini yanada kuchaytiradi.
Kamoliddin tadqiqotlarida qo‘llaniladigan yana bir muhim uslubiy
yondashuv — qiyosiy tahlildir. U tarixiy hodisalarni faqat bitta hudud yoki bitta
davr doirasida izohlash bilan cheklanmay, turli geografik va madaniy muhitlarga
oid manbalarni o‘zaro solishtirish orqali umumiy qonuniyatlarni aniqlashga
intiladi. Bu jarayonda bir xil davrga tegishli, lekin turli mintaqalarda yaratilgan
yozma manbalar yonma-yon qo‘yilib, ular orasidagi o‘xshashlik va tafovutlar
chuqur tahlil qilinadi.
24

Bunday qiyoslash usuli tarixiy xulosalarning nisbiy yoki umumiy xarakterga
ega ekanini aniqlash imkonini beradi. Ya’ni, ayrim tarixiy jarayonlar faqat
mahalliy sharoit mahsuli bo‘lsa, boshqalari keng mintaqaviy yoki hatto global
tarixiy tendensiyalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi yaqqol ko‘rinadi. Shu orqali
tarixiy talqinlar yanada aniqroq va asosliroq shaklga ega bo‘ladi.
Natijada O‘rta Osiyo tarixi alohida, yopiq tizim sifatida emas, balki Sharq va
G‘arb o‘rtasidagi murakkab madaniy va siyosiy aloqalar tarmog‘ida shakllangan
tarixiy jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa mintaqaning tarixiy rivojlanishini
kengroq sivilizatsion kontekstda anglashga xizmat qiladi va uning jahon tarixidagi
o‘rnini yanada chuqurroq ochib beradi.
Eng e’tiborli jihatlardan biri shundaki, olim tarixni faqat faktlar yig‘indisi
sifatida qabul qilmaydi. Uning yondashuvida tarix murakkab, ko‘p qatlamli tizim
bo‘lib, unda siyosiy jarayonlar, iqtisodiy rivojlanish, madaniy muhit va inson
tafakkuri bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Shu bois tarixiy voqealar
alohida hodisa sifatida emas, balki o‘zaro ta’sirda bo‘lgan omillar majmui sifatida
talqin qilinadi.
Bunday qarash manbani o‘qish jarayoniga ham yangicha mazmun beradi.
Endi u oddiy ma’lumot olish vositasi emas, balki turli tarixiy qatlamlarni aniqlash
va ularni tahlil qilish imkonini beruvchi murakkab manbaga aylanadi. Har bir
qatlam — siyosiy qarorlar, iqtisodiy sharoit yoki madaniy qarashlar — o‘zaro
bog‘liqlikda ko‘rib chiqiladi.
Shu nuqtai nazardan, tarixiy tahlil jarayoni ham oddiy bayon qilishdan
chiqib, chuqur ilmiy izlanish darajasiga ko‘tariladi. Tadqiqotchi manbadagi har bir
ma’lumotni ajratib olib, uning qaysi tarixiy qatlamga tegishli ekanini aniqlashga
intiladi. Bu esa tarixni yanada aniqroq, tizimli va ilmiy asoslangan holda
tushunishga yordam beradi.
Shu tarzda Kamoliddinning metodologik qarashlari tarixiy tadqiqotga
butunlay yangicha nigoh bilan yondashishga undaydi. U manbani oddiy “ishonish
yoki ishonmaslik” mezoni doirasidan chiqarib, uni ilmiy tahlil qilish, ichki
tuzilmasini anglash va boshqa manbalar bilan solishtirish bosqichiga olib chiqadi.
25

Bu jarayonda har bir ma’lumotning kelib chiqishi, uning konteksti va tarixiy
sharoiti alohida ahamiyat kasb etadi.
Bunday yondashuv natijasida manba endi yakuniy haqiqat sifatida emas,
balki qayta talqin qilinadigan va chuqur izlanishni talab etadigan obyekt sifatida
ko‘riladi. Tadqiqotchi esa faqat ma’lumotni qabul qiluvchi emas, balki uni tahlil
qiluvchi va qayta shakllantiruvchi faol subyektga aylanadi. Bu tarixiy bilimning
sifat jihatdan yangi darajaga ko‘tarilishiga zamin yaratadi.
3.3. Shamsiddin Kamoliddin tadqiqotlarining tarixiy bilimlar tizimidagi
o‘rni
Shamsiddin Kamoliddin ilmiy merosi tarixiy bilimlar tizimida o‘ziga xos
yo‘nalish sifatida ajralib turadi. Uning tadqiqotlari O‘rta Osiyo tarixini yoritish
bilan cheklanib qolmay, balki tarixiy jarayonlarni o‘rganishda qo‘llaniladigan
yondashuv va usullarni ham yangi bosqichga olib chiqishi bilan ahamiyatlidir. Shu
jihati bilan u nafaqat voqealarni tahlil qiluvchi tarixchi, balki tarixshunoslik
metodologiyasining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan tadqiqotchi sifatida ham e’tirof
etiladi. 8
Olimning ilmiy ishlari tarixni talqin qilishda tizimli va ko‘p qatlamli
yondashuvni kuchaytiradi. U tarixiy hodisalarni faqat faktlar ketma-ketligi sifatida
emas, balki ularning ortida turgan siyosiy, madaniy va ijtimoiy omillar bilan
birgalikda tahlil qilish zarurligini asoslaydi. Bu esa tarixiy bilimlarni
chuqurlashtirish va ularni yanada asosli ilmiy xulosalarga olib chiqishga xizmat
qiladi.
Uning ishlarida tarixiy jarayonlarni izohlashda ko‘p qatlamli yondashuv
ustunlik qiladi. Bu yondashuv voqealarni faqat siyosiy jarayonlar doirasida emas,
balki ularning ortida turgan madaniy, iqtisodiy va intellektual omillar bilan uzviy
bog‘liq holda ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Shu tariqa tarixiy hodisalar bir-biridan
ajralgan faktlar sifatida emas, balki o‘zaro ta’sirda shakllangan murakkab
tizimning tarkibiy qismlari sifatida talqin qilinadi.
8
Toshkenboyev Sh. Bayt al-hikma. // Ijtimoiy tadqiqotlar. 2020. – №2. – B. 67–69. – jurnaldagi maqola.
26

Bunday uslub tarixni soddalashtirilgan izohlardan chiqarib, uni yanada
chuqur va tizimli tahlil qilishga yo‘l ochadi. Har bir tarixiy jarayonning sabab va
oqibatlari turli darajalarda ko‘rib chiqiladi, bu esa voqealarning ichki bog‘liqligini
aniqlash imkonini beradi. Natijada tarixiy tafakkur bir yoqlama emas, balki
kompleks xarakter kasb etadi.
Kamoliddinning ilmiy ishlari yana bir muhim jihati bilan ajralib turadi — u
manbalar bilan ishlash madaniyatini takomillashtirishga xizmat qiladi. Uning
yondashuvida tarixiy matnni o‘qish jarayoni oddiy mazmunni qabul qilish emas,
balki uni chuqur tahlil qilish, ichki tuzilmasini anglash va boshqa manbalar bilan
o‘zaro bog‘liqligini aniqlash bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Bunda tarixiy matnlar tanqidiy ko‘z bilan o‘rganiladi: ularning yozilish
sababi, muallif pozitsiyasi va yaratilgan davr sharoiti alohida hisobga olinadi.
Shuningdek, bir manbadagi ma’lumotlar boshqa yozma yoki moddiy dalillar bilan
solishtirilib, ularning ishonchlilik darajasi va tarixiy qiymati aniqlanadi.
Natijada tarixchi faqat ma’lumotni qabul qiluvchi emas, balki uni tahlil
qiluvchi, baholovchi va qayta talqin qiluvchi faol subyektga aylanadi. Bu esa
tarixiy tadqiqot jarayonini yanada ilmiy, tanqidiy va asosli bosqichga olib chiqadi.
Shu bilan birga, uning tadqiqotlari O‘rta Osiyo tarixini keng sivilizatsion
makon doirasida anglashga imkon yaratadi. Kamoliddin yondashuvida mintaqa
tarixi faqat ichki ijtimoiy-siyosiy rivojlanish natijasi sifatida emas, balki tashqi
dunyo bilan doimiy aloqada shakllangan murakkab tizim sifatida talqin qilinadi.
Bu jarayonda savdo yo‘llari, madaniy almashinuv va ilmiy tajriba oqimlari muhim
omil sifatida qaraladi.
Bunday qarash O‘rta Osiyo tarixini boshqa sivilizatsiyalar bilan o‘zaro
ta’sirda rivojlangan dinamik hudud sifatida ko‘rsatadi. Natijada ilmiy va madaniy
jarayonlar yopiq doirada emas, balki keng integratsion maydonda kechganligi
yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu esa tarixiy voqealarni faqat mahalliy kontekstda
emas, balki global tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq holda tahlil qilish zarurligini
asoslaydi.
27

Shu tariqa, Kamoliddinning ilmiy ishlari tarixiy tafakkurni lokal
chegaralardan chiqarib, uni sivilizatsiyalararo aloqalar tizimi doirasida tushunishga
undaydi. Bu yondashuv tarix fanida yanada keng qamrovli va chuqur tahlil qilish
madaniyatining shakllanishiga xizmat qiladi.
Umuman olganda, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy qarashlari tarix fanida
metodologik yangilanish jarayonining shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Uning tadqiqotlari tarixiy bilimlarni oddiy bayon darajasidan chiqarib, ularni
chuqur tahlil va ilmiy talqin asosida qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi. Bu
esa tarix fanida yangi yondashuvlarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan muhim
omillardan biri hisoblanadi. 9
Olimning ishlari tarixiy jarayonlarni o‘rganishda tahlil, qiyoslash va tizimli
yondashuv kabi ilmiy tamoyillarning ahamiyatini yanada kuchaytiradi. U tarixni
turli omillar o‘zaro bog‘liqligida ko‘rib chiqish zarurligini asoslab, voqealarni
yaxlit tizim sifatida anglashga undaydi. Natijada tarixiy tadqiqotlar yanada
aniqroq, asoslangan va ilmiy jihatdan chuqurroq shaklga ega bo‘ladi.
Shu jihatdan, Kamoliddinning ilmiy merosi zamonaviy tarixshunoslik uchun
muhim nazariy asos vazifasini bajaradi. Uning yondashuvi tarix fanining
metodologik imkoniyatlarini kengaytirib, uni fanlararo va tanqidiy fikrlashga
asoslangan yangi bosqichga olib chiqadi.
9
https://uz.wikipedia.org/wiki/O‘rta_Osiyo_tarixi
28

XULOSA
Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy qarashlari va tadqiqotlari tarix fanida
metodologik yangilanish jarayonining shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan
muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri sifatida baholanadi. Uning ishlari tarixni oddiy
voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki murakkab, ko‘p qatlamli va o‘zaro
bog‘liq tizim sifatida tushunish zarurligini asoslab beradi.
Olimning ilmiy merosida tarixiy jarayonlarni tahlil qilishda tizimli
yondashuv alohida o‘rin egallaydi. U siyosiy, iqtisodiy, madaniy va intellektual
omillarni bir butun jarayon sifatida ko‘rib chiqish orqali tarixiy voqealarning ichki
sabab-oqibat bog‘liqligini ochib berishga intiladi. Bu esa tarixiy tafakkurni
chuqurlashtiradi va yuzaki talqinlardan voz kechishga xizmat qiladi.
Shuningdek, Kamoliddinning manbashunoslikka oid qarashlari tarixiy
tadqiqotlarda tanqidiy fikrlash madaniyatini rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. U
manbalarni faqat ma’lumot manbai sifatida emas, balki o‘z davrining ijtimoiy va
siyosiy mahsuli sifatida tahlil qilish zarurligini asoslab beradi. Natijada tarixiy
xulosalarning ilmiy asoslanganligi va obyektivlik darajasi yanada oshadi.
Bundan tashqari, uning tadqiqotlari O‘rta Osiyo tarixini keng sivilizatsion
kontekstda o‘rganishga imkon yaratadi. Mintaqa tarixini tashqi aloqalar, madaniy
almashinuv va ilmiy integratsiya jarayonlari bilan bog‘liq holda talqin qilish orqali
tarixiy tafakkur doirasi kengaytiriladi. Bu yondashuv O‘rta Osiyoni jahon tarixiy
jarayonlarining muhim bo‘lagi sifatida ko‘rsatadi. 10
Xulosa qilib aytganda, Shamsiddin Kamoliddinning ilmiy merosi zamonaviy
tarixshunoslik uchun muhim nazariy va metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Uning ishlari tarix fanida tahlil, qiyoslash va tizimli yondashuv tamoyillarini
mustahkamlab, ilmiy tadqiqotlarning yanada chuqur va asosli bo‘lishiga zamin
yaratadi. Shu sababli uning ilmiy qarashlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini
saqlab qolmoqda va yangi tadqiqotlar uchun muhim yo‘nalish sifatida xizmat
qilmoqda.
10
https://cyberleninka.ru/article/n/markaziy-osiyo-ilmiy-maktablari/viewer
29

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 24-maydagi PQ–2995-
sonli “Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. // “Xalq
so‘zi”, 2017-yil, 103 (6797)-son. – huquqiy hujjat.
2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2021. – 464 b. – kitob.
II. Manbalar
1. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. / Tarj. A.
Rasulov. – Toshkent: Fan, 2009. – 320 b. – manba.
2. Abu Ali ibn Sino. Tibb qonunlari (Al-Qonun fi-t-tibb). / Tarj. S. Karimov. –
Toshkent: Sharq, 2000. – 480 b. – manba.
3. O‘zbekiston Milliy arxivi (O‘zMA), I.19-fond, 1-ro‘yxat, 69-ish, 2-varaq. –
arxiv hujjati.
III. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. Abdullayev M. O‘rta Osiyo tarixshunosligi muammolari. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2015. – 256 b. – monografiya.
2. Abduhalimov B.A. “Bayt al-hikma” va Markaziy Osiyo olimlarining
Bag‘doddagi ilmiy faoliyati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2010. – 264 b. –
monografiya.
3. Kamoliddin Sh.S. O‘rta Osiyo tarixiga oid tadqiqotlar. – Toshkent: Fan,
2018. – 312 b. – ilmiy monografiya.
4. Kamoliddin Sh.S. Tarixiy manbalar va ularni tahlil qilish metodlari. //
O‘zbekiston tarixi. 2021. – №3. – B. 45–52. – jurnaldagi maqola.
5. Sobranie Vostochnykh Rukopisey Akademii Nauk Respubliki Uzbekistan.
Seriya Istoriya. / Sost. D.Yu. Yusupova, R.P. Djalilova. – Tashkent: Fan,
1998. – 535 s. – ilmiy to‘plam.
6. Toshkenboyev Sh. Bayt al-hikma. // Ijtimoiy tadqiqotlar. 2020. – №2. – B.
67–69. – jurnaldagi maqola.
30

IV. Internet saytlar va resurslar
1. https://uz.wikipedia.org/wiki/O‘rta_Osiyo_tarixi
2. https://cyberleninka.ru/article/n/markaziy-osiyo-ilmiy-maktablari/viewer
3. https://www.britannica.com/place/Central-Asia
4. https://ziyonet.uz/uz/library/category/history
31

Купить