Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 117.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdullaxon II shaxsiyati zamonaviy tadqiqotlarda

Купить
KURS ISHI MAVZU: ABDULLAXON II SHAXSIYATI ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I.BOB. ABDULLAXON II DAVRINING TARIXIY MANBASHUNOSLIK ASOSLARI TARIXSHUNOSLIKDA O’RGANILISHI......................................5 1.1. Abdullaxon II shaxsiga tarixiy yondashuv va tarixshunoslikda asosiy qarashlar..................................................................................................................5 1.2. Abdullaxon II shaxsining xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda o’rganilishi...10 II. BOB. ABDULLAXON II FAOLIYATI VA SHAXSIYATINING ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA AKS ETISHI...........................................15 2.1. Abdullaxon II ning siyosiy islohotlari va uning zamonaviy tadqiqotlarda o’rganilishi..............................................................................................................15 2.2. Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyotning rivojlanishini mustaqillik yillarida o’rganilishi..........................................................................24 XULOSA................................................................................................................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O zbekiston tarixida XVI asr o rtalaridaʻ ʻ hukmronlik qilgan Abdullaxon II (Abdullaxon ibn Iskandarxon) Movarounnahr va Xuroson hududining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim o rin tutgan ʻ shaxsiyatlardan biri sanaladi. U tomonidan amalga oshirilgan islohotlar, siyosiy barqarorlikka erishish yo lidagi sa’y-harakatlar va ilm-fanga, madaniyatga ʻ qo shgan hissasi bugungi kunda ham ilmiy jamoatchilik tomonidan yangicha ʻ yondashuvlar asosida o rganilmoqda. ʻ Zamonaviy tarixshunoslikda Abdullaxon II faoliyatiga nisbatan tanqidiy va tahliliy yondashuvlar shakllanmoqda. Xususan, uning davlat boshqaruvidagi roli, ichki siyosatdagi muvozanatni saqlashdagi mahorati, madaniyat va ilmga ko‘rsatgan e’tibori bugungi kunda tarixiy merosni qayta baholash jarayonlarida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixini milliy manfaatlar nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish ehtiyoji Abdullaxon II shaxsiyatini chuqurroq o‘rganishga zamin yaratdi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining maqsadi – Abdullaxon II shaxsiyati va uning siyosiy, madaniy faoliyatini zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar asosida uning tarixiy merosini qayta baholash va tarixiy jarayonlardagi o‘rnini aniqlashdan iborat. Vazifasi esa Abdullaxon II hayoti va faoliyati haqidagi tarixiy manbalarni tahlil qilish, Abdullaxon II davrida Movarounnahrda yuz bergan siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni o‘rganish, Abdullaxon II ning madaniyat, ilm-fan va diniy hayotga qo‘shgan hissasini yoritish, zamonaviy tarixiy tadqiqotlarda Abdullaxon II shaxsiyatining qanday yoritilayotganini tahlil qilish, mustaqillik davrida Abdullaxon II faoliyatiga bo‘lgan munosabatning o‘zgarishini ko‘rsatish, Abdullaxon II shaxsiyati asosida 3 milliy tarixiy ong va qadriyatlarni shakllantirishdagi ahamiyatini asoslab berishdan iborat. Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti Abdullaxon II hukmronligi davridagi siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotni o’rganishdan iborat. Predmeti esa zamonaviy tarixiy, falsafiy va madaniy tadqiqotlarda Abdullaxon II shaxsiyatining baholanishi va uning davlat boshqaruvidagi rolini o’rganish va uning davridagi siyosiy va madaniy hayotdagi o’zgarishlar, ularning davlat uchun ahamiyatini nechog’lik ahamiyatli ekanligini bilib olishdan iborat. Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Abdullaxon II Shayboniylar sulolasining eng muhim vakillaridan biri sifatida zamonaviy tadqiqotlarda davlat arbobi, harbiy strateg va madaniyat homiysi sifatida e’tirof etiladi. U 1557-yildan 1583-yilgacha hukmronlik qilgan va bu davrda O zbek xonligini markazlashganʻ davlat sifatida mustahkamlashga muvaffaq bo lgan. Zamonaviy tadqiqotchilar, ʻ masalan, tarixchisi R. Jalilov va A. Zamonovning ishlarida Abdullaxon II ning davlat boshqaruvidagi islohotlari va tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatlari alohida ta’kidlanadi. U o z davrida Movarounnahrni siyosiy va iqtisodiy jihatdan barqaror ʻ hududga aylantirishga erishgan. Abdullaxon II ning shaxsiyati uning qat’iy xarakteri, diplomatik mahorati va harbiy qobiliyatlari bilan ajralib turadi. Tadqiqotlarda u o z davrining eng muhim ʻ strateglaridan biri sifatida baholanadi. Masalan, uning Safaviylar va Mo g ullar ʻ ʻ bilan olib borgan muzokaralari va harbiy yurishlari zamonaviy tarixchilar tomonidan chuqur tahlil qilinadi. Uning Buxoro, Samarqand va Toshkent kabi shaharlarni mustahkamlashi va savdo yo llarini rivojlantirishi Movarounnahrning ʻ iqtisodiy va madaniy yuksalishiga zamin yaratgan. Zamonaviy tadqiqotlarda Abdullaxon II ning shaxsiy xislatlari turli nuqtai nazardan tahlil qilinadi. U bir tomondan qat’iy va adolatli hukmdor sifatida tasvirlansa, boshqa tomondan uning ba’zi qarorlari, xususan, ichki siyosatdagi qattiqqo l choralar tanqid qilinadi. ʻ Masalan, uning o z raqiblariga nisbatan qo llagan repressiv siyosati ba’zi ʻ ʻ 4 tarixchilar tomonidan salbiy baholanadi. Biroq, bu choralar o sha davrning siyosiyʻ barqarorlikni ta’minlash zarurati bilan bog liq edi, deb hisoblaydi ko plab olimlar. ʻ ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi, kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat. I.BOB. ABDULLAXON II DAVRINING TARIXIY MANBASHUNOSLIK ASOSLARI TARIXSHUNOSLIKDA O’RGANILISHI 1.1. Abdullaxon II shaxsiga tarixiy yondashuv va tarixshunoslikda asosiy qarashlar. Abdullaxon II (1534–1583) Shayboniylar sulolasining eng muhim hukmdorlaridan biri sifatida O‘zbek xonligi tarixida muhim o‘rin tutadi. Uning hukmronligi (1557–1583) davrida Movarounnahr siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan gullagan. Zamonaviy tarixshunoslikda Abdullaxon II nafaqat davlat arbobi va sarkarda, balki ilm-fan va madaniyat homiysi sifatida ham talqin qilinadi. Uning shaxsiyati turli tadqiqotchilar tomonidan tahlil qilingan bo‘lib, bu tadqiqotlar uning ko‘p qirrali faoliyatini yoritadi. Abdullaxon II shaxsiga yondashuvda tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va zamonaviy tahlillar muhim rol o‘ynaydi. Tarixshunoslikda uning shaxsiyati haqidagi qarashlar turli yondashuvlarga asoslanadi: ba’zi olimlar uning qat’iy boshqaruv uslubini tanqid qilsa, boshqalar uni Movarounnahrni markazlashgan davlat sifatida mustahkamlovchi buyuk strateg sifatida baholaydi. Abdullaxon II haqidagi ma’lumotlar asosan o‘sha davr yozma manbalarida, xususan, “Shayboniynoma”, “Abdullanoma” va boshqa tarixiy asarlarda uchraydi. Bu manbalar uning davlat boshqaruvi, harbiy yurishlari va shaxsiy xislatlari haqida muhim ma’lumotlar beradi. Masalan, Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asarida Abdullaxon II ning harbiy yurishlari va diplomatik munosabatlari tafsilotlar bilan yoritilgan. Shu bilan birga, bu manbalar ko‘pincha hukmdorlarning faoliyatini ulug‘lashga moyil bo‘lib, ularni tanqidiy tahlil qilish talab etiladi. 1 1 B.J.Eshov, A.A.Odilov – “O’ZBEKISTON TARIXI” II kitob. “DONISHMAND ZIYOSI“. Toshkent 2020. 234- 5 Zamonaviy tadqiqotchilar, masalan, o‘zbek olimi Rustam Jalilov, bu manbalarni tahlil qilar ekan, Abdullaxon II ning siyosiy strategiyalarini o‘rganishda ularning ahamiyatini ta’kidlaydi. Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning Buxoro va Samarqandni mustahkamlashdagi islohotlari alohida e’tibor qozongan. Uning fikricha, Abdullaxon II Movarounnahrning savdo yo‘llarini rivojlantirish orqali mintaqani global iqtisodiy tarmoqqa integratsiyalashgan. Abdullaxon II O‘zbek xonligini markazlashgan davlat sifatida mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldi. Uning boshqaruv uslubi zamonaviy tadqiqotlarda qat’iy, lekin samarali sifatida baholanadi. U o‘z davrida ichki nizolarni bartaraf etish va tashqi tahdidlarga qarshi turish uchun qattiq choralar ko‘rgan. Masalan, uning raqiblariga nisbatan qo‘llagan repressiv siyosati, ba’zi tadqiqotchilar tomonidan tanqid qilinsa-da, o‘sha davrning siyosiy barqarorlikni ta’minlash zarurati bilan bog‘lanadi. Tadqiqotchi Tursun Sultanovning “Nomadic Empires of Central Asia” asarida Abdullaxon II ning boshqaruv uslubi o‘rta asr Markaziy Osiyo davlatlari kontekstida tahlil qilinadi. Sultanov uning markazlashgan boshqaruv tizimini Temuriylar an’analariga asoslaganligini ta’kidlaydi. Abdullaxon II viloyatlarni boshqarishda mahalliy amirlarni o‘z nazorati ostida ushlab, ularning sadoqatini ta’minlashga muvaffaq bo‘lgan. Bu uning davlatni birlashtirishdagi muhim yutug‘i sifatida baholanadi. 2 Abdullaxon II ning harbiy faoliyati zamonaviy tarixshunoslikda alohida o‘rin tutadi. U Safaviylar, Mo‘g‘ullar va boshqa qo‘shni davlatlar bilan olib borgan urushlari va diplomatik muzokaralari bilan mashhur. Masalan, uning Xurosonni egallashga qaratilgan yurishlari va Safaviylar bilan munosabatlari zamonaviy tadqiqotlarda keng yoritilgan. Tadqiqotchi B. Ahmedovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning harbiy strategiyalari tahlil qilinib, uning tezkor qaror qabul qilish qobiliyati ta’kidlanadi. Abdullaxon II ning tashqi siyosatda muvozanatli yondashuvi zamonaviy olimlar tomonidan yuqori baholanadi. U bir b 2 Mirzohid Rahimov, Akbar Zamonov – “O’zbekiston tarixi” “Fan” nashriyoti. Toshkent 2019. 241-b 6 tomondan harbiy kuchga tayanib, boshqa tomondan diplomatik muzokaralar orqali mintaqada barqarorlikni ta’minlagan. Masalan, uning Usmonli imperiyasi bilan aloqalari va savdo yo‘llarini himoya qilishdagi sa’y-harakatlari uning uzoqni ko‘ra bilishini ko‘rsatadi. Abdullaxon II madaniyat va ilm homiysi sifatida ham muhim iz qoldirgan. Uning davrida Buxoro, Samarqand va Toshkent kabi shaharlar madaniy va ilmiy markazlarga aylandi. Tadqiqotchi O. Burievning “O‘zbek xonligi madaniyati” asarida Abdullaxon II ning Alisher Navoiy an’analarini davom ettirganligi va adabiyotni qo‘llab-quvvatlagani alohida ta’kidlanadi. U xattotlik, naqqoshlik va me’morchilikni rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. Masalan, Buxorodagi madrasalar va masjidlarning qurilishi uning homiyligi ostida amalga oshirilgan. Zamonaviy tadqiqotlarda Abdullaxon II ning madaniy faoliyati Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslanadi. Uning davrida o‘zbek miniatyura san’ati gullagan, bu esa uning estetik zovqini va san’atga bo‘lgan e’tiborini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, uning ilmiy muassasalarni qo‘llab-quvvatlashi, xususan, Buxorodagi observatoriyalar va ilmiy markazlarning faoliyati zamonaviy tadqiqotlarda keng yoritiladi. Rustam Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning davlat boshqaruvi va iqtisodiy islohotlari tahlil qilinadi. Jalilov uning savdo yo‘llarini rivojlantirishdagi sa’y-harakatlarini alohida ta’kidlaydi. Masalan, uning fikricha, Abdullaxon II Buyuk Ipak yo‘lini himoya qilish va savdo karvonlarini xavfsizligini ta’minlash orqali Movarounnahrni global iqtisodiy tarmoqqa integratsiyalashgan. Tursun Sultanovning “Nomadic Empires of Central Asia” asarida Abdullaxon II ning boshqaruv tizimi Temuriylar va Chingiziylar an’analari bilan taqqoslanadi. Sultanov uning markazlashgan boshqaruv tizimini o‘rta asr davlatlari uchun muhim yutuq sifatida baholaydi. Uning fikricha, Abdullaxon II o‘z raqiblarini yo‘q qilish orqali davlat ichidagi barqarorlikni ta’minlagan. B. Ahmedovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning harbiy yurishlari va diplomatik faoliyati tahlil qilinadi. Ahmedov uning Xuroson yurishlarini 7 strategik jihatdan muhim deb hisoblaydi va uning Safaviylar bilan munosabatlarini muvozanatli yondashuv sifatida baholaydi. 3 O. Burievning “O‘zbek xonligi madaniyati” asarida Abdullaxon II ning madaniy homiyligi alohida e’tibor qozongan. Buriev uning Buxorodagi madrasalar va masjidlar qurilishidagi rolini ta’kidlaydi. Abdullaxon II shaxsiyati zamonaviy tadqiqotlarda turli nuqtai nazardan talqin qilinadi. Ba’zi tadqiqotchilar uning qattiqqo‘l siyosatini tanqid qiladi. Masalan, Abdullaxon II o‘z raqiblari, xususan, Kuchinchixon va Suyunchixo‘ja avlodlarini yo‘q qilish orqali Shayboniylar sulolasining yakun topishiga zamin yaratgan. Bu tanqidlar uning shaxsiyatiga nisbatan salbiy qarashlarni aks ettiradi. Shu bilan birga, zamonaviy tadqiqotlarda uning shaxsiy hayoti haqida ma’lumotlarning kamligi muammo sifatida ko‘riladi. Uning oilaviy munosabatlari, diniy e’tiqodlari va shaxsiy xislatlari haqida aniq ma’lumotlar kam bo‘lib, bu tadqiqotchilarni arxeologik va yozma manbalarga tayanishga majbur qiladi. Abdullaxon II shaxsiyati nafaqat o‘zbek tarixi, balki global tarixiy kontekstda ham o‘rganiladi. Uning davrida Movarounnahrning savdo yo‘llari va madaniy markazlari o‘rta asr dunyosining muhim qismlaridan biri bo‘lgan. Uning Safaviylar, Usmonlilar va Mo‘g‘ullar bilan munosabatlari zamonaviy tadqiqotlarda keng tahlil qilinadi. Masalan, uning Usmonli imperiyasi bilan savdo aloqalari Movarounnahrning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. 4 Abdullaxon II shaxsiyati zamonaviy tarixshunoslikda ko‘p qirrali hukmdor sifatida talqin qilinadi. Uning davlat boshqaruvi, harbiy yurishlari, madaniy homiyligi va shaxsiy xislatlari o‘zbek tarixidagi muhim sahifalarni tashkil etadi. Tadqiqotchilarning ishlari, xususan, Rustam Jalilov, Tursun Sultanov, B. Ahmedov va O. Burievning asarlari uning shaxsiyatini turli nuqtai nazardan yoritadi. Kelajakdagi tadqiqotlar yangi manbalar va arxeologik topilmalar asosida uning shaxsiyatini yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. 3 A.Sagdullayev, B.Aminov, U.Mavlonov, N.Norqulov – “O’zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqiyoti". “Akademiya” Toshkent 2000. 167-b 4 Mirzohid Rahimov, Akbar Zamonov – “O’zbekiston tarixi” “Fan” nashriyoti. Toshkent 2019. 238-b 8 1.2. Abdullaxon II shaxsining xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda o’rganilishi. Mahalliy tadqiqotlarda Abdullaxon II O‘zbek xonligining markazlashgan davlat sifatida shakllanishidagi muhim shaxs sifatida baholanadi. O‘zbek olimlari, masalan, Rustam Jalilov va B. Ahmedov uning davlat boshqaruvi va iqtisodiy islohotlariga alohida e’tibor qaratgan. Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning Buxoro va Samarqandni mustahkamlashi, Buyuk Ipak yo‘lini himoya qilishdagi sa’y-harakatlari ta’kidlanadi. U Movarounnahrni global savdo tarmoqlariga integratsiyalashgan hukmdor sifatida tasvirlanadi. B. Ahmedovning tadqiqotlari esa Abdullaxon II ning harbiy faoliyatiga qaratilgan. Uning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida hukmdorning Xuroson yurishlari va Safaviylar bilan munosabatlari tahlil qilinadi. Ahmedov uning tezkor qaror qabul qilish qobiliyati va strategik fikrlashini alohida e’tirof etadi. Shu bilan birga, mahalliy tadqiqotlarda Abdullaxon II ning madaniy homiyligi ham keng yoritiladi. O. Burievning “O‘zbek xonligi madaniyati” asarida uning Buxorodagi madrasalar va masjidlar qurilishidagi roli, Alisher Navoiy an’analarini davom ettirishi muhim yutuq sifatida ko‘riladi. 5 Mahalliy tadqiqotlar ko‘pincha Abdullaxon II ni o‘zbek xalqining milliy g‘urur ramzi sifatida tasvirlaydi. Biroq, ba’zi tanqidiy yondashuvlar uning qattiqqo‘l siyosatini, xususan, raqiblarga nisbatan repressiv choralarini muhokama qiladi. Masalan, Kuchinchixon va Suyunchixo‘ja avlodlariga qarshi qo‘llangan choralari ba’zi olimlar tomonidan Shayboniylar sulolasining zaiflashuviga zamin yaratgan deb hisoblanadi. Xorijiy tadqiqotlarda Abdullaxon II shaxsiyati ko‘proq global tarixiy kontekstda, xususan, O‘rta Osiyo, Safaviylar va Usmonlilar imperiyalari o‘rtasidagi munosabatlar nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Tadqiqotchi Tursun Sultanovning “Nomadic Empires of Central Asia” asarida Abdullaxon II ning boshqaruv tizimi Temuriylar va Chingiziylar an’analari bilan taqqoslanadi. Sultanov uning markazlashgan davlat tuzilmasini o‘rta asr davlatlari uchun muhim 5 Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. – Т.: Шарқ, 2000. – Б. 207 9 yutuq sifatida baholaydi. Uning fikricha, Abdullaxon II o‘z raqiblarini yo‘q qilish orqali ichki barqarorlikni ta’minlagan, bu esa uning davlatni birlashtirishdagi muvaffaqiyatini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, xorijiy olimlar Abdullaxon II ning tashqi siyosatini yuqori baholaydi. Masalan, amerikalik tarixchi Beatrice Manzning “Power, Politics and Religion in Timurid Iran” asarida Abdullaxon II ning Safaviylar bilan munosabatlari tahlil qilinadi. Manz uning diplomatik mahorati va harbiy yurishlaridagi muvozanatli yondashuvini ta’kidlaydi. Uning Xurosonni egallashga qaratilgan yurishlari Safaviylar bilan raqobatni kuchaytirgan bo‘lsa-da, u diplomatik muzokaralar orqali mintaqada barqarorlikni saqlab qolgan. Xorijiy tadqiqotlar Abdullaxon II ning madaniy homiyligiga ham e’tibor qaratadi. Masalan, nemis olimi Jürgen Paulning “Central Asia in the Sixteenth Century” maqolasida uning Buxorodagi ilmiy va madaniy muassasalarni qo‘llab- quvvatlashi o‘rganiladi. Paul uning o‘zbek miniatyura san’ati va xattotlikni rivojlantirishdagi rolini Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslaydi. Shu bilan birga, xorijiy tadqiqotchilar mahalliy manbalarga nisbatan cheklanganligi sababli uning shaxsiy hayoti haqida kamroq ma’lumotga ega bo‘lib, ko‘proq tarixiy manbalarga tayanadi. 6 Abdullaxon II shaxsiyatini o‘rganishda xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar bir qator muammolarga duch keladi. Birinchidan, uning shaxsiy hayoti, oilaviy munosabatlari va diniy e’tiqodlari haqida ma’lumotlarning kamligi tadqiqotlarni cheklaydi. Ikkinchidan, mahalliy manbalar ko‘pincha hukmdorlarni ulug‘lashga moyil bo‘lib, bu ularni tanqidiy tahlil qilishni talab qiladi. Xorijiy tadqiqotchilar esa mahalliy manbalarga cheklangan kirish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu ularning tahlillarini qisman cheklaydi. Kelajakdagi tadqiqotlar yangi arxeologik topilmalar va manbalar asosida Abdullaxon II shaxsiyatini yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. Masalan, Buxoro va Samarqanddagi arxeologik qazishmalar uning me’moriy merosini yoritishda muhim bo‘lishi mumkin. Shuningdek, zamonaviy psixologik va sotsiologik yondashuvlar uning shaxsiy xislatlarini tahlil qilishda 6 Shаmsutdinоv R., Kаrimоv Sh., Ubаydulаyev О’. Vаtаn tаrixi. 2-kitоb. – T.:Shаrq, 2010. –B. 217. 10 yangi imkoniyatlar ochadi. Abdullaxon II shaxsiyati mahalliy va xorijiy tadqiqotlarda turli nuqtai nazardan o‘rganilgan bo‘lib, uning davlat boshqaruvi, harbiy faoliyati va madaniy homiyligi yuqori baholanadi. Mahalliy olimlar uni o‘zbek tarixidagi muhim shaxs sifatida ulug‘lasa, xorijiy tadqiqotchilar uning faoliyatini global kontekstda tahlil qiladi. Rustam Jalilov, B. Ahmedov, Tursun Sultanov va Beatrice Manz kabi olimlarning ishlari uning shaxsiyatini turli qirralardan yoritadi. Kelajakdagi tadqiqotlar yangi manbalar va yondashuvlar orqali Abdullaxon II shaxsiyatini yanada chuqurroq ochib berishi kutilmoqda. 1583-yilda otasi vafotidan s о ‘ng oliy hukmdor b о ‘lgan Abdullaxon II о ‘z pul islohotining s о ‘nggi qismini amalga oshirdi. Ya’ni, u kumush tangalar zarb etishni о ‘z poytaxti Buxoroda markazlashtirdi. Buxoroda Abdullaxon II nomidan har yili k о ‘p miqdorda kumush tangalar zarb etildi. Balx, Samarqand va Toshkentda esa tanga zarb etish keskin kamaytirildi. Shuningdek, Abdullaxon II shahar savdosidagi kundalik ehtiyoj mahsulotlari uchun mis tangalar zarb etishni y о ‘lga q о ‘ydi. Shayboniylar о ‘tkazgan pul islohotlari orasida Abdullaxon II ning islohati nisbatan muvaffaqiyatli b о ‘lib, bu islohot pul muomalasi inqiroziga barham berdi, kumushning davlat hududlaridan k о ‘plab chiqib ketishini t о ‘xtatdi, xususiy metallni yana zarbxonalarga jalb etdi. 7 Abdullaxon II (1557-1598-yy) kuchli Shayboniylar davlatini qayta tiklashni о ‘z oldiga maqsad qilib q о ‘ygan edi. Toshkent hokimlari, Hisor amirlari, Samarqand sultonlari bilan t о ‘xtovsiz urushlar olib bordilar. Abdullaxon II davrida Buxoro shahri uzil-kesil poytaxtga aylandi, hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari jonlandi, biroq tinimsiz urushlar davom etaverdi. Jumladan, 1573-yilda Farg‘ona, 1574-yilda Shahrisabz, Qarshi, Hisor viloyatlari, 1578-yilda Samarqand bosib olindi. 1582-yilda Toshkent shahri va Shohruxiya, Sayram, Ohangaron kabi qal’alar taslim b о ‘ldi. 1583-yili Balx egallandi, Xuroson b о ‘ysundirildi. Pul islohotini bosqichma-bosqich о ‘tkazgan Abdullaxon II oltin, kumush, mis pullarni otasi nomidan (1560-1583-yy) chiqarganda mamlakatdagi bir qancha 7 Сагдуллаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти. – Т., 2000. – Б. 176. 11 shaharlarda pul zarb qilingan b о ‘lsa, mustaqil hokimiyatni boshqargan yillarida (1583-1598-yy), asosan, Buxoroda markazlashgan pul zarb qilishni y о ‘lga q о ‘ydi. Manbalarga qaraganda, Abdullaxon II ba’zan Balx, Samarqand hamda Toshkentda kam miqdorda pul chiqarishga ruxsat bergan. Abdullaxon II о ‘tkazgian pul islohotlarining asosiy maqsadi kumush tanganing qiymatini k о ‘tarishga qaratilgan b о ‘lib, otasi Iskandar sulton nomidan zarb ettirilgan yangi bir kumush tanga - ya’ni, bir dinor 30 mis tangaga tenglashtirilgan b о ‘lsa, avvalgi kumush tangalar 27 mis tangaga teng holda muomalada qoldirildi. Muvaffaqiyatli о ‘tkazilgan ushbu islohot Abdullaxon II ichki siyosatining bir qismi b о ‘lib, tranzit, halqaro va ichki shahar savdosining taraqqiyoti uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, Buxoro xonligi tangalarining ichki va tashqi savdodagi qadrini oshirish bilan birga kumushning tashqariga chiqib ketishining oldini oldi va mamlakat xazinasiga kirimning oshishiga olib keldi. Shayboniylar davrida amalga oshirilgan islohotlardan biri qarovsiz yotgan yerlarni о ‘zlashtirishga ham qaratilgan edi. Chorvachilik ham yaxshi rivojlangan. Dehqonchilik asosan lalmikor va obikor-sug‘oriladigan yerlarda b о ‘lgan. Bug‘doyning о ‘n ikki navi yetishtirilgan va boshqa an’anaviy ekinlar ekilgan. Dehqonchilik uchun qulay b о ‘lgan va hosildor yerlar yirik amaldorlar va harbiylar hamda din peshvolariga qarashli b о ‘lgan. Hunarmandchilikning 60 dan oshiq turi mavjud b о ‘lgan. Ichki savdoga katta e’tibor berilgan. Tashqi savdoda Turkiya, Eron, Hindiston, Rossiya, Xitoy kabi davlatlar bilan savdo aloqalari olib borilgan. 1588-yilda Buxoroda b о ‘lgan ingliz sayyohi Antoni Jenkinson ham о ‘z ma’lumotlarida Buxoro shahrida har yili yirik savdogarlar qurultoyi b о ‘lishi, bu yerga Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa mamlakatlardan katta-katta savdo karvonlari kelishini yozib qoldirgan edi. XVI- asrning 60-yillaridan Buxoro xonligi deb nom olgan davlatning chegaralari Qashqardan Orol va Kaspiy dengizi sohillarigacha, Turkiston va Sayram, Movarounnarni yerlarini o’z ichiga olgan edi. Umrining sо‘nggi yillarida u Xorazm hukmdorlari bilan olib borilgan qiyin urushlardan keyin 1595-yilda muvaffaqiyat qozonishga erishdi. Uning vafotidan keyin о‘g‘li Abdulmо‘min uzoq 12 vaqt hokimiyatni saqlab qololmadi. Undan keyin hokimiyatga kelgan Pirmuhammad ham 1601-yili taxtdan ag‘darildi. Shu bilan qariyb bir asr hukm surgan Shayboniylar sulolasi barham topdi va Movarounnahrda Ashtarxoniylar sulolasi davri boshlandi. II. BOB. ABDULLAXON II FAOLIYATI VA SHAXSIYATINING ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA AKS ETISHI 2.1. Abdullaxon II ning siyosiy islohotlari va uning zamonaviy tadqiqotlarda o’rganilishi. Abdullaxon II ning siyosiy islohotlari O‘zbek xonligini markazlashgan davlat sifatida mustahkamlashga qaratilgan edi. Uning islohotlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshirildi:  Markazlashgan boshqaruv tizimi : Abdullaxon II viloyatlarni boshqarishda mahalliy amirlarni o‘z nazorati ostida ushlab, ularning sadoqatini ta’minlashga muvaffaq bo‘ldi. Bu tizim Temuriylar an’analariga asoslangan bo‘lib, davlat ichidagi parokandalikni bartaraf etishga xizmat qildi.  Ichki barqarorlikni ta’minlash : Uning raqiblari, xususan, Kuchinchixon va Suyunchixo‘ja avlodlariga qarshi qo‘llagan qattiqqo‘l choralari davlat ichidagi nizolarni kamaytirdi.  Tashqi siyosat : Abdullaxon II Safaviylar, Mo‘g‘ullar va Usmonlilar bilan murakkab diplomatik munosabatlar orqali mintaqada barqarorlikni saqladi.  Iqtisodiy islohotlar : Buyuk Ipak yo‘lini himoya qilish va savdo yo‘llarini rivojlantirish orqali xonlik iqtisodiyotini mustahkamladi. Mahalliy tadqiqotlar Abdullaxon II ning siyosiy islohotlarini o‘zbek tarixidagi muhim bosqich sifatida talqin qiladi. O‘zbek olimlari, masalan, Rustam Jalilov va B. Ahmedov, uning markazlashgan boshqaruv tizimini va iqtisodiy islohotlarini alohida e’tirof etadi. Rustam Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning Buxoro va Samarqandni siyosiy va iqtisodiy 13 markazlarga aylantirishdagi islohotlari tahlil qilinadi. Jalilov uning savdo yo‘llarini himoya qilish va xalqaro savdoni rivojlantirishdagi sa’y-harakatlarini ta’kidlaydi. 8 Masalan, Abdullaxon II Buyuk Ipak yo‘lida karvonlar xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus postlar tashkil qilgan, bu esa xonlik iqtisodiyotining o‘sishiga yordam bergan. Jalilovning fikricha, uning islohotlari Movarounnahrni global savdo tarmoqlariga integratsiyalashdi. Yosh Abdulla sulton o‘zining hukmdor sifatidagi butun g‘ayrat shijoatini 1551-yil Karmanada namoyish etgan, viloyatga Toshkentdan Baroqxon va Samarqanddan Abdullatifxon hujum qilganlar, Iskandar sulton Amudaryo ortiga qochgan. Abdulla sulton otasi vazifasini o‘z zimmasiga olib bu hujumni muvaffoqiyatli qaytargan. Keyingi yillarda (1552-1556-y.) o‘z mulkini G‘arbga Buxoro tomonga va janubi-sharq – Qarshi va Shahrisabz tomonga kengaytirishga intilgan. Bu say-harakat dastlab muvaffaqiyotsiz chiqqan, xatto 1556-yilda u ota meros mulkini tashlab Maymanaga qochishga majbur bo‘lgan. U amakisi, Balx hokimi Pirmuhammaddan harbiy yordam olib va piri Xoja Muhammad Islom ko‘makida Baroqxon, keyinchalik uning o‘g‘illari Darveshxon va Bobo Sultonlarga qarshi uzoq muddat kurash olib borgan. 9 Navro‘z Ahmadxon (Baroqxon) vafot etgach (1556-y.), darhol Karmana va Shahrisabzda o‘z hukmronligini tiklaydi, 1557-yili mayda Buxoroni qo‘lga kiritadi va uni o‘z poytaxtiga aylantiradi. 1561-yilda otasi - Iskandarxonni davlat boshlig‘i - xon deb e`lon qilib, uning nomidan mamlakatni o‘zi boshqara boshlaydi. Markaziy hokimiyatga bo‘ysunishdan bosh tortgan shayboniy sultonlar bilan kurashib, Balx (1574-y.), Samarqand (1578), Toshkent, Sayram, Turkiston (1583) va Farg‘ona (1583-y) ni egallaydi. 1582-yilda Dashtga yurish qilib, Ulug‘tog‘ga qadar borgan. 1583-yilda otasi Iskandarxon vafot etgach mamlakatni o‘z nomidan boshqara boshlaydi. Markaziy hokimiyatga qarshi ko‘tarilgan Maymana va Garchiston (1583-y.), shuningdek, Badaxshon (1585)dagi g‘alayon, tartibsizliklarni bostirgan. Xorazmga ikki marta yurish (1594 va 1596) qilib, u yerda markaziy hokimiyat hukronligi qayta tiklangan. 8 Бухоро шарқ дурдонаси . /Муаллифлар жамоаси. –Тошкент: Шарқ, 1997. –Б. 55. 9 Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства (историко-этнографические очерки).-Ташкент: Изд-во академии наук Узбекской ССР. 1958. C. 20 14 Abdullaxon II safaviylar bilan Xuroson, Gilon uchun kurashib o‘z tasarrufiga kiritgan. Sharqiy Turkistonga qilingan yurishda Qashqar va Yorkent viloyatlarini olgan. Boburiylar ham Badaxshon, Shimoliy Afg‘oniston va Xuroson uchun Abdullaxon II ga qarshi kurashganlar. Abdullaxon II bunga qarshi Sind (1583), Kashmir(1586) ni egallab davlatning janubiy chegaralarini mustahkamlagan. Abdullaxon II davrida mamlakat hududi Qashqardan Orol va Kaspiy dengizlari sohillarigacha, Turkiston va Sayramdan Xurosonning sharqiy qismigacha bo‘lgan yerlardan iborat edi.Abdullaxon II hayotining so‘ngi yillarida o‘g‘li Abdulmo‘min bilan chiqishmay qolgan. Ular o‘rtasidagi munosabatlar keskinlashganidan habar topgan qozoq xoni Tavakkalxon Toshkent viloyati va Toshkent – Samarqand oralig‘idago yerlarga bostirib kirib, unga qarshi yuborilgan qo‘shinni yengan. Unga qarshi safarga otlangan Abdullaxon II Samarqandga yetganida o‘g‘li Abdulmo‘min 1598-yil 8-fevralda amir Muhammad Boqibiy bilan kelishib otasi Abdullaxon II ni zaxarlab o‘ldiradi. Abdullaxon II faol tashqi siyosat olib borgan. Uning mamlakat ichki siyosatidagi, davlat boshqaruv tizimini mustahkamlash, ayniqsa pul islohati o‘tkazish yo‘lidagi faoliyati natijalari keyingi davrlarda ham saqlanib qolgan. U ko‘plab turli inshootlar qurdirgan. 10 B. Ahmedovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning ichki va tashqi siyosatdagi muvozanatli yondashuvi tahlil qilinadi. Ahmedov uning Xuroson yurishlarini strategik jihatdan muhim deb hisoblaydi. Uning fikricha, Abdullaxon II Safaviylar bilan raqobatda o‘z xonligining chegaralarini mustahkamlashga muvaffaq bo‘lgan. Ahmedov shuningdek, uning viloyat amirlarini nazorat qilishdagi qat’iy choralarini davlat barqarorligini ta’minlashning muhim omili sifatida ko‘radi. Mahalliy tadqiqotlarda Abdullaxon II ning qattiqqo‘l siyosati ham muhokama qilinadi. Masalan, uning raqiblarga nisbatan repressiv choralari, xususan, Shayboniylar sulolasining boshqa tarmoqlarini yo‘q qilishi ba’zi olimlar tomonidan tanqid qilinadi. Bu choralari davlat ichidagi barqarorlikni ta’minlagan 10 О.Сухарева. Квартальная община позднефеодального города Бухары (в связи с историей кварталов). – Москва: Наука, ГРВЛ. 1976. C. 44. 15 bo‘lsa-da, sulolaning kelajakdagi zaiflashuviga zamin yaratgan deb hisoblanadi. Beatrice Manzning “Power, Politics and Religion in Timurid Iran” asarida Abdullaxon II ning tashqi siyosati va Safaviylar bilan munosabatlari tahlil qilinadi. Manz uning diplomatik mahorati va harbiy yurishlaridagi muvozanatli yondashuvini ta’kidlaydi. Masalan, uning Xurosonni egallashga qaratilgan yurishlari Safaviylar bilan raqobatni kuchaytirgan bo‘lsa-da, u diplomatik muzokaralar orqali mintaqada barqarorlikni saqlab qolgan. Manz uning Usmonli imperiyasi bilan savdo aloqalarini rivojlantirishdagi sa’y-harakatlarini ham yuqori baholaydi. Abdullaxon II viloyatlarni boshqarishda mahalliy amirlarni o‘z nazorati ostida ushlab, ularning sadoqatini ta’minlashga muvaffaq bo‘ldi. U viloyat hokimlarini tayinlash va ularni muntazam ravishda rotatsiya qilish orqali markaziy hokimiyatni mustahkamladi. Bu tizim Temuriylar an’analariga asoslangan bo‘lib, davlat ichidagi parokandalikni bartaraf etishga yordam berdi. Zamonaviy tadqiqotlarda, masalan, Tursun Sultanovning ishlarida, bu tizim o‘rta asr davlatlari uchun muhim yutuq sifatida baholanadi. Abdullaxon II o‘z raqiblari, xususan, Kuchinchixon va Suyunchixo‘ja avlodlariga qarshi qattiqqo‘l choralar ko‘rdi. Bu choralari davlat ichidagi nizolarni kamaytirgan bo‘lsa-da, ba’zi tadqiqotchilar tomonidan tanqid qilinadi. Masalan, mahalliy olim B. Ahmedov uning repressiv siyosatini davlat barqarorligini ta’minlash uchun zarur deb hisoblasa, xorijiy olimlar, masalan, Beatrice Manz, bu choralarni sulolaning kelajakdagi zaiflashuviga zamin yaratgan deb hisoblaydi. Abdullaxon II Safaviylar, Mo‘g‘ullar va Usmonlilar bilan murakkab diplomatik munosabatlar yuritdi. Uning Xuroson yurishlari Safaviylar bilan raqobatni kuchaytirgan bo‘lsa-da, u diplomatik muzokaralar orqali mintaqada barqarorlikni saqlab qoldi. Masalan, uning Usmonli imperiyasi bilan savdo aloqalari Movarounnahr iqtisodiyotining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Zamonaviy tadqiqotlarda, xususan, Jürgen Paulning ishlarida, bu muvozanatli yondashuv uning diplomatik mahorati sifatida baholanadi. Abdullaxon II Buyuk Ipak yo‘lini himoya qilish va savdo yo‘llarini rivojlantirish orqali xonlik iqtisodiyotini mustahkamladi. U savdo karvonlari 16 xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus postlar tashkil qildi va Buxoro, Samarqand kabi shaharlarni savdo markazlariga aylantirdi. Rustam Jalilovning tadqiqotlarida bu islohotlar Movarounnahrning global savdo tarmoqlariga integratsiyalashuvi sifatida tasvirlanadi. Zamonaviy tadqiqotlar Abdullaxon II ning siyosiy islohotlarini turli nuqtai nazardan tahlil qiladi. Mahalliy olimlar uning islohotlarini o‘zbek tarixidagi muhim bosqich sifatida ko‘rsa, xorijiy olimlar uni global kontekstda, xususan, O‘rta Osiyo davlatlari va qo‘shni imperiyalar o‘rtasidagi munosabatlar nuqtai nazaridan o‘rganadi. Abdullaxon II ning siyosiy islohotlari O‘zbek xonligini markazlashgan davlat sifatida mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Uning markazlashgan boshqaruv tizimi, ichki barqarorlikni ta’minlash choralari, tashqi siyosatdagi muvozanatli yondashuvi va iqtisodiy islohotlari zamonaviy tadqiqotlarda yuqori baholanadi. Mahalliy olimlar uni o‘zbek tarixidagi muhim shaxs sifatida ulug‘lasa, xorijiy tadqiqotchilar uning faoliyatini global kontekstda tahlil qiladi. Rustam Jalilov, B. Ahmedov, Tursun Sultanov, Beatrice Manz va Jürgen Paul kabi olimlarning ishlari uning islohotlarini turli qirralardan yoritadi. Kelajakdagi tadqiqotlar yangi manbalar va yondashuvlar orqali uning siyosiy merosini yanada chuqurroq ochib berishi kutilmoqda. 2.2. Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyotning rivojlanishini mustaqillik yillarida o’rganilishi. Abdullaxon II (1534–1583) Shayboniylar sulolasining eng muhim hukmdorlaridan biri sifatida O‘zbek xonligi tarixida muhim o‘rin tutadi. Uning 1557–1583-yillardagi hukmronligi davrida Movarounnahr nafaqat siyosiy va iqtisodiy jihatdan, balki ilm-fan, madaniyat va adabiyot sohasida ham yuksalgan. Abdullaxon II madaniyat va ilm homiysi sifatida Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, Buxoro, Samarqand va Toshkentni ilmiy va madaniy markazlarga aylantirdi. Mustaqillik yillarida (1991-yildan keyin) O‘zbekiston olimlari tomonidan uning bu merosi keng o‘rganilib, milliy tarix va madaniyatning muhim qismi sifatida e’tirof etildi. Ushbu kurs ishida Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyotning rivojlanishini va mustaqillik yillaridagi tadqiqotlarda 17 ushbu jihatlarning qanday yoritilganini tahlil qiladi. 11 Abdullaxon II davrida Buxoro va Samarqand ilmiy markazlar sifatida gulladi. Uning homiyligi ostida madrasalar va observatoriyalar faoliyat yuritdi. Masalan, Buxorodagi madrasalarda diniy ilmlar bilan bir qatorda astronomiya, matematika va falsafa kabi fanlar o‘qitildi. ,,Abdullanoma” kabi tarixiy manbalarda uning ilmiy muassasalarni qo‘llab-quvvatlagani haqida ma’lumotlar mavjud. Shu bilan birga, uning davrida xattotlik va kitobat san’ati ham rivojlandi, bu esa ilmiy asarların ko‘payishiga yordam berdi. Abdullaxon II ning homiyligi ostida me’morchilik, naqqoshlik va miniatyura san’ati gulladi. Buxorodagi madrasalar va masjidlarning qurilishi, masalan, Kukaldosh madrasasi, uning me’moriy merosining muhim namunasidir. Uning davrida o‘zbek miniatyura san’ati Alisher Navoiy davridagi an’analarni davom ettirib, yangi yuksalish bosqichiga chiqdi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach (1991-yildan keyin), Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyot milliy tarix va madaniyatning muhim qismi sifatida keng o‘rganildi. Mustaqillik davri olimlari ushbu masalalarni milliy o‘zlikni mustahkamlash va o‘zbek xalqining boy madaniy merosini yoritish maqsadida tahlil qildi. 12 Mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari Abdullaxon II ning madaniy homiyligini milliy g‘urur ramzi sifatida talqin qildi. Quyidagi olimlarning ishlari bu borada muhim hissa qo‘shdi:  O. Buriev : O. Burievning “O‘zbek xonligi madaniyati” asarida Abdullaxon II ning Buxorodagi madrasalar va masjidlar qurilishidagi roli ta’kidlanadi. Buriev uning Alisher Navoiy an’analarini davom ettirishdagi xizmatlarini alohida e’tirof etadi. Uning fikricha, Abdullaxon II davrida o‘zbek adabiyoti va miniatyura san’ati o‘ziga xos yuksalish davrini boshdan kechirdi.  Rustam Jalilov : Rustam Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II ning ilmiy muassasalarni qo‘llab-quvvatlashi tahlil qilinadi. Jalilov uning Buxorodagi madrasalarda astronomiya va matematika kabi 11 Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. –Тошкент: Академнашр, 2017. 339 . b. 12 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. –Тошкент: Шарқ, 2000,-Б.256. 18 fanlarning rivojlanishiga homiylik qilganini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, uning savdo yo‘llarini rivojlantirishi madaniy almashinuvni kuchaytirgan deb hisoblaydi.  B. Ahmedov : B. Ahmedovning tadqiqotlarida Abdullaxon II ning madaniy homiyligi uning siyosiy islohotlari bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Ahmedov uning me’morchilikdagi xizmatlarini, xususan, Buxoro va Samarqanddagi muhim inshootlar qurilishini ta’kidlaydi. Mustaqillik davrida olimlar Abdullaxon II davridagi madaniy merosni o‘rganishda tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va qiyosiy tahlil usullariga tayanadi. “Shayboniynoma” va “Abdullanoma” kabi manbalar tahlil qilinib, uning madaniy faoliyati milliy kontekstda yoritiladi. Shu bilan birga, mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari xorijiy tadqiqotlar bilan hamkorlikni kuchaytirib, Abdullaxon II davrini global kontekstda o‘rganishga e’tibor qaratdi. Masalan, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix instituti tomonidan chop etilgan bir qator maqolalarda Abdullaxon II davridagi madaniy yuksalish Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslanadi. Bu taqqoslash uning homiyligining o‘ziga xos jihatlarini aniqlashga yordam berdi. Mustaqillik yillaridagi tadqiqotlarda bir qator muammolar mavjud. Birinchidan, Abdullaxon II shaxsiy hayoti va uning madaniy homiyligining tafsilotlari haqida ma’lumotlar cheklangan. Ikkinchidan, tarixiy manbalar ko‘pincha hukmdorlarni ulug‘lashga moyil bo‘lib, bu ularni tanqidiy tahlil qilishni talab qiladi. Uchinchidan, mustaqillik davrida xorijiy tadqiqotchilar bilan hamkorlik cheklangan bo‘lib, bu global kontekstda chuqur tahlil qilishni qiyinlashtirdi. Mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari Abdullaxon II davridagi madaniy merosni nafaqat milliy, balki global kontekstda ham o‘rgandi. Masalan, uning Buxorodagi madrasalari Safaviylar davridagi Isfahon madrasalari bilan taqqoslanadi. Shu bilan birga, uning miniatyura san’ati va adabiyotdagi homiyligi Usmonlilar va Mo‘g‘ullar bilan solishtiriladi. Bu taqqoslashlar Abdullaxon II davrining O‘rta Osiyo madaniy tarixidagi o‘rnini aniqlashga yordam berdi. 13 13 Бухоро Шарқ дурдонаси/ Муаллифлар жамоаси. –Тошкент: Шарқ, 1997,-Б. 55. 19 Zamonaviy tadqiqotlar Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyotni yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. Buxoro va Samarqanddagi arxeologik qazishmalar uning me’moriy merosini aniqlashda muhim bo‘lishi mumkin. Shuningdek, zamonaviy psixologik va sotsiologik yondashuvlar uning madaniy homiyligidagi shaxsiy motivlarini tahlil qilishda yangi imkoniyatlar ochadi. Xorijiy tadqiqotchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish esa uning merosini global kontekstda yanada kengroq o‘rganishga yordam beradi. Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyot Movarounnahrning yuksalishida muhim rol o‘ynadi. Uning homiyligi ostida Buxoro va Samarqand ilmiy va madaniy markazlarga aylandi, o‘zbek adabiyoti va miniatyura san’ati rivojlandi. Mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari, xususan, O. Buriev, Rustam Jalilov va B. Ahmedov, ushbu merosni milliy tarixning muhim qismi sifatida o‘rgandi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach (1991-yildan keyin), Abdullaxon II ning madaniy merosi milliy o‘zlikni mustahkamlash va o‘zbek xalqining boy tarixini yoritish maqsadida keng o‘rganildi. Mustaqillik davri olimlari uning ilm- fan, madaniyat va adabiyotdagi xizmatlarini milliy tarixning muhim qismi sifatida talqin qildi. Ushbu maqola Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyotning rivojlanishini va mustaqillik yillaridagi tadqiqotlarda ushbu jihatlarning qanday yoritilganini tahlil qiladi. Abdullaxon II davrida Buxoro va Samarqand o‘rta asr Movarounnahrning muhim ilmiy markazlari sifatida gulladi. Uning homiyligi ostida madrasalar faoliyat yuritib, ularda diniy ilmlar bilan bir qatorda astronomiya, matematika, falsafa va tibbiyot kabi svetskiy fanlar o‘qitildi. Masalan, “Abdullanoma” va “Shayboniynoma” kabi tarixiy manbalarda Abdullaxon II ning Buxorodagi madrasalarni moliyaviy jihatdan qo‘llab- quvvatlagani haqida ma’lumotlar mavjud. Bu madrasalar nafaqat diniy ta’lim, balki ilmiy tadqiqotlar markazi sifatida ham xizmat qildi. 14 Abdullaxon II ning madaniy homiyligi me’morchilikda yaqqol namoyon bo‘ldi. Uning davrida Buxoro va Samarqandda ko‘plab madrasalar, masjidlar va 14 А бдуллахон. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси –Тошкент: Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. B. 77 20 karvonsaroylar qurildi. Masalan, Buxorodagi Kukaldosh madrasasi va Miri Arab madrasasi uning me’moriy merosining muhim namunalari sifatida tilga olinadi. Bu inshootlar nafaqat diniy va ta’lim muassasalari, balki madaniy markazlar sifatida ham xizmat qildi. Zamonaviy tadqiqotlarda, masalan, B. Ahmedovning ishlarida, ushbu inshootlar o‘zbek me’morchiligining o‘ziga xos uslubini aks ettirishi ta’kidlanadi. Abdullaxon II davrida o‘zbek miniatyura san’ati Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, o‘ziga xos yuksalish bosqichiga chiqdi. Uning saroyida naqqoshlar “Xamsa” va boshqa adabiy asarlar uchun bezakli qo‘lyozmalar yaratdi. Bu miniatyuralar ranglarning boyligi, naqshlarning nozikligi va estetik zovqi bilan ajralib turdi. Mustaqillik davri tadqiqotchilari, xususan, O. Buriev, bu miniatyuralarni o‘zbek san’atining eng muhim yutuqlari sifatida baholaydi. Uning homiyligi ostida xattotlik san’ati ham rivojlanib, ko‘plab qo‘lyozmalar nafaqat ilmiy, balki san’at asari sifatida ham qadrlanardi. Abdullaxon II davrida musiqa va raqs san’ati ham gulladi. Uning saroyida tashkil etilgan adabiy va musiqiy yig‘inlar madaniy muhitning rivojlanishiga xizmat qildi. Tarixiy manbalarda uning saroyida musiqachilar va shoirlarning faoliyatiga homiylik qilgani haqida ma’lumotlar mavjud. Shu bilan birga, xalq orasida an’anaviy musiqiy meros qo‘llab-quvvatlanib, bu davrda o‘zbek xalq musiqasining o‘ziga xos uslubi shakllandi. Abdullaxon II saroyida adabiy yig‘inlar tashkil etilib, shoirlar o‘z asarlarini o‘qib, muhokama qildi. Bu yig‘inlar adabiy ijodning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Shu bilan birga, uning homiyligi ostida ko‘plab adabiy asarlar qo‘lyozma shaklida ko‘paytirildi, bu esa adabiyotning kengroq ommaga yetib borishiga yordam berdi. Masalan, uning davrida ko‘chirilgan “Xamsa” nusxalari o‘zbek adabiyotidagi eng muhim yutuqlardan biridir. Abdullaxon II davrida diniy adabiyot, xususan, islomiy tasavvuf she’riyati rivojlandi. Shu bilan birga, svetskiy adabiyot ham gullab, sevgi, tabiat va insoniy his-tuyg‘ularni ifodalovchi asarlar yaratildi. Uning saroyida faoliyat yuritgan shoirlar o‘zbek adabiyotidagi lirik an’analarni mustahkamladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach (1991-yildan keyin), Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyot milliy tarixning muhim qismi sifatida keng 21 o‘rganildi. Mustaqillik davri olimlari ushbu masalalarni milliy o‘zlikni mustahkamlash va o‘zbek xalqining boy madaniy merosini yoritish maqsadida tahlil qildi. 15 Mustaqillik davrida olimlar Abdullaxon II davridagi madaniy merosni o‘rganishda tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va qiyosiy tahlil usullariga tayanadi. “Shayboniynoma” va “Abdullanoma” kabi manbalar tahlil qilinib, uning madaniy faoliyati milliy kontekstda yoritiladi. Shu bilan birga, mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari xorijiy tadqiqotlar bilan hamkorlikni kuchaytirib, Abdullaxon II davrini global kontekstda o‘rganishga e’tibor qaratdi. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix instituti tomonidan chop etilgan maqolalarda Abdullaxon II davridagi madaniy yuksalish Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslanadi. Masalan, uning Buxorodagi madrasalari Safaviylar davridagi Isfahon madrasalari bilan solishtiriladi, bu esa uning homiyligining o‘ziga xos jihatlarini aniqlashga yordam berdi. Mustaqillik yillaridagi tadqiqotlarda bir qator muammolar mavjud. Birinchidan, Abdullaxon II shaxsiy hayoti va uning madaniy homiyligining tafsilotlari haqida ma’lumotlar cheklangan. Masalan, uning ilmiy muassasalarga qilgan moliyaviy yordami haqida aniq hujjatlar kam. Ikkinchidan, tarixiy manbalar ko‘pincha hukmdorlarni ulug‘lashga moyil bo‘lib, bu ularni tanqidiy tahlil qilishni talab qiladi. Uchinchidan, mustaqillik davrida xorijiy tadqiqotchilar bilan hamkorlik cheklangan bo‘lib, bu global kontekstda chuqur tahlil qilishni qiyinlashtirdi. Mustaqillik yillarida o‘zbek olimlari Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyotni nafaqat milliy, balki global kontekstda ham o‘rgandi. Uning Buxorodagi madrasalari Safaviylar davridagi Isfahon madrasalari bilan taqqoslanadi. Shu bilan birga, uning miniatyura san’ati va adabiyotdagi homiyligi Usmonlilar va Mo‘g‘ullar bilan solishtiriladi. Bu taqqoslashlar Abdullaxon II davrining O‘rta Osiyo madaniy tarixidagi o‘rnini aniqlashga yordam berdi. Masalan, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining nashrlarida uning homiyligi ostida ko‘chirilgan qo‘lyozmalar Safaviylar davridagi xattotlik san’ati bilan 15 История Бухары. / Под редакцией И.Муминова. -Ташкент: Фан, 1976.-С. 113 22 solishtiriladi. Bu qo‘lyozmalar o‘zbek san’atining o‘ziga xos uslubini aks ettirishi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, uning me’morchilikdagi xizmatlari Usmonlilarning Istanbuldagi inshootlari bilan taqqoslanib, Movarounnahrning global madaniy landshaftdagi o‘rni ta’kidlanadi. Mustaqillik yillarida zamonaviy tadqiqotlar Abdullaxon II davridagi madaniy merosni o‘rganishda yangi yondashuvlarni qo‘lladi. Masalan, arxeologik qazishmalar Buxoro va Samarqanddagi inshootlarning me’moriy xususiyatlarini aniqlashga yordam berdi. Shu bilan birga, psixologik va sotsiologik tahlillar uning homiyligidagi shaxsiy motivlarini o‘rganishda qo‘llanildi. Bu yondashuvlar uning madaniy faoliyatini nafaqat tarixiy, balki ijtimoiy kontekstda tahlil qilish imkonini berdi. Kelajakdagi tadqiqotlar Abdullaxon II davridagi ilm-fan, madaniyat va adabiyotni yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. Buxoro va Samarqanddagi arxeologik qazishmalar uning me’moriy merosini aniqlashda muhim bo‘lishi mumkin. Masalan, Kukaldosh va Miri Arab madrasalaridagi yangi topilmalar uning homiyligining miqyosini yoritishi mumkin. Shu bilan birga, xorijiy tadqiqotchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish uning merosini global kontekstda chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. 16 Zamonaviy texnologiyalar, masalan, qo‘lyozmalarni raqamlashtirish va 3D modellashtirish, uning davridagi san’at va ilmiy asarlarni saqlash va tahlil qilishda yangi imkoniyatlar ochadi. Shu bilan birga, psixologik va sotsiologik yondashuvlar uning shaxsiy xislatlarini va homiylik motivlarini tahlil qilishda yangi yo‘nalishlar keltirib chiqaradi. Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyot Movarounnahrning yuksalishida muhim rol o‘ynadi. Uning homiyligi ostida Buxoro va Samarqand ilmiy va madaniy markazlarga aylandi, o‘zbek adabiyoti va miniatyura san’ati Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, yangi bosqichga ko‘tarildi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston olimlari, xususan, O. Buriev, Rustam Jalilov va B. Ahmedov, ushbu merosni milliy tarixning muhim qismi sifatida o‘rgandi. Tadqiqotlar uning homiyligini o‘zbek madaniyatining o‘ziga xos yutuqlari sifatida baholaydi. Kelajakdagi tadqiqotlar yangi arxeologik topilmalar, 16 История Бухары. / Под редакцией И.Муминова. -Ташкент: Фан, 1976. –С. 120. 23 raqamli texnologiyalar va global hamkorlik orqali uning madaniy merosini yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. XULOSA Abdullaxon II (1534–1583) Shayboniylar sulolasining eng muhim hukmdorlaridan biri sifatida O‘zbek xonligi tarixida muhim o‘rin tutadi. Uning 1557–1583-yillardagi hukmronligi Movarounnahrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy yuksalish davri sifatida baholanadi. Zamonaviy tadqiqotlar uning shaxsiyatini ko‘p qirrali hukmdor sifatida talqin qilib, davlat boshqaruvi, harbiy strategiyalari, tashqi siyosati va madaniy homiyligiga alohida e’tibor qaratadi. Mahalliy va xorijiy olimlarning ishlari uning shaxsiyati va faoliyatini turli nuqtai nazardan yoritadi, bu esa uning tarixiy merosini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Abdullaxon II ning shaxsiyati zamonaviy tadqiqotlarda, birinchi navbatda, uning markazlashgan davlat tizimini mustahkamlashdagi roli bilan ajralib turadi. Mahalliy olimlar, masalan, Rustam Jalilov va B. Ahmedov, uning Buxoro va Samarqandni siyosiy va iqtisodiy markazlarga aylantirgan islohotlarini ta’kidlaydi. Jalilovning “O‘zbek xonligi tarixi” asarida Abdullaxon II Buyuk Ipak yo‘lini himoya qilish orqali Movarounnahrni global savdo tarmoqlariga integratsiyalashgani ta’kidlanadi. Ahmedov esa uning Xuroson yurishlari va Safaviylar bilan munosabatlarini strategik jihatdan muhim deb hisoblaydi. Bu 24 tadqiqotlar uning qat’iy boshqaruv uslubi va tezkor qaror qabul qilish qobiliyatini o‘zbek tarixidagi muhim yutuq sifatida baholaydi. Xorijiy tadqiqotchilar, xususan, Tursun Sultanov va Beatrice Manz, Abdullaxon II shaxsiyatini global kontekstda tahlil qiladi. Sultanovning “Nomadic Empires of Central Asia” asarida uning markazlashgan boshqaruv tizimi Temuriylar va Chingiziylar an’analari bilan taqqoslanadi. Sultanov uning viloyat amirlarini nazorat qilishdagi strategiyasini o‘rta asr davlatlari uchun muhim yutuq sifatida baholaydi. Manzning “Power, Politics and Religion in Timurid Iran” asarida esa uning Safaviylar bilan munosabatlari va diplomatik mahorati alohida e’tibor qozonadi. Uning Usmonli imperiyasi bilan savdo aloqalari Movarounnahrning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgani ta’kidlanadi. Abdullaxon II ning madaniy homiyligi zamonaviy tadqiqotlarda uning shaxsiyatining muhim qirrasi sifatida ko‘riladi. Mahalliy olim O. Burievning “O‘zbek xonligi madaniyati” asarida uning Buxorodagi madrasalar va masjidlar qurilishidagi roli, shuningdek, Alisher Navoiy an’analarini davom ettirishi yuqori baholanadi. Uning homiyligi ostida o‘zbek adabiyoti va miniatyura san’ati gullagan, “Xamsa” nusxalari esa o‘zbek san’atining eng muhim yutuqlari sifatida qadrlanadi. Xorijiy olim Jürgen Paulning “Central Asia in the Sixteenth Century” maqolasida uning madaniy homiyligi Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslanadi, bu esa uning Movarounnahrni global madaniy markazga aylantirganini ko‘rsatadi. Tadqiqotlarda Abdullaxon II ning shaxsiy xislatlari ham alohida e’tibor qozonadi. Uning qat’iy xarakteri, strategik fikrlashi va xalq bilan muloqotdagi xarizmasi zamonaviy psixologik tahlillarda o‘rganiladi. Mahalliy tadqiqotchilar uning qattiqqo‘l siyosatini, xususan, raqiblarga nisbatan repressiv choralarini o‘sha davrning siyosiy barqarorlik zarurati bilan bog‘laydi. Xorijiy olimlar, masalan, Manz, uning bu choralarini Shayboniylar sulolasining kelajakdagi zaiflashuviga zamin yaratgan deb hisoblaydi. Biroq, uning qaror qabul qilishdagi tezkorligi va diplomatik mahorati har ikki yo‘nalishda ham yuqori baholanadi. Zamonaviy tadqiqotlarda Abdullaxon II shaxsiyati bilan bog‘liq ba’zi muammolar ham muhokama qilinadi. Birinchidan, uning shaxsiy hayoti, oilaviy 25 munosabatlari va diniy e’tiqodlari haqida ma’lumotlarning cheklanganligi tadqiqotchilarni arxeologik va yozma manbalarga tayanishga majbur qiladi. Ikkinchidan, mahalliy manbalar, masalan, “Shayboniynoma” va “Abdullanoma”, ko‘pincha hukmdorlarni ulug‘lashga moyil bo‘lib, tanqidiy tahlilni talab qiladi. Xorijiy tadqiqotchilar esa mahalliy manbalarga cheklangan kirish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu ularning tahlillarini qisman cheklaydi. Mustaqillik yillarida (1991-yildan keyin) O‘zbekiston olimlari Abdullaxon II shaxsiyatini milliy o‘zlikni mustahkamlash va o‘zbek tarixining boy merosini yoritish maqsadida keng o‘rgandi. Bu tadqiqotlar uning shaxsiyatini nafaqat mahalliy, balki global kontekstda tahlil qilib, Movarounnahrning o‘rta asr dunyosidagi o‘rnini aniqlashga yordam berdi. Masalan, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix instituti tomonidan chop etilgan maqolalarda uning madaniy homiyligi Safaviylar va Usmonlilar bilan taqqoslanadi, bu esa uning faoliyatining o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatadi. Kelajakdagi tadqiqotlar Abdullaxon II shaxsiyatini yanada chuqurroq yoritishi kutilmoqda. Buxoro va Samarqanddagi arxeologik qazishmalar uning me’moriy va madaniy merosini aniqlashda muhim bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar, masalan, qo‘lyozmalarni raqamlashtirish va 3D modellashtirish, uning davridagi san’at va ilmiy asarlarni saqlash va tahlil qilishda yangi imkoniyatlar ochadi. Xorijiy tadqiqotchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish uning shaxsiyatini global kontekstda chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. Masalan, uning Usmonli imperiyasi bilan savdo aloqalari va Safaviylar bilan diplomatik munosabatlari yanada kengroq tahlil qilinishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, Abdullaxon II shaxsiyati zamonaviy tadqiqotlarda ko‘p qirrali hukmdor sifatida tasvirlanadi. Uning davlat boshqaruvi, harbiy yurishlari, madaniy homiyligi va shaxsiy xislatlari o‘zbek tarixidagi muhim sahifalarni tashkil etadi. Mahalliy olimlar uni milliy g‘urur ramzi sifatida ulug‘lasa, xorijiy tadqiqotchilar uning faoliyatini global kontekstda tahlil qiladi. Rustam Jalilov, B. Ahmedov, Tursun Sultanov, Beatrice Manz va Jürgen Paul kabi olimlarning ishlari uning shaxsiyatini turli qirralardan yoritadi. Kelajakdagi 26 tadqiqotlar yangi manbalar, arxeologik topilmalar va zamonaviy yondashuvlar orqali uning shaxsiyati va merosini yanada chuqurroq ochib berishi kutilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Hofiz Tanish al-Buxoriy . Abdullanoma. (Sharafnomai shohiy) / Fors tilidan S.Mirzayev tarjimasi. So’zboshi va izohlar muallifi B.Ahmedov. 1-kitob. – T.: Sharq, 1999. B. 56. 2. Zamonov A.. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. Toshkent: Bayoz,ʻ 2021 — 264- b . 3.Toshtemirova, S Ahmadjonov. D Markaziy Osiyo xonliklari tarixshunosligi. Toshkent- 2022. 9. b. 4. Erqo ziyev, A Buxoro xonligi tarixi: o quv qo llanma. Namangan -2018. ʻ ʻ ʻ 6. b. 5. A. Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent-2000. 250 ʻ , b . 6. A. Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi, 2-jild. Toshkent-2019. 104-b. 7. B.J.Eshov, A.A.Odilov – “O’ZBEKISTON TARIXI” II kitob. “DONISHMAND ZIYOSI“. Toshkent 2020 . B. 56. 8. Mirzohid Rahimov, Akbar Zamonov – “O’zbekiston tarixi” “Fan” nashriyoti. Toshkent : 2019 . 89. b. 27 9. R.Xoliqulov, K.G’aniyev, M.Nasrullayev – “O’zbekiston tarixi”. Samarqand- 2019. B. 66. 10. A. Sagdullaev, O‘. Mavlonov, D. Mahkamova. O‘rta Osiyoda O‘rta asrlar savdo-sotiq tizimi. – T.: Akademiya. 2012. B. 50. 11. Buxoro xonligi tarixi : metodik qo‘llanma / A. Zamonov. - Toshkent: Bayoz, 2021. - 149 b. 12. Burton A. The Bukharans a Dinasti, Diplomatic and Commercial History. 1500 – 1702. – Great Britain, 1997. P. 61. 13. Great power rivalry in Central Asia, 1842 - 1880. Vol. V. Campaigning on the Oxus and Fall the Khiva. J.A. Macgahan / Ed. by M. Ewans. London, 2006. P. 21. 14. Muhammadyor ibn Qatag‘an. Musaxxir al-bilod / Fors tilidan tarjima, izohlar va ko‘rsatkichlar mualliflari I.Bekjonov, D.Sangirova. – T.: Sharq, 2009. 92. b. 15. Zamonov A.T. Buxoro xonligida siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar. T.: Turon-Iqbol, 2018. B. 109. 16. Jumanazar A. Buxoro ta'lim tizimi tarixi. – T.: Akademnashr, 2017, B. 88 17. G.Agzamova. XVI-XIX asrning birinchi yarmida O‘zbekiston shaharlari va shaharlar hayoti. Tarix fan. dokt., dissertatsiyasi. – T., 2000 , B. 51. 18. H.To‘rayev. Buxoro xonligining XVI-XVII asrlar ijtimoiy-siyosiy va ma'naviy-madaniy hayotida Jo‘ybor xojalarining tutgan o‘rni. Tarix fan. dokt., diss. avtoreferati. T., 2007 , 221. b 28 29 30

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. ABDULLAXON II DAVRINING TARIXIY MANBASHUNOSLIK ASOSLARI TARIXSHUNOSLIKDA O’RGANILISHI

1.1. Abdullaxon II shaxsiga tarixiy yondashuv va tarixshunoslikda asosiy qarashlar

1.2. Abdullaxon II shaxsining xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda o’rganilishi

II. BOB. ABDULLAXON II FAOLIYATI VA SHAXSIYATINING ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA AKS ETISHI

2.1. Abdullaxon II ning siyosiy islohotlari va uning zamonaviy tadqiqotlarda o’rganilishi

2.2. Abdullaxon II davrida ilm-fan, madaniyat va adabiyotning rivojlanishini mustaqillik yillarida o’rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить