Abu Bakr an-Narshaxiyning Buxoro tarixi asarining tarixshunoslikda o‘rganilishi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	37.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Abu Bakr an-Narshaxiyning Buxoro tarixi asarining tarixshunoslikda o‘rganilishi

Купить

Abu Bakr an-Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asarining
tarixshunoslikda o'rganilishi
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………….
I.Bob. Abu Nasr Muhammad ibn Jafariy Narshaxiyning
Buxoro tarixi asari manba sifatida qo’llanishi…….
1.1 ABU NASR MUHAMMAD IBN JAFARIY NARSHAXIYNING
BUXORO TARIXI ASARIDA BUXORO SHAHRINING
YOSHIGA VA JOYLASHGAN O’RNIGA OID FIKRLARNING
MANBA SIFATIDA KELTIRILISHI…………………………
1.2 ABU BAKR MUHAMMAD IBN JA’FARIY
NARSHAXIYNING BUXORO TARIXI ASARIDA
ARABLARNING BOSTIRIB KELISHI, BUXORODA ISLOM
DININING TARQALISHI VA ARABLARGA QARSHI
MAHALLIY XALQ HARAKATLARI
MANBA SIFATIDA KELTIRILISHI
II.Bob. BUXORO TARIXI ASARIDA IJTIMOIY-SIYOSIY
HAYOTNING YORITILISHI…………………………………………
III.Bob. BUXORO TARIXI ASARINI O’RGANGAN OLIMLAR
FAOLIYATI………………………………………………………………..
XULOSA…………………………………………………………………….
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………

I BOB. ABU NASR MUHAMMAD IBN JAFARIY
NARSHAXIYNING BUXORO TARIXI ASARI MANBA
SIFATIDA QO’LLANILISHI
1.1 ABU NASR MUHAMMAD IBN JAFARIY NARSHAXIYNING
BUXORO TARIXI ASARIDA BUXORO SHAHRINING
YOSHIGA VA JOYLASHGAN O’RNIGA OID FIKRLARNING
MANBA SIFATIDA KELTIRILISHI
Bugungi kunga kelib Buxoro shahrining yoshiga oid
tadqiqotchilar orasida turli fikrlar mavjud. Buxoro jamoatchiligi,
ayniqsa, fidoiy ziyolilar o’rtasida Buxoroning yoshi 3000 yildan kam
emas degan qat’iy fikr tarqalgan. Buxoroning Yoshi 3000 yildan
kam emas degan fikrda ham asos bo’lganidek, bu ma’lumot
Muhammad Narshaxiyga tegishli bo’lib, u o’zining Buxoro tarixi
nomli kitobida ikki marta ana shu raqamni qayd qilib o’tgan va
Arkning qurilishini qadimgi Eronning afsonaviy shahzodasi Siyovush
nomi bilan bog’lagan. «Siyovush ibn kaykovus o’z otasidan q ochib,
Jayhun daryosidan kechib o’tib, Afrosiyobning oldiga keldi.
Afrosiyob uni yaxshi qabul etdi va o’ qizini unga xotinlikka berib,
aytishlaricha, barcha mulkini ham unga topshirdi. Bu viloyat o’ziga
vaqtincha berib qo’yilgan joy ekanligini tufayli Siyovush bu yerda
o’zidan bir yodgorlik qoldirishni istadi. SHunday qilib u Buxoro
Hisorini bunyod qildi va ko’proq vaqt o’sha joyda turdi. Kimlardir u
bilan Afrosiyob o’rtasida yomon gap yurgizdi va natijada Afrosiyob

uni o’ldirdi hamda shu Hisorda sharqiy darvozadan kiraverishdagi «
Darvozayi go’riyon deb atalgan somonfurushlar darvozasining
ichkarisiga dafn etildi… Bu gaplar bo’lganiga hozir uch mimg yildan
ortiqroq vaqt o’tdi.
Agar shu raqamni dalil siafatida tahlil qilib, xulosa qilinadigan
bo’lsa, Buxoro arki 4000 yildan oshiqroq vaqt ilgari qurilgan bo’lib,
Buxoro Yoshi Buxorolik tadqiqotchilar har doim ta’kidlab
kelganidek, 3000 emas, balki 4000 yilga teng bo’lin chiqadi.
Buxoroning paydo bo’lgan vaqti haqida so’z borar ekan,
Muhammad Narshaxiyning ushbu kitobida keltirilgan shunga oid
yana bir muhimm ma’lumotga etibor berishimiz kerak. Unda Buxoro
hali shahr sifatida shakllanmagan, ammo endigina ayrim qishloqlar
paydo bo’lgan davr tasvirlanib, shunday yoziladi: « Xalq
ko’paygach, bir kishini saylab amir qildilar, uning nomi Abruy edi.
Hali Buxoro shahri vujudga kelmasdan, lekin qishloqlardan ba’zilari
paydo bo’lgan edi. Nur, Harqonrud, Vardona, Tarovcha, Safna va
Isvona o’sha qishloqlar jumlasidandir.
Bu ma’lumotga qaraganda, Buxoroga ilk marta amir bo’lgan
hukmdorning nomi Abruy bo’lgan. Darhaqiqat, Abruy Afrosiyob yoki
Siyovush kabi afsonaviy emas, tarixiy shaxsdir. Tarixdan ma’lumki, u
VI asrning 80- yillari boshida yirik mulkdorlarga qarshi Poykand
sharida ko’tarilgan xalq qo’zg’oloniga boshchilik qilgan. Qo’zg’olon
oqibatida Poykandlik mulkdorlar quvib yuborilib, shahr qisqa
muddatga bo’lsa-da, Abruy boshliq kambag’al kadivarlar- qishloq
aholisi qo’liga o’tgan. Turk xoqoni Qoracho’rinning yordami bilan
milodiy 586- yilda Abruy o’ldirilgan. Muhammad Narshaxiyning
ushbu ma’lumotini asos qilib oladigan bo’lsak esa, Buxoro yoshi
4000 ham, 3000 ham emas, balki 1400 yildan sal oldin bo’lib
chiqadi.

Buxoro yoshi 3000 yilga teng deb davo qiluvchilar nahotki
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’fariy an-Narshaxiyning bu ma’lumotiga
e’tobor bermagan bo’lsa. Qolaversa, shu o’rinda « Bu raqamlarning
qaysi biriga ishonish kerak? degan savol tug’iladi. Shu sababdan
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiyning Buxoro shahri
yoshi haqidagi ma’lumotlarini arxeologik topilmalar asosida tahlil
qilish zaruriyati tug’iladi. Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far
Narshaxiyning Buxoro atrofida qad ko’targan ayrim qadimiy
qishloqlar to’g’risida so’z yuritar ekan, Varaxsha, Poykand, Romish
va Romitonni « Buxorodan qadimiyroqdir deb takidlaydi. Uning
yozishicha Varaxsha va Poykand podshohlar qarorgohi bo’lgan: «
Podshoh turadigan kata qishloq Boykand (Poykand) edi. Shahar
«Kalayi Dabusiy – «Dabusiy qal’asi bo’lib, shahar deb shuni aytar
edilar degan ma’lumotni keltirgan. « Bu qishloq qadimm vaqtlarda
podshohlarning turar joylari bo’lgan. Keyinroq esa, Buxoro shahri
bino bo’ganidan keyin podshohlar qish faslidagina bu qishloqda
turadigan bo’lganlar. Bu yerlar islom davlatiga o’tganda ham
shunday bo’lib turgan - deb ta’riflagan Abu Bakr Muhammad ibn
Ja’fariy an-Narshaxiy.
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’fariy Narshaxiy ma’lumotlari
tahlil qilinar ekan, ehtimol Qo’rg’oni Romiton qadimda haqiqatdan
ham Buxoro deb yuritilgandir, degan fikr tug’ilishi tabiiy. Masalaga
qisman bo’lsada aniqlik kiritish maqsadida Buxoro atrofida bir
qancha arxeologik yodorliklarda qazishmalar o’tkazilgan. Varaxsha,
Qo’rg’oni Romiton va Romush kabi tarixiy shahar xarobalaridan
topilgan materiallar sinchiklab o’rganilib, qayta ko’rib chiqildgan.
Buxoro shahri yaqinidagi Talimurdapardov, taxmachtepa,
Talimohitobon yodgorliklarida qazish ishlari olib borilgan. Qadimgi
Poykand xarobalarida arxeologik tadqiqotlar boshlab yuborilgan.
Natijada Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy «Buxorodan
qadimiyroqdir - deb ko’rsatgan Poykand va Romishning quyi
qatlamlarida qayd etilgan topilmalarning eng qadimiysi milodgacha

bo’lgan IV asr oxori III asrga mansub ekani aniqlandi. Garchi
Varaxshaning quyi qatlamidan milodgacha bo’lgan V-IV asrlarga oid
sopol bo’laklari topilgan bo’lsada, ammo kovlab ochilgan yirik
hajmdagi hom g’ishtlardan terib chiqilgan. Qalinligi 2 metr
keladigan qadimgi devor hamda doira shaklidagi ulkan mo’la milod
boshlariga tegishli bo’lib chiqqan. Ko’hna Romitonning ostki
qatlamlaridagi xarobalar esa milodning III-IV asrlariga tegishli
bo’lib chiqgan.
Shunday qilib. Abu Bakr Muhamman ibn Ja’fariy
Narshaxiyning Buxoro va uning atrofida joylashgan qadimiy
qishloqlari Yoshi haqidagi ma’lumotlari arxeologik qazishmalarda o’z
tasdig’ini topmadi. Shunday bo’lsa-da, bu ikki xil manba
ma’lumotlari shaharning paydo bo’lish jarayonining umumiy
manzarasini tiklashda bir muncha aniqlik kiritdi. Buxoroning haqiqiy
Yoshi esa arxeologik tadqiqotlar orqali aniqlandi.

Buxoro va unga yaqin joylarda tashkil etilgan dastlabki aholi
manzillari to’g’risida Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiy
o’zining Buxoro tarixi asarida kitobida yozib qoldirgan. U
Buxorodagi qadimgi Farab, Tavois, Iskajkat, Sharg’, Zandana,
Vardona, Afshina, Barkad, Romtin, Varaxsha, Baykand, Karmina
manzillar xususida quyidagilarni ta’kidlaydi:
Karmina - Buxoro qishloqlari jumlasidan bo’lib uning suvi
Buxoro suvidan keladi, xiroji Buxoro xirojiga qo’shiladi. Uning o’ziga
tegishli alohida bir qishloq ham bor, unda masjid jome barpo
etilgan. Karminani «Bodyaynxurdak («Ko’zacha) deb ataganlar.
Buxorodan to karminagacha o’n to’rt farsangdir.
Nur - katta joy Buxoro va boshqa joylarning odamlari har yili
ziyorat uchun u yerga boradilar. Nur ziyoratiga borgan kishi haj
qilgan kishining fazilatiga ega bo’ladi. U ziyoratdan qaytib kelganida
tabarruk joydan kelganligi sababli shaharni havoza band qilib
bezatadilar. Bu Nurni boshqa viloyatlarda Nuri Buxoro deb
ataydilar.
Tavois- Buxoro viloyatlaridan bo’lib, asl nomi Arquddir. Unda
har bir kishi ziynat uchun uyida bitta yoki ikkita tovus saqlagan.
Arablar (bu yerga kelishdan) ilgari tovusni ko’rmagan ekanlar, bu
yerda ko’p tovuslarni ko’rib, u qishloqni «Zotut-tavois -«Tovuslar
egasi deb ataganlar, uning asl nomi esa unutilgan; undan keyinroq
«Zot so’zini tashlab Tavois deb qo’ya qolganlar. Unda masjidi jome
bor, u kata bir shahristonga ega, qadimgi vaqtlarda har kuz faslida
u joyda o’n kun bozor bo’lar edi. Har yili shu o’n kunda bu

bozorga masalan, Farg’ona Choch va boshqa joylardan kelgan
savdogarlar va turli hojatmandlardan o’n mingdan ortiq kishi hozir
bo’lishar va ko’p manfaat topib qaytar edilar. Shu sababli bu
qishloqning aholisi boy kishilar edilar va boyliklari dehqonchilikk
tufayli emas edilar. Tavois Samarqandga boriladigan kata yo’l
ustida bo’lib, undan Buxorogacha yetti farsangdir.
Iskajkat - u bir katta ko’handizga ega. Uning hamma aholisi
savdogarlik bilan shug’ullangan. U joyda ko’p bo’z to’qib chiqarilar
edi. Har payshanba kuni u yerda bozor bo’lar edi. U qishloq
sultonlikka tegishli mulklar jumlasidandir.
Sharg’- qishlog’I iskajkat ro’parasidadir, ikkovining orasida kata
daryodan boshqa hech bir bog’ va bo’sh yerlar yo’q. U daryoni
Rudya Somjan deb ataganlar. Hozirda esa Sharg’ daryosi, ba’zi
kishilar esa Haromkom deb ataydilar. Bu ikki qishloq o’rtasida dara
ustida katta ko’prik bor edi. Ismoil Somoniy bu qishloqni barcha
yer-suvlari va dov-daraxtlari bilan sotib olib, hammasini Buxoro
shahrining ichkarisida Samarqand davozasida bino etgan rabotga
vaqf qilingan. Bu Sharg’ va Iskajkat Buxoroning eng yaxshi
qishloqlari bo’lgan.
Zandana bu qishloq kata qal’aga, ko’pgina bozor joylarga
masjidi jomega ega. Bu qishloqda to’qib chiqarilgan narsa- bo’zni
«zandaniychi deb ataydilar. Shu qishloqda to’qib chiqarilgan bo’zni
Iroq, Fors, Kermon, Hindiston va boshqalar kabi hamma viloyatlarga
olib boradilar.
Vardona katta bir qishloq bo’lib, kuhandizga, kata va
mustahkam hisorga ega. U qadim vaqtlardan podshohlarning turar
joylari bo’lgan.
Afshina katta shahristonga va mustahkam hisorga egadir. Bir
qancha qishloqlar unga mansubdir. U yerda har haftada bir kun

bozor bo’ladi. Bu qishloqning ekin yerlari va biyobonlari madrasa
talabalariga vaqf qilingan.
Barkad qadimiy va kata bir qishloq; bir kata kuhandizga ega.
Bu qishloqni «Barkadialaviyon- «Ali avlodining Barkadi deb ataydilar.
Bunga sabab shuki, amir Ismoil Somoniy bu qishloqni sotib olgan
va olti bo’lakka ajratib, undan ikki bo’lagini Ali va Ja’far avlodiga,
ikki bo’lagini darvishlarga va ikki bo’lagini o’z merosxo’rlariga vaqf
qilgan.
Romtin ( Romitan) kata bir kuhandizga ega va mustahkam bir
qishloq bo’lib, Buxorodan qadimiyroqdir. Ba’zi kitoblarda bu
qishloqni Buxoro deb ataganlar. Bu qishloq qadim vaqtlarda
podshohlarning turar joylari bo’lgan, keyinroq esa Buxoro shahri
bunyod bo’lganidan keyin podshohlar qish faslidagina bu qishloqda
turadigan bo’lganlar.
Varaxsha bir nusxa kitobda Varaxsha o’rnida Rajfandun deb
yozganlar. Katta qishloqlardan biri u Buxoro shahridan
qadimiyroqdir. Unda podshohlarning qarorgohlari joylashgan.
Yilning oxirida esa yigirma kun bozor qilib, yigirma birinchi kun
navruz- yangi yil bayramini o’tkazadilar. Buni «Navro’zi
kishovarzon» «dehqonlar navro’zi» deydilar. Buxoro dehqonlari yil
hisobini o’sha kundan boshlaydilar va bunga e’tibor beradilar.
Baykand . Uni shaharlar jumlasidan deb hisoblaydilar.
Baykand aholisi biror kishining Baykandi qishloq deb atashlariga
rozilik bergan emaslar. Baykandda Buxoro qishloqlari sonicha,
mingdan ortiq rabot bo’lgan.
Farab shaharlar jumlasidan bo’lib, alohida joylarga ega,
Jayhun daryosi labidan to Farabgacha bir farsang, suv toshgan
vaqtlarda esa yarim farsang keladi. Jayhunning suvi toshib
farabgacha yetgan.

1.2 ABU BAKR MUHAMMAD IBN JA’FARIY
NARSHAXIYNING BUXORO TARIXI ASARIDA
ARABLARNING BOSTIRIB KELISHI, BUXORODA ISLOM
DININING TARQALISHI VA ARABLARGA QARSHI
MAHALLIY XALQ HARAKATLARI
MANBA SIFATIDA KELTIRILISHI
Muhammad ibn Ja’farning bayon qilishicha , Ubaydulloh
ibn Ziyod Muoviya tomonidan Xurosonga yuborilib, u Jayhun
daryosidan o’tib Buxoroga kelgan vaqtida, Buxoro podshohi,
o’g’li Tag’shoda kichik yoshli bo’lgani tufayli, bir xotin kishi
edi. Ubaydulloh ibn Ziyod Baykand va Romtinni olib ko’p
kishilarni asir qildi. To’rt ming Buxorlik asirni shaxsan o’ziga
oldi. Bu voqea ellik uchinchi yilning oxiri va ellik to’rtinchi
yilning boshida bo’lgan edi. ( noyabr-dekabr 673). U Buxoro
shahriga yetgacg, askarlarini saf qilib, palahmonlarni shaharga
to’g’irlab qo’ydi. Xotin turklarga odam yuborib, ulardan
yordam so’radi hamda Ubaydulloh ibn Ziyodga ham odam
yuborib, yeti kun muhlat talab qildi va : «Men sening
itoatingdaman» - deb, ko’p hadyalar jo’natdi. Shu yeti kunda
turklardan yordam kelmagach, Ubaydulloh ibn Ziyodga
qaytadan odam yuborib, yana yetti kun muhlat so’radi.
Nihoyat turk lashkari yetib keldi va boshqalar ham yig’ilishib
lashkar ko’paydi; ko’p urushlar qildilar va oxiri kofirlar yengilib
qochdilar, musulmonlar ularning orqalaridan borib, ko’plarini

o’ldirdilar. Xotin qal’aga kirdi, u yig’ilib kelgan lashkarlar o’z
viloyatiga qaytdilar. Musulmonlar qurol, kiyim-kechak, tilla va
kumushdan ishlangan narsalar va asirlardan iborat ko’p o’lja
qo’lga kiritdilar. Ular xotinning bir poy etigini ham paypog’I
bilan tortib oldilar. Etik va paypoq tilla ishlatilib tikilgan va
qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan edi, baho qilganlarida
ikki yuz ming dirham turdi.
Ubaydulloh ibn Ziyodning farmoni bilan daraxtlarni
kesdilar, qishloqlarni vayron qildilar.; shahar ham xatarda edi;
xotin odam yuborib omonlik tiladi, bir million dirham
barobariga sulh tuzildi. Xotin mol yubordi, Ubaydulloh ibn
Ziyod molni olib qaytdi va mazkur to’rt ming Buxorolik
asrlarni ham o’zi bilan olib ketdi. U ellik oltinchi yili (25-
noyabr 675- 13 noyabr 676 ) Xuroson amirligidan
tushirilganligidan keyin Said ibn Usmon Xuroson amiri bo’ldi
va Jayhun daryosidan o’tib Buxoroga keldi. Xotin unga odam
yuborib : «Ubaydulloh ibn Ziyod bilan tuzgan sulhimda
barqarorman» - dedi va moldan bir ozini yubordi. Nogoh shu
asnoda Kesh, So’g’d va Naxshab askarlari yetib keldi. Ularning
soni bir yuz yigirma ming edi. Xotin sulh tuzganligi va mol
yuborganligiga pushaymonlik bildirdi. Said : «men ham shunday
fikrdaman», - dedi-da, molni qaytarib yuborib: «bizning oramizsa
sulh yo’q» - dedi. Shundan keyin lashkarlar yig’ilishiub bir-
biriga qarama-qarshi turib saf tortdilar. Xudoyi taolo kofirlar
diliga vahima solib, ularning hamma lashkarlari urushsiz
orqaga qaytdilar. Xotin yolg’iz qolib yana odam yubordi va
Saiddan sulh so’radi va mol miqdorini ko’paytirib hammasini
yubordi. Said : « Men endi Samarqand va So’g’dga boraman,
sen mening yo’limdasan, qaytishimda yo’limni to’smasliging va
meni ranjitmasliging uchun sen tomondan biror garov bo’lishi
lozim», - dedi. Xotin malikzodalar va Buxoro dehqonlaridan

sakson kishini garov qilib Saidga berdi, Said Buxoro
darvozasidan qaytib ketdi va shu ketganicha ketmoqda.
Hikoyatda keltirishlaricha, xotin o’z reining
xizmatkorlaridan biriga oshiq edi; odamlar uning o’g’li
Tag’shoda o’sha kishidan bo’lgan va xotin bu bolani o’z
eridan bo’lgan deb ko’rsatadi, ammo bu bola Buxorxudotdan
emas deb gapirardilar. Uning lashkaridan bir guruhi esa: « Biz
uning mamlakatini beshak podshohzoda bo’lgan boshqa bir
xudotzodaga beramiz», - der edilar. Xotin ularning bu
qasdlaridan ogoh bo’lib, ularni o’zidan daf qilish uchun tadbir
qidirar edi. Said bilan sulh tuzilib, Said undan garov talab
qilgach, xotin xiyla qildi va haligi maqsadni mo’ljallagan o’sha
guruhni garovga berib, ulardan halos bo’ldi va Saiddan ham
qutuldi.
Yana Said haqida hikoya qiladilarki, u xotin bilan sulh
tuzganida: « Menga salom berishing uchun huzurimga
chiqishing kerak», - degan; xotin uning aytganidek salomga
chiqqan, u yana: « Mening sarkardalarim oldiga chiqishing
kerak»- degan. Xotin uning sarkardalaridan har biri uchun
ham salomga chiuqqan. Saidning lashkar boshliqlaridan biri
Abdulloh Hozim edi, u o’zining chodiri ichida kata gulhan
yoqishga buyurdi va o’zi olov yonida turdi. Chodir ichi juda
issiq edi, Abdulloh rangi qizil kishi bo’lib, olovning isssig’idan
ko’zlari ham qizarib ketgan edi va kallasi kattaligidan uni
Bayrog’iya deb masallarda keltirar edilar; vaxshatli bir kishi
edi. U qurollangan holda qilich yalong’ochlab turdi va uning
oldiga kirgan xotin qwo’rqib tez qochib chiqdi va aytdi:
Ey g’uloom, seni xudo ajab qilib bezantiribdi,
Yomon ko’z sendan uzoq bo’lsin, senga yaqinlashmasin.
Hikoyat: Sulaymon Laysiy aytadiki, Said xotin bilan sulh
tuzgandan keyin Buxoroda kasal bo’lib qoldi; xotin uni
ko’rgani kirdi; uning tillage to’la bir hamyoni bor edi, u

qo’lini hamyonga solib, undan ikkita narsa chiqardi-da: “
Buning bittasini o’zim uchun saqlayma, mabodo kasal bo’lib
qolsam yeyman, mana bu ikkinchisini senga beraman, uni
yesang sog’ayasan” – dedi. Said: “ Bu nima narsa ekanki, bu
xotin shunchalik aziz va ulug’ tutib menga berdi”- deb
ajablandi va xotin chiqib ketgach qarasa, u narsa eskirib
ketgan bir dona xurmo ekan. Shunda u odamlariga buyurdi:
ular beshta tuyaga xurmo ortib xotinning uyiga eltdilar xotin
qoplarni ochib ko’p xurmoni ko’rdi; hamyonini ochib o’zining
hurmosini chiqardida, u xurmolar bilan solishtirdi; qarasa ular
o’zi saqlab yurgan xurmodek ekan; shunda u uzrga kelib : “
Bizda bunday narsa ko’p bo’lmaydi, bu ikki dona xurmoni
kasallik paytda istemol qilish uchun ko’p yillardan beri saqlab
yurardim” – dedi. Rivoyat qilishlaricha, bu xotin yoqimli va
go’zal ayol ekan va Said unga oshiq bo’lib qolgan ekan.
Buxoroliklarning bu haqda Buxoro tilida qo’shiqlari bor.
Bir rivoyatda keltirishlaricha, Said Buxoro ishlaridan forig’
bo’lgach, Samarqand va so’g’dga borib ko’p jangler qildi va
zafar uning tomonida bo’ldi. U vaqtda Samarqandda biror
podshoh yo’q edi. Said Samarqanddan o’ttiz ming kishini asir
qilib, ko’p mol qo;lga tushirib qaytdi. U Buxoroga yetib
kelganida xotin odam yuborib: “ Sog’ salomat qaytib kelding,
endi garovni bizga qoldirib ket”,- dedi. Jayhundan o’tganida
xotin yana odam yuborsa: “Marvga yetgunimcha qo’ya tur”, -
dedi. Marvga yetganida esa “Nishopurga yetganimcha qo’ya
tur”, Nishopurga yetganida esa “Kufaga yetib olay”, - dedi. Va
undan Madinagacha olib ketdi.
Madinaga yetganidan so’ng Said g’ulomlariga buyurib u
garovga berilgan odamlarning qilich va kamarlarini yechtirdi
va ularda bor bo’lgan kimhob kiyimlar, tilla va kumushlarning
hammasini oldirdi. Kiyimlar evaziga ularga sholcha kiyimlar
berib, ekin ekish ishlariga band qilib qo’ydilar. Ular bundan

juda xafa bo’lib: “Bu kishi bizga bermagan yana qanday xorlik
qoldi? U bizni qul qilib olib og’ir ishlarni buyurmoqda, biz
xorlik bilan o’lgandan ko’ra bir yo’la foydalik ish qilib
o’laylik”, - dedilar va Saidning saroyiga kirib eshiklarni mahkam
berkitdilar, Saidni o’ldirdilar va o’zlarini ham o’limga
topshirdilar. Bu voqea Yazid ibn Muoviya xalifalik qilib turgan
vaqtda bo’lgan edi.
So’ngra Muslim ibn Ziyod ibn Abiyx Xuroson amiri qilib
tayinlandi va Xurosonga keldi. Bu yerda lashkarlar tuzib,
Buxoroga bordi. Xotin bu lashkar va tayyorgarchiliklarni ko’rib,
Buxoro lashkari ularga qarshi turolmasligini bildi-da, so’g’d
podshohi Tarxunga odam yuborib.: “Men senga xotin bo’lay,
Buxoro sening shaharing, sen kelib bu mamlakatdan arablar
qo’lini uzoqlashtirishing lozim”-dedi. Tarxun bir yuz yigirma
ming kishi bilan keldi, lashkar yetib kelgunicha xotin Muslim
bilan sulh tuzib, unga darvozalarni va tashqarida bo’lgan
ko’shk eshiklarini ham ochgan edi. Budun Buxoroga yetib keldi
va Xayqonrudning u tomoniga tushdi. Muslimga: “Budun yetib
keldi va xotin unga bo’ysundi hamda shahar darvozalarini
berkitdilar”, degan xabar yetkazdilar. Muslim ibn Ziyod
Muhallabning oldiga odam yuborib: Muhallabga ayt, borib
Bidun lashkarining qanday andozada ekanligini ko’rsin va
ayg’oqchilik sharti nima bo’lsa uni joyiga keltirsin”, - degan
xabarni yetkazdilar. Muhallab javob berib: “Hech kim bunday
ishga mendek odamni yubormaydi; men hammaga taniqli
kishiman; shunday bir kishini yuborginki, agar u salomat
qaytib kelsa, senga to’g’ri xabar keltirsin va agar halok bo’lsa,
lashkaringga ziyon yetmasin”- dedi. Muhallab: “ Agar men
borishim shart bo’lsa, lashkarning har bir to’dasidan bittadan
kishini men bilan birga yubor va mening ketganimni hech
kimga bildirma”. –dedi. Muslim u aytganidek qildi va o’z
amakisining o’g’lini ham u bilan birga yubordi; hammalari

kechasi Muhallab bilan yo’lga chiqdilar va dushman lashkariga
bildirmay ma’lumotlarnibilib oldilar. Tong otgacha, Muslim ibn
Ziyod ertalabki namozni o’qib bo’ldi-da, odamlarga qarab:
“Men kecha Muhallabni ayg’oqchilik qilish uchun yubordim”, -
dedi. Bu xabar lashkar orasiga tarqaldi, va buni eshitgan
arablar: “Amir bizdan oldinroq o’lja olsin uchun Muhallabni
yuboribti, agar jang bo’lganida edi, u bilan birga bizni ham
yuborar edi”- dedilar. Ulardan bir to’dasi tezda otlarga minib,
Muhallabning orqasidan to daryo labigacha bordilar. Muhallab
ularni ko’rgach: “Sizlar kelib xato qilibsizlar; men yashirin
turgan edim, sizlar esa oshkora kelyapsizlar, endi kofirlar
hammamizni tutib oladilar” – dedi. Muhallab sanab qarasa
musulmonlar to’qqiz yuz kishi ekan, u: “Azbaroyi xudo. Qilgan
ishingizdan o’kinasiz” – dede. Shu vaqt ular saf tortdilar va
Bidun lashkarining ayg’oqchilari ularni ko’rdilar. Musulmonlar
tezlik bilan karnay chalib hammalari birdan otlariga mindilar
va saflarga tizildilar.
Ertasi kuni tong otgach, Bidun suvdan o’tib, Xo’tan
amirining oldiga keldi, chunki ularning oralig’I yarim farsang
kelar edi. So’ng arablar bilan jang boshlanib ketdi. Muhallab
birinchi bo’lib urushga kirdi, qattiq urush bo’lib kofirlar
yopirilib uni o’rtaga oldilar. Muhallab: “menga yordam
bering”- deb qichqirdi. Muslim parishon hol bo’lib: “Bir oz sabr
qiling.”- dedi. Shu orada Muslim dasturxon yozdirib non yeya
boshlagan edi, Abdulloh ibn Xudon: “Xozir non yeyish vaqti
emas, seni Xudo to’yg’izsin. Halok bo’lay deyapsan-ku,
xabaring yuq, sen jang kishisi emasmisan”,- dedi. Muslim:
“endi nima chora ko’ramiz” deb so’ragan edi u: “Otliqlarga
ayt piyoda bo’lib jang maydoniga yursinlar”-dedi. Shunday
qildilar. Abdulloh ibn Xudon Muhallab tomonga yugurib ketdi,
Muhallab qattiq qurshovda qolgan edi, Abdulloh: “Orqangizga
qarangiz”, - deb qichqirdi, musulmonlar orqaga qarab

yordamga kelayotgan kishilarni ko’rdilar, dillari quvvatlanib
g’ayratga kirdilar va jangni kuchaytirib yubordilar. Shu orada
Bidun o’ldirildi; musulmonlar takbir aytib yuborgan edilar,
kofirlar birdan qocha boshladilar, musulmonlar ularning
ketlaridan quvib borib, o’ldira berdilar va, nihoyat, ularni
butunlay yengib, ko’p o’ljalar oldilar. O’ljalarni o’sha kuni
taqsim qilgan edilar— har bir otliqqa ikki ming to’rt yuz
dirhamdan tegdi. Xotin odam yuborib sulh talab qildi; Muslim
u bilan sulh tuzib juda ko’p mol oldi. Xotin Muslimga:
“Sendan iltimos qilaman-ki, menga Abdulloh Hozimni
ko’rsatsang, uning suratini bir marta ko’rib bexush bo’lib
edim, menimcha u odam jinsidan bo’lmasa kerak”- dedi.
Muslim Abdulloh Xozimni o’zi turgan mehmonxonaga chaqirib
xotinga ko’rsatdi. Abdulloh ko’k rangli ipak kiyim kiygan va
qizil salla o’ragan edi. Xotin uni ko’rganida unga sajda qildiva
ajablanganidan hadyalar yubordi. Muslim g’alaba qozonib va
ko’p o’ljalar olib Xurosonga qaytib ketdi.
Abu Nasr Narshaxiy o’z asarida yuqoridagi
ma’lumotlarni berib o’tib ketgan.
Bundan tashaqari tarixchi olim Halim To’rayev o’zining
“Buxoro tarixi” asarida arablarga qarshi xalq harakatlarini
ham narshaxiyning Buxoro tarixi asariga oid moslab o’rganib,
quyidagilarni aytib o’tadi:
770-780-yillarda Movarounnahrda “oq kiyimliklar”
qo’zg’oloni deb nom olgan Muqanna boshchiligidagi harakat
keng yoyiladi. Harakatga Muqanna “Niqobdor” laqabi bilan
mashhur bo’lgan marvlik hunarmand Hoshim ibn Hakim
rahbarlik qiladi. U Mazdak g’oyalariga ( ijtimoiy tenglikni,
xususan yer zamin, boylik-zar, hokimiyat-zo’r, ayollar-zanni
teng ravishda taqsimlash) asoslangan ijtimoiy tengkik va erkin
hayotga da’vat etuvchi ta’limotni targ’ib etib, payg’ambarlikni
davo qilgani va Xuroson noibining xalifaga qarshi isyonida

qatnashgani uchun xalifa Mansur tomonidan zindonga
tashlangan edi. Zindondan qochib, 769-yil yana Marvga qaytib
keladi va atrofiga tarafdorlarini to’plab, arablar zulmiga va
hukmronligiga qarshi qo’zg’alishga da’vat qiladi va
Movarounnahrning barcha viloyatlariga tashviqotchilarini
yuboradi.
Ushbu harakat tarixda “oq kiyimlilar” qo’zg’oloni nomi
bilan mashhur. Samarqand, Kesh Buxoro va Narshax shahrlari
qo’zg’olonning markazlariga aylandi.
Narshax qo’rg’oni (hozirgi Vobkent tumani markazi
yaqinida) qo’zg’olon markazlaridan biri bo’ldi. Umumman,
Buxoro shahri atrofi harakatning eng yirik markazlaridan biri
edi. Bu yerda harakatni islom dinidan qaytgan buxorxudot
Buniyot ibn Tog’shodaning o’zi qo’llab-quvvatladi. U arablar
hokimiyatini juda yomon ko’rgan va Buxoro yerini hamda
uning mustaqilligini qayta tiklash uchun qo’zg’olonda ishtirok
etadi.
Muqannaning Buxoro shahri atrofida juda tez
muvaffaqiyat qozonishi buxoroliklarni juda tashvishga solidi.
Shaharning musulmon doiralari Muqannaga qarshi darhol
qat’iy kurash olib boorish bilangina o’zimizni qutqara olamiz,
deb o’ylaganlar, chunki Buxoroning o’zidayoq Muqannani
qo’llashga tayyor turgan guruhlar bor edi. Bular ichida
Muqannaning qizg’in tarafdori bo’lgan Hakim ibn Ahmad
degan kishini ko’rsatib o’tish lozim. Narshaxiy uning uch
yordamchisini ismini keltiradi. Ulardan ikkitasi- Xashariy yoki
Hishriy va Bohiy, aftidan, Buxoro atrofida joylashgan Fuzaiy
keshkidan chiqqan bo’lib, Hakim ibn Ahmadda sarxang ( ya’ni
kichikroq qo’shin lashkarboshisi )bo’lib xizmat qilishgan.
Uchinchi sarxangning nomi Girdak edi. U G’ijduvonlik bo’lgan.
Ismlariga qaraganda, ularning uichchovi ham Sug’dlik bo’lgan.
Chamasi ular arab ismlarida namoyishkorona voz kechib,

o’zlarini Sug’d ismlari bilan ataganlar. Narshaxiy ularning,
shubhasiz qobiliyatli bo’lganliklarini inkor qilmaydi, lekin o’zi
Muqanna harakatining dushmani bo’lgani uchun ayyorlar, deb
ataydi.
Ular Narshax qo’rg’onini mustahkamlab, Buxoroga
hujum qiladilar. Bu vaqtda Buxoro amiri bo’lgan Husayn ibn
Maoz xalifa Maxdiy tomonidan maxsus yuborilgan Jabroil ibn
Yahyoni yordamga chaqirdi. Buxoro amiri buyrug’I bilan
musulmonlar 776-yil aprelida katta qo’shin bilan Narshax
devorlari tagiga keldilar. Buxoro qozisi Amr ibn Imronning
taklifi bilan Muqanna tarafdorlarini xato yo’ldan voz kechib,
islom diniga qaytishga undash uchun harakat qilib ko’rildi.
Biroq oq kiyimlilar qattiq turdilar va sharmandalarcha taslim
tog’risidagi taklifni eshitgilari ham kelmadi. Yana to’qnashuvlar
boshlandi, to’rt oycha davom etgan qatttiq to’qnashuvlardan
so’ng Muqanna tarafdorlari yengildilar va bush jangda ular
faqat o’lganlar hisobidan yeti yuz kishi yo’qotdilar.
Ular sulh tuzishga majbur bo’ldilar. Tuzilgan
shartnomaga muvofiq, qo’zg’olonchilar o’z qishloqlariga tarqab
ketishlari, qonuniy amrlarga bo’ysunishlari, yo’llarda
musulmonlarni talamasliklari, musulmonlarning uylariga hujum
qilmasliklari va qaytadan musulmon bo’lishlari kerak edi.
G’oliblar esa qo’zg’olonchilardan o’ch olmaslikka vada
berdilar. Shartnomaga Buxoro oqsuyaklari imzo chekdilar.
Biroq, musulmon askarlari Buxoroga qaytib kelishlariga
ulgurmaslaridanoq Muqanna tarafdorlari yana qo’zg’olon
ko’tardilar. Buxoro atrofi yana qo’zg’olonchilar qo’liga o’tdi.
Xalifa Mahdiy kurashning borishidan tashvishga
tushib, Muqannaga qarshi Buxoro va uning atroflarida
muvaffaqiyatli kurash olib boorish uchun Jabroil ibn Yahyoga
qo’shimcha kuchlar yubordi. Narshaxiyning yozishicha, Jabroil

ibn Yahyo qo’shin bilan Buxoroning shimoliy tomoniga kelgan
va shaharning Samarqand darvozasi yonida istehkom qurgan.
Keyingi ikki yil ichida ham Buxoro hukmdorlari
Muqanna tarafdorlariga qarshi kurash olib borganlar. Arablar
Muqannaga Buxoroda zarba berishning bosh yo’li sifatida
ularning asosiy tayanch markazi Narshax qal’asini qo’lga
olishga harakat qiladilar.
Chunki bu qal’a qo’lga olinmas ekan, arablar Buxoro
shahri va ularning atroflarini erkin boshqara olmas edilar. Bu
o’lkada o’zlarining xo’jalik siyosatini yurgizishlariga hamisha
to’siq bor edi. Negaki, Muqanna tarafdorlari ham dastlabki
muvaffaqiyatsizliklardan so’ng bekor o’tirmadilar. Garchi hali
yoz endi boshlangan va g’alla hali pishmagan bo’lishiga
qaramay, qo’zg’olonchilar g’allani k’okligicha o’rib, Narshax
qal’asiga tashib keltira boshlaydilar. Chunki bo’lajak qattiq
kurashga tayyorlana boshlagan edilar.
Vaziyatning murakkablashib borayotganlihini ko’rgan
Buxoro amiri Narshax qal’asiga qat’iy hujum qilishni buyuradi.
Jabroil ibn Yahyo qishloqni o’rab turgan devorlar atrofida ellik
gaz chamasi zovur qazishni buyuradi va bu zovurda o’z
askarlarini joylashtiradi. Jabroil ibn Yahyo qishloqni bir necha
muddat qamal qiladi, lekin qamal muvaffaqiyatsiz chiqqach,
qal’aning tagini kovlamasdan uni olib bo’lmasligiga ishonadi.
Arablar o’z qarorgohlaridan Narshax devoriga chqur
zovur qaziydilar. Qazish ishlari tun qorong’uligida olib boriladi.
Zovurning qazib bo’lingan joylariga ustunlar o’rnatilib, ustini
qamish va tuproq bilan yopadilar.
Yashirincha qazilgan bu zovuq ham ellik gazga
yetgandan so’ng Jabroil ibn Yahyo darvoza yaqinidagi asosiy
minoralardan birining tagiga ko’p o’tin qalashga va ustiga neft
sochib o’t qo’yishni buyuradi. Biroq o’tin yonmaydi, chunki bu
joyning usti yopiq bo’lganligi ucun havo kirmas edi. Shundan

keyin tagiga zovur qazilgan minora qarshisiga manjaniqlar
ya’ni katta toshotar mashinalar keltirishga buyruq beriladi. Bu
mashinalar ishga tushirilgandan so’ng minoraning katta joyi
yoriladi. Zovur o’pirilib havo kira boshlaydi va qalab qo’yilgan
o’tin yonib ketib, o’t butun minoraga tarqaladi. Natijada
Narshaxning o’rab turgan devorning bir qismi qulab tushadi.
Shundan so’ngina Jabroil ibn Yahyo o’z o’g’li Abbosga uni
yashirin ravishda o’ldirishni buyuradi. U shu tariqa o’ldiriladi.
Jang qilganlar ichida Hakim ibn Ahmadning yordamchilaridan
biri - Bohiy ham halok bo’ladi. Faqat Girdak qutulib qoladi. U
o’zini ta’qib qilib kelayotgan kishilardan yashirinib, Muqanna
askarlari safida qo’shilish uchun Muqanna oldiga ketadi.
Xalifa qo’shinlari Buxoroda g’alaba qilganlaridan keyin
Sug’dga yurish qildilar. Nihoyat, arablar 783-yil Muqanna
joylashgan qal’ani egallaydilar. 806-810-yillarda butun
Movarounnahr amir Rafe’ ibn Lays qo’liga o’tdi. Uni Xuroson
noibining og’ir soliq zulmidan va poraxo’rligidan g’azablangan
so’g’diylar faol qo’llab-quvvatlashdi. 809- yilda xalifa Horun ar-
Rashid unga qarshi katta qo’shin yubordi va Buxoro qamal
qilindi. Mudofaaga Rafe’ ibn Laysni ukasi Bashir boshchilik
qildi. Nihoyat shahar zabt etildi, Bashir asir olinib, xalifaning
buyrug’iga ko’ra qatl etildi.
Abbosiylar xalifalikning sharqiy yerlariga, sharqiy
viloyatdan chiqqan aholiga Ummaviylarga nisbatan ko’proq
tayanishgan. Ammo vaqt o’tishi bilan, avvalo, muttasil bo’lib
turgan qo’zg’olonlar ta’sirida ular hokimiyatga mahalliy, arab
bo’lmagan zodagonlar vakillarini ham jalb etish zarurligini
tushunib yetdilar. Bunday zodagonlar vakillari jumlasiga Hirot
viloyatidagi Pushanga (Bushanga) shahridan chiqqan Tohir ibn
Husayn ham mansub edi. 811-812- yillarda Tohir ibn Husayn
Axvazning isyonkor noibiga qarshi yurish qildi. Uch bosh
qo’mondonning ikki nafari: Tohir va Buxorxudot Abbos asli

Buxorodan chiqqan. Boshqa buxorxudot Muhammad ibn
Ahmad Babak qo’zg’olonini (816-837) bostirgan lashkarning
yirik harbiy boshliqlardan biri edi.
Tohiriylar sulolasining asoschisi Tohir ibn Husayn
874-yili Xorazmdan chiqib, Buxoro vohasi tomon yo’l oldi va
besh kunlik qamaldan keyin Buxoroni qo’lga kiritdi. Uning
qo’shinlar tomonidan qilingan beboshlik sababli, shaharning
kattagina qismi yonib ketdi, Buxoroliklar qo’zg’olon ko’tarib,
Husaynni qochishga majbur qildilar. Undan keyin Buxoroni
keyinchalik mashhur bo’lgan Somoniy amir Ismoil ibn Ahmad
boshqara boshlaydi.

III BOB. ABU NASR NARSHAXIYNING BUXORO
TARIXI ASARINI O’RGANGAN OLIMLAR FAOLIYATI
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far ibn Zakariya Xattob ibn
SHarik Narshaxiy mashhur tarixchi sifatida tanilgan u 899-yil
Buxoro vohasining Narshax qishlog’ida dunyoga kelgan. Alloma
haqidagi ma’lumotlar manbalarda kam uchraydi, bu haqida
Sa’oning “Kitob-ul -ansob” asarida u kishining to’liq ismini
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far ibn Zakariyo ibn Xattob ibn
Sharik deb keltirilgan. Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi”
asari orqali u kishi haqida ba’zi malumotlar saqlanib qolgan.
Somoniylar saroyida kotiblik qilgan. Narshaxiy 943-944-yillarda
“Buxoro tarixi” (“ Tahqiqi viloyati Buxoro”) nomli asarini arab
tilida yozib, uni somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (943-954) ga
bag’ishlangan. Narshaxiyning o’g’li Abu Bakr Mansur va
nevarasi hadisshunos olim Abu Rafiy al-Ala ibn Mansur ibn
Muhammad ibn Ja’far asarni arab tilida davom ettirishib,
Mansur ibn nuh(997-999) , yani so’ngi somoniylar davrigacha
to’ldirishgan. Nasafiyning “Kitob al-qand” (“ Samarqandiya” )
va Abu Sa’d as- Samo’niy (1113-1167) ning “Kitob al-ansob”
asarlarida Narshaxiy haqida ma’lumotlar mavjud. Narshaxiy
o’zi tug’ilgan qishlog’ida vafot etgan. Asarning asl nusxasi
bizgacha yetib kelmagan. 1128-yil Quvalik Abu Nasr Ahmad
ibn Muhammad al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirib tarjima
qilgan. 1078-1179-yillarda asar ikki marta qisqartirilgan.
Tarjimonlar qisqartirish bilan birga uni yangi
malumotlar bilan ma’lum manoda to’ldirganlar. “Buxoro

Tarixi” 36 bobdan iborat bo’lib, asosan, Buxoro vohasining
taricxiga bag’ishlangan.
“Buxoro tarixi” Parij(1892) da fransuz, Buxoro(1904)
va Tehron (1939) da fors, Toshkent (1897) da rus, Kembridj
(1954) da ingliz, Toshkent (1966, 1993) da o’zbek tilida,
Dushanbe(1979) da tojik tilida nashr etilgan.
Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr
Quboviy shunday deydi: “Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far
an-Narshaxiy Buxoro shahri, uning xususiyatlari va
fazilatlari, shaharning o’zida va qishloqlarida mavju
bo’lgan qulay sharoitli va foyda yetkazuvchi narsalar,
shaharga aloqador bo’lgan narsalar haqida hamda
payg’ambar “Alloh unga o’z rahmat va salomini yo’llasin”
uning suhbatdoshlari, tobeinlari va din olimlari “ ularni
barchasidan Alloh rozi bo’lsin” tomonidan Buxoroning
fazilati borasida aytilgan hadislar va so’zlar haqida bir
kitob yozgan va uni marhum amiri Hamid Abu
Muhammad Nuh ibn Nasr ibn Ahmad Ibn Ismoil as-
Somoniy nomiga bag’ishlangan. Bu kitob arab tilida,
go’zal iboralar bilan hijriy 332-333(milodiy 943-944) yillar
yozilgan edi. Ammo ko’pchilik kishilar arab tilida yozilgan
kitobdni o’qishga rag’bat ko’rgazmaganliklari sababli,
do’stlarim mendan u kitobni fors tiliga tarjima qilishimni
iltimos qildilar. Men iltimosni qabul qildim va 522-yilng
jumod-ul avval oyida ( milodiy 1128) kitobi fors tarjima
qildim. Biroq arab tilidagi nusxada keraksiz va buning ustiga
o’qiganda kishi tabiatiga malollik orttiradigan narsalar
haqida ham so’zlangan ekan. U tarjimaga kiritmay qisqartirib
yuborgan. Undan yarim asr o’tgandan keyin asar yana
qaytadan tahrirga uchragan: 1178-1179-yillar mobaynida
Muhammad ibn Zufar ibn Umar fors tilidagi tarjimani ikkinchi

marta qisqartirib bayon qilgan. Ammo asarni o’qir ekanmiz,
biz unda, ba’zan, mazkur 1178-1179-yildan keyingi
to 1220-yilgacha bo’lib o’tgan tarixiy voqealar haqida ham, qisqa-qisqa
ma’lumotlar uchratamiz. Bu hol shuni ko’rsatadiki, Muhammad ibn
Zufardan keyin ham bir yoki bir necha bizga noma’lum kishilar asarni
tahrir qilganlar. Ular ham bo’lmasada, lekin qo’shimchalar kiritganliklari
voqealar mazmunidagi aniq anglashilib turibdi.
“Buxoro tarixi” ning biz tanishishga muyassar bo’la olganimiz
barcha qo’lyozma nusxalari, ular orasidagi ba’zi farqlardan qat’iy nazar,
ana shu 1220-yilgacha davom ettirilgan matnni o’z ichiga oladi.
Narshaxiyning hamda uning asarini bevosita qayta ishlab arabchadan
fors tiliga tarjima qilgan Abu Nasr Ahmad va bu tarjimani qisqartitib
bayon etgan Muhammad ibn Zufarlarning asl nusxalari esa hozirgacha
ham manbashunoslik fani uchun noma’lumligicha qolib kelmoqda.
Lekin bizgacha yetib kelgan asar nusxasining mazmuniga qaraganda,
shuni aytish mumkinki, tarjimon Abu Nasr Muhammad ibn Zufar ham
o’z ishlariga oddiy tarjima yoki tahrir tarzida qaragan emaslar. Asarining
ko’p yerlarida uning muallifi Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far ga hamda
tarjimon Abu Nasr Ahmadga ilova qilib so’zlangan jumlalar shuni
ko’rsatadiki, tarjimon Abu Nasr Ahmad ham, qisqartiruvchi muharrir
Muhammad ibn Zufar ham o’z ishlariga mustaqil bir tus berganlar.

Abu Bakr an-Narshaxiyning Buxoro tarixi asarining tarixshunoslikda o‘rganilishi

Купить