Abu muslim qo’zg’aloni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	101.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Abu muslim qo’zg’aloni

Купить

MAVZU: ABU MUSLIM QO’ZG’ALONI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...…..3
I. ABU MUSLIM QO’ZG’ALONI………………………………………………6
1.1. Abu muslim qo’zg’aloni. Arab bosqinchilarga qarshi azodlik
harakatlari …………………………………………………………………………..6
1.2. Movaraunnahr va xurosonda arablar bosqiniga qarshi xalq
ozodlik harakatlari …………………………………………………………..…….20
II. YAKUNIY QISM ……………………………………………………..……..21
2.1. Muqanna isyoni ………………………………………………………………21
2.2. Arablar bosqini yakuni …………………………………………………….…33
XULOSA ………………………………………………………………….….
…..38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…… 40

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda islom diniga nisbatan butun
dunyoda qiziqish va intilish kuchayib uning hayrixoh va tarafdorlari ko`payib
borayotgani hech kimga sir emas. Buning asosiy sababi – muqaddas dinimizning
xaqqoniyligi va pokligi insonparvarligi va bag`rikengligi odamzotni doimo
ezgulikka chorlashi hayot sinovlarida o`zini oqlagan qadriyat va an`analarini
ajdodlardan avlodlarga yetkazishdagi beqiyos o`rni va ahamoyati bilan bog`liq.
Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek, muqaddas islom
dinimizni pok saqlash uni turli xil g`arazli huruj va xatarlardan tuhmat va
bo`xtonlardan himoya qilish uning mohiyatini unib o`sib kelayotgan yosh avlodga
to`g`ri tushuntirish islom madaniyatining ezgu g`oyalarini keng targ`ib etish
vazifasi hamon dolzarb bo`lib kelmoqda. Sof islom ma`rifatini xalqimizga ayniqsa
yoshlarga to`g`ri yetkazishbugunning dolzarb mavzularidan biridir,avvalo islomga
tarif beradigon bo'lsak :
Islom (arab. — bo‘ysunish, itoat etish, o‘zini Alloh irodasiga topshirish) —
jahonda keng tarqalgan uch dindan (buddizm va xristianlik bilan bir qatorda) biri.
Islom diniga e'tiqod qiluvchilar arabcha "muslim" ("sadoqatli"; ko‘pligi
"muslimun") deb ataladi. "Muslim", "muslimun" so‘zining boshqa xalqlar orasida
o‘zgacha talaffuz etish (masalan, forslarda — musalmon, o‘zbeklarda —
musulmon, qirg‘iz va qozoqlarda — musurmon, Ukraina va Rossiyada —
basurman) natijasida bu dinga e'tiqod qiluvchilar turli nom bilan ataladi. Lekin
bularning ichida hozir musulmon iborasi keng tarqalgan. Jahonda qariyb 1,2 mlrd.
kishi Islomgaga e'tiqod qiladi. Musulmonlarning 2/3 qismidan ko‘prog‘i Osiyoda
yashaydi va bu qit'a aholisining 20% idan ortiqrog‘ini tashkil etadi. Qariyb 30%
musulmonlar Afrikaga to‘g‘ri keladi (qit'a aholisining deyarli yarmi). Dunyoda
musulmon jamoalari mavjud bo‘lgan 120 dan ortiq mamlakatdan 40 dan ziyodida
musulmonlar aholining ko‘pchiligini tashkil qiladi —Islom dinining paydo bo‘lishi
xususida Islom manbalariga asoslangan diniy an'anada u ilohiy hodisa, insonlarni
to‘g‘ri yo‘lga solish uchun Alloh tomonidan yuborilgan oxirgi ta'limot deb
3

uqtiriladi. Islom talqinida dastlab yahudiy va xristianlar ham aynan musulmonlar
e'tiqod qilgan xudoga ishonganlar. shu xudo, ya'ni Alloh odamlarga payg‘ambar-
elchilar yuborgan. Ammo insonlar payg‘mbarlar ta'limotini buzganlar. shuning
uchun Alloh insonlarga oxirgi rasul etib Muhammad (sav)ni tanladi, unga o‘zining
kalomi — Qur'onni nozil qildi. Muhammad (sav) oldin o‘z hamshaharlarini, so‘ng
barcha arablarni, ko‘plab qabila xudolariga sig‘inishdan voz kechish va yagona
xudo — Allohga e'tiqod qilish, solih hayot kechirish, u dunyoda jannatga tushish
uchun bu dunyoda ezgu ishlar qilishga da'vat etdi. Qur'onga ko‘ra, arablar va
yahudiylarning umumiy bobokaloni Ibrohim Allohga birinchi bo‘lib imon
keltirgan. Demak, Islom batamom yangi e'tiqod emas, balki Ibrohimning qayta
tiklangan dinidir. Islom dini tarixini o‘rganishda o‘sha davrdagi ijtimoiy, iqtisodiy
va madaniy omillarni hisobga olish kerak. Islom dini vujudga kelgan davrda
Arabiston yarim orollarida Makka va Yasrib (Madina) kabi shahar-davlat (polis)lar
boshqalarga nisbatan muayyan ustunlikka ega edilar. Bu shaharlar xalqaro
savdoning eng yirik markazlaridan bo‘lib, iqtisodiy hayot jo‘shqin tus olgandi.
shahar-davlatning kelajak taraqqiyoti uchun polis tuzumi torlik qila boshlagan.
Uchinchidan, arablar ham o‘zlari istilo etgan o‘lka xalqlarining ilg‘or
madaniyati durdonalarini qunt bilan o‘rganganlar.
To`rtinchidan, Mansur, Horun ar-Rashid, Ma'mun kabi abbosiy xalifalar ilm-
fan, madaniyat rivojiga homiylik qilganlar. Bu omillar, shubhasiz, madaniyatning
yuksak darajada taraqqiy etishini ta'minlagan.
Kurs ishnig maqsad va vazifalari. Bu mavzuning belgilab o‘tilgan asrlar
davomida Arab xalifaligidagi san'ati, madaniyati, ilm-fan rivoji masalalarini
yoritishda quyidagicha vazifalarga bo‘lib olindi:
1. Arab madaniyatining islomgacha bo‘lgan joxliya davridagi xolati va
axvloi xaqida atroflicha to‘xtalib o‘tish
2. Arab xalifaligi davrida ilm-fan rivoji va tarqqiyot yo‘lida bosib o‘tgan
qiyinchiliklarini va yutuqlarini etarlicha ma'lumot berish.
4

3. Arab xalifaligi davrida san'at va madaniyat tarqqiyoti bo‘lganligi
to‘g‘risida ma'lumot berish.
4. Barcha masalalarni mujassamlashtirgan holda xulosalash va mantiqiy
yakun yasash.
Mavzuning ilmiy yangiligi. Avvalam bor bu mavzuning aynan arab
xalifaligining san'at va madaniyat jabhada kam darajada o‘rganilganligi, deyarli
o‘zbek tilida bu mavzuga oid manbaa va ma'lumotlarning kamligi sababli,
aksariyat ruscha ilmiy adabiyot, davriy matbuot va internet tarmoqlaridan olingan
fikrlarni yangi ma'lumot sifatida kiritdik.
Kurs ishning amaliy ahamiyati.
materiallaridan maktab, akademik litsey va kasb - hunar kollejlarida tashkil etilgan
to‘garaklarda fakultativ darslarda, oliy o‘quv yurtlarda, O'zbekiston tarixidan
seminar mashg‘ulotlari o‘tkazishda foydalanish mumkin.

5

I.BOB. ABU MUSLIM QO’ZG’ALONI
1.1. Abu muslim qo’zg’aloni. Arab bosqinchilarga qarshi azodlik
harakatlari
Arablar bosib olgan hamma hududlarda, xususan Xuroson va
Movarounnahrda kuchayib kеtgan mustamlakachilik zulmi xalq ommasining
ummaviylar halifaligiga nisbatan nafrat va noroziligini kun sayin oshirib bordi.
Mamlakatdagi umumiy siyosiy vaziyat bu sulola umrining tugab borayotganligidan
yorqin dalolat berar edi. Oqibatda ummaviylarni siyosiy hokimiyatdan ag’darib
tashlashni o`z oldiga bosh vazifa qilib qo’ygan raqib guruhlar paydo bo`la
boshladi. Ana shunday guruhlardan biri abbosiylar edilar.
Bu sulolaga Muhammadning amakisi Abbosning evarasi Muhammad ibn Ali
asos solgan. Abbosiylar ummaviylar¬ni rasululloh avlodini qirib tashlashda
ablaydilar. Shu munosabat bidan Muhammad avlodidan bo`lgan abbosiylarning
hokimiyat tеpasiga kеlishi e'tiqodi mustahkam islom yo`lining tiklanishidir, dеb
talqin qilinadi, Abbosiylik g’oyasi harakatini tashviqot va targ`ibot qilish
maqsadida bu guruhning eng ishonchli va sodiq vakillari halifalikning barcha
hududlariga yuborildi. Ayniqsa ummaviylarning bosqinchilik va mustamlakachilik
zulmi siyosatiga qarshi ommaviy xalq chiqishlari va qo’zg’olonlari kun sayin
kuchayib borayotgan sharqiy viloyatlarga alohida e'tibor berildi. Dinovariyning
bergan ma'lumotlariga qaraganda Xuroson va Movarounnahrning Marv, Buhoro,
Samarqand, Kеsh, Nasaf Chag’oniyon Marvirud, Xirot,Tolikon, Bo’shanj va
Sеyston kabi hududlarida VIII asrning 30- yillaridayoq abbosiylik harakatini
targ’ib qilish avj olib kеtgan edi. Targ`ibotchilar barcha zulm va sitamlarning
sababchisi qilib ummaviylar xukmronligini ko`rsatadilar va hokimiyatga
abbosiylar kеlgach, vaziyatni o`zgarishiga da'vat qiladilar. Ummaviylarga qarshi
ko`poruvchilik harakati ayniqsa hali¬fa Marvon II (744—750) davrida g`oyatda
kuchaydi. Abbosiylar bu davrda halifalikning aholiga soladigan soliq
miqdorlarining oshirilishi va mеxnatkashlarni ko`plab xasharlarga majburan jalb
qilinishi oqibatida kuchayib kеtgan xalq noroziligidan ustalik bilan foyda-landilar,
6

Bu davrda ummaviylarga karshi uyushtirilgan harakatga abbosiylarning e'tiborli va
obro’li vakillaridan bo`lgan imom Ibrohim ibn Muhammad boshchilik qildi.
Xuddi mana shu davrda ya'ni 746 yilda Xurosondagi abbosyaylar xarakatiga
boshchilik qilish maqsadida Abu Muslim (asli ismi Abduraxmon ibn Asad,
taxminan 727—755 yillar) bu yerga yuboriladi. Abu Muslimning tarjimai holi
to’g’risida bir-biriga qarama-qarshi ma'lumotlar bor. Jumladan, Taboriyning
yozishicha Kufaning Savad yaqinidagi Xutorniyn dеgan joyda tavallud topgan. U
yoshligida bir boyning uyida gumashta bo’lib ishlagan, sarrojlik qilgan.
Dinovariy esa, Abu Muslim yigitlik chog’ida Isfaxon atrofidagi bir
qishloqda ko’l bo`lgan, dеgan ma'lumotni beradi. Biroq Abu Muslim to’g’risida
batafsilrok va to’laroq ma'lumotni Taboriy yozganligidan uning ma'lumotlari
haqiqatga yaqin bo`lishi ehtimoldan uzoq emasdir.
Imom Ibrohim ibn Muhammad Abu Muslimni Xurosonga jo’natish oldidan
unga bir qator aniq ko’rgazmalar va maslaxatlar berdi. Abu Muslim Xurosonga
еtib kеlgach o`zining qarorgohi qilib, Marv shaxridan uch far¬sax g’arbda Harkon
kanali bo’yidagi mustahkamlangan Safizanj qishlog’ini tanlaydi. Abbosiylarning
tamgasi tim qora rang bo’yog’i bo`lganligidan Abu Muslim hamkorlari bilan
birgalikda o`z kiyimlarini ana shu Sa¬fizanj kishlog’ida qora rangga bo’yab oladi.
Abu Muslim o’zining qo’shiniga kelib qo’shilgan kishilarga dastlab 3 dirham
keyinroq esa 5 dirhamdan maosh tayinlaydi. U shuningdek o`z faoliyatini Xuroson
axolisining yuqori tabaqa vakillariga murojaatdan boshladi. U o`z murojaatida
islom dinining g`oyaviy asosi bo`lgan Qur'oni Karimga va Muhammad
alayhissalom sunnatiga amal qilishga da'vat etadi. Shu munosabat bilan Abu
Muslim Muhammad avlodlarini qo’llab-quvvatlash va ularga bo’ysunishga
chaqiradi. Abbosiylik harakatini qo’llab-quvvatlashga qaratilgan bu murojaat tеz
orada katta ijobiy natijalar berdi va har tarafdan Abu Muslim qarorgoxiga
madadkor -kuchlar oqib kеla bosh¬ladi. Taboriyning yozishicha ular otda, eshakda
va ko`prok piyoda, qurolli va qurolsiz bo`lgan kimsalar edi. Kunlardan bir kuni
Abu Muslim xuzurida 60 qishloqning axo¬lisi to’plangan va ular Abu Muslim
7

bilan hamkor ekanliklarini bayon qilganlar. Taboriy bergan ma'lumotlarga
qaraganda, Marv shaxri atrofidagi qishloqlardan juda ko`plab Abu Muslimga
tarafkashlar to’plangan. "Jumladan, Saqodim qishlog’ining aholisidan 900 piyoda
va 5 otliq Xurmuzfar qishlog’idan esa 1300 piyoda va 16 nafar otliq askar kеlgan.
Abu Muslim qo’shinlari safi tobora ko`paya borgan. Shu boisdan Safizanj
qishlog’i har tomonlama mustaxkam bo`lsada, u bu yerda uzoq qola olmas edi.
Chunki bu qishloq endi Abu Muslim uchun torlik qilib qoldi. U tеz orada
Moxuvon (Turkmanistonning xozirgi Marv shahri) qal'asiga ko’chib o`tadi. Bu
qal'a Abu Muslimning mustahkam markaz istеhkomiga aylantiriladi. Bu yerda
boshqaruv dеvoni, qoshin, kozilar, mirshablar va soqchilar joylashtiriladi. Qal'a
atrofi dеvorlar bilan o’rab olinadi va mudofa xandaklari qaziladi. Qal'aga
kiriladigan joyda ikkita darvoza o’rnatiladi. Abu Muslim ummaviylarga qarshi
ochiqdan-ochiq kurash yo`liga o’tib o`zi joylashgan kal'ada bir qancha mustahkam
istеxkomlar barpo etadi. Xuroson hokimi Nasr ibn Sayyor Balh Marvarid va To-
haristondan kеladigan oziq-ovqat yo`llarini to’sib qo’yadi.
XV—XVII asrlar jahon tarixida Renessans yoki Uyg‘onish davri nomi bilan
mashhurdir. Bu davrda Evropa mamlakatlarida birin-ketin madaniy yuksalish
ko‘zga tashlanadi. Bu madaniy yuksalnsh, birinchi navbatda, ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar bilan, jamiyat hayotida shaharlarning, shahar madaniyatining,
hunarmandchnlik ishlab-chiqarishining rivoj topishi bilan uzviy bog‘liq edi.
Renessans madaniyati birinchi bo‘lib Italiyada boshlandi. Ma’lumki, Italiya o‘sha
davrda O‘rta dengizda, temir yo‘l va havo yo‘llari bo‘lmagan bir davrda, suv yo‘li
orqali savdo-sotiqni rivojlantirish, boshqa mamlakatlar bilan turli iqtisodiy-
madaniy aloqalarni avj oldirishda markaziy o‘rinlardan birini egallar edi.Italiya suv
yo‘li orqali bevosita rivoj topgan sharq davlatlari, xususan, arab davlatlari bilan
yaqindan aloqada bo‘lishga intildi. IX—XII asrlarda Yaqin va O‘rta sharq xalqlari,
musulmon sharqi madaniyatining yuqori cho‘qqiga ko‘tarilgani tarixdan ma’lum.
Italiyaning bu davlatlar bilan iqtisodiy-madaniy aloqalari Evropada Renessans
8

madaniyatining vujudga kelishida muhim rol o‘ynagan 1
. Italiyaning sharqiy
qo‘shnisi bo‘lgan Ispaniyada esa musulmon madaniyatini bevosita rivoj ettirgan
arab davlati—Qordova xalifaligi deyarli XV asrlarga qadar davom etdi. Bular
hammasi Italiyada boshlangan Renessans, Uyg‘onish madaniyati shakllanishida IX
—XII asrlarda YAqin va O‘rta sharq mamlakatlarida vujudga kelgan arab tilidagi
madaniat, sharq Uyg‘onish davri madaniyati, fani bilan uzviy bog‘liqligini
ko‘rsatadi.XII—XIV asrlarda Italiyada Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy,
Marvoziy, Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd kabi mashhur sharq olimlarining asarlari
lotin tiliga tarjima etildi, arab ilmiy yutuqlarini o‘rganishga intilish kuchaydi. Bu
asarlar Evropaga keng tarqaldi va Renessans madaniyatining muhim qismiga
aylandi.YAqin va O‘rta sharq Uyg‘onish madaniyatining shakllanishida O‘rta
Osiyo madaniy an’analari katta ahamiyat kasb etadi.Yaqin va O‘rta sharqda islom
dinining tarqalishi YAqin sharqda arab xalifaligining shakllanishi va rivoji bilan
uzviy bog‘liqdir. Bu xalifalik islom bayrog‘i ostida asta-sekin Arabiston
chegarasidan chiqib, O‘rta sharq tomon yurish boshlab, u erdagi mamlakatlarni
bosib ola boshladi. Bu jarayon islomni tarqatish bilan uzviy bog‘liq holda olib
borildi. VIII asr
oxiri — IX asrning o‘rtalariga kelib arab xalifaligi sharqda eng kuchli rivoj
topgan imperiyaga aylandi. Xususan xaliflar Mansur, Xorun ar-Rashid, Ma’mun
davrlarida xalifalikning markaziy shaharlari, xususan. Bag‘dod iqtisodiy va
madaniy jihatdan eng rivoj topgan shaharlardan biriga aylandi. Madaniyat, ilm-fan
taraqqiy etdi. Bu erda turli ilmiy, diniy muzokaralar avj oldi, turli mamlakatlardan
kelgan ilm vakillari tomonidan keng ilmiy muhokamalar uyushtiriladigan bo‘ldi,
ilmgohlar vujudga keldi, kitob ko‘chirish, turli tillardan arab tiliga ilmiy kitoblar
o‘girish avj oldi, maxsus tarjimonlar maktabi vujudga keldi, asar yozishga qiziqish
isuchaydi. Bu jihatdan, ayniqsa, Xorun ar-Rashid va Ma’mun davri muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bu davrda birinchi akademiya — «Donolik uyi» tashkil topdi va bu erda turli
1
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat engilmas kuch. T. “Ma'naviyat”., 2008y.
9

ilmlarning rivoji uchun keng imkoniyatlar yaratildi, arab xalifasi Ma’mun uning
rivojiga maxsus mablag‘ ajratib turdi. Akademiya — «Donolik uyi»da
xalifalikning turli o‘lkalaridan kelgan arab, yahudiy, fors, turk, hind» yunon
olimlari birgalikda ish olib bordilar 2
. Uning faoliyatida O‘rta Osiyodan borgan
olimlar ham muhim rol o‘ynaydi. Bu davr madaniyati adabiyotlarda Yaqin sharqda
Uyg‘onish davri madaniyati sifatida talqin etiladi. Haqiqatda ham bu davrdagi
Yaqin sharqdagi arab tilidagi madaniyat o‘z mazmuni, yo‘nalishi, yutuqlari bilan
Uyg‘onish davri madaniy yuksalishini o‘zida ifoda etdi. Uyronish davri madaniyati
boshqa o‘lkalardagi so‘nggi madaniy yuksalishga katta ta’sir ko‘rsatdi.O‘rta
Osiyoda Uyg‘onish davri. Ma’lumki, VIII asrlarda O‘rta Osiyo Yaqin sharqda
yangi vujudga kelgan arab davlati — xalifalik tomonidan istilo etildi. Keskin
kurashlar, qarshiliklarga qaramay erli xalq bosqinchilarga qaram bo‘lib qoldi.
Buyuq olim Beruniy va tarixshunos Narshaxiy tafsiricha bosqinchilar erli xalqlarga
ham moddiy, ham ma’naviy jihatdan katta zarar keltirdi — erli hokimiyat tugatildi,
shaharlar, qadimgi madaniyat yodgorliklari, mavjud yozuvlar yo‘q qilindi, kitoblar
yondirib yuborildi, arxitektura, san’at namunalari barbod bo‘ldi. Ilmma’naviyat
fidoyilari qurbon etildi va hokazo, Xalq xalifalikka, yangi dinga qaram qilindi.
Ma’naviy norozilik kuchaya bordi, xalq mustaqillikni tiklash uchun kurashga
qo‘zg‘aldi. VIII—IX asrlarda Abu Muslim, shariq ibn shayx, Sumbatmag,
Muqanna boshchiligida xalq qo‘zg‘o-lonlari bo‘lib o‘tdi. Ular bosqinchilarga
qarshi hurlik, ozodlik uchun kurashdilar.Xalqning mustaqillik uchun kurashi
natijasida IX asrning oxirlarida O‘rta Osiyoda erli Somoniylar davlati vujudga
keldi, bu — arab xalifaligiga qaramlikdan qutulish, mustaqillikni qo‘lga kiritish
edi. Lekin boy-feodallar, qabila boshliqlari o‘rtasida ahillik, birlik, kelishuvning
yo‘qligi tufayli o‘zaro nizo, kurashlar avj oldi, 3—4 asr davomida Somoniylardan
tashqari yana Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Xorazmshohlar va boshqa davlatlar
vujudga keldi, ular uzoq umr ko‘rmay yo‘q bo‘lib ketdi. Lekin shu bilan birga
YAqin va O‘rta sharqda yangi shakllangan musulmon o‘lkalari o‘rtasida iqtisodiy-
2
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat engilmas kuch. T. “Ma'naviyat”., 2008y.
10

madaniy aloqalar avj oldi. Madaniyat namunalari bilan almashuv, o‘zaro ma’naviy
ta’sir kuchaydi. Qadimgi hind, eron, arab, yunon madaniy boyliklari qorishib,
adabiyotlarda «musulmon madaniyati» deb nom olgan yangi madaniy qatlam
vujudga keldi. Qadimgi madaniyat an’analariga nihoyatda boy bo‘lgan O‘rta
Osiyoda mustaqillikka erishgan xalq bu davr ichida o‘z madaniyatini yuksaklikka
ko‘tara oldi. shaharlar, shahar madaniyatining tez rivoji hamda madaniy
aloqalarining kuchayishi samarasi bo‘lgan Uyg‘onish, Renessans shu davrda
boshlandi, O‘rta Osiyo ilm-fan, ma’naviyat, tarixda misli ko‘rilmagan namunalar
yaratdi.Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Beruniy, Firdavsiy, Rudakiy, Buxoriy, Ahmad
YUgnakiy, Mahmud Koshg‘ariy, Zamaxshariy kabilar shu davr madaniy
yuksalishining qoyalari, cho‘qqilaridir. Hattoki arab xalifasi Ma’mun O‘rta Osiyo
olimlarini xalifalikning markaziga olib ketgani va ular Bag‘dod akademiyasining
ko‘rki bo‘lib, ilm uchun xizmat qilganliklari tarixdan ma’lum, Muhammad
Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Javhariy, ibn Mansur Marvarudiy kabi olimlar shular
jumlasidandir. O‘rta Osiyoning buyuk o‘g‘lonlari nomi dunyo madaniyati
sahifaspda oltnn satrlar bilan yozib qoldirilgan. Sotsial utopiya shu davrda
shakllandi: Forobiy asarlaridagi etuk, yuksak jamoa va komil insonlar haqidagi
fikrxayollar shu davr mahsulotidir. O‘rta Osiyoda bu davrda uch tilda: arab, fors,
turkiy edi. Uning uzoq yillar davomida temuriy shohlaridan Husayn Boyqaro
saroyida dono maslahatchi, vazirlik faoliyati hokimiyatni ma’rifat yo‘liga yo‘llab
turishda, Uyg‘onish madaniyatini ta’minlashda nihoyat muhim ahamiyat kasb etdi.
Uning bevosita ta’biri, ishtiroki bilan 200 dan ortiq madaniyat muassasalari
qurilgani ma’lum.
Bu davrdan asosan ikki tilda: fors va turkiy tillarda ijod etilgan. Ilg‘or
mutafakkirlar Jomiy, Navoiy ijodlarida ham etuk jamoa, komil inson, yuksak
axloqny munosabatlar haqidagi sotsial utopiya o‘ziga xos tarzda yanada tiklanib,
rivojlantirilgan. Mustakillik madaniy uyg‘onishni tiklagan, yanada
yuksaltirgan.Yana shuni ta’kidlash lozimki, mustaqil bo‘lib mamlakat boshqa
qo‘shni o‘lkalar, boshqa madaniyat markazlaridan ajrab qolmagan, aksincha,
11

qo‘shni mamlakatlar bilan iqtisodiy-madaniy aloqalari tenglik asosida yanada rivoj
topgan.Uyg‘onish madaniyati O‘rta asrlarda sharqda boshlangan, u G‘arbga katta
ta’sir ko‘rsatib, so‘ng Evropaga ko‘chgan.
Mustaqillik birlik, o‘zaro inoqlik va bir maqsad yo‘lida kurashuv natijasida
qo‘lga kiritilishi hamda saqlab qolinishi mumkinligi tarixda bir necha bor
isbotlangan. Mustaqillik ilm-fan, ma’rifatga tayansagina, ijtimoiy-madaniy
taraqqiyotda yuksak yutuqlarga erishish mumkin. Tarixda dono shohlar, hokimlar
ham o‘z saroyiga ilmu fozillarni, ziyolilarni to‘plaganlar, ularga imton tug‘dirib,
kuch-g‘ayratlarini mamlakat mustaqilligini mustahkamlashga yo‘naltirganlar.
Mustaqillik, bu - ma’naviy xudbinlik, quruk kekkayish, maqtanchoqlik
emas, bu - og‘ir mehnatni, xalqni farovonlik yo‘lida olib borishga qaratilgan
majburiyat va safarbarlikni, g‘ururni nazarda tutadi. Mustaqillik, bu boshqa
o‘lkalarning ham mustaqil ma’naviyatini izzat-hurmat etishni, ular bilan madaniy
va boshqa aloqalarni kengaytirishni, ulardan o‘rganishva bor bilganini baham
ko‘rishni ko‘zda tutadi.Bu ayniqsa.biz uchun hozirda muhimdir. Xorazmshohlar
saroyida turli o‘lkalardan kelgan turkiy, eroniy, hind, xitoylik madaniyat vakillari
ijod etishgan. Ular uchun yo‘l har doim ochiq bo‘lgan. Madaniy aloqalar,
madaniyatlarning o‘zaro ta’siri, umuman madaniy yuksalish uyg‘onishning muhim
omillaridandir. Mustaqillik ijodiy aql, fikrning rivojiga qancha keng imkon yarata
olsa, uning mustahkamlanishi uchun yo‘l-yo‘riq, vositalar ham shuncha ko‘p va
rang-barang bo‘lib vujudga- kelishini o‘tmish tarix saboqlari ko‘rsatdi.
Forobiyning dono rahbar yoqi rahbarlar boshchiligida fozil jamoa, komil inson,
o‘zaro yordam asosida yashovchi xalqlar haqidagi xayollari, Jomiy, Navoiy-
larning adolat hukmron bo‘lgan o‘lkalar, cheksiz insoniylik va yuksak axloq-odob
haqidagi o‘ylari shunday mustaqillikda tug‘ilgan va, avvalo, mustaqillikni nazarda
tutadi. Hozirda umuminsoniyat manfaati tarixning birinchi sahifasidan o‘rin
olayotgan bir davrda mustaqillik, ilm-ma’rifatni e’zozlash, insonga muhabbat,
o‘zaro ahillik va ma’naviy yuksalishning qimmati yanada kuchayib bormoqda.
12

Mustaqillik va uyg‘onish, mustaqillik va yuksalish uzviy bog‘liqdir, u bizdan aql-
idrokni, bilimni, iste’dodu qobiliyatni, faollikni, kuch-g‘ayratni talab etadi.
IX-XII asrlar O‘rta Osiyo xalqlari tarixida moddiy va ma’naviy hayotning
rivojlanishida oldingi davrlarga nisbatan keskin yuksalish davri bo‘ldi. VIII asrda
Arab xalifaligi hozirda O‘rta Osiyo deb atalmish hududni fath etib bo‘lgan, bosib
olingan yerlarda islom dini keng yoyilib, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy hayot
Arab xalifaligi tartib-qoidalariga butunlay bo‘ysundirilgan edi. Xalifalik tarkibiga
kiritilgan o‘lkalarda faqat islom dinigina emas, balki arab tili va uning imlosi ham
joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning davlat tili bo‘lsa, islom dini uning
mafkurasi edi. Shu sababli bu mamlakatlarda arab tilini o‘zlashtirishga intilish
kuchli bo‘lgan. Islomni qabul qilgan aholining arab tili bilan muloqoti, ibodat
vaqtlarida qur’on suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lgan bo‘lsa, mahalliy
zodagonlar arab tilini xalifalik ma’murlari bilan yaqinlashish va mamlakatda o‘z
siyosiy mavqelarini tiklab uni mustahkamlashning garovi deb hisoblaydilar. Arab
tiliga bo‘lgan bunday ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movaraunnahrda
xatto o‘z ona tilidan ko‘ra arab tili va yozuvi o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo
bo‘ldi. Chegaralari borgan sari kengayib, ulkanlashib borayotgan xalifalik uchun
ilm ahli suv va havodek zarur bo‘lib qoldi. Davlatni boshqarishda xalifalik
ma’muriyati bilimdon siymolarga muhtoj edi. Chunki arablar orasida bu paytda
davlat ishiga yaroqli bo‘lgan bilimdonlar ham oz bo‘lib, borlari ham zaif edi.
Bu hol o‘z navbatida arab tili va yozuvini Movarounnahrda keng yoyilishiga
imkoniyat yaratib berdi. Ammo VIII asr oxiri IX asr boshlarida bo‘ysundirilgan
xalqlarni mutloq itoatda saqlab turish nafaqat xalifalik markazi ma’murlariga, balki
o‘lkalarga tayinlangan noib uchun ham tobora qiyinlasha boshladi.
821 yilda Xuroson va Movaraunnahrning noibi etib tayinlangan Tohir ibn
Husayn xalifalik o‘ylaganidek siyosat yurgizmadi. U xalifa nomini xutba
nomozidan chiqarib tashlashga ko‘rsatma berdi. Tohiriylar shunday qilib so‘zda
o‘zlarini xalifalikning noibidek ko‘rsatsalar-da, amalda mustaqil ish yuritish
harakatini boshlab yubordilar. Bu borada diqqatga sazovor tomoni shundaki,
13

tohiriylar nafaqat siyosiy mustaqillikka intildilar, balki xo‘jalikning ko‘pgina
tarmoqlarini o‘zlari xohlaganday tartibga solishga harakatlar qildilar. Ular qishloq
xo‘jaligini rivojlantirish maqsadida suv ta’minotini yaxshilashga katta e’tibor
qarata boshladilar. Katta-katta ariqlar, kanallar qazdirdilar. Suv ta’minoti haqida
fiqhshunos olimlar risolalar yozib, bu ishni aniq tartib-qoidaga binoan olib borish
lozimligini isbotlab berdilar. Shunday qilib, mustaqil davlatlarning paydo bo‘lish
uchun zamin paydo bo‘ldi.
873-yilda Tohiriylar hukmronligi o‘rniga Safforiylar hukmronligi o‘rnatildi.
Bu o‘z navbatida Movarounnahrni Xurosondan ajralib, o‘z mustaqilligini tiklab
olishi uchun asos bo‘ldi. IX asrning oxirgi choragida Movarounnahr Somoniylar
qo‘l ostiga o‘tib, mustaqillikni yanada mustahkamlab oladi. Somoniylar
sulolasining eng yirik vakillaridan biri bo‘lmish Ismoil Somoniy kuchli davlat
tuzishga harakat qiladi va bu ishni muvaffaqiyatli ravishda uddasidan chiqadi.
Somoniylar o‘z davlatlarini o‘zlarigacha bo‘lgan sharq davlatlarining
boshqaruv an’analarini chuqur o‘rgangan holda, ularga suyanib, zamon talablarini
hisobga olgan holda o‘zgartirishlar kiritib boshqarishga harakat qildilar.
Movaraunnahr deb ataladigan bu hududda mustaqil davlatlarning tashkil
topishi ularda siyosiy barqarorlik, iqtisodiy rivojlanish va madaniy hayotning
ravnaqiga katta ta’sir ko‘rsata boshladi. Buxoro, Samarqand, Urganch va Marv
kabi shaharlar ilm-fan va madaniyat markazlari sifatida shakllanib, rivojlana
boshladi.
O‘rta Osiyoda IX-XIII asr boshlarida Somoniylar, Qoraxoniylar,
G‘aznaviylar va Xorazmshohlar davlatlari hukm surdilar. Bu davlatlar xalqaro
maydonda o‘z mavqei va tutgan o‘rni jihatidan katta e’tibor va nufuzga ega
bo‘ldilar. Ahmad Nasr, Ismoil Somoniy, Alptakin, Mahmud G‘aznaviy,
To‘g‘rulbek, Sulton Sanjar, Otsiz, Takash singari tadbirkor va uzoqni ko‘ra
oladigan davlat arboblari davrida O‘rta Osiyoda hayotning barcha jabhalarida
yuksalishlarga erishildi, davlat hokimiyati mustahkamlandi, nisbatan tinchlik,
osoyishtalik va barqarorlik vujudga keldi.
14

Tarixchi Abu Mansur as-Saolobiyning Somoniylar Buxorosiga bergan ta’rifi
butun O‘rta Osiyo davlatlarining IX-XIII asrlardagi ahvoliga tegishlidir: “...shon-
shuhrat makoni, saltanat ka’basi va zamonasining ilg‘or kishilari jamlangan, yer
yuzi adiblarining yulduzlari porlagan hamda o‘z davrining fozillari yig‘ilgan (joy)
edi”. O‘rta Osiyo hukmdorlari ilm ahli bilan yaqinlashdilar. Mamlakatni
boshqarishda ularning bilimi va maslahatlaridan foydalandilar. Hukmdorlarning
aksariyati bu davrda o‘z saroylarida olim, shoir va usta san’atkorlar, turli sohalar
bo‘yicha qimmatbaho kitoblarni to‘plashga odatlandilar. Saroyga jalb etilgan olim
va shoirlar, kutubxonalardagi nodir qo‘lyozma asarlar bilan mag‘rurlanardilar.
Damashq, Qohira, Bag‘dod, Kufa, Basra va boshqa katta shaharlarda O‘rta
Osiyodan borib fan, madaniyat taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shgan avlod-
ajdodlarimiz bu davrga kelib ko‘paya bordi. Bag‘dod shahri Sharqning ilm-fan
markazi sifatida olamga tanildi, chunki IX asrda bu yerda “Bayt ul-hikma”-
(“Donishmandlar uyi”) Sharqning fanlar akademiyasi tashkil etildi. Bunga monand
holda X asr oxirlarida Xorazmda ham xalifa Ma’mun davrida (995-997-y.)
“Donishmandlar uyi”-“Bayt ul-Hikma”-“Ma’mun akademiyasi” (Xorazm
akademiyasi) tashkil topdi. Bu ikki ilm o‘chog‘larida Sharqning mashhur va
ma’lum olimu-allomalari tahsil ko‘rganlar. Ular orasida Ahmad Farg‘oniy, Al-
Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqa buyuk allomalarning nomlari bor.
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783-850) qadimgi Xorazm diyorida
tug‘ilib, voyaga yetadi. G‘oyatda o‘tkir zehn egasi va noyob qobiliyat sohibi
bo‘lgan al-Xorazmiy yoshlik chog‘idan boshlab aniq va tabiiy fanlarni o‘rganishga
qiziqdi, arab, fors, hind va yunon tillarini egalladi, bu tillarda yozilgan kitoblarni
qunt bilan o‘qib, mutolaa qildi. U dastlabki ta’limni xususiy muallimlardan oldi va
so‘ngra o‘sha davrning yirik ma’rifat markazlaridan biri bo‘lgan Marv madrasasida
o‘qidi. Xalifa Xorun ar-Rashidning o‘g‘li Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tirgach (813
y.) Muhammad Muso al-Xorazmiyni o‘zi bilan birga Bag‘dodga olib ketadi va u
yerda tashkil etilgan “Bayt ul-Hikma”ga boshliq etib tayinladi. Bag‘dodda u
Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va Movaraunnahr olimlari bilan ijod qiladi.
15

Xorazmiy matematika, geometriya, astronomiya, geografiya, tarix ilmi va
boshqa fanlar sohasida barkamol ijod qildi. Uning “Al Jabr al muqobala”
(“Tenglamalar va qarshilantirish”), “Hisob al-Hind” (“Hind hisobi”), “Kitab surat
al-Arz” (“Yer surati haqida kitob”), “Kitab at-Tarix” (“Tarix kitobi”), “Kitab al-
Amal Bil Usturlabat” (“Usturlob bilan ishlash haqida kitob”) kabi asarlari olimga
jahonshumul shuhrat keltirdi. Xorazmiy yaratgan 20 tadan ortiq asardan bizning
davrimizgacha faqat 10 tasigina yetib kelgan.
Xorazmiy ijodi merosida “Aljabr va al-muqobala” kitobining ilmiy
ahamiyati nihoyatda buyukdir. Bu kitobi bilan u matematika tarixida birinchi
bo‘lib algebra faniga asos soldi. “Al-gebra” atamasi ushbu kitobning “al-jabr” deb
yuritilgan qisqacha nomining aynan ifodasidir. Xorazmiy nomi esa matematikada
“algoritm” atamasi shaklida o‘z ifodasini topdi. Uning “Al-jabr” asari asrlar
davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish, bino qurish, merosni
taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida dasturilamal bo‘lib xizmat
qildi. Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinadi
va qayta ishlanadi. Keyinchalik asrlar davomida Yevropa olimlari Xorazmiy
asarlarini qayta-qayta ishlab, u asosda asarlar yozadilar. Xorazmiyning arifmetik
risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik pozitsion hisoblash sistemasi
Yevropada, qolaversa, butun dunyo taraqqiyotida buyuk ahamiyat kasb etdi,
algebrani mustaqil fan darajasiga ko‘tardi.
Olimning “Kitob at-Tarix” (“Tarix kitobi”)da Xuroson , Kichik Osiyo va
Movarounnahrning VIII-IX asrlar tarixiga oid qisqa va aniq ma’lumotlar o‘z
ifodasini topgan. Xorazmiyning “Zij” (“Astronomik jadval”), “Quyosh soati
haqida risola” asarlari falakiyotshunoslik fanining rivojlanish taraqqiyotiga katta
hissa qo‘shdi.
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Nosir al-Farg‘oniy 797-865
yillarida yashab ijod qilgan vatandoshimizdir. Ahmad Farg‘oniy o‘z asarlari bilan
fan tarixida katta iz qoldirdi. U matematika, geografiya, astronomiya, tarix
sohalarida ijod qildi. Ahmad Farg‘oniyning ijodiy faoliyati Bag‘dodda ulug‘
16

mutaffakir olim Al-Xorazmiy rahbarligidagi “Baytul-Hikma” bilan bog‘liqdir. U
arab atamashunosligini paydo bo‘lishi va ilmiy taraqqiyotiga munosib hissa
qo‘shib, Bag‘dod va Damashqda rasadxonalar qurilishida shaxsan qatnashdi.
Ahmad Farg‘oniyning kitoblari dunyoga ma’lum va mashhurdir. “Kitob fi Usul
ilm an-Nujum” (“Falakiyot ilmining usullari haqida kitob”), “Falakiyot risolasi”,
“Falak asarlari sababiyati”, “Al-Majistiy”, “Ilm-xayya”, “Al Farg‘oniy jadvallari”,
“Usturlob bilan amal qilish haqida”, “Oy yerning ustida va ostida bo‘lganida
vaqtni aniqlash risolasi”, “Yetti iqlim hisobi”, “Usturlob yasash haqida kitob”
asarlarining qo‘lyozmalari Angliya, Fransiya, Germaniya, Misr, Hindiston, AQSh
va Rossiyada saqlanmoqda.
Ahmad Farg‘oniyning bu asarlaridagi ilmiy kashfiyotlari butun jahon fani va
madaniyatiga ulkan va munosib hissa qo‘shdi. U 812 yilda quyosh tutilishini
oldindan bashorat qilib berdi, yerning dumaloq ekanligini ilmiy dalillar bilan
isbotlab, bir xil fazo yoritgichlarni har xil vaqtda ko‘rilishini, tutilishini hamma
joyda har xil kuzatish mumkinligini izohlab berdi.
Ahmad Farg‘oniy yaratgan ilmiy kashfiyotlar natijalari qaysi fan sohasida
bo‘lishidan qat’iy nazar g‘oyatda pishiq, puxta va nihoyatda mukammal bo‘lgan.
XII asrdayoq olimning asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi va Yevropaga
tarqalganligi bu fikrning isbotidir. Yevropaliklar Ahmad Farg‘oniyni “Al
Fraganus” deb ataganlar. Uning asarlarini lotin, nemis, ingliz, fransuz, rus va
boshqa tillarga tarjima qilganlar.
Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad Forobiy 873-yilda Forob (O‘tror)
yaqinidagi Vasij shaharchasida tavallud ko‘rgan va 951-yilda Damashqda vafot
etgan.
O‘rta Osiyoning yirik qomusiy olimlaridan biri, Sharq uyg‘onish davrining
eng ko‘zga ko‘ringan arbobi, Sharq falsafasining otasi Forobiy avval Forob,
Buxoro va Samarqandda bilim oldi va turli tillarni o‘rgandi. Bag‘dodga kelgach
fanning turli sohalari bo‘yicha bilimlarini chuqurlashtirishda davom etdi. U ilmiy
darajasini oshirgach, fanning deyarli barcha sohalarini egallab, 160 dan ortiq asar
17

yozdi. Forobiyning riyoziyot, falakiyot, tabobat, musiqa, falsafa, tilshunoslik va
adabiyotga oid asarlari butun olamga mashhur bo‘ldi. U yozgan “Aristotelning
“Metafizika” asari maqsadlari haqida”, “Tirik mavjudot a’zolari haqida”, “Musiqa
kitobi”, “Baxt-saodatga erishuv haqida”, “Siyosat al Madaniya” (“Shaharlar ustida
siyosat yurgizish”), “Fozil odamlar shahri”, “Masalalar mohiyati”, “Qonunlar
haqida kitob”, “Tafakkur yurgizish mazmuni haqida”, “Mantiqqa kirish haqida
kitob”, “Falsafaning mohiyati haqida kitob” va boshqa asarlar buyuk olimning ilm
va dunyoqarash doirasining beqiyos darajada kengligi va chuqurligidan dalolat
beradi.
Forobiy fanning nazariy va falsafiy tomonlarini yoritishga harakat qilgan. U
Platon, Aristotelning barcha falsafiy, tabiiy, ilmiy asarlariga, Ptolemeyning osmon
jismlari harakati, Aleksandr Afrodiyning ruh haqidagi psixologiyasiga oid,
Galenning tibbiyot bo‘yicha asarlari, Epikur, Zenon, Yevklid risolalariga taqriz va
sharhlar yozdi. Agar ilm-fan rivojidagi o‘zining qo‘shgan buyuk xizmatlari uchun
Aristotel “Birinchi muallim” unvoniga sazovor bo‘lsa, Forobiy donishmandligi,
Aristotelni yaxshi bilganligi, qomusiy aqli va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan katta
hissasi uchun “Al-muallim as-Soniy - “Ikkinchi muallim”, “Sharq Aristoteli”
degan mu’tabar unvon oldi.
Forobiyning “Inson tanasining a’zolari haqida”gi risolasi tibbiyot ilmining
maqsad va vazifalarini aniqlashga bag‘ishlangan. “Astrologiyaning to‘g‘ri va
noto‘g‘ri qoidalari haqida”gi risolasida astrologlarning ruhiy va ijtimoiy hodisalar
va jarayonlarni osmoniy jismlar haqidagi ilmiy taxminlariga asoslangan faoliyatini,
yolg‘on tasavvurlar va uydirmalardan farqlash zarurligini ta’kidlaydi.
Olimning ko‘p jildli “Musiqa haqida katta kitob” asari musiqa ilmining katta
bilimdoni, sozanda va ajoyib bastakor ham bo‘lganligini tasdiqlaydi. U yangi
musiqa asbobining ixtirochisi ham bo‘lgan.
O‘rta asr fanining rivoji va taraqqiyotida Forobiyning ilm tasnifi bo‘yicha
olib borgan ilmiy ijodiy ishlari g‘oyatda qimmatlidir. U “ilmlarni kelib chiqishi
18

haqida”, “Ismlarning tasnifi haqida” va boshqa risolalarida o‘sha davrda ma’lum
bo‘lgan 30 ga yaqin ilm sohasining tartibi, tasnifi va tafsilotini beradi.
Forobiyning ilmiy - falsafiy merosi xalqimizning buyuk ma’naviy boyligi
sifatida asrlar osha avlodlar uchun muhim ijod manbai bo‘lib xizmat qilib
kelmoqda.
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy (899-959) Buxoro yaqinidagi
Narshax (hozirgi Vobkent tumanida) qishlog‘ida 899-yilda tavallud topgan.
Narshaxiyning ilmiy asarlari to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Uning faqat “Tarixi
Buxoro” (“Buxoro tarixi”) asari bizgacha yetib kelgan. Asar qo‘lyozma nusxalarda
va hozirgi zamon ilmiy tarixiy adabiyotlarda “Tarixi Narshaxiy”, “Taxqiq ul-
Viloyat” (“Viloyat haqiqatini aniqlash”), “Axbori Buxoro” (“Buxoro haqida
xabarlar”)kabi nomlar bilan atalib kelingan. Asarning turli nomlar bilan atalishiga
ham sabablar bor. Bu asarning Narshaxiy tomonidan yozilgan dastlabki asl nusxasi
saqlanib qolmagan. Uning bizgacha yetib kelgan qismi 1128 yilda Quva shahridan
bo‘lgan Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr al-Quboviy arab tilidan fors
tiliga qisqartirib tarjima qilgan nusxasidir. Undan keyingi yillarda ham
Narshaxiyning asari bir necha tahrirlarga uchragan, ba’zi matnlari qisqartirilgan va
so‘nggi voqealar asosida to‘ldirilgan. Abu Nasr Ahmad Qubaviy asar matnini
qisqartirish bilan chegaralanmay, balki Tabariy, Abu Hasan Nishopuriyning
“Hazoiq ul- ulum”, Ibrohimning “Axbar-i Muqanna” kabi asarlaridan foydalanib,
uni to‘ldiradi. Ana shu tariqa, Buxoro tarixiga Narshaxiy yashab o‘tgan davrdan
keyingi, 1178-1179-yillardan 1220-yillarga qadar bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar
kirib qolgan.
“Buxoro tarixi” asari o‘zining ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan va hozirgi
kunda Somoniylar davri tarixi bo‘yicha eng noyob, qimmatli asar hisoblanadi.
Asarda Somoniylar davlatining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy hayotiga oid
ma’lumotlar keltirilgan. Movaraunnahr va Xuroson aholisining arab
bosqinchilariga qarshi Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘oloni bilan bog‘liq bo‘lgan
ma’lumotlar ham bu asarda ma’lum darajada o‘z ifodasini topgan. Narshaxiy saroy
19

tarixchisi bo‘lganligi sababli hukmron tabaqa siyosatini yoqlab, xalqning
hokimiyatga chiqishini qoralagan.
Biz o‘rganayotgan davr IX-XII asr fan va madaniyatining ravnaqini Abu
Rayhon Beruniysiz (973-1048-y.) tasavvur qilish mumkin emas. U o‘z
zamonasining barcha fanlari - fizika, matematika, astronomiya, geodeziya, tarix,
geografiya va bir necha boshqa fanlarni puxta egallagan olim bo‘lgan. U 362 hijriy
yili (973-y.) Xorazmning qadimgi Kat shahrida tug‘ildi. O‘sha davrda Kat shahri
Xorazmshohlar - Afrig‘iylar sulolasining poytaxti bo‘lib, O‘rta Osiyoning Xitoy,
Hindiston, Yaqin Sharq davlatlari, Kavkaz va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan
bog‘lab turuvchi savdo va madaniy markazlaridan biri edi. Afsuski, Beruniyning
zamondoshi Ibn Sinonikiga o‘xshagan tarjimayi holi bizgacha yetib kelmagan.
Shuning uchun u boshlang‘ich ta’limini kimdan, qachon olganligi haqida aniq
ma’lumotlar yo‘q. Ammo, bir narsa aniqki, u yoshligidanoq ilm-fanga juda ham
qiziqqan, qobiliyatli, mehnatkash bo‘lgan.
U o‘z ona tili xorazm tilidan tashqari yana bir qancha tillarni-so‘g‘diy, fors,
hind, yunon va qadimgi yaxudiy tillarni ham o‘rgangan. U Hindistonda bo‘lar
ekan, tez orada nafaqat Hindiston tarixi, madaniyati, hatto sanskrit tilini ham
o‘rganadi. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasining eng ko‘zga ko‘ringan faol
ishtirokchilaridan biriga aylanadi. Shu bilan birga u shoh Ma’mun II ning eng
yaqin maslahatchisi sifatida mamlakat siyosiy ishlarida ham faol qatnashadi.
Beruniy Urganchda yashagan davrda Ibn Sino bilan yozishma olib borgan.
Bizgacha ularning savol-javoblaridan 18 tasi yetib kelgan. Bu yozishmalar
Beruniyning tabiat falsafasi va fizika masalalari bilan qanchalik qiziqqanligidan
guvohlik beradi. Savol-javoblarning mazmunida Aristotelning aql bilan his etish
orqali chiqargan xulosalariga Beruniy o‘zining tuzatish va tajriba orqali aniqlagan
xulosalarini qarshi qo‘ygan. Ibn Sino esa Aristotelni himoya qilgani ma’lum
bo‘ladi.
Beruniy Xorazmda yashagan vaqtda hali juda yosh bo‘lishiga qaramay, Kat
shahrida muhim astronomik kuzatishlar o‘tkazgan. Bu kuzatishlar uchun o‘zi
20

asboblar ixtiro qilgan. Beruniy 22 yoshida o‘zi tug‘ilib o‘sgan vatanni tashlab
ketishga majbur bo‘ladi va avval Rayga, keyin Jurjonga keladi. Bu yerda mashhur
tabib, astronom, faylasuf Abu Saxl Iso al-Masixiy bilan tanishadi va undan ta’lim
oladi. Beruniy o‘zining mashhur asarlaridan biri bo‘lmish “Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar” asarini Jurjonda yoza boshlagan.

21

1.2. Movaraunnahr va xurosonda arablar bosqiniga qarshi xalq
ozodlik harakatlari
Abu Muslim o`zi tuzgan qo’shinda kattiq tartib intizom o’rnatdi. Qushiniga
kеlib qo’shilgan fuqarolar ro’yxatga olindi, ularga dastlab uch dirhamdan, so`ngra
bеsh dirham miqdorida oylik maosh bеlgilandi. Ro’yxatdan o’tgan fuqarolarning
kattagina qismini har tomondan kеlgan qullar tashkil etar edi. Qullarga qo’shinning
asosiy tarkibiga kirishga ruxsat berilmagan. Chunki qullar aholi o`rtasida eng past
tabaqa hisoblanar edi. Shu bois boshqa tabaqa vakillari ular bilan bir safda turishni
o`zlari uchun or dеb bilardilar. Abu Muslim Moxuvanga yaqin Shavval qishlog’ida
qullar uchun dеvorlar bilan o’ralgan aloxida joy tashkil qiladi va ularga Dovud ibn
Korrozni boshliq qilib tayinlaydi. Bu yerda qullar juda ko`payib kеtgach, ularni
kеyinchalik Abu Mus¬lim Obivardga ko’chiradi. Xullas Abu Muslim atrofida
to’plangan qo’zg’olonchi kuchlar tarkibi har xil tabaqa-larning vakillaridan iborat
bo`lgan va ularning bu qo`zg’olonda qatnashishdan ko`zda tutgan maqsadlari ham
bir bo`lmagan. Bir toifalari Xurosondagi fеodallashgan va ummaviylarga
raqiblashgan kuchlar bo’lib, bu kuchlarning asosiy maqsadlari hokimiyatini
ummayiylar qo’lidan tortib olish va uni abbosiylarga topshirish orqali yangi
hokimiyatda o`z mavqеlarini mustahkamlashdan iborat edi. Ikkinchi toifalari
Xuroson va Movarounnahrning mahalliy zodagon edi. Bu guruh abbosiylarni
qo’llab-quvvatlab siyosiy jihatdan arablar bilan tеng huquqda bo`lishning tarafdori
edi. Bundan tashqari ular agar qulay vaziyat bo’lib qolsa, o`z Vatanlarini arab
halifaligidan ajratib olib, uni mustaqil idora qilishni o`z oldilariga maqsad qilib
qo’ygan edi. Abu Muslimning o`zi ham abbosiylar harakatiga xuddi ana shu
maqsadni ko`zlab qatnashgan edi. Uchinchi, toifadagilar mazlum mеhnatkash xalq
vakillari, shahar hunarmandlari va qishloq kashovorzlaridirlar. Bu aholi tabaqalari
ummaviylar zulmidan, haddan tashqari og’ir soliqlardan va o`zluksiz davom
etadigan xasharlardan ozod bo`lishni istar edilar. Va nihoyat to’rtinchi toifa
kuchlar- bu qullardir. Albatta qullarning eng asosiy istak orzusi - bu qullik
kishanlaridan xalos bo`lish edi.
22

Abu Muslim Moxuvon qalasida ham uzoq qolmadi. U bu yerda to’rt oy
chamasi turgach vaqtincha nisbatan qulayroq Alin qal'asiga ko’chib o’tdi. Buning
sababi shu ediki, Nasr ibn Sayyor Moxuvonga kеladigan daryoni qirqib qal'ani
suvsiz qoldirishi ehtimoli bor edi. Abu Muslim hali daryoning yuqori qismini
egallashga ulgurmagandi.
Dinovariy bergan ma'lumotlarga qaraganda Abu Mus¬lim kuchlari safi va
gеografik doirasi tobora kеngayib bordi. Uning qal'asi atrofida Hirot, Bushang,
Marvirud, Talikon, Marv, Niso, Obivard, Tuе, Nishopur, Seraxs, Balh
Choganiyon, Todariston, Xuttaliyon, Kеsh, Nasaf va boshqa viloyatlardan 100
mingdan ortiq lashkar to’plangan edi. Еtarli miqdorda kuch to’plaganligiga
ishonch hosil qilgan Abu Muslim 747 yilda o`zining qora rangli libos kiygan
qo’shinlarini ummaviylarga qarshi ochiq kurashga da'vat etdi.
Ummaviylarga qarshi Abu Muslim boshchiligidagi kuchlar xavfi tobora
kuchayib borayotgan bir paytda Xurosonda hokimiyat tеpasida turganlar o`rtasida
qabilaviy kurashlar goh pasayib, goh alangalanib turdi. G`oyatda ayyor siyosatdon
bo`lgan Nasr ibn Sayyor Abu Muslimga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib bormoq
uchun arab qabilalari ittifoqi birligini hammadan ko`ra yaxshiroq tushunar edi.
Lеkin u arab qabilalari bilan o`zi o’rtasidagi nizolarni bartaraf etishga ojizlik qildi.
Bunday nizo Nasr ibn Sayyor bilan Marvning xo’jayini Al-Kirmoniy o`rtasida
g`oyatda kuchli edi, Oxir oqibatda ikki o`rtada urush kеlib chiqdi. Abu Muslim bu
ikki o`rtadagi nizodan foydalandi va Kirmoniyga yordam berishga va'da qildi. Abu
Muslim ko`rsatgan yordamga qaramasdan Nasr urushda g’alaba qozondi va
Kirmoniyni asir olib, oyoq-qo’lidan mixlab o’ldirdi. Bu bilan Xuroson hokimi
Nasr ibn Sayyor juda katta xatoga yo`l qo’ygan edi. Chunki arablarning Azd
qabilasining boshlig’i Kirmoniyning o’ldirilishi bu qabila a'zolari o`rtasida Nasrga
nisbatan dushmanlik va o’ch olish. Tuyg’usini alangalatib yubordi. Darvoqе,
Kirmoniy qatl etilgach, uning o’gli Ali ibn Juday Kirmoniy Abu Muslim oldiga
kеleb Nasrga qarshi kurashda unga yordam berajagini izhor etdi. Tahlikaga
tushgan Nasr ibn Sayyor 748 yilda Marvni jangsiz tashlab chiqdi va Nishopurga
23

chеkindi. Ammo Abu Muslim boshchiligidagi ko`zg’olonchi kuchlar Nasrga xal
qiluvchi zarbani berdilar. Bu mag’lubiyat ummaviylar hukmronligi taqdirini uzil-
kеsil hal qildi. Halifa Marvon II o`z ixtiyoridagi barcha kuchlarni ishga solib
abbosiylar harakatining g`oyaviy rahbari va rahnamosi Imom Ibrohim ibn
Muhammadni qatl ettirgan bo`lsada, ummaviylar sulolasini xalokatdan saqlab qola
olmadi.
Abu Muslim erishgan muvaffaqiyat uning obru-e'tiborining arab halifaligida
kеng yoyilishiga sabab bo`ldi, Uning qo’shini tobora yangi kuchlar hisobidan
ko`payib bordi, Tеz orada qo`zgolonchilar Xurosonni egallab oldilar va 749 yilda
Iroq va Jazoirda ummaviylar qo’shinlariga bir nеcha bor qaqshatg’ich zarbalar
berdilar. Shundan so`ng Abu Muslim lashkarlari poytaxt Damashqqa tomon yurish
qildi va halifa Marvon II ni taxtdan ag’dardi. Bu janglarda lashkarboshi sifatida
arab Kaxtaba va xurosonlik Xolid ibn Barmoq o`zlarini ko`rsatdilar. Halifalik taxti
abbosiylar qo’liga o’tdi. Ular 750-1258 yillar davomida halifalikni o`z qo’llarida
saqladilar. Taxtga birinchi bo’lib Muhammadning amakisi avlodlaridan bo`lgan
Abul-Abbos as-Saffoh (750—754) o’tirdi. Halifalikning hamma hududlarida
ummaviylar xonadonining vakillari va yaqinlari batamom qirib tashlandilar.
Shunday qilib arab halifaligida davlat hokimiyati ummaviylar sulolasidan
abbosiylar sulolasi qo’liga o’tdi. Abbosiylar faoliyatining boshlang’ich davrida
xalq ommasiga berilgan katta-katta va'dalarning birontasi ham bajarilmadi. Ular
hokimiyatni egallab olgach, mahalliy oqsuyak boy va zodagonlar bilan ummaviy
hukmdorlar singari hamtovoq bo’lib oldilar. Ular bu yo`lni tutishga majbur edilar.
Chunki birinchidan, bosib olingan o’lkalardagi xalqlarni tutib turmoq uchun
ularning yordami kerak edi. Ikkinchidan esa, mahalliy xukmdorlar va oqsuyak
zoda¬gonlar saxroyi arablarga qaraganda ko`p asrlar davom etgan madaniy
an'analar va tajribalarga ega edilar. Abbosiy xukmdorlarga ana shu an'ana va
tajribalar asqotar edi. Shu bois ular mahalliy oqsuyak va zodagonlar vakillarini
yuqori lavozimlar va mansablarga ko`tardilar. Ana shunday shaxslardan biri
balxlik katta yer egasi Xolid ibn Barmoq edi.
24

Abbosiylarning hokimiyat tеpasiga kеlishida Abu Mus¬lim so`zsiz suratda
juda katta xizmatlar qildi. U o`z davrining yirik davlat arbobi va mashxur sarkarda
edi. Abu Muslim Xuroson va Movarounnahr xalqining ummaviylar zulmidan
noroziligidan foydalanib o`z orqasidan ergashtira oldi va ularni bir maqsad yo`lida
birlashtirdi. Biz Abu Muslim siymosida ikki yoqlama ish tutgan shaxs timsolini
ko`ramiz. Abu Muslimni xalq manfaatlari uchun kurash olib borgan kaxramon
shaxs dеb bo`lmaydi. Sababi, u o`zining erishgan g’alabasidan kеyin ko`tarilgan
xalq ommasining adolatli chiqishlari va qo’zg’olonlarini shafqatsizlik bilan
bostirdi. Ayni zamonda abbosiylarning halifalikda yurgizgan siyosatlari uchun
Abu Muslimni javobgar shaxs dеb ko`rsatish ham mumkin emas. Chunki u halifa
yurgizgan siyosatga mutlaqo qarshi bo`lgan. Buning ustiga Abu Muslimning halifa
bilan shaxsiy munosabatlari ham juda yomon edi. Halifa Abu Muslimning shaxsiy
jasorati, sarkardalik qobiliyati, uning Xuroson va Movarounnahrdagi katta obro’-
e'tiboridan qo’rqar edi. Abu Muslim shuxratparast odam, u davlat to’ntarishi
yasamoqchi dеgan bahona bilan dastlab Iroqdan chiqarib yuborildi, so`ngra
Xuroson va Movarounnahrga noib qilib jo’natildi. Bu davrda u o`z Vatanida katta
ijobiy davlat ahamiyatiga ega bo`lgan ishlar bilan shug’ullandi, katta-katta
qurilishlarni amalga oshirdi, suv inshootlari barpo qiladi va karvon yo`llari
soldiradi. Biroq shu narsani aloxida qayd etish lozimki, Abu Mus¬lim Xuroson va
Movarounnahrda noib bo’lib turgan davrda mеxnatkash xalq ommasining axvolida
biror-bir ijobiy o`zgarish bo`lgani yo’q. Aksincha xalq ommasi ikki tomonlama
fеodal zulmi ostida azob chеkdi, soliqlar siyosati yana ham kuchaytirildi,
mеhnatkash ommaning joniga tеkkan hashar ishlari tag’in ham avjga mindirildi.
Xullas, dеmoqchimizki Abu Muslim ikki o`rtada arosatda qolgan yo`lni tutdi.
Aslida u o`z Vatanining arablardan mustaqilligini yuragi va qalbida pinxona
saqlaganicha uni oshkor qila olmasdan bu dunyoni tark etdi.
Abbosiylar xarakati va Abu Muslim qo`zg’olonidan xafsalasi pir bo`lgan
Movarounnahr aholisi abbosiylar o’tkazgan zulm va ekspluatatsiyaga qarshi
ko`rashi ummaviylar bilan kurash tugamasdanoq boshlab yuborgan edi. Buni biz
25

Buxoro shaxrida 750 yilda Sharik ibn Shayx Almaxriy boshchiligida ko`tarilgan
ko`zg’olon timsolida ko`ramiz. Asli arablardan bo`lgan Sharik Narshaxiyning
«Buxoro tarixi» kitobida yozishicha shia mazhabida bo’lib, abbosiylik harakatiga
qarshi bo`lgan. U «payg’ambarning kuyovi» — to’rtinchi halifa Alining
avlodlarigina halifa bo`lishga haqlidir, dеgan g`oyani ilgari surgan.
Qo`zg’olonchilar biz «abbosiylarga bo’ysunish uchun ummaviylarga qar¬shi
kurashmadik» dеgan shiorni ilgari surdilar. Qo`zg’olon O’rta Osiyo hududlarining
kattagina qismiga yoyilgan va unda 30 ming kishi qatnashgan. Hatto Buxoro amiri
Abdujabbor ibn Shayh va Xorazm xoni Abdumalik ibn Xuzayl kabi nufuzli
kishilar ham bu qo`zg’olonga tarafdorlik qilganlar. Qo`zg’olonning asosiy kuchi
so’g’d va arab mеxnatkashlar ommasi bo`ldi. Buxorxudot ibn Tog’shoda esa
boshidan boshlab bu ko`zg’olonga ashaddiy dushmanlik qilgan va o`zining 10
ming kishilik ko’shini bilan uni bostirishda qatnashib abbosiylarga homiylik
ko’rsatgan. Chunki dastlab Abu Muslim bu qo’zg’olonni bostirish uchun Ziyod ibn
Solih boshchiligida 10 ming ko’shin yuborib uni bostira olmagan edi. Faqat
Tog’shoda bu ishga bosh qo’shgach, ko`zg’olon bostiriladi. Shahar uch kun
mobaynida yondiriladi. Ziyod ibn Solih qo’zg’olonchilardan kattiq o’ch oladi va
ularni shafqatsizlarcha qirgin qiladi. Buxorodagi Sharik ko`zg’oloni bostirilgach
arab lashkarlari Samarqand shaxriga o`tadilar va buxoroliklarga ko’shilgan
xalqdan o’ch oladilar.
Movarounnahrda arablarga qarshi ko`tarilgan ko`zg’o¬lon tufayli
mamlakatda vujudga kеlgan ichki ziddiyat va to’polonlordan foydalangan Xitoy
davlatining ko’shindari sarkarda Gao-Syan-Chji boshchiligida O’rta Osiyo
hududiga bostirib kiradilar. 751 yilda Talos vodiysida Xitoy ko`shinlari bilan Abu
Muslim tomonidan yuborilganlar o`rtasida daxshatli jang bo`ladi. Bu jang
arablarning g’alabasi bilan yakunlanadi.
Xuroson va Movarounnahrda abbosiylar hokimiyatini mustahkamlash
uchun, butun qalbi-vujudi bilan kurash olib borayotgan bir paytda, abbosiy
halifalar Abu Muslimni taxtga birinchi da'vogar hisoblab uni yo’qotish uchun
26

tuzoq tayyorlamoqda edilar, Nihoyat 755 yilda Halifa Abu Ja'far Davonaqiy -
Mansur (754-775) Makkaga yo`lga otlangan Abu Muslimni o`z saroyiga kirib
o’tishini so’raydi. Qurolsiz va yolg’iz saroyga kirgan Abu Muslimni Mansur
poyloqchilari qo’lga oladilar va uni o’ldiradilar. Bu dahshatli fojеa Xuroson va
Movarounnahrda abbosiylarga qarshi xalq harakatlarining yanada kuchli tus
olishiga turtki bo`ladi. Ana shunday harakatlardan biri Abu Muslimning o’chini
olish maqsadida 755 yilda Rеyda Sunbod boshchiligida bo’lib o’tdi. Bu ko`zg’olon
Tabariy ma'lumotlariga ko`ra 70 kun davom etgan. Qo`zg’olonchilar Ray,
Nishopur va Kumis shaharlarini egallaganlar. Qo’zg’olon qattiqqo’llik bilan
bostirilgan, qo`zgolonchilardan olti mingga yaqin kishi o’ldirilgan. Qo`zgolon
rahbari Sunbod qo’lga olinib, qatl etilgan.
Sunbod qo`zgoloni bilan bir vaqtning o`zida Movarounnahrda ham
abbosiylarga qarshi harakat bo`lgan. Bu qo`zolonning rahbari Is`hoq dеgan kishi
edi. U Abu Muslim harakatining otashin tarafdori bo`lgan, 772 yilda Ustoz Sis
boshchiligida Xurosonda 300 ming kishini o`z harakatiga ergashtirgan qo’zg’olon
bo`lgan. 782 yilda Jurjonda isyon ko`tariladi. Lеkin arablarga dahshat solgan va
dеyarli butun Movarounnahrni qamrab olgan harakat - bu Muqqana qo`zg’olonidir.
Movarounnahrda hijriyning 100 yilida (719 yil) arab hokimiyati tugaydi
degan gap-so‘zlar tarqala boshlaydi. Arablar olib borayotgan bosqinchilik
siyosatiga qarshi birinchi bo‘lib, 720-yilda So‘g‘d aholisi bosh ko‘taradi.
Qo‘zg‘olonga Samarqand ixshidi G‘urak va Panjikent hokimi Devashtichlar
boshchilik qiladilar. So‘g‘dlarga yordam berish uchun Turkiy hoqon shahzoda
Ko‘rsul boshchiligidagi turkiy lashkarini Samarqandga yuboradi 3
. So‘g‘ddagi
qo‘zg‘olon umumxalq qo‘zg‘oloniga aylanib ketdi. Qo‘zg‘olonchilar arablarga
zarba bera boshladilar. Faqat ayrim shahar va qal’alar ichida qurshovda qolgan
arab harbiy qismlarigina katta boj va e’tiborli vakillarni qo‘zg‘olonchilar ixtiyoriga
garovga berish bilan jon saqladilar. Xuroson noibi Sayid ibn Abdulaziz bu
3
Gryunebaum G.E. Klassicheskiy islam. M., 1988

27

qo‘zg‘olonni bostirishga muvaffaq bo‘lolmadi.721-yil Xalifa Yazid ibn
Abdumalikning tavsiyasi bilan Xuroson noibi etib Sayid ibn Amir al-Xaroshiy
tayinlanadi. U Iroqdagi xalq qo‘zg‘olonini bostirishda o‘z shafqatsizligi bilan nom
chiqargan edi. Sayid al-Xaroshiy qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralar
natijasida G‘urak boshliq zodagonlarning bir qismi arablar tomoniga o‘tib ketadi.
Qo‘zg‘olonchilardan bir qismi esa kurashni davom ettirishni lozim ko‘radilar.
Arablar 400 ta boy savdogarlardan boshqa hamma Sug‘d qo‘zg‘olonchilarini qirib
tashladilar. Qo‘zg‘olonchilarga yordam bergan Xo‘jand ahli ham
jazolandi.Movarounnahr aholisini tinchlantirish va arab hokimiyatini
mustahkamlash maqsadida Xuroson noibi Ashras ibn Abdulloh (727-730 y.) islom
dinini qabul qilganlardan xiroj va jizya solig‘i olishni bekor qiladi. U islom dinini
keng targ‘ib qila boshlaydi. Chegaradagi yerlarda yangi istehkom qurilib,
chegaralar mustahkamlana bordi. Lekin g‘aznaga kam daromad tushayotganligi,
zodagonlarning shikoyati tufayli xirojni qayta tiklaydi. O‘z siyosatini targ‘ib qilish
maqsadida ikkita taniqli arab ruhoniysi As-Sayid Soliq va Robiya ibn Umranni
Samarqand va Buxoroga jo‘natadi. Xiroj solig‘i zodagonlardan ham,
kambag‘allardan ham zo‘rlab undirila boshlanadi.Samarqandda Abu Sayid
boshchiligidagi 700 ta so‘g‘dliklar xiroj to‘lashdan bosh tortadilar. Ular shahardan
7 farsax nariga o‘tib, qarshilik harakatiga tayyorgarlik ko‘ra boshladilar. Abu
Sayidni hiyla ishlatib muzokara uchun Samarqandga chaqirtirishadi va o‘sha
yerning o‘zida uni va safdoshlarini zindonband etadilar.O‘zaro kurashlar, 733-734
yillardagi Zarafshon vohasidagi qurg‘oqchilik, mustamlaka zulmining kuchayishi-
bularning hammasi Movarounnahrdagi norozilikning yanada avj olishiga olib
keldi. Norozilik arab harbiylari va qisman zodagonlar ichida ham kuchaya bordi.
Shu paytga kelib xorijiylar harakati va mafkurasi yanada keng tarqala boshlandi.
Xorijiylar yuqorida qayd qilinganidek, shialar guruhidan VII asr oxirida ajralib
chiqqan bo‘lib, bu so‘zning lug‘aviy ma’nosi qo‘zg‘olonchilar degani edi. Avval
boshda bu harakat oddiy arab va boshqa musulmon xalqlarning manfaatlarini
himoya qilar edi. Keyinchalik bu guruhdan ibodiylar, azrakiylar va boshqa
28

jamoalar ajralib chiqqan. Xorijiylar ta’limotiga ko‘ra musulmonlar-zimmiylar
(boshqa dindagilar) ustidan hukmron bo‘lishlari kerak edi. Movarounnahrda
Xorijiylar harakatiga shu paytda Xoris ibn Surayj boshchilik qiladi. Xoris
Movarounnahrda tezda shuhrat qozondi. U Samarqand va Dabusiyadagi Abu Sayid
tarafdorlarini o‘z qo‘li ostida to‘pladi. Abu Fotima uni yordamchisi va harbiy
maslahatchisi etib tayinlandi.Xoris Ummaviy xalifalarni islomga rioya etmaslikka
ayblab, butun Xuroson va Marv aholisini xiroj va juzyadan ozod qilishni talab
etadi. Kesh xalq ommasiga tayanib, u Xurosonning shimoliga yurish qiladi. Uning
qo‘shini tarkibida Xuttalon shahzodasi Sabil, qarluq yabg‘usi va Abu Fotima
guruhi ham bor edi. Xalq harakatlaridan norozi bo‘lgan xalifa Xurosonga yangi
noib Osim ibn Abdullohni tayinlaydi. Xoris qo‘shinlari Xurosonning katta qismini
egallashib, Osimni chekinishga majbur etishadi. 735 yilga kelibgina xalifa yangi
noib Asad ibn Abdullohni Xuroson valiysi etib tayinlab, katta kuch bilan Xorisga
qarshi kurash boshlaydi. 736-737 yillarda Asadning qo‘shini Xurosondan Xorisni
siqib chiqarishga muvaffaq bo‘ladi. Qo‘zg‘olonchilarning ijtimoiy tarkibi ham,
talablari ham turlicha edi. Qo‘zg‘olonda aholining deyarli hamma tabaqalari
qatnashadi.Albatta, hukmdorlar o‘rtasida o‘zaro nizolar, xiyonatkorona harakatlar,
qurol-yarog‘ning yetishmasligi, yaxshi uyushmaganlik va boshqalar o‘zining
ta’sirini ko‘rsatdi. Shunday bo‘lsa ham qo‘zg‘olonchilar izsiz qolmay xalifalik
siyosiy harakatida o‘zining aksini topdi.Ulkan xalifalikni 661 yildan boshlab
Ummaviylar sulolasi boshqarib kelar edi. Bu sulola davrida juda ko‘p siyosiy
o‘zgarishlar, diniy mazhablar, guruhlarning kuchayishi, boshqarishdagi
nomutanosiblik, mustamlakachilik siyosati, zo‘ravonlik, adolatsizlikning avj olishi
ro‘y berdiki, bu narsa sulolaning keyingi davrida uning faoliyatini qiyin ahvolga
solib qo‘ydi. O‘rta Osiyoda va boshqa xalifalik yerlarida xalifalikka qarshi
norozilik kayfiyatlari kuchli edi. Ularning soliq siyosatidan, zo‘ravonligidan quyi
tabaqalar, o‘z huquqlarining kamsitilganidan esa yuqori tabaqalar norozi edi.
Ummaviylarning hokimiyatini arab aholisi ham qo‘llamas edi. Ularning
hokimiyatga kelishini turli guruhlar, muxolifat kuchlari noqonuniy deb bilishar edi.
29

Avvalo xorijiylar ularga qarshi bo‘lib, xalifalik taxtining merosiy bo‘lishini
noto‘g‘ri deb baholar edilar.718 yildan boshlab maxfiy tarzda Muhammad
Payg‘ambarning amakilari Abbosning tarafdorlari o‘z g‘oyalarini targ‘ib qila
boshladilar. Ular hoshimiylar urug‘i (Payg‘ambar shu urug‘dan) vakillari
hokimiyatga da’vogardirlar deb hisoblashar edilar. Keyinchalik ular o‘z
kurashlarida shialar bilan birga harakat qila boshlaydilar.Yerga egalik
munosabatlarning rivojlanishi, ijtimoiy-siyosiy vaziyatning o‘zgarishi
ummaviylarning siyosiy sahnadan ketishlarini, ularning avvalgi mavqei
tugaganligini ko‘rsatib turar edi. Ummaviylar siyosatidan ommaviy norozilik
ayniqsa Marvon II (744-750 y.) hukmronlik davrida kuchayib ketdi. Marvon II
ning xiroj solig‘i miqdorini ko‘paytirish va mahalliy xalqlar vakillarini og‘ir
qurilish ishlariga keng jalb qilishi norozilikning alangalanishiga olib keldi.
Movarounnahr va Xurosonda Abbosiylar vakillari katta yer egalarini o‘zlari
tomonga jalb qilishga harakat qiladilar. Abbosiylar vakillari xalifa Xishom (724-
743 y.) davridayoq O‘rta Osiyoda harakat qila boshlagan edilar. Ularning
targ‘ibotchilari ta’qib ostiga olinar, ular qo‘lga tushgudek bo‘lsa, qo‘l-oyoqlari
kesilar edi. Ayniqsa Nasr ibn Sayyor abbosiylar va shialarning katta dushmani
bo‘lib ularni doimo ta’qib etib kelar edi. Abbosiylarning hokimiyat tepasiga
kelishida Abu Muslim va uning harakati muhim ahamiyat kasb etdi. 746 yil Abu
Muslim abbosiylar targ‘ibotiga boshchilik qilish uchun Xurosonga yuboriladi. Abu
Muslimga “Payg‘ambar xonadonining ishonchli vakili” degan unvon beriladi.O‘z
tashviqotini Abu Muslim Xuroson zodagonlariga murojaat etish bilan boshlaydi. U
Marv shahridan uch farsah g‘arbda Xarkon arig‘i sohilidagi Safizanj qishlog‘ini
o‘ziga qarorgoh qilib oladi. Abbosiylarning ramziy rangi va bayrog‘i qora rangda
edi. Shu sababli Abu Muslim va uning tarafdorlari qora kiyim kiyib yurishadi.
Xuroson aholisiga murojaatida u Qur’on va hadislarga amal qilishga, payg‘ambar
avlodlariga bo‘ysunishga chaqiradi. Keyinchalik mahalliy zodagonlar ham uni
qo‘llab-quvvatlay boshlaydilar. Abu Muslim tashviqoti Movarounnahr va Xuroson
yerlarida tezlik bilan tarqala borib, uning tarafdorlari soni orta boshlaydi.
30

To‘planayotgan otliq va piyodalarga bosh bo‘lib, Abu Muslim Moxuvon qal’asiga
ko‘chib o‘tadi. Xuroson noibi Nasr ibn Sayyor Abu Muslimga qarshi arab
zodagonlari vakillarini birlashtirishga harakat qiladi. Lekin uning barcha
harakatlari zoye ketdi. U Abu Muslimga yurak yutib kurash boshlashga qurbi
yetmay, 748-yilda Xuroson poytaxti Marvni tashlab chiqib Nishopurga yo‘l oldi.
Nishopurda unga Abu Muslimning sarkardalaridan biri qaqshatqich zarba berib uni
mag‘lubiyatga uchratdi. 749-yili Abu Muslim qo‘shini xalifalikning markaziy
viloyatlariga yurish qiladi. Iroq va Jazoirda ummaviylarga hal qiluvchi zarba
beriladi. Qo‘zg‘olonchilar poytaxt-Damashqni ham qo‘lga kiritadilar. Xalifa
Marvon II taxtdan ag‘dariladi. Abbosiylardan bo‘lgan Abulabbos Saffoh (749-754-
y.) xalifalik taxtiga o‘tiradi. Joylarda Ummaviylarning barcha vakillari qirib
tashlanadi. Shunday qilib arab xalifaligi hokimiyati Abbosiylar qo‘liga o‘tadi.751-
yil Buxoro shahrida Shorik ibn Shayhulmahriy boshchiligida qo‘zg‘olon
ko‘tariladi. Qo‘zg‘olonchilar shialik talablarini ilgari surib, Ali avlodidan xalifa
tayinlash shiorini ko‘tarib chiqishadi. Abu Muslim qo‘zg‘olonni bostirishda Ziyod
ibn Solih boshchiligidagi 10.000 kishilik qo‘shin yuboradi. Bu qo‘zg‘olon
faqatgina Buxorxudod Qutayba ibn Tug‘shodning yordami bilangina
bostiriladi.Abu Muslim O‘rta Osiyoning shimoliga kirib kelgan Xitoy
imperatorining qo‘shiniga ham hal qiluvchi zarba beradi. 751 yil Talas vodiysidagi
xitoyliklar bilan jangda, Xitoy qo‘shini haydab chiqariladi. Shu bilan xalifalikning
shimoliy chegarasi ham mustahkamlanib, qat’iy chegara o‘rnatiladi. Xalifalik
ta’siri butun O‘rta Osiyo hududida asosiy va qonuniy bo‘lib qoladi. Garchi Abu
Muslim sadoqat ila xizmat qilsa-da, arab hokimiyati unga ishonmas edi. Xalifa
unga jangga yuborish haqida noma yo‘llab uni markazga kelishga majbur qiladi.
755-yil Haj safaridan qaytayotgan Abu Muslim Xalifa tomonidan xiyonatkorona
Bag‘dodda o‘ldiriladi. Uning o‘limi xalq ommasining umumiy noroziligiga sabab
bo‘ldi. Uning murdasi Samarqandga olib kelinib Xo‘ja Temim Ansoriy maqbarasi
yoniga katta hurmat bilan ko‘miladi.Abbosiy xalifalar davrida xalq ommasining
ahvoli yanada og‘irlashdi. Sug‘orilmaydigan yerlardan hosilning yarmi,
31

sug‘oriladigan yerlardan 1/3 qismi soliq olinadigan bo‘ldi. Ko‘p holda soliqlar bir
marotaba o‘rniga ikki marotaba ham olinadigan bo‘ldi. Ozod jamoalarning
huquqlari cheklab qo‘yildi. Yerlar zodagonlar tomonidan ijarador dehqon -
kadivarlarga bo‘lib berila boshlandi. Hamma hashar qurilish ishlarida aholi tekin
ishlab berishi lozim edi. Shahar hunarmandlarining ahvoli ham og‘ir bo‘lib, ular
o‘z mahsulotlaridan katta soliq to‘lashar edi. Shuningdek, og‘ir soliqlar
ko‘chmanchi chorvadorlar bo‘yniga ham qo‘yilar edi. Shunday bir ahvolda xalq
harakatlari kuchayib ketadi. Abu Muslimning o‘chini olish shiori ostida uning
safdoshi Sumbod boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tariladi. 755 yilda ko‘tarilgan bu
qo‘zg‘olon tez orada Xuroson va Tabaristonga ham yoyiladi. 70 kun davom etgan
bu qo‘zg‘olon qattiqqo‘llik bilan bostirilib, Sumbod Rayda qatl etiladi. Garchi u
qatl etilsa-da, Abu Muslim tarafdorlari yashirin “muslimiya” guruhiga asos
soladilar.VIII asrning 70-80-yillarida Movarounnahrda juda ulkan xalq qo‘zg‘oloni
ko‘tariladi. Qo‘zg‘olonchilar oq rangdagi kiyim kiyganligi uchun tarixda u “oq
kiyimlilar” qo‘zg‘oloni deb ham shuhrat qozonadi. Bu qo‘zg‘olonning rahbari
Muqanna (boshi va yuziga yoping‘ich tashlab yurgani uchun unga shunday laqab
berilgan) edi.“Muqanna Marv atrofi aholisidan,-deyiladi “Buxoro tarixi” nomli
Narshahiy asarida, Koza deb atalgan qishloqdan bo‘lib, asl nomi Hoshim ibn
Hakim edi. U ilgari kudungar (kigiz bosuvchi) lik qilar edi, keyin ilm o‘rganishga
mashhur bo‘ladi va har xil ilmlarni: ko‘zbo‘yamachilik, sehr va tilsim ilmlarini
o‘rganadi. Ko‘zbo‘yamachilikni yaxshi bilib olib payg‘ambarlik da’vosini ham
qiladi. Muqanna ko‘zbo‘yamachilikni o‘rgangan va g‘oyatda ziyrak bo‘lib,
qadimgi olimlar ilmlariga oid ko‘p kitoblarni o‘qigan va jodugarlikdan ustoz
bo‘lgan edi. Uning otasini nomi Hakim, u Abu Ja’far davridagi Xuroson amiri
lashkarboshilaridan bo‘lib, asli Balxdan edi”.Qo‘zg‘olon 776-yili boshlanadi.
Muqanna o‘zining 36 ta muridi bilan Amudaryodan o‘tib, Kesh viloyatiga yo‘l
oladi. Buxorxudod Tug‘shod uni qo‘llab-quvvatlay boshlaydi. Muqanna Kesh
yaqinidagi Som (Sanam) qal’asini o‘ziga qarorgoh qilib oladi. Butun Qashqadaryo
vohasi qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tadi. Muqanna ta’limoti umumiy mulkiy tenglik
32

va arablarni O‘rta Osiyodan haydab chiqarish g‘oyalarini targ‘ib etar edi.Muqanna
ta’limoti So‘g‘d, Iloq (Oxangaron), Shoshda ham yoyila boshladi. Qo‘zg‘olonda
turli ijtimoiy guruhlar vakillari qatnashib, ularni bir fikr- istilochilarini
mamlakatdan haydab chiqarish, mustaqil davlat barpo qilish g‘oyasi birlashtirib
turar edi.Qo‘zg‘olonga zarba berish uchun xalifa Abu Ja’far 776-yilda Jabroil ibn
Yahyo boshliq katta harbiy kuchni Movarounnahrga yuboradi. Biroq Jabroil
qo‘zg‘olonchilardga yengiladi. U katta talofatlar berib bazo‘r Samarqandga yetib
keladi. 10.000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqba ibn Salim Kesh va
Samarqand oralig‘ida, G‘ariga boshliq 14.000 kishilik qo‘shin Termiz yaqinida
qo‘zg‘olonchilar tomonidan tor-mor keltiriladi. Natijada Chag‘oniyon
qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tadi.Qo‘zg‘olon markazi Narshaxda, Buxoro atrofida
joylashadi. Shu yili Narshax yaqinida Buxoro hokimi Xusayn ibn Muvoz va
Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qo‘shini o‘rtasida to‘rt oy jang bo‘ladi.
“Oq kiyimlilar” bu jangda qo‘llari avval ustun keladi, keyinchalik son jihatdan
ko‘p bo‘lgan arablar Narshax qal’asi devor ostidan uzunligi 50 gazli chuqur qazib,
uni qulatib qal’aga kiradilar. Narshax qal’asi arablar tomonidan egallanadi.
33

II. YAKUNIY QISM
2.1. Muqanna isyoni
Kesh va Samarqand endilikda qo‘zg‘olonning asosiy markazlariga aylanib
qoladi.Muqanna isyoni - Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi ko tarilgan xalqʻ
ozodlik harakati (VIII asrning 70—80-yillari), Muqanna rahbarlik qilgan.
Qo zg olonchilar oq kiyim kiyganlari uchun "oq kiyimliklar qo zg oloni" nomi
ʻ ʻ ʻ ʻ
bilan ham mashhur. Isyononda dehqonlar, qishloq hunarmandlari va mahalliy
zodagonlarning 1 qismi qatnashgan. Muqanna Mazdak ta limotining davomchisi
ʼ
sifatida ijtimoiy tenglikni keng targ ib qilganligi ta sirida qo zg olonchilar
ʻ ʼ ʻ ʻ
iqtisodiy tengsizlik va o lkada arablar hukmronligiga qarshi kurash boshlaganlar.
ʻ
Muqanna o ziga qarorgoh qilib Som tog idagi qal ani (Shahrisabz shahri yaqinida)
ʻ ʻ ʼ
tanladi. Samarqand, Buxoro, Kesh, Narshax shaharlari qo zg olon markaziga
ʻ ʻ
aylangan. Xalifa Mansur 775- yilda Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta
harbiy kuch bilan Movarounnahrga yuborgan. Ammo Jabroil qo zg olonchilardan
ʻ ʻ
yengilgan. 10000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim 1-
marta Kesh va Samarqandda G aricha boshliq, 2-marta 14000 askar bilan Termiz
ʻ
yaqinida Sarhama va Kayyoki G uziy boshliq qo zg olonchilar tomonidan tor-mor
ʻ ʻ ʻ
keltirildi. Natijada Naxshab va Chag oniyon viloyatlari qo zg olonchilar qo liga
ʻ ʻ ʻ ʻ
o tdi. Isyon 776-yildan Buxoro vohasida kuchayib ketdi. Narshax qal asi
ʻ ʼ
qo zg olonchilarning qo rg oniga aylantirilgan. Bunda "oq kiyimliklar"ning katta
ʻ ʻ ʻ ʻ
qismi to plangan. Shu yili Narshax qal asi yaqinida "oq kiyimliklar" bilan
ʻ ʼ
arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning
birlashgan qo shinlari o rtasida 4 oy mobaynida jang bo ldi. Jangda "oq
ʻ ʻ ʻ
kiyimliklar"ning qo li baland keldi, ammo son jihatidan ko p bo lgan arab
ʻ ʻ ʻ
qo shinlari Narshax qal asi devori ostidan uzunasiga 50 gaz lahim kavlab, uni
ʻ ʼ
qulatgach, qal aga bostirib kirganlar. Qal a ichida davom etgan shiddatli janglarda
ʼ ʼ
qo zg olonchilar yengilgan. Isyon rahbarlaridan Hakim ibn Ahmad va Hashviylar
ʻ ʻ
o ldirilgan. Narshaxdagi qo zg olon bostirilgach, arablar asosiy kuchni Muqanna
ʻ ʻ ʻ
qo zg olonining markazi bo lgan Samarqand va Keshga tashladilar. Xalifa Mahdiy
ʻ ʻ ʻ
34

777-yilda Muqanna qo zg oloniga zarba berish uchun Nishopurga keldi. Xurosonʻ ʻ
noibi Maoz va Hirot amiri Sayd Harashiy boshliq katta qo shin Samarqandga
ʻ
yuborildi. Isyonkorlar bilan bo lgan jangda arab qo shinlari mag lubiyatga uchradi.
ʻ ʻ ʻ
Natijada Maoz Xuroson noibligidan iste foga chikdi. 2 yillik to qnashuvlardan
ʼ ʻ
so ng Samarqand taslim bo ldi. So ngra arablarning birlashgan qo shinlari
ʻ ʻ ʻ ʻ
Muqannaga qarshi tashlandi. Narshax va Samarqandda "oq kiyimlilar" yengilgach,
mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boshladilar. Ular arablar
bilan birga Muqannaning Som tog idagi istehkomini qamal qilishda qatnashdilar.
ʻ
Uzoq davom etgan qamaldan so ng tinkasi qurigan muqannachilar taslim bo ldilar.
ʻ ʻ
Muqannaning ukasi Qabzam 3000, Som qo rg oni mudofaasiga qo mondonlik
ʻ ʻ ʻ
qilayotgan Sarhama 3300 kishilik qo shini bilan Sayd Harashiyga taslim bo ldilar
ʻ ʻ 4
.
Ammo, arablarga taslim bo lishni istamagan Muqanna o zini yonib turgan tandirga
ʻ ʻ
tashlab halok bo ldi. Kurashning oxirgi bosqichi Kesh vohasi (Qashqadaryo)da
ʻ
juda avj oladi. Muqanna qarorgohi bo‘lgan Som (Sanam) qal’asini qamal qilish
Xaroshiyga topshiriladi. Uzoq vaqt qamaldan so‘ng muqannachilar taslim
bo‘ladilar (VIII asr 80-yillari boshlarida).O‘z davrining eng qudratli davlati
bo‘lgan xalifalikni larzaga solgan Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘olon shu tariqa
tugaydi. Bu qo‘zg‘olonning yengilishiga bir necha sabablar bor edi. Avvalo,
qo‘zg‘olonchilar uyushqoqlik bilan harakat qila olmadilar. Mahalliy zodagonlar
alohida guruhni tashkil etib, keyinchalik umumiy xiyonat yo‘liga kirib arablar
tomoniga o‘tib ketdilar. Muqannaning o‘zi Som (Sanam) qal’asida bo‘lib, bevosita
qo‘zg‘olonga rahbarlik qila olmadi. Uning o‘zi umumiy tenglik g‘oyasini ko‘tarib
chiqib, o‘zi kichik davlat boshlig‘iga aylana bordi.O‘zaro urushlar natijasida aholi
juda charchadi, ekinzorlar payhon qilindi, iqtisodiy tanazzul boshlana bordi.
Muqannadan so‘ng uning safdoshlari harakati ham bo‘lib o‘tdi. Bu qo‘zg‘olon
xalifalik kuchini zayiflashtiradi va boshqa o‘lkalarda ham ozodlik harakatlarini
chiqishiga turtki bo‘ladi.Abu Muslim(laqabi; boshqa laqablari Abo Muslim, Abu
4
. Mets L. Musulmanskiy Renessans. M., 1966
35

Muslim Xurosoniy, Abu Muslim Marvaziy; asl ismi Abdurahmon) (taxminan 700-
755) - fors xalqiga mansub, Xuroson va Movarounnahrda umaviylar sulolasiga
qarshi harakat rahbari.Isfahon viloyatidan chiqqan qul 5
. Ba zi, manbalarga ko ra,ʻ ʻ
abbosiylarning Kufadagi targ ibotchilaridan Iso as-Sarrojning quli bo lgan, boshqa
ʻ ʻ
bir manbalarga qaraganda, Isfahon viloyatida yashovchi bir arab, yirik yer
egasining quli bo lib, 738 yili xo jayini Kufa qamoqxonasiga tashlangan paytda
ʻ ʻ
Abu Muslim uning xizmatida bo la turib as-Sarroj bilan tanishgan va uning
ʻ
topshiriqlarini bajara boshlagan. Keyinchalik abbosiylarning Xurosondagi
targ ibotchilari rahbari Abu Salamaga sotilgan (yoxud berilgan). 744 yil boshida u
ʻ
bilan birga Xurosonga kelgan. Keyinchalik Abu Muslim alaviylardan Ibrohim ibn
Muhammadga ma qul kelgani tufayli unga tuhfa qilingan. Ibrohim uni ozod qilib,
ʻ
Abdurahmon deb ism qo ygan va uni o ziga yaqin tutgan. 747 yil martda Ibrohim
ʻ ʻ
Abu Muslimni umaviylarga qarshi tayyorlanayotgan harakatga rahbarlik qidish
uchun Xurosonga o zining shaxsiy vakili sifatida jo natgan. May oyida u Marv
ʻ ʻ
vohasiga yetib kelib, bir oy ichida bir necha ming tarafdorlarini to plagan. Abu
ʻ
Muslim qullarga ozodlik berilishini va da qilgan.
ʻ
5
. Mets L. Musulmanskiy Renessans. M., 1966
36

2.2. Arablar bosqini yakuni
Xuroson noibi Nasr ibn Sayyor qo shinlari ustidan g alaba qilib, 748 yilʻ ʻ
boshida Marvni egallagan. Abu Muslim shu yerdan turib Xuroson va
Movarounnahrni egallanishiga rahbarlik qilgan. Abu Muslim Marvda ko pgina
ʻ
qurilish ishlarini olib borgan, ilk bor xutbani o tirib emas, balki minbarda turib
ʻ
o qigan. Abu Muslimning hukmronlik davri notinch bo lgan: 750 yilda umaviylar
ʻ ʻ
o rniga kelgan abbosiylar sulolasidan norozi bo lgan Buxoro arablari qo zg olon
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko tarishgan va Movarounnahrning ko pgina hokimlari xalifalikdan ajrab
ʻ ʻ
chiqishgan. Abu Muslim Samarqandgacha borib, uning istehkomlarini yangilagan
va Movarounnahrga egalik qilish uchun kurash boshlagan. 751 yil iyulda uning
sarkardasi Ziyod ibn Solih Taroz yonida Xitoy qo shinini tor-mor keltirgan va bu
ʻ
bilan abbosiylarning Sirdaryo ortidagi hududlariga egalik qilishlarini ta minlagan.
ʻ
752 yil boshida Abu Muslim Marvga qaytib kelgan, biroq oz fursatdan so ng
ʻ
Movarounnahr noibi etib tayinlangan Ziyod isyon ko targan va Abu Muslimga
ʻ
yana Amudaryoni kechib o tishiga to g ri kelgan. Abu Muslim qudratining oshib
ʻ ʻ ʻ
borayotgani abbosiylarni xavotirga solgan va ular uni yo qotish payiga tushishgan.
ʻ
754 yil may-iyunda Abu Muslim hajga borish uchun Xurosonni tark etgan. Shu
paytda as-Saffoh vafot etib, xalifalik taxtiga al-Mansur o tiradi. Mansur
ʻ
hokimiyatini amakisi, Vizantiyaga yurish qilgan qo shin ko mondoni Abdulloh tan
ʻ ʻ
olmagan. Abu Muslim isyonchini tor-mor keltirgan (754 yil noyabr) va katta
o ljani qo lga tushirgan. Mansur o ljani talab qiladi, bundan g azablangan Abu
ʻ ʻ ʻ ʻ
Muslim Xurosonga qaytgan. Biroq xalifa uni yo ldan qoldirib Madoyin shahriga
ʻ
muzokaraga chaqirtirib keltirishga erishgan. Abu Muslim shu yerda 755 yil 12-
fevral (yoxud 27-yanvar)da xalifa qabulida bo lgan chogida o ldirilgan. Sakkiz
ʻ ʻ
yillik faol diniy-siyosiy faoliyati davrida Abu Muslim "ashaddiy" shialar
ta limotiga yoki imomatlikka yaqinlashmagan bo lsa ham uning o limi zamonaviy
ʻ ʻ ʻ
mazdakiylar, shialarning bir qancha qo zg olonlarini keltirib chiqargan.
ʻ ʻ
"Ashaddiy" shialarning ayrim firqalari uni imom deb e lon qilgan, abumuslimiya
ʻ
firqasi paydo bo lgan. Bularning so nggi aks-sadosi Muqanna qo zg oloni
ʻ ʻ ʻ ʻ
37

hisoblanadi. Abu Muslim haqida Marvda udum bo lgan rivoyat, afsonalarʻ
keyinchalik fors tilida (uning turkiycha varianti ham bor) yozilgan xalq romani -
"Qissai Abu Muslim" (o zbekcha "Abu Muslim jangnomasi")ga asos bo lgan.
ʻ ʻ
Masalaning yana bir jihati shundaki, islom dinininng ko‘p jihatdan afzalligi, ahloq
va intizom nuqtai nazaridan ommaviyligi xususiyati arablar bosib olgan
mamlakatlar aholisi tomonidan uni tez orada qabul etilishiga sabab bo‘ladi.
Qutayba singari uni pul va qilich bilan joriy etish mumkin emas edi. Qachonki
islom mohiyatiga yetilgachgina unga rag‘bat va e’tiqod kuchayib ketadi. Oliq-
soliq, maishiy hayot bobida, zakot masalasida Qur’on va Shariat ahkomlarining
qoidalari mehnatkash aholi tomonidan tezda qabul qilindi. Alloh oldidagi tenglik
esa dinning ahamiyatini kuchaytirar edi. Islomning xalqparvarlik ruhi hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘ldi. Zero, islom dini ma’naviy bo‘shliqni tugatdi. Diyorimizda
ota-bobolarimiz dini-islom faqatgina mustaqillik sharofati bilan qayta tiklandi.
Prezidentimiz tashabbusi bilan buyuk diniy arboblar-Imom al-Buxoriy, Imom at-
Termiziy, Imom al- Moturudiy, Burxoniddin al-Marg‘inoniy, Abdulxomid
G‘ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband va boshqalarning tavallud yoshlarining keng
miqyosda nishonlanishi, ularning oxirgi manzilgohlarini obod qilib,
ziyoratgohlarga aylantirilishi, diniy bayramlarimiz, an’analarimiz,
qadriyatlarimizning tiklanishi, dindorlarga o‘z e’tiqod huquqlarining qaytarib
berilishi, qator masjid-madrasalarninng, xalqaro islom tadqiqot markazi, Islom
universitetining ochilishlari va boshqa xayrli, savobli tadbirlar musulmon
olamining bir qismi bo‘lgan O‘zbekistonda haqiqatda muqaddas Islom diniga
qanchalik ehtirom bilan qaralayotganligining yorqin isboti deb hisoblaymiz. Zero,
Prezidentimiz I.Karimovning “Olloh qalbimizda, yuragimizda” nomli risolasida,
bizning madaniyatimiz, ma’naviyatimiz, o‘tmishimiz, islom tarixi, uning qonun-
qoida va an’analari bilan chambarchas bog‘lanib ketganligi 6
alohida ta’kidlab
o‘tiladi.
6
Karimov I., Olloh qalbimizda, yuragimizda, T., 1999
38

XULOSA
Biz tarixi necha ming yillarni qamrab olgan buyuk xalqmiz. Ulug‘
ajdodlarimiz asrlar davomida siyosat, ilmu fan va madaniyat, dinu diyonat
sohasida dunyoni xayratga soladigan ulkan ishlarni amalga oshirib kelaganlar.
Vatanimiz istiqloli ana shunday an'ana va qadriyatlarimizni tiklash, ularni zamon
talablari asosida boyitish va rivojlantirish, o‘zligimizni anglash, dunyo
hamjamiyatidan munosib o‘rin egallash imkonini bergani uchun ham benixoya
aziz va qadrlidir. Biz yuqoridagi manbaalarga tayangan holda shuni ta'kidlab
o‘tishimiz mumkinki, jahon sivilizatsiyasida arab madaniyatining salmoqli hissasi
borligi va u hoh u adabiyot bo‘ladimi, hoh u matematika yoki fizika bo‘ladimi, hoh
u astronomiya yoki tibbiyot bo‘ladimi, qo‘yingchi fan va madaniyatning qaysi
tarmog‘i bo‘lishidan qat'iy nazar arablarning ta'siri juda kuchli bo‘lganligini his
qilishimiz mumkin.
G‘arb mamlakatlari Sitsiliya va Venetsiya davlatlari arxitekturasida yoki
bo‘lmasa, Florensiya va Lukka matolarida arablarning o‘ziga xos bo‘lgan naqshlari
va gullaridan ustalik bilan foydalanganliklariga guvoh bo‘lamiz. Ma'lumki, tarixda
payg‘ambarlik ijtimoiy va siyosiy hayotga ta'sir eta oladigan katta saloxiyat
sifatida xalqlar va mamlakatlar hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Buni
Injildagi Isay, Ieremiya va boshqalarning oldingi payg‘ambardardan farqli
yakkaxudolik, ijtimoiy tartibot g‘oyalarini ilgari surganligida, xamda ko‘pgina
ijtimoiy va ma'naviy o‘zgarishlarni boshlab berganida ko‘rish mumkin. Arablar
muhitidan kelib chiqqan islom dini mintaqaning eng qadimgi tub joy axolisi
xisoblangan islom sivilizatsiyasi semit etnosining qo‘xna tarixi bilan bog‘liq. Ilmiy
xolislik zaminida turuvchi tadqiqotlar islom dini kelib chiqishining shart-sharoitlari
to‘g‘risida gap borganda semitlarning YAqin sharq sivilizatsiyasida o‘ziga xos
ijobiy o‘rin tutganligini ob'ektiv ta'kidlaydi
Darhaqiqat, ular orasidan chiqqan akkadiylar, amoreylar, xoldeylarning
Mesopatamiya va umuman, butun g‘arbiy Osiyo sivilizatsiyaviy rivojlanishidagi
39

o‘rni fanda ma'lum. Islom dini Arabiston yarim orolida, hususan, uning janubida
qadimgi sivilizatsiyaviy zaminda paydo bo‘ldi.Yangi dinning kelib chiqishi
omillaridan biri yana shu bo‘ldiki, Arabistonda VII asr boshlarida yangi xudo va
haqiqatni topishga, intilgan ko‘pgina xanifa-targ‘ibotchilar bo‘lgan edi. Ulardan
biri va eng qobiliyatlisi bo‘lgan Muxammad yagona, qodir, mehribon va rahmdil
Allohga itoat qilish, u ko‘rsatgan yo‘ldan chiqmaslik, adolatpeshalik qadriyatlarini
targ‘ib qilib, rasululloh, ya'ni xudoning elchisi darajasiga ko‘tarildi. U arablarni
birlikka chaqirdi. Xalq esa oxir — oqibatda Muxammad dinini qabul qildi. Bu
bilan yangi bir jaxoniy sivilizatsiyaning poydevori toshi qo‘yildi. Bu din avval
boshdan yozma manbasiga — barcha musulmonlar uchun muqaddas bo‘lgan —
qur'onga ega.
Islom dini barcha musulmonlarni o‘zaro birodar deb xisoblaydi. Uning xar
bir e'tiqod etuvchi uchun oddiy va. bajarilishi qat'i bo‘lgan, yakka xudolikka
asoslangan qoidalari dindorlarni haqiqiy jannatga erishishiga ishontirgan.
Musulmon dini qaror topishi bilan bu dinga tayangan davlat xam, maydonga keldi.
Uning boshida dastlab payg‘ambarning o‘zi, so‘ngra ketma-ket dastlabki to‘rt
halifa turdilar. Ulardan keyin diniy va siyosiy xokimiyat Muoviylar sulolasi
qo‘lida 100 yilcha bo‘ldi. 750 yilda xalifaning hokimiyatiga Abbosiylar sulolasi
keldi

40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. “sharq”., 1998 y.
2. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat engilmas kuch. T. “Ma'naviyat”., 2008y.
3. Karimov I., Olloh qalbimizda, yuragimizda, T., 1999
Asosiy adabiyotlar
4. Apresyan. R.G, Botvinnik B.A. i dr.. Kulturologiya: uchebnik dlya
vuzov;pod red. B.A. Erengross. – M.: Izdatelstvo Oniks, 2007. – 480 s.
5 . Vasilev L.S. «Istoriya religiy Vostoka». Uchebnoe posobie dlya vuzov. –
4-e izd. – M.: «Knijn ы y dom «Universitet», 1999g. s.111 – 121
6. Gryunebaum G.E. Klassicheskiy islam. M., 1988
7. Grinenko G.V. Xrestomatiya po istorii mirovoy kultur ы . M.: - Piter, 2004.
– 245
8. Erыshev A.A. «Religiovedenie». – K.: MAUP, 1999g. – s.165 – 172, 176
– 179
9. Igpattko A.L. V poiskax schastya. M., 1989
10. Komilov N., Tasavvuf, T., 1999
11. Markovoy A. N. Kulturologiya. Istoriya mirovoy kulturы: Uchebnik dlya
vuzov / pod red. Prof. A. N. Markovoy. – 2-e izd., stereotip. – M.: YUNITI-
DANA, 2008. – 600 s
12. Mets L. Musulmanskiy Renessans. M., 1966
41

ABU MUSLIM QO’ZG’ALONI.docx

Купить