Abu Nasr Farobiyning fan tarixi bilan bog’liq manbalar tasnifi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	273.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

Abu Nasr Farobiyning fan tarixi bilan bog’liq manbalar tasnifi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
_______________________________________________ KAFEDRASI
«___________________________________________________» fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: Abu Nasr Farobiyning fan tarixi bilan bog’liq manbalar tasnifi
Bajardi: _______ __________guruhi talabasi ________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __________2025 y.
Baho “_____” ___________
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Buxoro – 2025 yil

IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
______________________________________________KAFEDRASI
«_______________________________________________» fanidan
Guruh______________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi-sharifi_______________________________________
Kurs ishi
mavzusi___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining tarkibi_______________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro’yxati:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬-
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________
Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko’rsatgichi):
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining ijobiy tomonlari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishiga qo’yilgan baho
“_______”_______________________________________
Kurs ishi rahbarining ismi sharifi va imzosi
2

Abu Nasr Farobiyning fan tarixi bilan bog’liq manbalar tasnifi
Mundarija
Kirish ……………………………………………………………………………..5
I BOB Abu Nasr Farobiyning hayoti va ijodi
1.1 Abu Nasr Farobiyning hayot yo’l ..…………………………………………….9
1.2 Abu Nasr Farobiy ijodi. ………………………………………………………23
II BOB ABU NASR FOROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI” ASARIDA
TA’LIM-TARBIYA MASALALARI
2.1. Abu Nasr Farobiyning "fozil odamlar shahri" asarining ijtimoiy hayotimizdagi
ahamiyati …………………………………………………………………………..32
2.2. Abu Nasr Forobiy ma’naviy-axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyalari ………38
Xulosa.…………………………………………………………………………….40
Adabiyotlar.…...………………………………………………………………….41
3

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Butun Sharqu–G`arb olamiga “Almuallim –as-
soniy’’, “Sharq Arastusi” degan nomlar bilan mashhur alloma Abu Nasr Muhammad
ibn Uzlug ibn Tarxon al-Farobiy yoshligidan juda iste’dodli, zehni o`tkir, xotirasi
kuchli bo`lgan. Farobiy Eron va O`rta Osiyolik mutafakkirlar Nazzam, Ravandiy, ar-
Poziy, arab olimlari Jahid, al-Kindiy, qadimgi yunon faylasuflari: Aristotel, Platon,
Suqrot, Galiley, Gipokrat ta”limotlarini chuqur o`rgandi. Farobiy Ibn Sino, Beruniy
Firdavsiy kabi mutafakkirlar singari oila, farzand, uy-joy orzusini ilm yo`lida qurbon
qilib, butun umrini fanga bag`ishladi. Alllomaning “Fozil odamlar shahri” deb
nomlangan asari sharq ilmida, ma`naviyatida yangi sahifa ochdi, Farobiyni O`rta
asrning buyuk mutafakkiri nomiga sazovor qildi. Farobiy “Fozil odamlar shahri”,
“Baxt saodatga erishuv haqida”, ”Baxt saodatga erishish yo`llari haqida ko`rsatmalar”,
”Shahar siyosati to`g`risida”, ”Buyuk kishilarning naqllaridan”, ”Fazilat, baxt saodat
va kamolot haqida” kabi asarlarida insonlarni eng oliy kamolot va baxt-saodatga
erishishlarining asosiy vositalari va yo`llarini ilmiy asosda bayon etib bergan. [1]
Kurs ishining maqsadi: Farobiy siymosini to’laligicha yoshlar qalbida, ongida
gavdalantirish, uning buyuk xizmatlaridan xabardor qilish, uning timsolida inson o’z
hayotini, o’zi uchun ham, butun jamiyat uchun ham foydali bo’lgan ishlarga
bag’ishlashi, buning uchun u, avvalo, kasb-hunar o’rganishi, ma’rifatli, fazilatli
bo’lishi kerakligini o’rgatish.
Kurs ishining ob’yekti: Farobiyning asarlaridan foydalanish
Kurs ishining predmeti: Ta’limda barcha fanlarning nazariy asoslari o'rganilsa,
tarbiyada ma’naviy-axloqiy qoidalar , odob mezonlari o'rganiladi, kasb-hunarga oid
malakalar hosil qilinadi.
Kurs ishining vazifasi : Farobiyning hayoti va ijodiy merosi bilan tanishish
uning inson komoloti va unga yetuvchi xislatlar haqida ta’limiy axloqiy
Diniy ijtimoiy, huquqiy, siyosiy, va davlat boshqaruvi haqidagi qarashlarini
o’rganishni tahlil qilish. Ishning metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasi uzluksiz
ta’lim tizimining mazmunini belgilab beruvchi me’yoriy hujjatlar, xususan,
4

O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» gi qonuni «Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi», O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oliy va O’rta maxsus
xalq ta’limi vazirliklari tomonidan qabul qilingan qarorlar, me’yoriy hujjatlar;
pedagogikaga oid nazariyalar va konsepsiyalar, shuningdek, respublikamiz
olimlarining qarashlari;
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tomonidan ta’lim sohasida
ilgari surilgan g’oyalardan iborat.
Kurs ishining tarkibiy qismlari : Kurs ishi kirish; 2 bob, 4 - paragraf, xulosa va
foydalangan adabiyotlar ro'yxatidan iborat.

5

I BOB. Abu Nasr Farobiy Hayoti va ijodi
1.1 Abu Nasr Farobiy hayoti va ijodi
Farobiy uning taxallusi bo lib, to liq nomi Abu Nasr Muhammad ibnʻ ʻ
Muhammad ibn Uzlug Tarxon – jahon madaniyatiga katta hissa qo shgan Markaziy
ʻ ʻ
osiyolik mashhur faylasuf, qomusiy olim. O rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari,
ʻ
umuman Yaqin va O rta Sharq mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy-falsafiy
ʻ
tafakkur rivoji uning nomi bilan bog liq. Farobiy o z zamonasi ilmlarining barcha
ʻ ʻ
sohasini mukammal bilganligi va bu ilmlar rivojiga katta hissa qo shganligi, yunon
ʻ
falsafasini sharhlab, dunyoga keng tanitganligi tufayli Sharq mamlakatlarida uning
nomi ulug lanib, “Al-Muallim as-soniy” – “Ikkinchi muallim” (Aristoteldan keyin),
ʻ
“Sharq Arastusi” deb yuritilgan.
Farobiy turkiy qabilalardan bo ʻ lgan harbiy xizmatchi oilasida , Sirdaryo
qirg ʻ og ʻ idagi Forob – O ʻ tror degan joyda tug ʻ ilgan . U tug ilgan hudud Somoniylar
ʻ
tomonidan boshqarilib, arab xalifaligining shimoliy chegarasi hisoblangan. Farobiy
boshlang ich ma lumotni ona yurtida oldi. So ng Toshkent (Shosh), Buxoro,
ʻ ʼ ʻ
Samarqandda o qidi. Keyinroq o z ma lumotini oshirish uchun arab xalifaligining
ʻ ʻ ʼ
madaniy markazi bo lgan Bag dodga keldi. Bag dodda bu davrda musulmon
ʻ ʻ ʻ
dunyosining turli o lkalaridan, xususan Markaziy Osiyodan kelgan ko p ilm ahllari
ʻ ʻ
to planishgan edi. U yerga bora turib Farobiy Eron shaharlari – Isfahon, Hamadon,
ʻ
Rayda va boshqa joylarda bo ldi. Farobiy Bag dodda al-Mutaddil (829–902), al-
ʻ ʻ
Muqtafiy (902–908), al-Muqtadir (908–932) xalifaliklari davrida yashadi. U bu yerda
o rta asr fani va tilining turli sohalari, yunon falsafiy maktablari bilan chuqur tanishib,
ʻ
o zga diniy e tiqod, falsafiy fikrdagi kishilar bilan ilmiy muloqotda bo ldi. Abu Bashar
ʻ ʼ ʻ
Matta ibn Yunusdan (870–940) yunon tili va falsafasini, Yuhanna ibn Xiylon (860–
920)dan tabobat va mantiq ilmini o rgandi. Ayrim ma lumotlarga qaraganda, u 70 dan
ʻ ʼ
ortiq tilni bilgan.
Taxminan 941 yildan boshlab Farobiy Damashqda yashagan. Shahar
chekkasidagi bog da qorovul bo lib, kamtarona kun kechirib, ilm bilan shug ullangan.
ʻ ʻ ʻ
So nggi yillar u Halab (Aleppo) hokimi Sayfuddavla Hamdamid (943–967) iltifotiga
ʻ
6

sazovor bo ldi. Tadqiqotchilar uning Halabdagi hayotini eng samarali davrʻ
hisoblaydilar. Chunki bu hokim hurfikrliligi, ilm-fanga e tibor berganligi bilan ajralib
ʼ
turgan. U Farobiyni saroyga taklif etadi, lekin Farobiy bunga ko nmaydi, oddiy hayot
ʻ
kechirishni afzal ko radi.
ʻ 1
Farobiy 949–950 yillarda Misrda, so ng Damashqda yashab, shu yerda vafot
ʻ
etgan va “Bob as-sag ir” qabristoniga dafn qilingan deyiladi.
ʻ
Farobiy o rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlarining qariyb barcha
ʻ
sohalarida 160 dan ortiq asar yaratgan. U turli bilimlarning nazariy tomonlari, falsafiy
mazmuni bilan ko proq qiziqqanligi uchun uning asarlarini 2 guruhga ajratish
ʻ
mumkin: 1) yunon faylasuflari, tabiatshunoslarining ilmiy merosini izohlash, targ ib
ʻ
qilish va o rganishga bag ishlangan asarlar; 2) fanning turli sohalariga oid
ʻ ʻ
mavzulardagi asarlar.
Farobiy qadimgi yunon mutafakkirlari – Platon, Aristotel, Evklid, Ptolemey,
Porfiriylarning asarlariga sharhlar yozgan. Ayniqsa, Aristotel asarlari (“Metafizika”,
“Etika”, “Ritorika”, “Sofistika” va hokazo.)larni batafsil izohlab, qiyin joylarini
tushuntirib bera olgan, kamchiliklarini ko rsatgan, ayni vaqtda bu asarlarning umumiy
ʻ
mazmunini ochib beruvchi maxsus asarlar yaratgan. Farobiy sharhlari O rta va Yaqin
ʻ
Sharq ilg or mutafakkirlarining dunyoqarashini shakllantirishda, ularni Aristotel
ʻ
g oyalari ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega bo ldi. Abu Ali ibn Sino
ʻ ʻ
Farobiy sharhlari (“Metafizika” – “Moba diy tabiat”)ni o qib, Aristotel asarlarini
ʼ ʻ
tushunganligini alohida ta kidlaydi. Farobiyning sharh yozish faoliyati faqat
ʼ
Sharqnigina emas, o rta asr Ovro posini ham yunon ilmi bilan tanishtirishda katta rol
ʻ ʻ
o ynadi. Bu faoliyat uning ilmiy faoliyati taraqqiyotining birinchi bosqichini tashkil
ʻ
etadi. Bu bosqich Farobiyga o ziga xos maktab xizmatini o tagan va yangi mavzularda
ʻ ʻ
tadqiqotlar olib borish uchun zamin hozirlagan. Al-Farobiy o‘zining ilmiy hayotining
katta qismini Bag‘dodda o‘tkazgan. Ibn Abiy Usaybi'a tomonidan saqlab qolingan
avtobiografik parcha orqali Farobiy o‘zining Yuhanno ibn Haylon bilan mantiq,
tibbiyot va ijtimoiy fanlarni o‘rganganini bayon qiladi. U bu ta lim Aristotelning
ʼ
1
N.M. Mallaev. O‘zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob. – T.: 1976. (Adabiy taraqqiyot bosqichlari bu yerda yoritilgan [2, 57-bet].)
7

“Posterior Analytics” (Keyingi tahlil) asarigacha bo‘lganini aytadi. Ya’ni, o‘sha
davrdagi o‘quv dasturi tartibiga ko‘ra, Farobiy Porfiriyning “Isogoge”si, Aristotelning
“Kategoriyalar”, “Tafsiri” (De Interpretatione), “Oldingi tahlil” (Prior Analytics) va
“Keyingi tahlil” (Posterior Analytics) asarlarini o‘rganganini da’vo qilmoqda.
Uning ustozlaridan Yuhanno ibn Haylon nasroniylik ruhoniysi bo‘lgan. Bu
ta lim jarayoni, ehtimol, Bag‘dodda bo‘lgan, chunki al-Mas’udiyning yozishicha,ʼ
Yuhanno xalifa al-Muqtadir (295–320 hijriy / 908–932 milodiy) hukmronligi davrida
vafot etgan. Farobiy o‘zining “Falsafa paydo bo‘lishi haqida” (Fi Zuhur al-Falsafa)
nomli asarida quyidagilarni bayon etadi:
"Falsafa ilmiy fan sifatida Aristotel vafotidan so‘ng Iskandariyada
yunonlarning Ptolemeylar sulolasi davrida keng tarqaldi va ayol hukmdor (ya’ni
Kleopatra) hukmronligining oxirigacha davom etdi. Aristotel vafotidan so‘ng bu fanni
o‘qitish Iskandariyada o‘zgarmagan holda davom etdi va o‘n uchta podshoh davrini
bosib o‘tdi. Bu holat nasroniylik paydo bo‘lguncha davom etdi. Keyin Rimda bu
ta’limot to‘xtatildi, ammo Iskandariyada davom etdi. Nasroniy podshoh bu masalaga
e’tibor qaratgach, yepiskoplar yig‘ilishib, maslahatlashdilar: falsafa ta’limotining qaysi
qismlari saqlab qolinsin va qaysilari to‘xtatilsin. Ular shunday qarorga keldilarki,
mantiq fanidan faqat “tasdiqlovchi shakllar”gacha (ya’ni Prior Analytics, I.7)
o‘qitilishi kerak, undan keyin keladigan qismlar esa taqiqlanishi kerak — chunki bu
nasroniylikka zarar yetkazadi deb o‘ylashgan. Qolgan mantiqiy asarlarni o‘qitish esa
yashirincha davom etdi. Islom kelgach, bu ta’limot Iskandariyadan Antioxiyaga
o‘tkazildi. U yerda bu ilm uzoq vaqt davom etdi, oxirida faqat bitta ustoz qoldi. Ikki
kishi undan saboq oldi va kitoblarni o‘zlari bilan olib ketishdi. Ulardan biri Harrondan,
ikkinchisi esa Marvdan edi. Marvlik odamdan esa yana ikki kishi — Ibrohim al-
Marvaziy va Yuhanno ibn Haylon — saboq olishdi." U 942-yil sentabr oyining
oxirigacha Bag‘dodda bo‘lgan, bu holat uning “Fozil shahar ahli qarashlarining
asoslari” (Mabade ara ahl al-madina al-fazela) asaridagi qaydlarda qayd etilgan. U
mazkur kitobni keyingi yili, ya’ni 331-hijriy (milodiy 943-yil sentabriga qadar)
Damashqda yakunlagan. Farobiy bir muddat Halab shahrida ham yashagan va dars
8

bergan. Keyinchalik u Misrga safar qilgan va u yerda “Mabade ” kitobiningʾ
mazmunini bayon qiluvchi olti qismlik qisqacha sharhni 337-hijriy yilda (milodiy 948-
yil iyul – 949-yil iyun oralig‘ida) yakunlagan. Shundan so‘ng u yana Suriyaga qaytgan
va u yerda Hamdoniylar hukmdori Sayf ad-Davla tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.
Al-Mas’udiyning yozishicha — u bu voqeadan atigi besh yil o‘tib (955–956-
yillarda Tanbih asarini yozgan) — Farobiy 339-hijriy yilning Rajab oyida (milodiy
950-yil 14-dekabrdan 951-yil 12-yanvargacha bo‘lgan oraliqda) Damashq shahrida
vafot etgan. 2
Farobiyning bunday asarlarini mazmuniga qarab quyidagi guruhlarga bo lish
ʻ
mumkin:

1.2 Abu Nasr Farobiy ijodi
2
O‘zbek adabiyoti tarixi. Akademnashr. 5 tomlik. 1-tom. – T.: 1977. (Sho‘ro davri adabiyoti haqida ma’lumotlar mavjud
[3, 89-bet].)
9

1) falsafaning umumiy masalalariga, ya ni bilimning umumiy xususiyatlari,ʼ
qonuniyatlari va turli kategoriyalariga bag ishlangan asarlar: “Substansiya haqida
ʻ
so z” (“Kalom fi-l javhar”), “Masalalar manbai” (“Uyunul masoil”), “Qonunlar haqida
ʻ
kitob” (“Kitob fi-l navomis”), “Falak harakatining doimiyligi haqida” (“Kitob fi-l
harakat al-falaka doimatun”).
2) inson bilish faoliyatining falsafiy tomonlariga bag ishlangan, ya ni bilishning
ʻ ʼ
shakllari, bosqichlari, usullari haqidagi asarlar. Mantiq (logika)ning turli
muammolariga doir asarlari ham shunga kiradi: “Kattalarning aqli haqida so z”
ʻ
(“Kalom fi-l aql al-Kabir”), “Yoshlarning aqli haqida kitob” (“Kitob fi-l aql as-
sag ir”), “Mantiq haqida katta qisqartma kitob” (“Kitob al-muxtasar al-kabir fi-l
ʻ
mantiq”), “Mantiqqa kirish kitobi” (“Kitob al-madxal ila-l mantiq”), “Isbot kitobi”
(“Kitob al-burxon”), “Sillogizm shartlari kitobi” (“Kitob sharoit al-qiyos”), “Jon
(ruh)ning mohiyati haqida risola” (“Risola fi mohiyat an-nafs”).
3) falsafa va tabiiy fanlarning fan sifatidagi mazmuni, tematikasi haqidagi
asarlar: “Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi” (“Kitob fi ixso al-ulum va at-ta rif”,
ʼ
qisqacha nomi “Ixso al-ulum”), “Falsafa tushunchasining ma nosi haqida so z”
ʼ ʻ
(“Kalom fi ma oni ism al-falsafa”), “Falsafani o rganishdan oldin nimani bilish
ʼ ʻ
kerakligi haqida kitob” (“Kitob fi ashyo allati yaxto-ju antallama kabl al-falsafa”).
“Falsafaga izohlar” (“Taoliq fi-l hikmat”).
4) moddaning miqdori, fazoviy va hajmiy munosabatlarini o rganishga
ʻ
bag ishlangan, ya ni matematika fanlari – arifmetika, geometriya, astronomiya va
ʻ ʼ
musiqaga oid asarlar: “Hajm va miqdor haqida so z” (“Kalom fi-l xiyz va-l miqdor”),
ʻ
“Fazo geometriyasiga kirish haqidagi qisqartma kitob” (“Kitob al-madxal ila-l
handasat al-vaxmiyati muxtasarsan”), “Astrologiya qoidalari haqida mulohazalarni
to g rilash usuli haqida maqola” (“Maqola fi-l jihat allayati yassexxu alayxo al qavl bi
ʻ ʻ
axkom an-nujum”), “Musiqa haqida katta kitob” (“Kitob ul-musiqa al-kabir”),
“Musiqa haqida so z” (“Kalom fi-l musiqiy”), “Ritmlar turkumlari haqida kitob”
ʻ
(“Kitob ul fi ixso-il-iqo”).
10

5) modda xossalari va turlarini, noorganik tabiatning, hayvonlar va inson
organizmining xususiyatlarini o rganuvchi, ya ni tabiiy fanlar – fizika, kimyo, optika,ʻ ʼ
meditsina, biologiyaga bag ishlangan asarlar: “Fizika usullari haqida kitob” (“Kitob fi
ʻ
usul ilm at-tabiat”), “Alkimyo ilmining zarurligi va uni inkor etuvchilarga raddiya
haqida maqola” (“Maqola fi vujub sanoat al-kimyo va-r radd ala mubtiluho”), “Inson
a zolari haqida risola” (“Risola fi a zo al-insoniya”), “Hayvon a zolari to g risida
ʼ ʼ ʼ ʻ ʻ
so z” (“Kalom fi a zo al-hayvon”).
ʻ ʼ
6) tilshunoslik, she riyat, notiqlik san ati, xattotlikka oid asarlar: “She r va
ʼ ʼ ʼ
qofiyalar haqida so z” (“Kalom fi she r va-l qavofi”), “Ritorika haqida kitob” (“Kitob
ʻ ʼ
fi-l xitoba”), “Lug atlar haqida kitob” (“Kitob fi-l lug at”), “Xattotlik haqida kitob”
ʻ ʻ
(“Kitob fi san at al-kitobat”).
ʼ
7) ijtimoiy-siyosiy hayot, davlatni boshqarish masalalariga, axloq, tarbiyaga
bag ishlangan, ya ni huquqshunoslik, etika, pedagogikaga doir asarlar: “Baxt-saodatga
ʻ ʼ
erishuv yo llari haqida risola” (“Risola fi-t tanbih ala asbob as-saodat”), “Shaharni
ʻ
boshqarish” (“As-siyosat an-madaniya”), “Urush va tinch turmush haqida kitob”
(“Kitob fi maoyish va-l xurub”), “Fazilatli xulqlar” (“As-siyrat al-fazila”).
Farobiyning ilmiy merosi, umuman, o rta asr Sharqining madaniy-ma naviy
ʻ ʼ
hayotidan, tabiiy-ilmiy, ijtimoiy-siyosiy masalalaridan juda boy ma lumot beradi.
ʼ
Mutafakkir o z asarlarini o sha davrda Sharq mamlakatlarida ilmiy-adabiy til
ʻ ʻ
hisoblangan arab tilida yozadi. Farobiy shuningdek, arab va fors tillarida falsafiy
mazmundagi she rlar ham yozgan.
ʼ
Farobiy asarlari XII–XIII asrlardayoq lotin, qadimiy yahudiy, fors tillariga,
keyinchalik boshqa tillarga tarjima qilinib, dunyoga keng tarqalgan. So nggi asrlarda
ʻ
ko chirilgan nusxalari ko p mamlakatlarning qutubxona va muassasalarida saqlanadi.
ʻ ʻ
Toshkentda Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida qadimgi Sharq faylasuflari
asarlaridan jami 107 risolani, jumladan, Farobiyning 16 risolasini (arabcha) o z ichiga
ʻ
olgan “Hakimlar risolalari to plami” (“Majmuat rasoil al-hukamo”, Qo lyozmalar
ʻ ʻ
fondi, 2385-in.) bor. Bu noyob qo lyozma Farobiy asarlarini o rganishda muhim
ʻ ʻ
ahamiyatga ega. To plamdagi Farobiy risolalari 1975 yili qisman o zbek tiliga tarjima
ʻ ʻ
11

qilinib, nashr etildi. 3
Farobiyning tabiiy-ilmiy fanlar haqidagi qarashlari “Ilmlarning
kelib chiqishi va tasnifi” asarida batafsil yoritilgan. Kitobda o rta asrda ma lumʻ ʼ
bo lgan 30 dan ortiq fanning ta rifi, ahamiyati ko rsatib beriladi. Barcha fanlar 5
ʻ ʼ ʻ
guruhga ajratiladi: 1) til haqidagi ilm (7 bo lim – grammatika, orfografiya, she riyat);
ʻ ʼ
2) mantiq va uning bo laklari; 3) matematika (arifmetika, geometriya, optika,
ʻ
astronomiya, musiqa, og irliklar haqidagi ilm, mexanika); 4) tabiatshunoslik va
ʻ
metafizika (8 bo lim – bashorat qilish, tibbiyot, alkimyo); 5) shahar haqidagi fanlar –
ʻ
siyosiy ilm, fiqh, kalom (etika, pedagogika).
Fanlarning bu tasnifi o z davrida ilmiy bilimlarni ma lum tizimga solishning
ʻ ʼ
mukammal shakli bo lib, bilimlarning keyinga rivoji uchun katta ahamiyatga ega
ʻ
bo ldi. Shu narsa diqqatga sazovorki, Farobiy tabiiy va ijtimoiy fanlarni vazifasidan
ʻ
kelib chiqib to g ri farqlagan. Uning talqinicha, matematika, tabiatshunoslik,
ʻ ʻ
metafizika fanlari inson aqlini bilimlar bilan boyitish uchun xizmat qilsa, grammatika,
mantiq, she riyat kabi ilmlar fanlardan to g ri foydalanishni, bilimlarni boshqalarga
ʼ ʻ ʻ
to g ri tushuntirish, ya ni aqliy tarbiya uchun xizmat qilgan. Siyosat, axloq, ta lim-
ʻ ʻ ʼ ʼ
tarbiyaga oid bilimlar esa kishilarning jamoalarga birlashuvini, ijtimoiy hayotga
tegishli qoidalarni o rgatadi. Farobiy insonning amaliy faoliyati uchun tabiiy
ʻ
fanlarning ahamiyatini yaxshi tushunadi. Bunday fanlarni u real narsalar haqidagi
ilmlar deb ataydi. U yunon tabiatshunoslari Evklid, Ptolemey, Galen kitoblariga
yozgan sharhlarida, o zining geometriyaga doir kitobida antik dunyo, o rta asr
ʻ ʻ
matematik g oyalarining yirik bilimdoni sifatida maydonga chiqdi, matematikaning bir
ʻ
qancha murakkab kategoriyalari va mavhum tushunchalarini ilmiy nuqtai nazardan hal
etish yo llarini qidirdi, xususan son haqidagi ehtimollik nazariyasi to g risidagi
ʻ ʻ ʻ
g oyalarni boyitdi.
ʻ
Farobiy “Yulduzlar haqidagi qoidalarda nima to g ri va nima noto g riligi
ʻ ʻ ʻ ʻ
to g risida” risolasida osmon jismlari bilan yerdagi hodisalar o rtasidagi tabiiy
ʻ ʻ ʻ
aloqalarni, xususan bulutlar va yomg irlar paydo bo lishining Quyosh issiqligi ta sirida
ʻ ʻ ʼ
bug lanishga sababiy bog liqligini yoki Oy tutilishi Yerning quyosh bilan Oy o rtasiga
ʻ ʻ ʻ
3
Lutfiy. Sensan sevarim. – T.: 1987. (Lutfiy o‘z g‘azallarida muhabbatni yuksak darajada kuylaydi [4, 34-bet].)
12

tushib qolishiga bog liq ekanligini ko rsatgan edi. Bu bilan u osmon jismlariga qarabʻ ʻ
“fol ochuvchilar”ni fosh qildi. Farobiy arzon metallarni qimmatbaho metallarga
aylantirishga urinuvchilarni (q. Alkimyo) tanqid qilib, kimyoga tabiiy ilmlarning bir
qismi sifatida qaradi. Farobiy tabiblik bilan bevosita shug ullanmagan bo lsa-da,
ʻ ʻ
nazariy tibbiyotni yaxshi bilgan. Uning tibbiy qarashlari “Inson a zolari haqida”
ʼ
risolasida bayon qilingan. U inson a zolarini, turli xil kasalliklar sababini, ularning
ʼ
paydo bo lish sharoitlarini alohida-alohida o rganishni, organizmning salomatligini
ʻ ʻ
tiklash uchun kerakli oziq-ovqatlarga e tibor berishni qayd etadi. Insonning ruhiy va
ʼ
jismoniy holati tashqi omillar, muhit ta siriga bog liqligiga e tibor beradi. Uning
ʼ ʻ ʼ
tibbiyot vazifasi, maqsadi haqidagi qarashlari Ibn Sinoning bu haqdagi qarashlariga
katta ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ
Farobiy dunyoqarashining shakllanishiga asosan Sharqning qadimgi ilg or
ʻ
madaniyati an analari, arab xalifaligiga qarshi xalq harakatlari, o rta asr tabiiy-ilmiy
ʼ ʻ
tafakkur yutuqlari, Yunonistonning falsafiy merosi ta sir ko rsatdi. Farobiy
ʼ ʻ
avvalambor Aristotel ta limotini tiklash, asoslash va ilg or tomonlarini so nggi ilmiy
ʼ ʻ ʻ
yutuqlar asosida rivojlantirishga harakat qilib, Sharq aristotelizm oqimini vujudga
keltirdi. Bu oqimning uslubi, muhim masalalari, kategoriyalarini ishlab chikdi.
Farobiyning falsafiy ta limoti mohiyat-e tibori bilan an anaviy ilohiyot –
ʼ ʼ ʼ
kalomdan tubdan farq qilib, ilmiy g oyalar bilan yo g rilgandir. Farobiy falsafasiga
ʻ ʻ ʻ
ko ra, olam yagona mavjudotdan iborat, yagona vujud – vujudi vojib, ya ni azaliy
ʻ ʼ
vujud – birinchi sabab hamda vujudi mumkin – yaratilgan, kelib chiqqan vujudlar
natijalaridan iboratdir. Alloh – azaliy vujud (vujudi vojib) hamma narsaning ibtidosi,
barcha vujudlar – vujudi mumkin undan asta-sekinlik bilan pog onama-pog ona kelib
ʻ ʻ
chiqadi, buning so nggi pog onasi moddadir. Uning fikricha, tabiat moddaning turli
ʻ ʻ
shakllarining paydo bo lishi, sabab-oqibat munosabatlari asosida, muayyan izchillik va
ʻ
zarurat bo yicha kechadigan tadrijiy jarayondir. Farobiy “Masalalar mohiyati”,
ʻ
“O zgaruvchan narsalar haqida” risolalarida modda fazoda ham, vaqtda ham
ʻ
13

cheklanmagan, intihosiz degan fikrni ilgari suradi. Shu tarzda panteizmning Sharqdagi
ko rinishi vujudiyun ta limotini yangi g oyalar bilan boyitdi.ʻ ʼ ʻ 4

Borliqning kelib chiqishi haqida Farobiy ta limotida – mavjudot 4 unsur –
ʼ
tuproq, suv, havo, olovdan tashkil topadi; osmon jismlari ham shu unsurlarning
birikuvidan vujudga keladi. Moddiy jismlarning o zaro farq qilishiga sabab, ularning
ʻ
ibtidosidagi unsurlarning turlicha bo lishidir: olov – issiqlik sababi; suv – sovuqlik,
ʻ
namlik; tuproq – qattiqlik sababi. Farobiy butun mavjudotni sabab va oqibat
munosabatlari bilan bog langan 6 daraja (sabab)ga bo ladi: Alloh (as-sabab al-avval),
ʻ ʻ
osmon jinslari (as-sabab as-soniy), aql (al-aql al-faol), jon (an-nafs), shakl (as-surat),
materiya (al-modda). Bulardan Alloh – vujudi vojib, ya ni zaruriy mavjudlikdir,
ʼ
qolganlari esa – vujudi mumkin, ya ni imkoniy mavjud narsalardir. Bular bir-birlari
ʼ
bilan sababiy bog langan.
ʻ
Farobiy uchun dunyo g uncha bo lib, asta-sekin o zining rang-barang
ʻ ʻ ʻ
tomonlarini va bitmas-tuganmas boyliklarini tobora ko proq namoyon qilib ochila
ʻ
boradi. Borliqning bunday talqini tabiiy-ilmiy g oyalarning yanada rivojlanishi uchun
ʻ
keng yo l ochdi. Abu Ali ibn Sino va undan keyingi mutafakkirlar o zlarining falsafiy
ʻ ʻ
qarashlarida shu borliq tizimi asosida ish olib bordilar. Ilm, bilish va aql haqidagi
ta limot Farobiy asarlarida izchil va mukammal ishlangan. Ilm olish masalasiga u
ʼ
inson mohiyatini tushuntirib berishning tarkibiy qismi sifatida qaradi. Farobiy fikricha,
insonning bilishini, ruhiy qobiliyatlarini miya boshqaradi, yurak esa barcha a zolarni
ʼ
hayot uchun zarur bo lgan qon bilan ta minlovchi markazdir, barcha ruhiy “quvvatlar”,
ʻ ʼ
jumladan bilish qobiliyati muayyan a zoga bog liq.
ʼ ʻ
Farobiy “Ilm va san atning fazilatlari” risolasida tabiatni bilishning
ʼ
cheksizligini, bilim bilmaslikdan bilishga, sababiyatni bilishdan oqibatni bilishga,
sifatlardan aksidensiya (al-oraz)dan substansiya – mohiyat (javhar)ga qarab borishini
ilmning borgan sari ortib, chuqurlashib borishini ta kidlaydi.
ʼ
4
S. Erkinov. Lutfiy hayoti va ijodi. – T.: Fan, 1965. (Muallif Lutfiy ijodining shakllanish bosqichlariga e’tibor qaratadi [5,
41-bet].)
14

Insonning ibtidosida, avvalo “oziqlantiruvchi quvvat” paydo bo lib, uningʻ
yordamida inson ovqatlanadi. Shundan so ng “tashqi quvvat”, ya ni bevosita tashqi
ʻ ʼ
ta sir natijasida sezgi organlari orqali vujudga keluvchi “quvvat”lar – 5 turlidir: teri-
ʼ
badan sezgisi; ta m bilish sezgisi; hid bilish sezgisi; eshitish sezgisi; ko rish sezgisi.
ʼ ʻ
Bularning hammasini Farobiy “hissiyot quvvati” (“quvvai hissiyya”) deb atab, hissiy
bilish qismlari sifatida qaraydi. “Ichki quvvat”ga esda olib qolish, xayol (xotira,
tasavvur), his-tuyg u, nutq (fikrlash) “quvvat”lari kiradi. “Ichki quvvat”da Farobiy
ʻ
aqliy bilish bosqichini nazarda tutadi. Ilmni egallash shu quvvatlar orqali amalga
oshiriladi. Farobiy bilish jarayoni har 2 bosqichga bog liqligini, aqliy bilish hissiy
ʻ
bilishsiz vujudga kelmasligini alohida ta kidlaydi.
ʼ
Farobiy “Aql ma nolari haqida” risolasida aql masalasini chuqur talqin qiladi. U
ʼ
aql bir tomondan, ruhiy jarayon, ikkinchi tomondan, tashqi ta sir – ta lim-tarbiyaning
ʼ ʼ
natijasi ekanligini uqdiradi. Farobiy fikricha, aql faqat insongagina xos bo lgan tug ma
ʻ ʻ
quvvat – ruhiy kuch bilan bog liq. Farobiyning aql, umuman bilish haqidagi
ʻ
ta limotida mantiq (logika) ilmi muhim o rin tutadi. “Mantiq san ati kishiga shunday
ʼ ʻ ʼ
qonunlar haqida ma lumot beradiki, – deb yozgan edi u, – bu qonunlar vositasida aql
ʼ
chiniqadi, inson sog lom fikr yuritishga o rganadi”. Farobiy mantiq ilmi bilan
ʻ ʻ
grammatika o rtasidagi mushtaraklikni qayd etadi: mantiqning aqlga munosabati
ʻ
grammatikaning tilga munosabati kabidir. Grammatika odamlar nutqini tarbiyalagani
kabi, mantiq ilmi ham tafakkurni haqiqiy yo ldan olib borish uchun aqlni to g rilab
ʻ ʻ ʻ
turadi. Farobiy logikasi musulmon Sharqidagi so nggi mantiqqa oid fikrlarning
ʻ
rivojiga katta turtki berdi. Farobiyning bilish, mantiq, aql haqidagi fikrlari uning inson
haqidagi ta limoti uchun xizmat qiladi, unga bo ysundirilgandir. Aqlga ega bo lish,
ʼ ʻ ʻ
bilimli, mantiqli bo lish bilan chegaralanmay, u ma lum axloqiy prinsiplarga, axloqiy
ʻ ʼ
madaniyatga egalik bilan yakunlanishi kerak.
Farobiy aqlli inson haqida gapirib bunday yozadi: “Aqlli deb shunday kishilarga
aytiladiki, ular fazilatli, o tkir mulohazali, foydali ishlarga berilgan, zarur narsalarni
ʻ
kashf va ixtiro etishga zo r iste dodga ega, yomon ishlardan o zini chetga olib
ʻ ʼ ʻ
yuradilar. Bunday kishilarni oqil deydilar. Yomon ishlarni o ylab topish uchun zehn-
ʻ
15

idrokka ega bo lganlarni aqlli deb bo lmaydi, ularni ayyor, aldoqchi degan nomlarʻ ʻ
bilan atamoq lozim”.
Farobiy o rta asrlar sharoitida birinchi bo lib jamiyatning kelib chiqishi, maqsad
ʻ ʻ
va vazifalari haqida izchil ta limot yaratdi. Bu ta limotda ijtimoiy hayotning ko p
ʼ ʼ ʻ
masalalari – davlatni boshqarish, ta lim-tarbiya, axloq, ma rifat, diniy e tiqod, urush va
ʼ ʼ ʼ
yarash, mehnat va boshqalar qamrab olingan.
Farobiy “Fozil shahar aholisining maslagi” risolasida jamiyat (“inson
jamoasi”)ning kelib chiqishi haqida bunday yozadi: “Har bir inson tabiatan shunday
tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko p narsalarga
ʻ
muhtoj bo ladi, u bir o zi bunday narsalarni qo lga kirita olmaydi, ularga ega bo lish
ʻ ʻ ʻ ʻ
uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug iladi… Bunday jamoa a zolarining faoliyati bir
ʻ ʼ
butun holda, ularning har biriga yashash va yetuklikka erishuv uchun zarur bo lgan
ʻ
narsalarni yetkazib beradi. Shuning uchun inson shaxslari ko paydilar va yerning aholi
ʻ
yashaydigan qismiga o rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi”.
ʻ
Farobiy shaharni ijtimoiy uyushishning yetuk shakli, insoniyat kamolotga
erishishining zaruriy vositasi, deb hisoblaydi. Butun insonlarni o zaro hamkorlikka,
ʻ
xalqlarni tinchlikka chaqiradi, dunyoda yagona inson jamoasini tuzish haqida orzu
qiladi. mutafakkir inson qadr-qimmatini kamsituvchi jamiyatga qarshi chiqadi. “Davlat
arbobining hikmatlari” risolasida esa u doimiy urushlar va bosqinchilikka asoslanuvchi
jamiyatni adolatsiz, johil jamiyat sifatida qoralaydi. Farobiy o zining fozil jamoasida
ʻ
odamlarni turli belgilarga qarab guruhlarga bo ladi. Kishilarning diniy mazhabiga,
ʻ
millatiga, irqiga qarab emas, balki tabiiy xususiyatlariga, qobiliyatlariga, avvalo aqliy
iqtidoriga hamda ilmlarni o rganish, hayotiy tajriba to plash jarayonida orttirgan bilim
ʻ ʻ
va ko nikmalariga katta ahamiyat beradi. Itoatkorlikka da vat etuvchi ta limotlarni
ʻ ʼ ʼ
keskin qoralaydi. Farobiy “Baxt-saodatga erishuv yo llari haqida risola”, “Baxt-
ʻ
saodatga erishuv haqida risola” asarlarida o zining orzu qilgan fozil jamiyatini yana
ʻ
ham yorqin tasvirlaydi. “Davlatning vazifasi insonlarni baxt-saodatga olib borishdir, –
deb yozadi u, – bu esa ilm va yaxshi axloq yordamida qo lga kiritiladi”. Farobiy
ʻ
davlatni yetuk shaxs (monarxiya), yetuk xislatlarga ega bo lgan bir necha shaxslar
ʻ
16

(aristokratiya) va saylangan shaxslar (demokratiya) yordamida boshqarish shakllarini
qayd etadi. Farobiy jamiyat o z rivojida yetuklikka tomon intilishi, shuning uchunʻ
kurash olib borishi va nihoyat fozil jamiyat, fozil shahar darajasiga ko tarilishi haqida
ʻ
fikr yuritadi.
U shunday yozadi: “Fozil jamiyat va fozil shahar (yoki mamlakat) shunday
bo ladiki, shu mamlakatning aholisidan bo lgan har bir odam kasb-hunar bilan
ʻ ʻ
shug ullanadi. Odamlar chin ma nosi bilan ozod bo ladilar. Ular orasida turli yaxshi
ʻ ʼ ʻ
odatlar, zavq-lazzatlar paydo bo ladi”. Farobiy bunday fozil jamoani boshqaruvchi
ʻ
podshoh, rahbarlarga ham ma lum talablar qo yadi. U xalq haqida doimo g amxo rlik
ʼ ʻ ʻ ʻ
qilishi, boshqalar manfaatini o z manfaatidan ustun qo ya bilishi zarur. Bunday
ʻ ʻ
jamoani idora etuvchi yoki idora etuvchilar guruhi o zlarida muhim olti xislatni
ʻ
ifodalashlari kerak, ya ni adolatli, dono bo lishi, qonunlarga rioya etishi va qonunlar
ʼ ʻ
yarata olishi, kelgusini oldindan ko ra bilishi, boshqalarga g amxo r bo lishi kerak.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Farobiyning fozil jamoa haqidagi ta limoti, uning komil inson haqidagi fikrlari bilan
ʼ
uzviy bog lanib ketadi. Fozil jamoada komil inson xislatlari vujudga keladi. Masalan,
ʻ
axloq-odobli yetuk inson o n ikki fazilatga ega bo lmog i lozim. Bu fazilatlar
ʻ ʻ ʻ
insonlarning o zaro munosabatlari mustahkamlanib, yaxshilik tomon yo nalishida
ʻ ʻ
vujudga kela boradi. Farobiyning fozil jamoa va komil inson haqidagi ta limotlari
ʼ
so nggi olim-mutafakkirlarga katta ta sir ko rsatdi.
ʻ ʼ ʻ 5
Umuman olganda Farobiyning fozil jamiyati, komil insoni baxt-saodat, o zaro
ʻ
yordam, dono boshliq, tenglik haqidagi fikrlari o z davri uchun xayoliydir. Lekin
ʻ
insonni ma naviy ozod etishga, uning imkoniyatlarini ochishga, gumanistik
ʼ
yo nalishni asoslashga qaratilgan bu ta limot ilg or ijtimoiy tafakkur taraqqiyotiga
ʻ ʼ ʻ
buyuk hissa bo lib qo shildi. Umumbashariy intilishlarni ifodaladi. Uning ijtimoiy
ʻ ʻ
g oyalari keyinchalik so nggi mutafakkirlar: Abu Rayhon Beruniy, ibn Sino, ibn
ʻ ʻ
Rushd, Baxmanyor, Nizomiy, Sa diy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Bedil,
ʼ
Iqbol, Ahmad Donish va boshqalar ijodida rivojlantirildi. Farobiy “Musiqa haqida
5
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. – T.: Abdulla Qodiriy nashriyoti, B. 184. (Masalan: Farobiy bu asarida ideal
jamiyat haqida falsafiy qarashlarini bayon etadi [1, 184-bet].)
17

katta kitob” degan ko p jildli asari bilan o rta asrning yirik musiqashunosi sifatida hamʻ ʻ
mashhur bo ldi. U musiqa ilmini nazariy, amaliy tarmoqlarga, kuylarning ichki
ʻ
tuzilishi, qonuniyatlarini hisobga olib ta rif va ilmi iqoga ajratadi.
ʼ
Farobiy musiqa nazariyasida tovushlar vujudga kelishining tabiiy-ilmiy ta rifini
ʼ
beribgina qolmay, kuylar garmoniyasining matematik prinsiplarini ochadi, turli
jadvallar, geometriya qoidalari asosida ko plab murakkab chizmalar keltiradi. U Sharq
ʻ
musiqasining ritmik asosini dalillar bilan sharhlab beradi. U ritmlarni tashkil etgan
zarb birliklari bo lmish naqralar, ularning birikmasidan hosil etiladigan ruknlarning
ʻ
turli xillari asosida yaratiladigan ritm o lchovlari va turlarini yoritib bergan.
ʻ
“Musiqa haqida katta kitob”da faqat musiqa nazariyasi va tarixi bayon etilmay,
Sharqda ma lum bo lgan rubob, tanbur, nog ora, ud, qonun, nay kabi musiqa asboblari
ʼ ʻ ʻ
hamda ularda kuy ijro etish qoidalari tafsiloti ham berilgan. Farobiyning o zi mohir
ʻ
sozanda, bastakor, manbalarda yangi musiqa asbobini ixtiro etganligi, unda nihoyatda
ta sirchan kuylar yaratgani qayd etiladi. Farobiy musiqaga inson axloqini
ʼ
tarbiyalovchi, sihat-salomatligini mustahkamlovchi vosita deb qaragan. Uning musiqa
sohasida qoldirgan merosi musiqa madaniyati tarixida olamshumul ahamiyatga ega.
Farobiy o z davridayoq buyuk olim sifatida mashhur bo lgan. Sharq xalqlarida u
ʻ ʻ
haqda turli hikoya, rivoyatlar vujudga kelgan. O rta asr olimlaridan ibn Xallikon, ibn
ʻ
al-Qiftiy, ibn Abi Usabi a, Bayhaqiylar o z asarlarida Farobiy ijodini o rganib, uning
ʼ ʻ ʻ
g oyalarini rivojlantirganlar. Xususan, ibn Rushd Farobiy asarlarini o rganibgina
ʻ ʻ
qolmay, ularga sharhlar ham (“Sillogizmga nisbatan al-Farobiyning fikri”, “Abu
Nasrning mantiqqa doir asarida ifodalangan fikrning bayoni” “Al-Farobiy, xususan
uning “Organon” izohlariga turli sharhlari”) yozdi. Averroizm nomi bilan mashhur
bo lgan uning falsafiy ta limotining shakllanishi dastlab Farobiy va ibn Sino faoliyati
ʻ ʼ
bilan bog liq. Averroizm ilmiy tendensiyalarni ifodalovchi ilg or yo nalish sifatida
ʻ ʻ ʻ
keng yoyilgan va Uyg onish davrining ko p ilg or mutafakkirlari dunyoqarashiga ta sir
ʻ ʻ ʻ ʼ
ko rsatgan.
ʻ
Taraqqiyparvar insoniyat Farobiy ijodiga hurmat bilan qarab, uning merosini
chuqur o rganadi. Ovro po olimlaridan B. M. Shtrenshneyder, Karra de Vo, T. U.
ʻ ʻ
18

Buur, R. Xammond, R. de Erlanje, F. Deteritsi, G. Farmer, N. Rishar, G. Ley, Sharq
olimlaridan Nafisiy, Umar Farrux, Turker, M. Maxdi va boshqalar Farobiy merosini
o rganishga muayyan hissa qo shdilar. Keyingi yillarda uning ijodi va ta limotigaʻ ʻ ʼ
bag ishlangan bir qancha tadqiqotlar, asarlar yuzaga keldi.
ʻ
ABU NASR FAROBIY - SHARQNING IKKINCHI MUALLIMI
Fan va madaniyat olamida o‘z o‘rni va mavqeiga ega bo‘lgan ulug‘ mutafakkir,
zabardast olim, buyuk allomalardan biri, shubhasiz, Abu Nasr Muhammad ibn
Muhammad ibn Uzlug‘ Tarxon Farobiydir (873—950). Dunyo fani va madaniyati,
uyg‘onish davrining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri bo‘lgan Farobiy qadimgi yunon
fani va madaniyatining insoniyat tsivilizatsiyasida tutgan o‘rnini yuksak baholab,
butun ilmiy faoliyati davomida nafaqat unga suyandi, cheksiz hayratlandi va
ilhomlandi, balki kishilik tarixida o‘chmas iz qoldirgan yunon olimlarining, ko‘proq
Arastuning asarlarini targ‘ib qildi, ularning ko‘plarini arab tiliga tarjima qildi, sharhlar
yozdi. Antik dunyo olimlarining qoldirgan meroslarini to‘la o‘zlashtirmasdan turib,
fan va madaniyatni rivojlantirish mumkin emasligini yaxshi tushungan Abu Nasr
Farobiy yunon mutafakkirlarining «quli»ga aylanib qolmadi, balki ko‘p qirrali olim va
ijodkorlarning davomchisi, o‘z davri sharoitida mustaqil fikr yurituvchi alloma
sifatida o‘zini namoyon qildi.
IKKINCHI MUALLIM
Abu Nasr Farobiy «Sharq Arastusi», «Ikkinchi muallim» nomlari bilan O‘rta
Osiyo madaniyatining asoschilaridan biriga aylanganligi bejiz emas edi, albatta.
Farobiyning shaxsi va ijodi ko‘pgina olimlarning diqqatini o‘ziga jalb etgan bo‘lib, u
haqida ko‘pdan-ko‘p tortishuv va munozaralar bo‘lib turar edi. Uning so‘nmas ilmiy
va madaniy merosi ta’siri ostida dunyoning juda ko‘p madaniyat vakillari, jumladan,
Nizomiy Ganjaviy, Shota Rustaveli, Nosir Xisrav, Mirzo Ulug‘bek, Abdurahmon
Jomiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Grigor Tativatsi, Ioane Petritsi,
Rodjer Bekon, Sicher Brabantskiy va boshqa yuzlab fan fidoyilari shakllangan,
o‘zligini anglab, mustaqil ijod yo‘lini topib olganlar, desak mubolag‘a bo‘lmas.
19

Abu Nasr Farobiy o‘rta asr fani va madaniyatining barcha muhim sohalarini
to‘la egallagan buyuk allomadir. Uning 160 dan ortiq asar yozib qoldirganligi ma’lum.
Taniqli Farobiyshunos akademik M.Xayrullaev o‘zining «Uyg‘onish davri va Sharq
mutafakkiri» asarida Farobiy asarlari turli mamlakatlardagi mashhur shaharlar: Sankt-
Peterburg, Moskva, Toshkent, Boku, Qozon, Qohira, Bayrut, Damashq, Istanbul,
Berlin, London, Parij, Madrid, Nyu-York, Haydarobod, Isfaxon, Bombey, Tehron va
boshqa ko‘plab shaharlarning katta kutubxonalarida, davlat va shaxsiy qo‘lyozma
fondlarida saqlanib, e’zozlanib kelayotganligi haqida yozadi. Farobiyning sotsiologik,
ijtimoiy-falsafiy, tabiiy-ilmiy, tarbiyaviy-tibbiy qarashlari, nazariy xulosalari keng
qamrovli va rang-barang bo‘lib, mohiyat mazmuniga ko‘ra nafaqat o‘z zamonasi
uchun, balki hozirgi davrda ham juda ahamiyatlidir. 6
OLIM YARATGAN FALSAFIY TIZIM
Farobiy yaratgan falsafiy tizim mazmunan universal xususiyatga ega bo‘lib, o‘z
davri fanlarining barcha muhim masalalari — falsafaning umumiy muammolaridan
tortib, tabiatshunoslik ilmining asosiy falsafiy masalalari, borliqni bilish va mantiqning
bahsli muammolari, inson va tabiat o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlik, ya’ni ekologik
muammolarni ham o‘z ichiga oladi.
Farobiyning ijtimoiy-falsafiy fikrlari o‘zining keng qamrovli, teran va
mazmundorligi bilan gumanistik xususiyatga ega. U «Fozil shahar aholisining fikrlari»
deb nomlangan asarida Arastu tomonidan ilgari surilgan, inson, eng avvalo, ijtimoiy
hodisa, deb ta’riflangan g‘oyani yanada aniqlashtirib, quyidagilarni yozadi: «Har bir
inson, o‘z tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka
erishish uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi bunday narsalarni qo‘lga
kirita olmaydi va ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoji tug‘iladi.
Bunday jamoa a’zolarining faoliyati bir butun holda, ularning har biriga yashash va
yetuklikka erishuvi uchun zarur bo‘lgan narsalarni yetkazib beradi. Shuning uchun
inson shaxslari ko‘paydilar va yerning aholi yashaydigan qismiga o‘rnashdilar,
6
Mavlonova R., Turayeva O., Xolqberdiyev K. Pedagogika. – T.: 2001. (Pedagogik jarayon va metodika asoslari keltirilgan
[8, 56-bet].)
20

natijada inson jamoasi vujudga keldi». E’tibor bering, muhtaram o‘quvchi, bu
fikrlarning zamirida falsafaning bosh muammosi bo‘lgan bahsli masala — insonning
paydo bo‘lishi, shakllanishi va yetuklikka erishuvi haqida so‘z bormoqda. Eng
muhimi, bu jarayonda jamoatning roli va ahamiyati to‘g‘risida aniq va lo‘nda fikr
bildirilmoqda.
Darhaqiqat, Farobiy o‘z dunyoqarashi bilan zamonasidan ancha ilgarilab ketgan
yetuk olim, ilm va ma’rifat kurashchisi, tabiat va jamiyat rivojlanishi qonuniyatlarini
ochib berishga astoydil intilgan buyuk shaxsdir.
AXLOQ FALSAFASI
Farobiy o‘zining «Fozil shahar aholisining fikrlari», «Baxt-saodatga erishuv
haqida» va boshqa asarlarida axloq falsafasi, jumladan, axloqiy tarbiyaning muhim
muammolarini hal qilishga harakat qiladi. Mutafakkirning axloq va uning asosida yosh
avlodga tarbiya berish g‘oyalari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q,
aksincha, axloqiy tarbiyaning yangi usul va qoidalarini ishlab chiqish va ularni
takomillashtirishda juda katta ahamiyat kasb etadi.
Farobiy axloq tushunchasini keng ma’noda talqin qilar ekan, butun insonlarni,
ularning dini, e’tiqodi, irqi, tilidan qat’iy nazar, hamjihatlik va hamkorlikka chaqiradi.
Dunyoda bir butun yagona inson jamoasini shakllantirishni va barcha fuqarolarning
manfaatlarini birdek ko‘zlab faoliyat ko‘rsata olishini orzu qiladi. O‘z davrida ajoyib
orzu-istaklar va g‘oyalarni ilgari surgan Farobiyning dunyoda yagona jamiyat barpo
qilish to‘g‘risidagi fikrlari ham keyinchalik dunyoning juda ko‘p mutafakkirlari,
jumladan, nemis faylasufi I.Kant tomonidan ham ilgari surilgan edi. Farobiy ilgari
surgan, shuningdek, dunyo olimlari tomonidan ham maqsadga muvofiq deb topilgan
«dunyoda yagona fuqarolik jamiyati»ni tarkib toptirish haqidagi g‘oyalari ustida
jiddiyroq bosh qotirsak, bu g‘oyaning bugungi kunda naqadar muhim ahamiyatga ega
ekanligi ravshan bo‘ladi. Axir biz, shu kunlarda XX asrdan XXI asrga o‘tib, butun
insoniyatga misli ko‘rilmagan kulfatlar keltirayotgan: SPID, terrorizm, diniy
aqidaparastlik va boshqa buzg‘unchilik xatti-harakatlariga qarshi butun insoniyatni
hamjihat bo‘lib kurash olib borishga chaqirmoqdamiz-ku!
21

Farobiyning fikricha, yuksak axloqiy fazilatlarga rioya qilgan holda
rivojlanayotgan har qanday davlat o‘z fuqarolarini shak-shubhasiz baxt-saodat yo‘liga
olib chiquvchi kuchli quroldir. Inson bilim va namunali axloq egasi bo‘lgandagina
yaxshi odat va harakatlarni o‘zida mujassamlashtira oladi, u har qanday yovuz
buzg‘unchiliklar ko‘chasiga kirmaydi, aksincha, ularga nisbatan shafqatsiz jang olib
boradi.
MUSIQA ZAMIRIDAGI TARBIYA
Buyuk allomalar keng dunyoqarash, ko‘pqirrali ilmga ega bo‘lishlari bilan bir
qatorda hunarga, kasbga ham mehr qo‘ygan insonlar sifatida tarixdan joy olganlar.
Farobiy ham o‘z navbatida nazariy jihatdan musiqashunos, amaliy jihatdan taniqli
bastakor, xalq uchun yaqin va qadrdon siymo sifatida nom chiqargan ustozlardan
bo‘lgan. U o‘zining «Musiqa haqida so‘z» asarida musiqa tarixi, nazariyasi, musiqa
asboblari, bastakorlik va ijrochilik san’ati bo‘yicha o‘z davri uchun mukammal
ma’lumotlar bera olgan. Ko‘pchilik yevropalik arabshunos olimlarning ta’kidlashlariga
qaraganda, Farobiyning musiqa haqidagi fikr va mulohazalari, asarlari, unga qadar
musiqa haqida yaratilgan asarlardan nafaqat o‘zining ustunligi, balki originalligi,
noyobligi va yangi nazariyalar bilan to‘ldirilganligi sababli, butun Sharq va Yevropa
musiqa taraqqiyotiga qo‘shilgan ulkan ulushdir.
Farobiy musiqani, insonda yuksak axloq namunalarini shakllantiruvchi, unda estetik
did va go‘zallik tuyg‘ularini uyg‘otuvchi va hatto inson sihat-salomatligiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatuvchi vosita deb ta’riflaganligi bizga ma’lum. Alloma musiqa asboblarini
shaxsan o‘zi yasar va ularni ko‘cha-ko‘ylarda, bozorlarda, odamlar to‘planib,
gurunglashib o‘tirgan vaqtlarida chalib, ularda zavq-shavq, his-tuyg‘ularni uyg‘otib,
kayfiyatlarini ko‘tarar edi. Uning musiqaga bo‘lgan muhabbati, ijrochilik mahorati shu
darajada ommabop, xalq hayotiga yaqin ediki, u turli rivoyatlarning to‘qilishiga sabab
bo‘lgan. 7
7
Xayrullayev M. Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri. – Toshkent: Fan, 1971. – 89 b.
22

II BOB. ABU NASR FOROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI”
ASARIDA TA’LIM-TARBIYA MASALALARI
2.1. Abu Nasr Farobiyning "fozil odamlar shahri" asarining ijtimoiy
hayotimizdagi ahamiyati
Biz yashayotgan zamin qadim-qadimdan madaniyat va ziyo maskani bo‘lib,
xalqimiz boy madaniy merosga, yuksak qadriyatlarga ega xalqdir. Buyuk bobomiz
Amir Temur, jahonga mashhur mutafakkirlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy,
Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Abu Abdulloh
Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriy, а l-Marg‘inoniy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin
Kubro, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband, Ahmad alFarg‘oniy,
Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek, Zahiriddin Muhammad Bobur, Pahlavon Mahmud va
yurtimizda yashab ijod etgan boshqa ko‘plab siymolar jahon fani, madaniyati va
sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo‘shganlar. Shu sababli mamlakatimiz Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev o‘z nutqlarida doimo xalqimiz boy madaniy merosini izchillik bilan
o‘rganishga, undan yoshlar ma‘naviyatini shakllantirish va rivojlantirishda
foydalanishga da‘vat etib kelmoqdalar. Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak
intellektual va ma‘naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga
hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi
uchun ajdodlarimizning madaniy-ma‘naviy boyligini chuqur va har tomonlama
o‘rganishimiz darkor. Jamiyatimizga har tomonlama barkamol, mustaqillik
ma‘naviyatiga ega bo‘lgan insonlar zarur. Zero, “zaminimizda yashab o‘tgan buyuk
allomalarimiz, mutafakkir bobolarimizning ibratli hayoti va faoliyati, bemisl ilmiy-
ijodiy kashfiyotlari bugun ham jahon ahlini hayratga solayotganini g‘urur bilan
ta‘kidlash lozim”. Shunday ulug‘ allomalardan biri Abu Nasr Forobiy (873-950
yillar)dir. O‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman, Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlaridagi taraqqiyparvar ijtimoiyfalsafiy tafakkur taraqqiyoti uning nomi bilan
bog‘liq. U hayotlik vaqtidayoq «Ikkinchi Aristotel», «Sharq Aristoteli», «Muallimin
as-soniy» («Birinchi muallim», birinchi ustoz Aristotel bo‘lgan) degan faxriy nom
23

olgan edi. Bu uning ilmi va xizmatlariga berilgan yuksak bahodir. Forobiy asarlari
Sharq va G‘arb olimlarini haligacha bilim doirasining kengligi bilan hayratga solib
kelmoqda. U fanning turli sohalari bo‘yicha 160 dan ortiq asar yozgan, lekin ko‘plari
bizgacha yetib kelmagan. Uning «Fozil odamlar shahri», «Baxt saodatga erishuv
yo‘llari haqida risola», «Davlat arbobining hikmatlari» kabi asarlarida O‘rta Sharqda
birinchi bo‘lib, jamiyatning kelib chiqishi, maqsad va vazifalari haqida ta’limot
yaratgan. Bu ta’limotda ijtimoiy hayotning ko‘p masalalari – davlatga birlashish
xususiyatlari, davlatni boshqarish, davlatning vazifalari, insonning jamiyatdagi o‘rni
va burchi, umumiy baxt-saodatga erishish yo‘llari, ta`lim, tarbiya, axloq, ma`rifat,
diniy e`tiqod, urush va tinchlik, mehnat va boshqalar qamrab olingan. Shuningdek,
shaxsning rivojlanish muammolarini bayon qiladi. Forobiy asarlari orasida “Fozil
odamlar shahri» asari alohida ahamiyatga ega. Unda jamiyatning (insonlar jamoasi)
kelib chiqishi, adolatli jamiyatga erishish yo‘llari, fozil shahar hokimi va aholisining
fazilatlari, davlat hokimiyati va boshqaruvchi kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish
kabi masalalar bayon etilgan. Bundan ming yilcha muqaddam yaratilganiga
qaramasdan, bugungi o‘quvchi hozirgi hayotning ko‘proq yomonlashadi va oxiri
mayib-majruh bo‘lib qoladi. Shu tufayli ular o‘zlariga yoqadigan yomon ishlardan
huzur-halovat oladilar”, - deydi Farobiy. Mutaffakkirning ta‘kidlashicha, johillar
nodon, ilmsiz, ma‘naviyatsiz, ma'rifatsiz kimsalar, shuning uchun ular baxt-saodat,
yuksak kamolot nimaligini tushunmaydi, ular haqida hech qanday tasavvurga ega
emaslar, shu sababdan ular bunga intilmaydilar ham. “Ular, - deydi Farobiy, - baxtu-
davlat bo‘lib ko‘rinadigan o‘tkinchi, yuzaki narsalarni, mol-dunyoni, jismoniy
lazzatni, hirsu-havasni, obro‘, amal, shon-shuhratni haqiqiy baxt, farovonlik deb
o‘ylaydilar. Shu ne‘matlardan har biri jaholatdagi odamlar nazarida hayotdan maqsad,
baxt-saodat bo‘lib ko‘rinadi”. Farobiy ma‘naviy-axloqiy, jihatdan nosog‘lom, har
qanday pastkashlik yo‘li bilan o‘z maqsadiga erishuvchi bunday odamlarga nisbatan
salbiy munosabatda bo‘ldi. Donishmandning fikricha, agar bu illatlarning oldi
olinmasa, ular yildan-yilga, avloddan-avlodga o‘tib, yanada chuqur ildiz otadi.
Natijada johil ota-onalardan noqobil murakkab muammolarini hal qilishda asqotadigan
24

muhim fikr va yo‘l-yo‘riqlarini topa oladi. Farobiy inson boshqa jonzotlardan sifat
jihatidan tubdan farq qiladi, deb ko‘rsatadi. Birinchidan, deydi u inson aqlli mavjudot
bo‘lib, aql va jon insonning tabiiy ibtidosidir. Ikkinchidan, insonning tili va nutqi bor.
Uchinchidan, inson kasb-hunarga ega. Bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan bu barcha
xususiyatlar insonning rivojlanishi va takomillashuviga imkon beradi. Farobiy inson
kamolotida ta’lim-tarbiyaning muhimligini ta‘kidlab: Munosib inson bo‘lish uchun
odamda ikki imkoniyat, ta’lim va tarbiya olish imkoniyati bor. Ta’lim olish orqali
nazariy kamolotga erishiladi, tarbiya esa bu kishilar bilan muloqotda axloqiy qadr-
qimmatni va amaliy faoliyatni yaratishga olib boradigan yo‘ldir, deydi. Farobiy ta’lim,
tarbiyaga birinchi marta ta‘rif berib, ta’lim - degan so‘z insonga o‘qitish, tushuntirish
asosida nazariy bilim berish, tarbiya - nazariy fazilatlarni, mas‘ul hunarni egallash
uchun zarur bo‘lgan xulq normalarini va amaliy malakalarni o‘rgatishdir,- deydi olim.
Ta’lim faqat so‘z va o‘rgatish bilangina bo‘ladi. Tarbiya esa amaliy ish, tajriba orqali
o‘rganishdir. Shuningdek, buyuk insonshunos olim Abu Nasr Farobiy «fozil», ya‘ni
adolatli jamiyat bilan birga “johil” insonlar va jaholatdagi jamiyatlar haqida qimmatli
fikrlarni bildirgan. U johil jamiyatning juda ko‘p turlarini sanab, axloqiy sifat va
fazilatlardan mahrum bo‘lgan o‘z hayoti va faoliyati davomida ularga rioya
qilmaydigan kishilar jamoasini johillar jamoasi deb ataydi. Bunday jamoa a`zolari
yaramas axloqli, xulq-atvorli kishilardir. “Fazilatsiz shahar odamlari yomon fe`llari,
tabiati tufayli ko‘ngillari, ruhlari ham yomonlashib boraveradi. Mabodo, ular ana shu
yomon ishlarida izchil sa‘y-harakat, tobora kuch-g‘ayrat ko‘rsatsa, ularning ruhlari
yanada bolalar dunyoga keladi, bu esa jamiyat va davlatning kelajagini xavf ostida
qoldiradi. “Ammo, - deydi alloma, - jaholat, yovuzlik, haqsizlik, abadiy hodisalar
emas, bu illatlarga albatta barham beriladi. Jamiyatda ezgulik, hamkorlik, hamjihatlik,
do‘stlik, adolat albatta tantana qiladi, shunday zamonlar keladiki, insoniyat albatta
yuksak kamolotga oliy baxt-saodatga erishadi. Farobiy insonni baxt-saodatli qilish
jamiyatning asosiy maqsadi ekanligini ta‘kidlaydi va bunga barcha vositalar bilan
erishish zarur, bu baxt-saodat insonlar jamoasida amalga oshirilishi mumkin, deb
ko‘rsatadi. Farobiyning fikricha, insonning taqdiri avvaldan belgilangan emas, har bir
25

shaxs o‘z ixtiyori bilan faoliyat ko‘rsatib, o‘z baxtini o‘zi yaratadi, taqdirini o‘zi hal
etadi. Alloma butun jahon miqiyosida urushsiz tinchlikka, adolatga, o‘zaro hurmat va
yordamga, hamjihatlikka asoslangan, har tomonlama yetuk, barcha aholini baxt-
saodatga, ilm-ma‘rifatga olib boruvchi yagona ideal insoniyat jamoasining barpo
etilishini orzu qiladi, barcha insonlarni o‘zaro hamkorlikka chaqiradi. Farobiy jamiyat
(insonlar jamoasi)ning kelib chiqish sabablarini odamlarning jamoa bo‘lib yashash
ehtiyojlaridan izlagan. “Har bir inson tabiatan shunday tuzilganki, u yashash va oliy
darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi
bunday narsalarni qo‘lga kirita olmaydi, ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga
ehtiyoj tug‘iladi. Bunday jamoa a‘zolarining faoliyati bir butun holda ularning har
biriga yashash va yetuklikka erishuv uchun zarur bo‘lgan narsalarni yetkazib beradi.
Shuning uchun inson shaxslari ko‘paydilar va yerning aholi yashaydigan qismiga
o‘rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi”. Farobiy insonlarning eng
takomillashgan jamoasi deb shahar jamoasini ko‘rsatadi va uni fazilatli hamda
fazilatsiz shahar jamoasiga ajratadi. Razolat va badbaxtlik, obro‘parast, amalparast,
hokimiyatparastlar shaharlari haqida to‘xtalib o‘tadi. Fazilatli shahar odamlari o‘zaro
birlikda, totuvlikda, ittifoqda yashaydilar, bir-birlariga yordam beradilar, deb
hisoblaydi. Farobiy demokratik boshqaruv shaklini yetuk boshqaruv shakli, bunday
boshqaruvga asoslangan shaharlarni esa yetuk fozil shahar deb bilmaydi, balki,
yomonlikni targ‘ib qiluvchi shaharlardan farq qilib, fozil shaharlarga erishuv yo‘lidagi
muhim bosqich deb tushunadi. Farobiy o‘zining ideal jamoasida odamlarni turli
belgilariga qarab guruhlarga bo‘ladi. Bunda ularning diniy mazhabiga emas, balki
tabiiy xususiyatlariga, qobiliyatlariga, avvalo, aqliy iqtidoriga hamda ilmlarni
o‘rganish va hayotiy tajriba to‘plash jarayonida orttirgan bilim va ko‘nikmalariga katta
ahamiyat beradi. Bu jamoada insonlar ilm va yaxshi axloq yordamida baxt-saodatga
erishadi. Farobiy davlatni boshqarishning turli shakllari haqida fikr yuritib, davlatni
yetuk shaxs (monarxiya), yetuk xislatlarga ega bo‘lgan bir necha shaxslar
(aristokratiya) va saylangan shaxslar (demokratiya) boshqarishi mumkin, deb
ko‘rsatgan. Farobiyning jamiyatni boshqarish haqida fikr yuritib, jamiyatni boshqarish
26

alohida san‘at, deb hisoblaydi. Axloq va faoliyatda izchil, bir normada, ya‘ni bir
me‘yorda ish olib boruvchi kishi jamiyat va mulkda faol ishtirok etadi. Faoliyatda
topish san‘ati rahbarlik qilish san‘atidir. Allomaning fikricha, davlat rahbari shunday
san‘atga ega bo‘lishi kerakki, u biron narsaga xizmat qilish vositasi ham boshqa san‘at
tomonidan boshqarilish obyekti ham bo‘lishi mumkin emas. Hokimlik san‘atiga
boshqa barcha san‘atlar bo‘ysunadi. Bunday san`atga ega insonni boshqa hech kim
boshqarmaydi, u komillikka erishgan hamda amaldagi aql va tushunchaga aylangan.
Bunday inson yuksak darajadagi komillikka erishgan bo‘lishi va saodatning
cho‘qqisida bo‘lishi kerak. Unga baxtga erishishga yordam beradigan har qanday
harakat ma‘lum. U o‘z bilimini so‘zlar orqali yaqqol ifodalashni va odamlarni eng
yaxshi usullar bilan baxtga yo‘naltirishni bilishi kerak. Bunday xislatlarga esa komil
faylasuflargina ega. Baxt-saodatga erishuv va tug‘ma qobiliyatlarning rivojlanishi o‘z-
o‘zicha bo‘lavermaydi, balki bu masalada qandaydir bir muallim yoki rahbarga
muhtojlik tug‘iladi. Boshqalarga rahbarlik qilish, ularni baxt-saodatga erishuv
darajasiga ko‘tarish ham har kimning qo‘lidan kelavermaydi. Kimda birovni baxt-
saodatga erishtirish, zarur bo‘lgan ish harakatga ruhlantira olish qobiliyati bo‘lmasa va
bu ish-harakatni bajara olishga qudratsiz bo‘lsa, bunday odam aslo rahbar bo‘la
olmaydi. Fozil jamiyat hokimi, alloma fikricha, qator tug‘ma tabiiy xislatlarga ega
bo‘lishi lozim: tabiatan nozik, farosatli bo‘lishi; komil a`zolarga ega bo‘lishi; yaxshi
xotiraga ega bo‘lishi, ko‘rgan, eshitgan va idrok etgan narsalarining tafsilotlari bilan
yodda tutishi; o‘tkir zehnli, zukko bo‘lishi; ifodali nutqqa ega bo‘lishi; ta’lim olishga,
bilim va ma‘rifatga havasli bo‘lish, o‘qish va o‘rganishda sira charchamaydigan,
mashaqqatidan qochmaydigan bo‘lishi; badnafslik, ichkilik va shahvoniy hislardan
o‘zini tiya oladigan bo‘lishi; haqiqatni va uning uchun kurashuvchilarni yaxshi ko‘rish,
yolg‘ondan va yolg‘onchilardan nafratlanishi; o‘z qadrini biluvchi va or-nomusli odam
bo‘lishi, tug‘ma oliy himmat bo‘lish va ulug‘ ishlarga intilishi; mol-dunyo ketidan
quvmaydigan bo‘lish; tabiatan adolatparvar bo‘lishi; zarur beb bilgan harakatni amalga
oshirishda qat‘iyatli, sabotli, jur‘atli, jasur, mard bo‘lishi, qo‘rqoqlik va
hadiksirashlarga yo‘l qo‘ymasligi lozim. Farobiy bir hokimning o‘rniga keladigan
27

boshqa shaxsning ham yuqorida keltirilgan fazilatlarga ega bo‘lishi zarurligini shu
bilan birga, o‘zidan avvalgi hokimning yaxshi ishlarini davom ettirishi, jamiyatning
barqarorligi va qonunlarning vorisliligini ta‘minlash uchun bo‘lg‘usi rahbarda
quyidagi olti xislatni tarbiyalash kerakligini ta‘kidlaydi. Birinchidan, donishmand
bo‘lish; ikkinchidan, avvalgi hokimlar o‘rnatgan qonun-qoidalarni va odatlarni
biluvchi va yodda tutuvchi bo‘lish; uchinchidan, ajdodlardan tegishli qonun saqlanib
qolmagan sohada bunday qonunni o‘ylab topish uchun ijod va ishtirokchilikni
namoyon etish; to‘rtinchidan, mavjud voqelikni tez payqab olish va kelgusida yuz
beradigan, avvalgi hokimlar ko‘zda tutmagan voqealarni oldindan ko‘ra bilish uchun
bashoratgo‘ylik xislatiga ega bo‘lish; beshinchidan, avvalgi hokimlar o‘rnatgan
qonunlarga, shuningdek avvalgilaridan ibrat olib, o‘zi chiqargan qonunlarga xalq amal
qilishi uchun notiqlik xislatiga ega bo‘lish; oltinchidan, zarur hollarda lashkarga
qo‘mondonlik qilish uchun jismonan baquvvat bo‘lish va harbiy san‘atni yaxshi bilish.
Farobiy ushbu xislatlarning bir odamda birlashishi qiyin ekanligiga, shu sababli
bunday kishilar juda kamdan-kam uchrashiga ishonadi. Shu boisdan u ikkinchi
rahbarga qo‘yiladigan shartlarni dastlab oltitagacha, so‘ngra esa bittaga kamaytiradi.
Ammo, bunda har biri belgilangan normalardan biriga javob beradigan oltita rahbar
bo‘lishi shart qilib qo‘yadi. Agar shunday kishi topilmasa, - deb yozadi Farobiy, -
yuqoridagi xislatlarni o‘zida jamlagan bir guruh ham podshoning o‘rnini bosishlari
mumkin. Ya‘ni biri bu guruhning g‘oyalarini ilgari suradi, ikkinchisi bu g‘oyalarni
qanday qilib amalga oshirish yo‘llarini ko‘rsatib beradi, ya‘ni biri ishontiradi va
tushuntiradi. Oxirgisi esa lashkarboshilik qiladi, shunday qilib, bularning hammasi
yig‘ilib, podsholik rolini o‘taydilar va ahil boshliqlar deb nomlanadilar va ular tashkil
etgan hay’at, fozillar hay‘ati deb ataladi. Agar bunday kishilar bo‘lmasa, bu vaqtda
shahar boshlig‘i, sharoit va sunnalarni yaxshi biladigan, har qanday sharoitda ahvolni
tushuna oladigan, o‘qigan payti kelganda sunnada yozilmagan narsalarni ham topib
qo‘llay biladigan, yaxshi fikrli shaharni tashkil qiladigan ustaroq bo‘lgan, notiqlik
qobiliyati bor jangchi ham boshliq bo‘lsa bo‘ladi. Bunday boshliq tajribali
boshqaruvchi deb nom oladi. Agar bunday kishi ham topilmasa, uning o‘rnini
28

yuqoridagi xislatlarga ega bir guruh shaxslar ham bajarishi mumkin. Bu jamoa tajribali
kishilar deb nomlanadi. 8
Farobiy kasb-hunar egalarining, savdogar va tijoratchilarni,
o‘z kasbi va faoliyatini chin dildan halol bajaradigan insonlarni va ularning o‘zaro
munosabatlarini sharaflaydi hamda ularni jamiyatni mustahkamlaydigan toifa deb
hisoblaydi. Bu bilan Farobiy jamiyat qanday bo‘lsa, odamlarning ham shunday turini
tarbiyalaydi, aksincha odamlar qanday bo‘lsalar jamiyatning ham shunday turini
yaratadilar, demoqchi. Albatta, Farobiy ijtimoiy turmushdagi barcha voqea va
hodisalarga o‘z davri sharoitidan, feodal tuzum mohiyatidan kelib chiqib baho bergan,
shu sababli o sha davr jamiyatlarini o z maqsad va vazifasiga, tutgan yo‘liga qarabʻ ʻ
axloqsizlar jamoasi, bosqinchilar jamoasi, jabr-zulmga asoslangan jamoa, boylik
to‘plashni, kayfu-safoni maqsad qilib olgan jamiyatlarga ajratgan. Ming afsuski,
bunday salbiy illatlar bizning davrimizda ham uchraydi. Shu bois, deydi alloma,
ta’limtarbiya yo‘li bilan bunday salbiy illatlarni va kishilardagi jirkanch fe‘l-atvorlarni
tuzatish mumkin. Uning uqtirishicha, rahbarlar mansabdan o‘z shaxsiy manfaatini
ta‘minlash, iflos mayllarini qondirish, mol-dunyo to‘plash, nafs balosiga erk berish,
o‘zgalarni o‘ziga bo‘ysundirish, xalqni ezish, aldash, haqoratlash, unga har qanday
yo‘llar bilan zulm o‘tkazish vositasi sifatida emas, balki barcha fuqarolarini teng
huquqliligini kafolatlash, adolatni qaror toptirish, xalqni erkin va ozod, tinch va
osoyishta hayot kechirishni ta‘minlash vositasi sifatida foydalanishi lozim. Ba‘zi
rahbarlar, bir shaharning sohibkori, shahar xalqi hayotiga tegishli ishlarda tadbirkor
bo‘ladilar. Ular bu yo‘l-yo‘riq, normalarni o‘tmishda kechgan boshliqlardan
o‘rgandilar, lekin shu bilan birga, rahbar kelajak uchun o‘tmishdagi rasm-rusm, yo‘l-
yo‘riq normalarni isloh qilishi lozim va foydali topsa, turmush sharoiti taqozosiga
qarab, ularni o‘zgartiradi. Shuningdek, yomon odatlarni o‘zida ifodalovchi o‘tmishni
ham o‘zgartirmog‘i kerak. Buyuk donishmandning ushbu so‘zlari xuddi bugungi kun
haqida aytilgandek. Oldimizda mustaqil buyuk davlat qurishdek murakkab va sharafli
vazifa turgan bir paytda bu ma‘naviy qadriyatlarning ahamiyati ming karra ortadi.
8
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. – T.: Abdulla Qodiriy nashriyoti, B. 187. (Masalan: Farobiy bu asarida ideal
jamiyat haqida falsafiy qarashlarini bayon etadi [1, 187-bet].)
29

Nega deganda har qanday ulug‘ maqsadlarga yetishish, yangi jamiyat, farovon
turmush qurish, inson zotiga munosib go‘zal hayot barpo etish, avvalo shu jamiyat
a‘zolari bo‘lgan komil odamlarga, kelajak barkamol avlodga bog‘liqdir. Zero,
mamlakatimizda kechayotgan islohotlarning bosqichma-bosqich amalga
oshirilayotgani o‘tmish merosimizdagi barcha ilg‘or qadriyatlar, axloqiy normalar,
huquqiy tamoyillarni o‘ziga singdirib, eski, o‘z umrini yashab bo‘lgan, bugungi kun
talablariga aslo javob bermaydigan jihatlardan esa qat‘iyan voz kechayotgan
davlatimiz siyosatining aynan Farobiy, Amir Temur kabi donishmand ajdodlarimiz
tafakkuri, erishgan yutuqlari davlat siyosatidan tobora mustahkam o rin olayotganidanʻ
dalolat bermoqda. Hokimning qiladigan ishidan maqsadi shu bo‘lishi kerakki, deb
yozadi Farobiy, u xalqqa ham, o‘ziga ham foyda keltirsin, bu rahbar mehnatining
g‘oyasi va mazmunidir.
Agar jamiyat rahbari xalq baxtining sababchisi bo‘lsa, u o‘z xalqi orasidagi eng baxtli
kishi bo‘lishi kerak. Odamlar uyushmasining yana boshqa bir boshqa shakli
ayriboshlovchilar shahri haqida gapirib, Farobiy bu shahar aholisi to‘qchilik va mol-
dunyoga erishuvda bir-birlariga yordam berishni o‘z maqsadi deb biladilar, deydi.
Shuhratparastlar shahri aholisi esa o‘zaro bir-birlarini maqtashni yoqtiradilar, ularni
birovlar ulug‘lashini, ko‘klarga ko‘tarishini xohlaydilar. Amalparastlar va
hokimiyatparastlar shahri aholisi bo‘lsa hamma xalqlar ularga bo‘ysunishini istaydilar.
Yana bunday shaharlarga benomuslar shahri ham kiradiki, uning aholisi fozillar bilgan
hamma narsani biladi, tushunadi, ammo amal qilishni xohlamaydi. Beqaror va
adashgan shaharlar ham bo‘lib, bu shaharlarning aholisi avvalroq o‘z g‘oya va
tushunchalariga ega bo‘ladilar, keyinroq esa bu yurtga begona, yot g‘oyalar kirib
qolsa, o‘sha g‘oyalarga berilib ketadilar va o‘z qarashlarini butunlay o‘zgartiradilar.
Bizning zamonamizda xuddi vahobiylar, ekstremistlar, terroristlar guruhiga kirib
qolgan kimsalar singari, ular o‘z otaonalariga qo‘l ko‘taradilar, ustozlarining yuziga tik
qaraydilar, farzandlarini o‘ldiradilar. Chunki ular johillar, ko‘rlar, ularning mafkurasi
yo‘q manqurt kimsalardir. Abu Nasr Farobiy bundaylarni o‘z davridayoq juda qattiq
qoralagan va ularga qarshi kurashish o‘zini insonman deb hisoblagan har bir kishining
30

muhim vazifasi, muqaddas burchi, deb ta‘kidlagan. Jamiyatda bunday kishilar
ko‘paysa, jamiyat halokatga yuz tutadi, aksincha, jamiyat ulardan xoli bo‘lsa, yuksak
farovonlik va taraqqiyotga erishadi. 9

9
Asqar Zununov. Pedagogika nazariyasi. – T.: 2006. (Pedagogik fikrlar tarixiy taraqqiyoti haqida ma’lumotlar bor [9, 78-
bet].)
31

2.2. Abu Nasr Forobiy ma’naviy-axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyalar
Jamiyat ijtimoiy-ma’naviy hayotini rivojlantirish, shaxs ruhiy kamolotini ta’minlash
insoniyatning azaliy maqsadi, ezgu-intilishlari majmui sanaladi. Ilm-fan, ma’rifat
peshvolari, taraqqiyot tarafdorlari faoliyatining asosiy y о ‘nalishi ayni shu masalalarni
qamrab olganligi bilan xarakterlidir. Xususan, buyuk Sharq mutafakkirlari butun
hayotida davomida olib borgan ilmiy, ijodiy, amaliy faoliyati qaysi soha yoki
y о ‘nalishda b о ‘lmasin, birlamchi maqsadi inson ruhiy-ma’naviy kamolotini
yuksaltirish, shu orqali butun jamiyatni sog‘lomlashtirish, rivojlantirish, taraqqiyotning
yangi-yangi ch о ‘qqilarini zabt etishdan iborat b о ‘lgan. Qomusiy ilm sohiblari bor
iste’dod va imkoniyatlarini ushbu masadlarga erishish y о ‘lida sarflaganlar. Buni biz
Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Farobiy, Rumiy, Rudakiy va Farg‘oniy kabi ulug‘
allomalar foliyatida ham keng kuzatamiz. Binobarin, yosh avlodni tarbiyalash va
о ‘qitish nazariyasi bilan amaliyotning qanday taraqqiy qilib kelganligini bilmay turib,
yoshlarni har tomonlama komil inson etib tarbiyalash masalalarini ilmiy ravishda hal
qilib b о ‘lmaydi. Bu ajdodlarimiz tomonidan isbot qilingan ilmiy-nazariy, falsafiy-
tarbiyaviy haqiqatdir. Axloqan pok va yetuk insonlarni tarbiyalash masalasini
muvafaqiyatli hal etishda xalqimizning tarixiy an’analari, ma’naviy boyliklari,
ajdodlarimizning bizga qoldirgan ilmiy me’roslari va tarixiy-tarbiyaviy tajribalarini
о ‘rganib chiqish, ularning yutuqlarini hayotga, ta’lim-tarbiya ishlariga tatbiq etishning
ahamiyati kattadir. Barkamol avlod tarbiyasi ijtimoiy hodisa b о ‘lib, shaxsning
shakllanishini ta’minlaydigan eng qadimiy va abadiy qadriyat, inson va jamiyatning
mavjudligini belgilovchi asosiy mezon sifatida avloddan-avlodga о ‘tib boraveradi.
Jumladan, butun jahonga Aristoteldan keyin “Ikkinchi muallim” nomi bilan shuhrat
qozongan Abu Nasr Farobiyning boy ilmiy-falsafiy, ma’naviy-tarbiyaviy merosi bu
borada alohida qimmatga ega. Allomaning ma’naviy-axloqiy tarbiyaga oid
ta’limotidan bugungi kunda umumiy о ‘rta va oliy ta’lim tizimidagi о ‘qitish
jarayonlarida foydalanish nihoyatda samarador ahamiyatga molik. Abu Nasr Farobiy
izlanishlarining asosiy y о ‘nalishi insonning tuzilishini, ruhiyatini, moddiy va ma’naviy
32

olamini о ‘rganish qamrab oladi. Farobiy yetuk faylasuf sifatida ruhiy jarayonlarni
insonning aqliy, axloqiy, ma’naviy rivojiga bog‘liq xolda о ‘rganishga va talqin etishga
harakat qiladi. Shuning uchun ham u о ‘z asarlarida sezgilar va aqliy bilish fikrlash
kabi jarayonlarga juda katta e’tibor beradi va ular haqida boshqa ruhiy jarayonlar,
masalan, xotira, tasavvur, diqqat, his-tuyg‘u, iroda, qobiliyat, malaka kabi shaxsiy
xislatlarni bilish jarayoni bilan bog‘liq holda s о ‘z yuritadi. 10

Ma’lumki, insonga xos b о ‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim ahamiyat
kasb etuvchi taffakkur va nutqning rivojlanishi ta’lim-tarbiyaning asosini tashkil
qiluvchi muhim jarayon sanaladi. Farobiy inson tafakkuri va nutqining fazilatlarini
chuqur о ‘rganadi, grammatika va mantiq fanining rivojiga, uning ayrim masalalarini
tahlil etishga, juda katta e’tibor beradi. U Aristotelning mantiqqa oid barcha asarlarini
chuqur о ‘rganadi hamda ularga sharhlar yozadi va mantiqning turli b о ‘limlari:
tushuncha, hukm, diduksiya, isbotlash kabilarga bag‘ishlangan risolalar yozib,
qoldiradi. Olimning ruhiyat va mantiqqa oid fikrlari ta’lim-tarbiya sohasidagi
ta’limotning tabiiy, ilmiy, nazariy asoslari b о ‘lib xizmat qiladi. Komil ma’naviyat va
axloq, inson tarbiyasi masalasi Qadimgi Sharqda G‘arbda, xususan, Qadimgi
Yunonistonda har doim mutaffakkir olimlarning diqqat markazida b о ‘lib kelganligi
t о ‘g‘risida bir qancha qimmatli manbalar mavjud. Shu jihatdan, Farobiy Qadimgi
Yunoniston faylasuf olimlarining merosini о ‘rganar ekan Aristotel, Platon, Suqrot,
Pifagor kabi mutafakkirlar asarlari bilan yaqindan tanishib, ularga sharhlar yozadi.
О ‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda ta’lim-tarbiya jarayonlarida insonning
ma’naviy yuksalishi eng asosiy va birlamchi maqsad b о ‘lishi kerak, degan g‘oyani
ilgari suradi. Farobiy talqinicha, inson dunyo taraqiyotining eng mukammal va yetuk
yakuni. Shu sabab u о ‘z ilmiy-amaliy faoliyati davomida yaratgan asarlarida insonga
tarbiya va ta’lim berish zaruriyati va buning uchun nimaga asoslanish lozimligi,
ta’lim-tarbiya usullari, undan qutilgan maqsad masalalariga yechim k о ‘rsatishga asosiy
e’tibor qaratadi. Xususan, uning “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga erishuv
haqida”, “Ixso al ulum”, “Aql ma’nolari xaqida” nomli, shuningdek, yuksak ma’naviy-
10
Xayrullayev M. Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri. – Toshkent: Fan, 1971. – 47 b.
33

axloqiy fazilatlar keng tadqiqu-targ‘ib etilgan asarlarida bu kabi muammolar atroflicha
tahlil qilinadi, muhim tavsiyalar ilgari suriladi. Jumladan, alloma “Baxt saodatga
erishuv xaqida” nomli risolasida bilim mohiyati, mazmuni, ularni о ‘rganish ketma-
ketligini birma bir sanab о ‘tadi. Olimning ta’kidicha “Bilish zarur b о ‘lgan ilm bu olam
asoslari xaqidagi ilmdir. Uni о ‘rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini,
shaklini, osmon xaqidagi ilmlarni о ‘rganish lozim. Undan s о ‘ng, umuman, jonli tabiat
о ‘simlik va hayvonlar xaqidagi ilm о ‘rganiladi”. “Bundan keyin deb davom etadi
Farobiy, – insonni о ‘rganishga kirishamiz hamda insonning bilishidan kutilgan
maqsad-muddaoni о ‘rganamiz va shuning natijasida nima, qanday narsa ekanligini
bilib olamiz. Shundan s о ‘ng biz insonning hozirgi kamolotiga erishuvi sabab b о ‘lgan
narsalarni о ‘rgana boshlaymiz. Bu narsalar esa xayr-ehsonli ishlar, g о ‘zal insoniy
fazilatlar b о ‘lib, ushbu fazilatlarni, insonni kamolotga erishuvidan mahrum qiladigan
salbiy xislatlarni ajratib о ‘tamiz. Bu salbiy xislatlar, yomon odatlar xatti-
harakatlarning kelib chiqish sabablarini о ‘rganishdan avval shu xulq-atvor xatti-
harakatning о ‘zi bilan tanishib chiqamiz. Bu ilm shunday narsalar о ‘rgatuvchi ilmki,
uning yordamida shahar xalqlari va shaharlik b о ‘lmagan xalqlarni о ‘z ichiga olgan
ya’ni inson olamiga xos b о ‘lgan barcha xislatlarni о ‘zida umumlashtirgan odamzod
jismga har turli a’zolar kabi kishiga ma’lum b о ‘ladi”. Inson ma’naviy axloqi
t о ‘g‘risidagi ta’limot – etika Farobiyning ijtimoiy ta’limotida eng muhim va asosiy
о ‘rinlardan birini egalaydi. Farobiy axloq t о ‘g‘risidagi ilmini an’anaga asoslanibgina
belgilamaydi. Subyektiv ravishda kelib chiqishni k о ‘rsatadi va uni keltirib, chiqargan
omillar ya’ni insonning ijtimoiy mohiyatini ham asoslashga harakat qiladi, insonga
bilim va tarbiya berish ijtimoiy zarurat ekanligini nazariy asoslaydi. U inson “aqlli
mavjudot” deyilganda, uning aqlli b о ‘lishiga layoqatliligi, lekin yomon xatti-
harakatlarga ham qobilligi tushunilishini ham uqtirib о ‘tadi. Alloma ta’limotiga k о ‘ra,
ta’lim-tarbiya jarayonida nazariy bilim bilan amaliy harakat va odat-malaka, faoliyat
birlashib boradi, yetuklik shu birlashuvning darajasiga qarab yuzaga keladi. Farobiy
ta’lim-tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchi yoki ta’lim oluvchi shaxsga yakka xolda
yondashuvni, uning tabiiy, ruhiy va jismoniy xislatlarini nazarga olish zarurligini
34

ta’kidlab shunday deydi: “Bu barcha tabiiy xislatlarni oliy kamolot sari yoki
kamolotga yaqin b о ‘lgan darajaga k о ‘tarishga xizmat qiluvchi vosita yordamida
tarbiyalashga muhtojdir. Insonlar turli ilm, hunar faoliyatga moyilligi va qobiliyatliligi
bilan tabiatan farqlanadilar. Teng tabiiy xislatlarga ega b о ‘lgan odamlar esa, о ‘z
tarbiyasi ( malakalari) bilan tafovut qiladi. Tarbiyasi jihatidan teng b о ‘lganlar esa, bu
tarbiya natijalarining turlichaligi bilan bir-biri bilan farq qiladilar”. Tarbiya jarayoni,
Farobiyning fikricha, tajribali pedagog о ‘qituvchi tomonidan tashkil etilishi,
boshqarilib turilishi va ma’lum maqsadlarga y о ‘naltirishi lozim, chunki “har bir odam
ham baxtni va narsa hodisalarni о ‘zicha bila olmaydi. Unga buning uchun о ‘qituvchi
lozim”. Farobiy insonga xos b о ‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim ahamiyat
kasb etuvchi, tafakkur va nutqning rivojlanishini ta’lim-tarbiyaning asosini tashkil
etuvchi muhim jarayon hisoblaydi. Olim bolalarning fe’l-atvoriga qarab tarbiya
jarayonida “qattiq” yoki “yumshoq” usullardan foydalanish kerak, deb hisoblaydi:
“tarbiyalanuvchilar о ‘qish va о ‘rganishga moyil b о ‘lsa, ta’lim-tarbiya jarayonida
yumshoq usul q о ‘llaniladi; tarbiyalanuvchilar о ‘zboshimcha, itoatsiz b о ‘lishsa, qattiq
usul q о ‘llanishi lozim”. Allomaning axloqiy-ta’limiy g‘oyalari, avvalo, buyuk
yaratuvchi – Ollohni bilishga, insoniyat yaratgan ilmu bilimlarni о ‘zlashtirishga
qaratilgan, ta’lim-tarbiya jarayonining muhim vosita va usullarini asoslab bergan.
Farobiy insonning ma’naviy hayotida asosan, uning ikki tomoniga: aqli-ongiga va
axloqiga (xulq-atvoriga) katta e’tibor beradi. Shuning uchun alloma fikricha, ta’lim-
tarbiya, insonni aqliy tomondan ham, axloqiy tomondan ham yetuk, mukammal kishi
qilib yetishtirishiga qaratilmog‘i lozim. 11
Demak, ta’lim-tarbiyaning birdan-bir vazifasi
– jamiyat talablariga t о ‘la t о ‘kis javob bera oladigan va uni bir butunlikda, tinchlikda,
farovonlikda saqlab turish uchun xizmat qiladigan ideal inson tayyorlashdir. Farobiy
ta’lim-tarbiya jarayonini y о ‘lga q о ‘yish, uni boshlashdan avval odamlarning shaxsiy
xislatlarini bilish lozimligini aytadi. Uning fikricha, insoning xohish, ixtiyor, iroda,
yaxshilik va yomonlik kabi xislatlarini, nimaga qobiliyati borligini aniqlamay turib
11
S. To‘ychiyeva, A. Sh. Norbekov. Ijtimoiy siyosat fanidan o‘quv qo‘llanma. – T.: 2010. (Ijtimoiy siyosat nazariy asoslari
yoritilgan [12, 63-bet].)
35

ishga kirishish kutilgan natijani bermaydi. Farobiy о ‘z ma’naviy-axloqiy ta’limotida
insoniy xislat-fazilatlarni t о ‘rtga b о ‘ladi: nazariy fazilatlar, tafakkur, yaralma fazilatlar,
amaliy san’at fazilati (kasb-hunar). “Baxt-saodatga erishuv haqida”gi risolasida
mutafakkir inson g о ‘zallikni samarali idrok etishi uchun unda nozik tabiat va aqliy
mukammallik zamini b о ‘lishi kerak, hissiy va aqliy qobiliyatga ega b о ‘lgan insongina
dunyoning barcha sirlarini bila olishi mumkin, deb ta’kidlaydi. “Inson aql-idroki
tufayli haqiqiy insonga aylanadi, bilim insonga baxt va shodlik keltiradi, inson bilish
orqali о ‘zida g о ‘zallik va mukammallikni kashf etadi”, deb uqtiradi. Farobiy
insonlarrni ilm bilan, san’at bilan shug‘ullanishga da’vat etadi va shu tufayli g о ‘zal
narsalar mohiyatini idrok etish teranlashadi, deb k о ‘rsatadi. Farobiy fikricha, shaxsni
kamol toptirish jarayoni inson о ‘z hayoti davomida ilm-hunar о ‘rganishi, axloqiy
normalarni egallashi va san’atni hayotiy tajriba bilan boyitishi orqali sodir b о ‘ladi.
Insoniy fazilatlar inson atrofini qurshagan muhit ta’sirida shakllanadi. “Kamolotga bir
kishining yolg‘iz erishuvi mumkin emas. Har bir inson, har qanday kamolotga
erishuvda boshqalarning k о ‘magiga va ular bilan birlashishga muhtoj yoki majburdir”,
deydi mutafakkir. Farobiy axloq tushunchasini keng ma’noda talqin qilar ekan, butun
insonlarni, ularning dini, e’tiqodi, irqi, tilidan qat’iy nazar, hamjihatlik va hamkorlikka
chaqiradi. Dunyoda bir butun yagona inson jamoasini shakllantirishni va barcha
fuqarolarning manfaatlarini birdek k о ‘zlab faoliyat k о ‘rsata olishini orzu qiladi. О ‘z
davrida ajoyib orzu-istaklar va g‘oyalarni ilgari surgan Farobiyning dunyoda yagona
jamiyat barpo qilish t о ‘g‘risidagi fikrlari ham keyinchalik dunyoning juda k о ‘p
mutafakkirlari, jumladan, nemis faylasufi I.Kant tomonidan ham ilgari surilgan edi.
Farobiy ilgari surgan, shuningdek, dunyo olimlari tomonidan ham maqsadga muvofiq
deb topilgan “dunyoda yagona fuqarolik jamiyati” ni tarkib toptirish haqidagi g‘oyalari
bugungi kunda nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Alloma fikricha, yuksak axloqiy
fazilatlarga rioya qilgan holda rivojlanayotgan har qanday davlat о ‘z fuqarolarini,
shak-shubhasiz, baxt-saodat y о ‘liga olib chiquvchi kuchli quroldir. Inson bilim va
namunali axloq egasi b о ‘lgandagina yaxshi odat va harakatlarni о ‘zida
mujassamlashtira oladi, u har qanday yovuz buzg‘unchiliklar k о ‘chasiga kirmaydi,
36

aksincha, ularga nisbatan shafqatsiz jang olib boradi. Falsafa va mantiq,
insonshunoslik, jamiyatshunoslik ilmining bu buyuk bilimdoni tomonidan ilgari
surilgan ma’naviy-axloqiy tarbiya, о ‘qitishga doir ilg‘or g‘oyalari о ‘zidan keyingi
ulamolar, pedagoglarning ta’lim-tarbiya va inson kamoloti xususidagi fikr-
mulohazalari rivojlanishiga ijobiy ta’sir k о ‘rsatdi. Mutafakkirning axloq va uning
asosida yosh avlodga tarbiya berish ta’limoti hozirgi kunda ham о ‘z ahamiyatini
y о ‘qotgani y о ‘q, aksincha, axloqiy tarbiyaning yangi usul va qoidalarini ishlab chiqish
va ularni rivojlantirishda juda katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Ma’naviy-axloqiy
tarbiya jarayonlarini t о ‘g‘ri va tizimli y о ‘lga q о ‘yish, ilmiy-metodik ta’minotini
takomillashtirishda muhim manba vazifasini о ‘tab kelmoqda. 12

Xulosa
12
Xayrullayev M. Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri. – Toshkent: Fan, 1971. – 132 b.
37

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Abu Nasr Farobiy hayoti davomida ta`lim-
tarbiya bilan bir qatorda matematika, meditsina, tabiiy fanlar, filasofiya, logika, siyosat
fanlarni o`rganib, ularni rivojlanishiga o`z hissasini qo`shgan.
Mutafakkir o`z izlanishlari davomida ta`lim-tarbiyani uzviy olib borish haqida
aytib o`tgan va insonni kamolga yetkazishda ta`limni o`z o`rni va xususiyatlari bor
ekanligini alohida ta`kidlaydi. Abu Nasir Farobiy hayoti davomida yozgan asarlari
o`sha davrda ham hozirgi kunda ham ko`pgina olimlar tomonidan o`rganilgan. Uning
asarlari ko`plab olimlar uchun asosiy qo`llanmalardan biri bo`lib xizmat qilib
kelmoqda. Farobiyning boy ijodiy merosini o’rganish har bir yosh avlodning ham
farzi, ham qarzi desak mubolag’a bo’lmaydi. Uni nafaqat o’rganish emas, balki chuqur
anglab yetish ham zarur.
Shunday qilib, Farobiy orzu qilgan ideal shahar – davlatlarining asosiy vazifasi
– bu tinchlikni ta`minlash, adolatli prinsiplarni himoya qilish, odil sudlovni o`rnatish
kabilardir. Shunday davlatdagina yuksalish va taraqqiyot bo’ladi. Tinchlik bo`lmagan
joyda esa taraqqiyot va rivojlanish bo’lmaydi.
Farobiy ta`lim – tarbiyada rag`batlantirish, odatlantirish, majbur etish
metodlarini ilgari surgan. Har ikkala usul ham pirovardida insonni har tomonlama
kamolga yetkazish maqsadini ko`zlaydi. Farobiy o’sha davrda aytgan fikrlari hozirgi
kunda ham o’z qiymatini yo’qotmagan. Bugungi kunda ham Farobiyning qarashlari
yoshlarni tarbiyalashda asosiy qo’llanmalardan biri bo’lib kelmoqda. Bundan tashqari
Farobiy o‘z asarlarida axloqiy fazilatlarga, odob-axloq masalasiga alohida to‘xtalib o‘z
fikrlarini bayon etadi. Axloqiy fazilatlar deganda bilimdonlik, donolik va mulohazalik
bo‘lish, vijdonlilik, kamtarlik, kopchilk ma`rifatini yuqori qo‘yish, haqiqat ma`naviy
yuksaklikka intilish, adolatlilik kabi xislatlarni tushuniladi. Ammo bu xislatlarning eng
muhimi har bir insonning bilimli ma`rifatli bo‘lishidir. Farobiyning ta`lim-tarbiya
yo‘llari usullari, vositalari haqidagi fikrlari bugungi kunda ham o‘z ahamyatini
yo‘qotgani yo‘q. U insonda go‘zal fazilatlar ikki yo‘l-ta`lim va tarbiya yo‘li bilan hosil
qilinadi. Ta`lim nazariy fazilatlarni birlashtirsa tarbiya nazariy va amaliy fazilatlarni
birlashtiradi, deya uqtiradi. Har ikkalasi birlashsa, yetuklik namoyon bo‘ladi. Farobiy
38

ta`limda barcha fanlarni nazariy asoslari o‘rgatilsa, tarbiyada ma`naviy axloqiy
qoidalar odob normalari o‘rgatiladi. Farobiy ta`lim tarbiyada ikki usuldan foydalanish
kerakligini aytadi. Bular birinchisi rag`batlantirishdir, ikkinchisi majbur etish
metodlari. Bolani rag`batlantirib borilsa bola qiziqqanidan ham bilimni egallashga
intilishi oshib boraveradi. Rag`batlantirish bolani o‘zini erkin tutishga undaydi.
Bolalarni rag`batlantirib borilsa, bola qiziqanidan ham bilimni egallashga intilishi
oshishi yaxshilanadi. O‘ziga bolgan ishonch yana oshadi. Majbur etish metodidan
foydalanayotganda odatlantrish yolidan foydalangan ma`qul deb tushuntiradi. Bunday
usul gapga ko‘nmovchi, qaysar bolarga nisbatan qo‘llaniladi. Chunki ular o‘z
istaklaricha so‘z bilan g`ayratga kiradiganlardan emas. Ulardan birortasi nazariy
bilimlarni o‘rganishga kirishsa ularning fazilati yaxshi bo‘ladi. Ammo ularda kasb-
hunarni, ilmni, ta`lim-tarbiyani egallashga intilish bo‘lmasa, bunday insonlarni majbur
qilmaslik kerak deydi Farobiy. Chunki insonlarga ta`lim-tarbiya berishdan maqsad
ularni go‘zal fazilatlar egasi va san`at ahillariga aylantirishdir. Bu usul ham insonni har
tomonlama kamolga yetkazish maqsadini ko‘zlaydi. “Bolalarni nazorat qilib turadigan
odam muallim bo‘lib, u bolalarga tarbiya berishda turli tarbiya usularidan
foydalaniladi’’ deya ta`kidlaydi.
So’ngi so’z o’rnida shu aytish mumkinki, Farobiy pedagogik ta`limotining
asosida komil insonni shakllantirish, insonni o`z mohiyati bilan ijtimoiy, ya`ni faqat
jamiyatda, o`zaro munosabatlar jarayonida komillikka erishadi, degan falsafiy qarashi
yotadi.
39

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta maxsus ta lim vazirligi. Toshkentʻ ʻ ʼ
davlat iqtisodiyot universiteti. O zbekiston tarixi kafedrasi. “O zbekiston
ʻ ʻ
tarixi” fanidan ma ruza matnlari, Toshkent – 2010.
ʼ
2. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Abdulla Qodiriy nashriyoti, T.: – B
184.
3. N.M.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. 1-kitоb. T.: 1976
4. O`zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 tоmlik.1-tоm. T.:1977 y.
5. Lutfiy. Sensan sevarim. T,: 1987 y.
6. S.Erkinоv. Lutfiy hayoti va ijоdi. Fan. T.: 1965 y.
7. Rasulоv X. Lutfiyning vоqeaband va yakpоra g`azallari xususida.
8. "O`zbek tili va adabiyoti" 1981 y. 1-sоn. «O`ZBEK MUMTOZ
9. ADABIYOTI» fanidan muammоli ma`ruza matni
10. Mavlonova R., Turayeva O., Xolikberdiyev K. Pedagogika. T. 2001.
11. Asqar Zununov. Pedagogika nazariyasi. T. 2006-y.
12. Shavkat Mirziyoyev ‘‘Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi’’ T:
13. “O‘zbekiston”nashriyoti, 20222.
14. Islom Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch” T:
15. “Ma’naviyat” 2008 -y .
16. S.To‘ychiyeva, A.Sh.Norbekov. Ijtimoiy siyosat fanidan o‘quv qo‘llanma.
Toshkent –2010.
17. F.X.Nabiyev, S.X.Tadjiyeva. Ijtimoiy ish etikasi. Darslik T:Fan va
texnologiyalar. 2015 y.
18.O‘zbekiston Milliy Ensklopediyasi T.: “Davlat ilmiy nashriyoti” 2007
19.Xayrullayev M. Uyg onish davri va Sharq mutafakkiri. 1971.
ʻ
40

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить