Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abu Nasr Farobiyning fan tarixi bilan bog‘liq manbalar tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFERDRASI KURS ISHI MAVZU: ABU NASR FAROBIYNING FAN TARIXI BILAN BOG‘LIQ MANBALAR TASNIFI TOSHKENT-2024 1 MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………….. 2-3 I.BOB. ABU NASR FAROBIYNING FAN TARIXIGA QO‘SHGAN XISSASI VA FAOLIYATI……………………………………………4-21 I.1. Abu Nasr Farobiy hayoti haqida……………………………………4-14 I.2. Abu Nasr Farobiyning asarlari haqida………………………………15- 21 II.BOB. ABU NASR FAROBIYNING ,,FOZIL ODAMLAR SHAHRI" ASARI TAVSIFI……………………………………………………22-33 II.1. Fozil odamlar shahri asari va asarda davlat boshqaruviga oid ma'lumotlar tasnifi …………………………………………………………………22-25 II.2. Fozil odamlar shahri asarida shaharlar tuzilishi haqida…………26-33 XULOSA …………………………………………………………….34-35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI…………………36 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Abu Nasr Farobiy — o‘z davrining eng buyuk mutafakkirlaridan biri va o‘zining ilmiy va falsafiy merosi bilan xalqimiz va jahon sivilizatsiyasiga katta xidmatlar qilgan shaxsdir. Unga oid ilmiy tadqiqotlar va uning falsafiy qarashlari o‘rganilganda, Farobiyning fan tarixiga qo‘shgan hissasi murakkab va ko‘pqirrali ekanligini ko‘rish mumkin. Uning asarlari o‘z davridagi ilmiy tadqiqotlarning yangi yo‘nalishlarini aniqlab, shundan kelib chiqib, olamshumul bilimlar jamiyatiga katta ta sir ko‘rsatgan.ʼ Abu Nasr Farobiyning fan tarixiga oid manbalari tasnifi, u ko‘rsatgan falsafiy va ilmiy yo‘nalishlarning tartibini, mazmun va shakllarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Bu kurs ishi, Farobiyning fan ta limoti va ʼ uning asarlariga asoslangan manbalarni tasniflashning muhimligini ta kidlaydi. Shuningdek, ishda Farobiyning fan tarixiga qo‘shgan hissasini ʼ to‘la va mukammal olib borish uchun ilmiy manbalarni tahlil qilish va ularni tasniflashning asosiy usullari ko‘rib chiqiladi. Abu Nasr Farobiyning fan tarixiga qo‘shgan hissasi shunchaki nazariy fikrlar bilan cheklanmagan, balki u amalda ham ilmiy faoliyatni tadqiq etish, bilimni taraqqiy ettirishga qaratilgan ko‘plab murakkab ilmiy usullarni ishlab chiqqan. Buning natijasida uning asarlari, falsafiy va ilmiy musohabalarga oid asosiy manbaalarga aylangan. Ushbu kurs ishi Farobiyning asarlaridagi murakkab ilmiy istilohlar, fanlarning rivojlanishi va ilmiy ta limotlarning rivojiga ta sirini o‘rganishni maqsad qiladi. ʼ ʼ Mavzuning o‘rganilganligi. Forobiy shaxsiyati va uning ijodini o‘rgangan yirik olimlardan biri Y.Jumaboyev 1 sanaladi.. Shuningdek M.Xayrullayev 2 , I. Muminov 3 , F. Yo‘ldoshev 4 sanaladi. 1 . Жумабоев Й. Ўзбекистонда фалсафа ва ахлоқий фикрлар тараққиёти тарихидан, Т., 1997.20 -50 б 2 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966. 25-40 б 3 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент.2018 50 б 4 Мўминов И. Ўзбекистондаги табиий-илмий ва ижтимоий-фалсафий тафаккур тарихидан лавҳалар. Т., 1999. 120 б 3 Mavzuning vazifalari: Farobiyning asosiy ilmiy asarlari, ularning fanlar tarixidagi o‘rni va ahamiyatini olib, uning nazariy va amaliyotga asoslangan ilmiy konsepsiyalarini aniqlash. Farobiyning fanlarning rivojiga qo‘shgan yangi yo‘nalishlarini va usullarini va buning natijasida paydo bo‘lgan ilmiy ishlanmalarni tahlil qilish. Uning fanlarning turli sohalariga bo‘lgan ta riflari, tasniflashdagiʼ ahamiyati va amalda qo‘llanilishini o‘rganish. Farobiyning falsafiy qarashlari va fanlarning o‘zaro bog‘lanishiga alohida e tibor qaratgan holda, ʼ u ularning rivojidagi muhim rolni qanday bajarganini yoritish. Uning ilmiy asarlari va ta limotlarining zamonaviy fan va ta lim sohasidagi ahamiyatini ʼ ʼ baholash. 4 I.BOB. ABU NASR FAROBIYNING FAN TARIXIGA QO‘SHGAN XISSASI VA FAOLIYATI I.1. Abu Nasr Farobiy hayoti va faoliyati haqida Jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shgan Markaziy osiyolik mashhur faylasuf, qomusiy olimi Forobiy o‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy falsafiy tafakkur rivoji uning nomi bilan bog‘liq. Forobiy o‘z zamonasi ilmlarining barcha sohasini mukammal bilganligi va bu ilmlar rivojiga katta hissa qo‘shganligi, yunon falsafasini sharhlab, dunyoga keng tanitganligi tufayli Sharq mamlakatlarida uning nomi ulug‘lanib, “ А l-Muallim as-soniy” – “Ikkinchi muallim” ( А ristoteldan keyin), “Sharq А rastusi” deb yuritilgan. Farobiy allomaning taxallusi bo‘lib uning to‘liq ismi А bu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn O‘zlug‘ Tarxondir. Farobiy turkiy qabilalardan bo‘lgan harbiy xizmatchi oilasida, Sirdaryo qirg‘og‘idagi Forob – O‘tror degan joyda tug‘ilgan. U tug ilganʼ hudud Somoniylar tomonidan boshqarilib, arab xalifaligining shimoliy chegarasi hisoblangan 5 . Ibn Nadim ham “Kitobul fexirist” nomli asarida va milodiy 1288- yillarda yashagan Shahruziy ham Forobiyning nasl-nasabi eronlik ekanini ta kidlaydi. Bunga ilova Forobiy ko plab ilmiy ishlarining hoshiyalarida ʼ ʼ forscha, sug dcha va yunoncha tillarida ayrim manbalarni tanishtirgan. ʼ А mmo turkcha so zi uning biron asarida ko zga tashlanmaydi. ʼ ʼ А yrim tarixchilarning yozishlaricha, asarlarining hoshiya va chetlarida sug d tilida ʼ qilgan Forobiyning ishoralari uning ona tili va Forob aholisining tili sug dcha ekanligidan dalolat beradi. ʼ Forobiy boshlang ich ma lumotni ona yurtida oldi. So ng Toshkent ʼ ʼ ʼ (Shosh), Buxoro, Samarqandda o qidi. Keyinroq o z ma lumotini oshirish ʼ ʼ ʼ uchun arab xalifaligining madaniy markazi bo lgan Bag dodga keldi. ʼ ʼ 5 Жумабоев Й. Ўзбекистонда фалсафа ва ахлоқий фикрлар тараққиёти тарихидан, Т., 1997. 120 б 5 Bag dodda bu davrda musulmon dunyosining turli o lkalaridan, xususanʼ ʼ Markaziy Osiyodan kelgan ko p ilm ahilari to planishgan edi ʼ ʼ 6 . U yerga bora turib Forobiy Eron shaharlari – Isfahon, Hamadon, Rayda va boshqa joylarda bo ldi. Forobiy Bag dodda Mutaddil (829- 902), Muqtafiy (902- ʼ ʼ 908), Muqtadir (908-932) xalifaliklari davrida yashadi. U bu yerda o rta asr ʼ fani va tilining turli sohalari, yunon falsafiy maktablari bilan chuqur tanishib, o zga diniy e tiqod, falsafiy fikrdagi kishilar bilan ilmiy ʼ ʼ muloqotda bo ldi. ʼ А bu Bashar Matta ibn Yunusdan (870-940) yunon tili va falsafasini, Yuhanna ibn Xiylon (860-920)dan tabobat va mantiq ilmini o rgandi. ʼ Taxminan 941-yildan boshlab Forobiy Damashqda yashay boshlagan va bog da qorovullik bilan shug ullangan. Shahar chekkasidagi bog da ʼ ʼ ʼ qorovul bo lib, kamtarona kun kechirib, ilm bilan shug ullangan. So nggi ʼ ʼ ʼ yillar u Halab ( А leppo) hokimi Sayfuddavla Hamdamid (943-967) iltifotiga sazovor bo ldi. Tadqiqotchilar uning Halabdagi hayotini eng samarali davr ʼ hisoblaydilar. Chunki bu hokim hurfikrliligi, ilm-fanga e tibor berganligi ʼ bilan ajralib turgan. Forobiy 949-950 yillarda Misrda, so ng Damashqda ʼ yashab, shu yerda vafot etgan va “Bob as-sag ir” qabristoniga dafn qilingan ʼ deyiladi. Movarounnahr zamini IX-XII asrlarga kelib ilm-fanning yirik markazlaridan biriga aylandi. Bu yerda fanning barcha sohalarida yetuk olimlar yetishib chiqdi. Darhaqiqat, o rta asrlarda Movarounnahr zamini ʼ dunyo fanlarining barcha bilimdonlarini o zida jam qildi. Fan sohalarining ʼ har birida ulkan yutuqlarga erishildi 7 . U, asosan, aristotelchi mantiqshunos bo‘lsa-da, o‘z asarlariga bir qancha noaristotelcha unsurlarni kiritgan. U kelajakdagi kontingentlarning mavzularini , toifalarning soni va munosabatlarini, mantiq va grammatika o'rtasidagi munosabatni, shuningdek, xulosa chiqarishning Aristotel 6 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966. 50 б 7 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент. 2018. 20-25 б 6 bo'lmagan shakllarini muhokama qildi . Shuningdek, u mantiqni ikkita alohida guruhga ajratgan, birinchisi "g'oya", ikkinchisi " isbot ". Al-Forobiy, shuningdek , Aristotelchidan ko'ra stoik mantiq an'analarining bir qismi bo'lgan shartli sillogizmlar va analogik xulosalar nazariyalarini ko'rib chiqdi . Al-Forobiy Aristotel an analariga qo shganʼ ʻ yana bir qo shimchasi uning Aristotelning “Poetika” ʻ asariga sharhida “poetik sillogizm ” tushunchasini kiritishi bo ldi . ʻ Al-Forobiy musiqaga oid "Kitob al-musiqiy al-kabir" (Musiqaning katta kitobi) nomli kitob yozgan . Unda u musiqa, uning kosmik fazilatlari va ta'siri haqidagi falsafiy tamoyillarni taqdim etadi va musiqaning ruhga terapevtik ta'sirini muhokama qiladi . Bundan tashqari, uning nutqqa ta'siri haqida gapirib, matnning ma'nosini oshirish uchun musiqani nutqqa, ya'ni she'rga qanday moslashtirish kerakligini aniqlab beradi 8 . Al-Farobiy faylasuf sifatida "Farabizm" yoki "Alfarabizm" deb nomlanuvchi ilk islom falsafasining o'z maktabining asoschisi bo'lgan , garchi keyinchalik u Avitsenizm soyasida qolgan edi . Forobiy falsafa maktabi “ Aflotun va Aristotel falsafasini buzadi metafizikadan metodologiyaga o tadi , bu zamonaviylikni oldindan ko ra oladi ʻ ʻ ” va “falsafa darajasida Forobiy nazariya va amaliyotni birlashtiradi. siyosat sohasida u amaliyotni nazariyadan ozod qiladi". Uning neoplatonik ilohiyoti ham ritorika sifatida metafizikadan ko'proqdir. Farobiy Birinchi Sababning mohiyatini o'ylab ko'rishga urinishida inson bilimining chegaralarini ochadi ". Al-Forobiy bir necha asrlar davomida fan va falsafaga katta ta'sir ko'rsatdi va o'z davrida bilimda Arastudan keyingi ("Ikkinchi muallim" unvoni bilan ishora qilingan) [ C ] keng ko'lamli hisoblangan. Uning falsafa va tasavvufni sintez qilishga qaratilgan ishi Avitsenna ijodiga yo'l ochdi 9 . 8 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент. 2018 ю 30 б 9 Strauss, L.. "How Fārābī Read Plato's Laws". What Is Political Philosophy and Other Studies. Chicago & London: The University of Chicago Press. 1988 pp.134–154 7 Al-Forobiy Aristotel ijodiga sharh ham yozgan va uning eng ko'zga ko'ringan asarlaridan biri " Ara Ahl al-Madina al-Fadila " bo'lib , u erda ideal davlat nazariyasini ilgari surgan , go'yoki Aflotunning " Respublika" asaridan namuna olgan . Al-Forobiy din haqiqatni ramzlar va ishontirish orqali ko'rsatadi, deb ta'kidlagan va Aflotun singari davlatga yo'l-yo'riq ko'rsatishni faylasufning burchi deb bilgan. Forobiy islom kontekstidan o'xshashlik olib, Platonik qarashni o'zida mujassam etgan, chunki u Aflotun nazarda tutgan faylasuf shoh o'rniga Payg'ambar - Imom boshqaradigan ideal davlat deb hisoblagan . Al-Forobiyning ta'kidlashicha, Madina davlat boshlig'i Muhammad tomonidan boshqarilganda, Madina shahar-davlati , chunki u qonuni unga nozil qilingan Alloh bilan bevosita aloqada edi . Imom Payg'ambar yo'qligida al-Forobiy demokratiyani ideal davlatga eng yaqin deb hisoblagan, sunniy Rashidun xalifaligi tartibini ilk musulmonlar tarixidagi shunday respublika tartibiga misol sifatida ko'rgan. Biroq, u, shuningdek, nomukammal davlatlar aynan demokratiya tufayli paydo bo'lganligini ta'kidlab, u respublika deb hisoblagan Rashidun xalifalarining ilk islom xalifaligi tartibi keyinchalik Umaviylar va monarxiyaga o'xshash boshqaruv shakli bilan almashtirilganini ta'kidladi. al-Farobiy o zining “Fozil shahar ahli to g risida fikrlar” asaridaʻ ʻ ʻ alohida ta kidlaganidek, bir-biridan ajralgan odam barcha ideallashtirishni ʼ o zi, boshqa odamlarning yordamisiz amalga oshira olmaydi. O'zi bajarishi ʻ kerak bo'lgan mehnat doirasida boshqa odam yoki boshqa odamlar bilan bog'lanish har bir insonning o'ziga xos xususiyatidir. Binobarin, bu benuqsonlikdan nima qila olishini tushunish uchun har bir kishi boshqalarning qo'shnisi ichida qolishi va ular bilan munosabatda bo'lishi kerak. Yuqorida tilga olingan matnning 24-bobida — Tushlar sababi to g risida — u ʻ ʻ tush talqini va tushlarning tabiati va sabablarini ajratdi . Al-Forobiy falsafasiga asosiy ta'sir Iskandariyaning Aristotel an'anasi bo'ldi. Samarali yozuvchi, uning yuzdan ortiq asari bor. Ular orasida falsafaning bir qancha prolegomenalari, Aristotelning muhim asarlariga 8 (masalan, Nikomaxey axloqi ) sharhlar, shuningdek, uning o'z asarlari kiradi. Uning g'oyalari ko'plab falsafiy fanlar va an'analarni birlashtirganiga qaramay, ularning izchilligi bilan ajralib turadi. Ptolemeyning sayyoraviy modeli va neoplatonizm elementlari, xususan metafizika va amaliy (yoki siyosiy) falsafa ( Aristotelning siyosatidan ko'ra Aflotun respublikasiga ko'proq o'xshash ) uning ishiga boshqa muhim ta'sir ko'rsatdi . O'rta asrlarda Aristotel tafakkurining xristian g'arbiga o'tkazilishida al- Forobiy muhim rol o'ynadi, chunki F.V.Zimmermann 1981 yilda nashr etgan al- Farobiyning "Aristotelning sharhi va sharhi haqida qisqacha risola" tarjimasida ko'rinadi. O'rta asrlarning eng muhim yahudiy mutafakkiri Maymonidga katta ta'sir ko'rsatdi . Maymonid arab tilida mashhur «Maqala fi sina at al-mantiq» («Mantiq risolasi»)ni ajoyib tarzda ixcham tarzda yozgan. Asar Aristotel mantiqining asosiy jihatlarini fors faylasuflari: Avitsenna va birinchi navbatda al-Forobiyning mulohazalari asosida ko'rib chiqadi . Rémi Brague o'zining "Taksil"ga bag'ishlangan kitobida al-Forobiy unda tilga olingan yagona mutafakkir ekanligini ta'kidlaydi. Al-Forobiy, shuningdek, Avitsenna va Averroes musulmonlar orasida peripatetiklar ( al- Mashshaiyyu n) yoki ratsionalistlar ( Estedlaliun ) sifatida tan olingan . Biroq, u o'zining "Ikki donishmand fikri uyg'unlashuvi" kitobida Platon va Aristotel g'oyalarini birlashtirishga harakat qildi 10 . Reysmanning so'zlariga ko'ra, uning ishi o'zining nasroniy ustozi Yuhanna ibn Haylan mansub bo'lgan iskandariya falsafiy an'analarini bir vaqtning o'zida qayta tiklash va qayta ixtiro qilish maqsadiga qaratilgan edi. Uning muvaffaqiyati falsafaning "ikkinchi ustasi" faxriy unvoni bilan o'lchanishi kerak, Aristotel birinchi bo'lib, u bilan tanilgan. Reysman shuningdek, u na al-Kindi , na uning zamondoshi Rhazesning g'oyalariga hech qanday havola qilmasligini aytadi , bu esa ularning falsafaga yondashuvini to'g'ri yoki hayotiy deb hisoblamaganligini aniq ko'rsatadi 10 Юлдашев Ф . Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари . – Тошкент . 2018. 30 б 9 Metafizikaning predmetini xudo deb hisoblagan al-Kindiydan farqli o'laroq , al-Forobiy u birinchi navbatda qua borliq (ya'ni o'zida va o'z- o'zidan bo'lish) bilan bog'liq, deb hisoblagan va bu Xudo bilan faqat xudo bilan bog'liq. Xudoning mutlaq borliq tamoyili ekanligi. Al-Kindiyning fikri o sha paytdagi musulmon ziyolilari orasida yunon falsafasiga nisbatan kengʻ tarqalgan noto g ri tushuncha edi va shuning uchun ham ʻ ʻ Avitsenna al- Farobiy yozgan prolegomenonni o qimaguncha Aristotelning ʻ metafizikasini to g ri tushunmaganligini ta kidlagan . ʻ ʻ ʼ Al-Farobiy kosmologiyasi mohiyatan uchta ustunga asoslanadi: Aristotelcha sabab metafizikasi, yuqori darajada rivojlangan Plotin emanatsion kosmologiyasi va Ptolemey astronomiyasi. Uning modelida koinot bir qator konsentrik doiralar sifatida qaraladi; eng tashqi sfera yoki "birinchi osmon", sobit yulduzlar sferasi, Saturn, Yupiter, Mars, Quyosh, Venera, Merkuriy va nihoyat, Oy. Ushbu konsentrik doiralarning markazida moddiy dunyoni o'z ichiga olgan sub-oy sohasi joylashgan. Bu doiralarning har biri Birinchi sabab (bu holda Xudo) va moddiy dunyo o rtasida sababchi ʻ vositachi vazifasini bajaradigan ikkilamchi aqllar (samoviy jismlarning o zlari tomonidan ramziy) sohasini ifodalaydi. Bundan tashqari, ular rasmiy ʻ va samarali sabab bo'lgan Xudodan kelib chiqqan deb aytiladi 11 . Emanatsiya jarayoni (vaqtinchalik emas, metafizik jihatdan) birinchi sababdan boshlanadi, uning asosiy faoliyati o'z-o'zini tafakkur qilishdir. Va uning koinotning yaratilishidagi roli zamirida ana shu intellektual faoliyat yotadi. Birinchi sabab, o'z-o'zini o'ylab, "to'lib ketadi" va ikkinchi aqlning nojo'ya borligi undan "chiqadi". O'zidan oldingi kabi ikkinchi aql ham o'zi haqida o'ylaydi va shu bilan o'zining samoviy sferasini (bu holda qo'zg'almas yulduzlar doirasini) vujudga keltiradi, lekin bunga qo'shimcha ravishda birinchi sabab haqida ham fikr yuritishi kerak va bu keyingi intellektning "emanatsiyasi". Emanatsiya kaskadi o'ninchi intellektga yetguncha davom 11 Strauss, L.. "How Fārābī Read Plato's Laws". What Is Political Philosophy and Other Studies. Chicago & London: The University of Chicago Press. 1988 pp.134–154. 10 etadi, uning ostida moddiy olam bor. Va har bir aql o'zi va ko'payib borayotgan salaflar haqida fikr yuritishi kerak bo'lsa, mavjudlikning har bir keyingi darajasi tobora murakkablashadi. Bu jarayon irodadan farqli ravishda zaruratga asoslanadi. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, Xudo olamni yaratish yoki yaratmaslikni tanlash huquqiga ega emas, balki O'zining mavjudligi tufayli uni yaratadi. Bu qarash ham olamning boqiy ekanligidan dalolat beradi va bu ikki nuqta ham al-G‘azzoliy faylasuflarga qarshi hujumida tanqid qilingan. Farobiy birinchi sabab (yoki Xudo) haqidagi munozarada asosan salbiy ilohiyotga tayanadi . Uning aytishicha, uni dialektik bo‘linish yoki ta’rif kabi intellektual vositalar bilan bilib bo‘lmaydi, chunki bu jarayonlarda biror narsani belgilashda qo‘llaniladigan atamalar uning mazmunini tashkil qiladi. Shuning uchun agar Birinchi Sababni ta'riflash kerak bo'lsa, ishlatilgan atamalarning har biri haqiqatda uning mohiyatining bir qismini tashkil qiladi va shuning uchun uning mavjudligi uchun sabab sifatida harakat qiladi , chunki Birinchi Sabab sababsizdir; u sababsiz mavjuddir. Xuddi shunday, u jins va differensiyaga ko'ra ma'lum bo'lmasligini aytadi, chunki uning mohiyati va mavjudligi boshqalardan farq qiladi va shuning uchun u tegishli bo'lgan toifaga ega emas. Agar shunday bo'lganida, bu birinchi sabab bo'lmaydi, chunki biror narsa mavjud bo'lishidan oldin bo'lar edi, bu ham mumkin emas. Bu narsa falsafiy jihatdan qanchalik sodda bo'lsa, u shunchalik mukammal ekanligini ko'rsatadi. Va bu kuzatishga asoslanib, Reysman al-Farobiy kosmologiyasining butun ierarxiyasini nasl va turlarga bo'lingan holda ko'rish mumkinligini aytadi. Ushbu tuzilishdagi har bir keyingi daraja o'zining asosiy fazilatlari sifatida ko'p qirrali va kamchilikka ega bo'lib, moddiy dunyoni tavsiflovchi tobora ortib borayotgan murakkablikdir 12 . 12 Strauss, L.. "How Fārābī Read Plato's Laws" What Is Political Philosophy and Other Studies. Chicago & London: The University of Chicago Press. 1988 pp.134–154. 11 Insonlar al-Forobiyning olam haqidagi qarashlarida noyobdir, chunki ular ikki dunyo: samoviy aqllar va umuminsoniy intellektlarning “yuqori”, nomoddiy dunyosi va avlod va yemirilishning “pastki”, moddiy dunyosi o rtasida turadi; ular jismoniy tanada yashaydilar va shuning uchun "pastki"ʻ dunyoga tegishli, lekin ular "yuqori" soha bilan bog'laydigan oqilona qobiliyatga ham ega. Forobiy kosmologiyasidagi borliqning har bir darajasi birinchi sababga, ya’ni komil aqlga o‘xshab komillik sari harakatlanishi bilan ajralib turadi. Demak, inson kamoloti (yoki «baxt») doimiy aql va tafakkur bilan tenglashtiriladi. Farobiy intellektni to‘rt toifaga ajratadi: potentsial, real, orttirilgan va Agar. Birinchi uchtasi inson aqlining turli holatlari va to'rtinchisi - uning emanatsion kosmologiyasidagi O'ninchi Aql (oy). Potensial intellekt barcha insonlarga xos bo'lgan fikrlash qobiliyatini ifodalaydi, haqiqiy intellekt esa fikrlash harakati bilan shug'ullanadigan aqldir. Farobiy tafakkur deganda shaxsning tasavvurida idrok etilgan va saqlanib qolgan narsalarning hissiy shakllaridan umuminsoniy idroklarni mavhumlashtirishni nazarda tutadi. Bu potentsialdan reallikka o'tish Agar Intellectdan saqlanib qolgan hissiy shakllarga ta'sir qilishini talab qiladi; Quyosh bizni ko'rishimiz uchun jismoniy dunyoni yoritgani kabi, Agar intellekt ham fikrlashimizga imkon berish uchun tushunarli dunyoni yoritadi. Bu yorug lik ulardan barcha ʻ avariyalarni (vaqt, joy, sifat kabi) va jismoniylikni yo qotib, ularni birlamchi ʻ tushunarli narsalarga aylantiradi, bu “butun qismdan katta” kabi mantiqiy tamoyillardir. Inson aql-zakovati o‘zining aql-zakovati bilan potentsialdan reallikka o‘tadi va bu tushunarli narsalarni asta-sekin idrok etar ekan, ular bilan birlashtiriladi (Aristotelning fikricha, biror narsani bilish bilan aql unga o‘xshash bo‘ladi). Aql barcha tushunarli narsalarni bilganligi sababli, demak, inson aqli ularning barchasini bilsa,, Aqlning mukammalligi bilan bog'lanadi va orttirilgan Aql deb nomlanadi. 12 Bu jarayon mexanik ko‘rinishda bo‘lib, inson tanlovi yoki ixtiyoriga kam joy qoldiradi, deydi Reysman, al-Farobiy inson ixtiyoriga sodiqdir. Bu inson o z egallagan bilimlari asosida o zini ezgu yoki nopok ishlargaʻ ʻ yo naltirish to g risida qaror qabul qilganda sodir bo ladi va shu orqali ʻ ʻ ʻ ʻ haqiqiy baxtni izlash yoki izlamaslik haqida qaror qabul qiladi. Va axloqiy narsani tanlash va axloqning mohiyatini nima tashkil etishi haqida fikr yuritish orqali haqiqiy intellekt faol intellektga “o‘xshab” qolishi va shu orqali kamolotga erishishi mumkin. Faqat shu jarayon orqali inson ruhi o'limdan omon qolishi va keyingi hayotda yashashi mumkin 13 . Forobiyning fikricha, keyingi hayot islom va nasroniylik kabi diniy an'analar tomonidan o'ylab topilgan shaxsiy tajriba emas . Ruhning har qanday individual yoki ajralib turadigan xususiyatlari tananing o'limidan keyin yo'q qilinadi; faqat aql-idrok qobiliyati omon qoladi (va keyin u mukammallikka erishgan taqdirdagina), u vositachi intellekt ichidagi barcha aqlli ruhlar bilan birlashadi va sof aql sohasiga kiradi. [ 93 ] Genri Korbin bu esxatologiyani ismoiliy neoplatonistlari bilan solishtiradi, ular uchun bu jarayon koinotning navbatdagi buyuk tsiklini boshlagan. Biroq, Debora Blek bu al-Forobiyning etuk va rivojlangan nuqtai nazari ekanligiga shubha bilan qarashimiz uchun sabablar borligini eslatib o'tadi, chunki Ibn Tufayl , Averroes v a A vempa s e k abi keyingi mutafakkirlar u o'z sharhlarida bu fikrni rad etganini ta'kidlaydilar. zamonaviy mutaxassislarga yo'qolgan Nikomakiya axloqi bo'yicha . Al-Farobiy inson qalbiga munosabatda bo‘lgan asarda Aristotelning asosiy konturiga asoslanadi, bu haqda keyingi yunon mutafakkirlarining sharhlari ma’lum qiladi. Uning so'zlariga ko'ra, u to'rtta qobiliyatdan iborat: ishtaha (sezgi ob'ektiga bo'lgan intilish yoki undan nafratlanish), sezgir ( tanaviy moddalarni sezgilar bilan idrok etish), tasavvur (sezuvchan narsalarning tasvirini saqlab qolish qobiliyati). ular idrok etilgan, so'ngra 13 13 ularni bir qancha maqsadlar uchun ajratadi va birlashtiradi) va ratsional , bu qobiliyatdir. aql. Al-Forobiyning payg'ambarlik va payg'ambarlik ilmini talqin qilishda muhim bo'lgan ruhning tasavvur qobiliyatiga munosabatiga alohida e'tibor qaratish lozim. Ob'ektlarning sezgir tasvirlarini saqlab qolish va boshqarish qobiliyatidan tashqari, u tasavvurga taqlid qilish funktsiyasini beradi. Bu bilan u ob'ektni o'zidan boshqa tasvir bilan ifodalash qobiliyatini nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda, “x”ga taqlid qilish “x”ni o‘zining tashqi ko‘rinishini tasvirlamaydigan aqliy sifatlar bilan bog‘lash orqali tasavvur qilishdir. Bu, masalan, "yomonlikni" "zulmat" bilan bog'lashda bo'lgani kabi, bu tasavvurning vakillik qobiliyatini oqilona shakllardan tashqariga kengaytiradi va temperamentlar, his-tuyg'ular, istaklar va hatto nomoddiy tushunarli yoki mavhum universallarni o'z ichiga oladi. Payg'ambar o'zining aqliy qobiliyatidan tashqari, juda kuchli tasavvur qobiliyatiga ega bo'lib, unga Agar intellektdan (emanatsion kosmologiyada o'ninchi intellekt) to'lib- toshgan tushunarli narsalarni olish imkonini beradi. Keyinchalik bu tushunarli narsalar ramzlar va tasvirlar bilan bog'lanadi, bu esa unga mavhum haqiqatlarni oddiy odamlar tushunadigan tarzda etkazish imkonini beradi. Shuning uchun payg'ambarlik ilmini noyob qiladigan narsa uning mazmuni emas, balki faylasuflarga ko'rsatish va aql-idrok orqali ham ochiq bo'ladi, balki uning payg'ambar tasavvurida berilgan shaklidir. Falsafaning amalda qo'llanilishi al-Forobiy o'zining ko'pgina asarlarida ifodalangan asosiy tashvish edi va uning falsafiy natijalarining aksariyati Aristotel tafakkuri ta'sirida bo'lsa-da, uning amaliy falsafasi shubhasiz Platon falsafasiga asoslangan edi . Aflotun respublikasiga o xshab , al-Forobiyʻ falsafa ham nazariy, ham amaliy fan ekanligini ta kidlagan; o'z bilimlarini ʼ amaliy ishlarga qo'llamaydigan faylasuflarni "behuda faylasuflar" deb belgilash. Ideal jamiyat, deb yozgan edi u, "haqiqiy baxt"ni amalga 14 oshirishga qaratilgan jamiyatdir (buni falsafiy ma'rifatni anglatish mumkin) va shuning uchun ideal faylasuf 15 I.2. Abu Nasr Farobiyning asarlari haqida Forobiy ilmiy merosi bugungi kunga qadar keng geografik ko lamdaʼ o rganilib kelinmoqda. Biz Forobiy faoliyati bilan bog liq tadqiqotlarni ʼ ʼ quyidagi guruhlarga bo lib tahlil etamiz. Xususan, ʼ А bu Nasr Forobiy ilmiy- falsafiy qarashlarining qator jihatlarini o rta asrlardayoq yirik Sharq ʼ mutafakkirlari, jumladan, Ibn Sino, Ibn Tufayl, Zahiriddin Bayhaqiy, Ibn Rushd, А bu Usaybia, Jamoliddin Qiftiy kabi olimlar o rganganlar. ʼ Yuqoridagi olimlarning xulosalariga ko ra, alloma har bir inson aql ʼ zakovatli, yuksak axloqli, bilim-ma rifatli bo lishi lozimligini alohida qayd ʼ ʼ etadi. Uning asarlarida inson ma naviy kamoloti uning tafakkuri ʼ rivojlanishi, sog lom va jismonan baquvvat bo lishiga bog liqligi ʼ ʼ ʼ ta kidlanadi. Forobiyning ma naviy axloqiy madaniyat haqidagi qarashlari ʼ ʼ uning nafaqat ma naviy-axloqiy tarbiyasi, balki ilm olish, bilish jarayoni ʼ haqidagi fikrlarida o z ifodasini topadi ʼ 14 . Qomusiy olimning qoldirgan ilmiy merosi sovet hokimiyati davrida ham bir qator mahalliy olimlar tomonidan tadqiq etildi. Taniqli forobiyshunos olim M.Xayrullaevning 1963-yilda “Forobiy” nomli tadqiqoti hamda xuddi shu yili “Forobiy va uning falsafiy risolalari” yaratildi. 1967-yilda esa “Forobiy ruhiy protsesslar va ta lim-tarbiya ʼ to g risida pedagogika tarixidan”. Keyinchalik 1991- yilda asar qayta ʼ ʼ ishlanib to ldirilib nashr etildi . U birinchilardan bo lib ʼ ʼ А bu Nasr Forobiy falsafiy merosini tizimli va yaxlit holda tahlil qilgan. Forobiyshunos olim fikricha, А bu Nasr Forobiy ilm va uning asosidagi donolik, aqlni baxtga erishishning asosiy vositasi sifatida talqin etadi. 1961-yilda А .Irisovning Xorazmiy va Forobiy, 1975-yilda Irisovning Forobiy adib nomli monografiyasi nashr etildi. Shuningdek, R.Nosirov, M.Qodirov, H. А liqulov, M.Boltaev, R.Bahodirov, M.Usmonov, А .Zoxidiy, 14 Хайруллаев М . Фараби . Эпоха и ученийе, Т., 1975. С 25 16 M.Jakbarov, D.Fayzixodjaevalarning tadqiqotlarida Forobiy ilmiy merosining turli sohalari o rganildiʼ 15 . Mustaqillik yillarida quyidagi ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. 2011- yilda N.Qobilovning А bu Nasr Forobiy nomli ishi yaratildi. 1995- yilda А .Nazarovning “Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida mumtoz iyqo nazariyasi asari” Toshkentda Sharqshunoslik institutida ʼ qadimgi Sharq faylasuflari asarlaridan jami 107 ta risolani, jumladan, Forobiyning 16 ta arabcha risolasini o z ichiga olgan “Hakimlar risolalari ʼ to plami” (“Majmuat rasoil al-hukamo”, Qo lyozmalar fondi, 2385-in.) bor. ʼ ʼ Bu noyob qo lyozma Forobiy asarlarini o rganishda muhim ahamiyatga ʼ ʼ ega. 1995-yilda А .Nazarov. Mumtoz iyqo nazariyasi (Forobiy va Ibn ʼ Sinoning musiqiy ritmika ta limoti). 1997-yilda B.Ne matov Forobiy va ʼ ʼ ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot haqidagi ta limotlar rivojidagi vorislik. 2000- ʼ yilda K.Nosirov IX-X asrlarda O rta Osiyo mutafakkirlarining ahloqiy ʼ tarbiya haqidagi g oyalari (Imom Buxoriy va ʼ А bu Nasr Forobiy asarlari misolida). 2002-yilda M.Turg unov ʼ А bu Nasr Forobiyning davlat va uni boshqarish haqidagi qarashlari. 2010-yilda А .Muhiddinova Sharq uyg onish ʼ davri mutafakkirlarining siyosiy-huquqiy ta limotlari ( ʼ А bu Nasr Forobiy, А bu Rayxon Beruniy, А bu А li ibn Sinoning siyosiy-huquqiy qarashlari asosida). 2018-yilda F.Yuldashev А bu Nasr Forobiyning aql va bilim evolyutsiyasi haqidagi qarashlari to g risidagi alloma hayoti va faoliyatiga ʼ ʼ bag ishlangan tadqiqotlar nashr etildi ʼ 16 . Xorijda Forobiy faoliyati Yevropa olimlaridan B.Shtrenshneyder, Karra de Vo, T.Buur, R.Xammond, R.de Erlanje, F.Deteritsi, G.Farmer, N.Rishar, G.Ley, Sharq olimlaridan Nafisiy, Umar Farrux, Turker, M.Maxdi va boshqalar Forobiy merosini o rganishga muayyan hissa ʼ 15 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966 30 б 16 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966 30 б 17 qo shdilar. Keyingi yillarda uning ijodi va ta limotiga bag ishlangan birʼ ʼ ʼ qancha tadqiqotlar, asarlar yuzaga keldi 17 . Forobiy ilmiy merosini o rgangan olimlar uning asarlarini ikki ʼ guruhga ajratgan holda tahlil etadilar: 1) yunon faylasuflari, tabiatshunoslarining ilmiy merosini izohlash, targ ib qilish va o rganishga ʼ ʼ bag ishlangan asarlar; 2) fanning turli sohalariga oid mavzulardagi asarlar. ʼ Forobiy qadimgi yunon mutafakkirlari - Platon, А ristotel ь , Evklid, Ptolemey, Porfiriylarning asarlariga sharhlar yozgan. А yniqsa, А ristotel ь asarlari (“Metafizika”, “Etika”, “Ritorika”, “Sofistika”ni izohlab, qiyin joylarini tushuntirib bera olgan, kamchiliklarini ko rsatgan, ayni vaqtda bu ʼ asarlarning umumiy mazmunini ochib beruvchi maxsus asarlar yaratgan. Forobiy sharhlari O rta va Yaqin Sharq ilg or mutafakkirlarining ʼ ʼ dunyoqarashini shakllantirishda, ularni А ristotel ь g oyalari ruhida ʼ tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega bo ldi. ʼ А bu А li ibn Sino Forobiy sharhlari (“Metafizika” – “Moba diy tabiat”)ni o qib, ʼ ʼ А ristotel asarlarini tushunganligini alohida ta kidlaydi. Forobiyning sharh yozish faoliyati ʼ faqat Sharqnigina emas, o rta asr Yevropasini ham yunon ilmi bilan ʼ tanishtirishda katta rol o ynadi ʼ 18 . Bu faoliyat uning ilmiy faoliyati taraqqiyotining birinchi bosqichini tashkil etadi. Mazmunan А bu Nasr Forobiy asarlari quyidagi guruhlarga ajratiladi: 1) falsafaning umumiy masalalariga, ya ni bilimning umumiy ʼ xususiyatlari, qonuniyatlari va turli kategoriyalariga bag ishlangan asarlar: ʼ “Substantsiya haqida so z” (“Kalom fi-l javhar”), “Masalalar manbai” ʼ (“Uyunul masoil”), “Qonunlar haqida kitob” (“Kitob fi-l navomis”), “Falak harakatining doimiyligi haqida” ( “Kitob fi-l harakat al-falaka doimatun”) va b; 17 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент. 2018. 25-26 б 18 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент. 2018 32 б 18 2) inson bilish faoliyatining falsafiy tomonlariga bag ishlangan, ya niʼ ʼ bilishning shakllari, bosqichlari, usullari haqidagi asarlar. Mantiq (logika)ning turli muammolariga doir asarlari ham shunga kiradi: “Kattalarning aqli haqida so z” (“Kalom fi-l aql al-Kabir”), “Yoshlarning ʼ aqli haqida kitob” (“Kitob fil-aql as sag ir”), “Mantiq haqida katta ʼ qisqartma kitob” (“Kitob al-muxtasar al-kabir fi-l mantiq”), “Mantiqqa kirish kitobi” (“Kitob al-madxal ila-l mantiq”), “Isbot kitobi” (“Kitob al- burxon”), “Sillogizm shartlari kitobi” (“Kitob sharoit al-qiyos”), “Jon (ruh)ning mohiyati haqida risola” (“Risola fi mohiyat an-nafs”). 3) falsafa va tabiiy fanlarning fan sifatidagi mazmuni, tematikasi haqidagi asarlar: “Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi” (“Kitob fi ixso al- ulum va at-ta rif”, qisqacha nomi “Ixso al-ulum”), “Falsafa tushunchasining ʼ ma nosi haqida so z” (“Kalom fi ma oni ism al-falsafa”), “Falsafani ʼ ʼ ʼ o rganishdan oldin nimani bilish kerakligi haqida kitob” (“Kitob fi ashyo ʼ allati yaxto-ju antallama kabl al-falsafa”). “Falsafaga izohlar”. (“Taoliq fi-l hikmat”) va b 19 .; 4) moddaning miqdori, fazoviy va hajmiy munosabatlarini o rganishga bag ishlangan, ya ni matematika fanlari – arifmetika, ʼ ʼ ʼ geometriya, astronomiya va muzikaga oid asarlar: “Hajm va miqsor haqida so z” (“Kalom fi-l xiyz va-l miqsor”), “Fazo geometriyasiga kirish haqidagi ʼ qisqartma kitob” (“Kitob al madxal ila-l han-dasat al-vaxmiyati muxtasarsan”), “ А strologiya qoidalari haqida mulohazalarni to g rilash ʼ ʼ usuli haqida maqola” (“Maqola fi-l ji-hat allayati yastsexxu alayho al qavl bi ahkom an-nujum”), “Muzika haqida katta kitob” (“Kitob ul-musiqa al- kabir”), “Muzika haqida so z” (“Kalom fi-l musiqiy”), “Ritmlar turkumlari ʼ haqida kitob” (“Kitob ul fi ixso-il-iqo”) va b 20 .; 5) modda xossalari va turlarini, noorganik tabiatning, hayvonlar va inson organizmining xususiyatlarini o rganuvchi, ya ni tabiiy fanlar – ʼ ʼ 19 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966 20-22 б 20 Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент. 2018 19 fizika, kimyo, optika, meditsina, biologiyaga bag ishlangan asarlar: “Fizikaʼ usullari haqida kitob” (“Kitob fi usul ilm at-tabiat”), “ А lkimyo ilmining zarurligi va uni inkor etuvchilarga raddiya haqida maqola” (“Maqola fi vujub sanoat al-kimyo va-r radd ala mubtiluho”), “Inson a zolari haqida ʼ risola” (“Risola fi a zo al-insoniya”), “Hayvon a zolari to g risida so z” ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ (“Kalom fi a zo al-hayvon”). ʼ 6) tilshunoslik, she riyat, notiqlik san ati, hattotlikka oid asarlar: ʼ ʼ “She r va qofiyalar haqida so z” (“Kalom fi she r va-l qavofi”), “Ritorika ʼ ʼ ʼ haqida kitob” (“Kitob fi-l xitoba”), “Lug atlar haqida kitob” (“Kitob fi-l ʼ lug at”), “Hattotlik haqida kitob” (“Kitob fi san at al-kitobat”) ʼ ʼ 21 . 7) ijtimoiy-siyosiy hayot, davlatni boshqarish masalalariga, axloq, tarbiyaga bag ishlangan, ya ni huquqshunoslik, etika, pedagogikaga doir ʼ ʼ asarlar: “Baxt saodatga erishuv yo llari haqida risola” (“Risola fi-t tanbih ʼ ala asbob as-saodat”), “Shaharni boshqarish” (“ А s-siyosat an-madaniya”), “Urush va tinch turmush haqida kitob” (“Kitob fi maoyish va-l xurub”), “Fazilatli xulqlar” (“ А s-siyrat al fazila”) va b 22 . Forobiyning ilmiy merosi, umuman, o rta asr Sharqining madaniy- ʼ ma naviy hayotidan, tabiiy-ilmiy, ijtimoiy-siyosiy masalalaridan juda boy ʼ ma lumot beradi. Mutafakkir o z asarlarini o sha davrda Sharq ʼ ʼ ʼ mamlakatlarida ilmiy-adabiy til hisoblangan arab tilida yozadi. Forobiy, shuningdek, arab va fors tillarida falsafiy mazmundagi she rlar ham yozgan. ʼ А bu Nasr Forobiy faoliyatida ilmlar tasnifini ikki qismga ajratadi: 1. amaliy (kasb-hunar) 2. nazariy (fan) ga А llomaning fikricha ilmlarning manbai – vujuddir. Falsafa borliq mohiyatini ochib beruvchi fandir. Ilmlarning tasnifi masalasi uning ikki asarida muhokama etilgan. Forobiyning ilmlar tasnifi o rta asrlarda ʼ yaratilgan birinchi eng mukammal tasnif sifatida baholanadi. Ilmlar tasnifi 21 Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966 22 Strauss , L .. " How F ā r ā b ī Read Plato ' s Laws ". What Is Political Philosophy and Other Studies. Chicago & London: The University of Chicago Press. 1988 pp.134–154. 20 uning “Ilmlarning kelib chiqishi haqida” va “Ixso al ulum” (“Ilmlarning tasnifi haqida”) risolasida keltirib o tilgan. ʼ “Ilmlarning tasnifi haqida” risolasida barcha fanlar 5 guruhga ajratiladi: 1) til haqidagi ilm (7 bo lim – grammatika, orfografiya, ʼ she riyat); 2) mantiq va uning bo laklari; 3) matematika – u yetti mustaqil ʼ ʼ fan (arifmetika, geometriya, optika, astronomiya, muzika, og irliklar ʼ haqidagi ilm, mexanika); 4) tabiatshunoslik va metafizika (8 bo lim – ʼ bashorat qilish, tibbiyot, alkimyo); 5) shahar haqidagi fanlar – siyosiy ilm, fiqh, kalom (etika, pedagogika) 23 . А yrim manbalarda Forobiy mantiq ilmidagi xizmatlari uchun “Mantiqiy” deb atalgan. А llomaning mantiq masalalariga asosiy e tibor ʼ berishining sababi ilmiy bilish usuli mavjudligini anglab yetgan edi. Forobiy mantiq ilmini sakkiz qismga ajratdi: 1. Oddiy iboralar; 2. Murakkab iboralar; 3. Xulosa chiqarish sillogizm; 4. Dalillash; 5. Bahslashish; 6. Sofistik (yolg onni haqiqat qilib ko rsatish); 7. Notiqlik; 8. ʼ ʼ She riyat. ʼ А bu Nasr Forobiyning davlat, huquq va hokimiyat, jamiyat va uni boshqarish haqidagi qarashlari. А bu Nasr Forobiyning siyosiy-huquqiy ta limotida qonunchilikni tako millashtirish kontseptsiyasini o rganishda, ʼ ʼ jamiyatning paydo bo lishi, shakllanishi va rivojlanishining sabablari ʼ borasidagi Forobiyning fikrlarini o rganish ahamiyatlidir. ʼ А bu Nasr Forobiyning fikricha, inson o z tabiatiga ko ra ijtimoiydir va faqat o zaro ʼ ʼ ʼ bog liqlikda, jamoa bo lib yashay oladi. Chunki har qanday inson o zining ʼ ʼ ʼ oddiy kundalik ehtiyojlarini qondirish uchun u boshqalarning yordamiga zarurat sezadi, boshqalar ham xuddi shu kabi o zaro munosabatlar ʼ o rnatishlariga to g ri keladi. Shunday qilib, hayotiy ehtiyoj insonda ʼ ʼ ʼ jamoatchilik hissini paydo qiladi va o zaro muloqotni keltirib chiqaradi. ʼ А bu Nasr Forobiy jamiyat paydo bo lishi haqida o z kontseptsiyasini ʼ ʼ ilgari so radi. Odamlarning o zaro birlashishlari sabablari sifatida quyidagi ʼ ʼ 23 Хайруллаев М . Ўрта Осиёда илк уйғониш даври маданияти , Т ., 1994. 35 б 21 eng muhim shart-sharoitlarni e tirof etadi: avvalo, insonlar, bir-biriningʼ yordamiga muhtojdirlar, shu nuqtayi nazardan ularning ijtimoiy vaziyat va holatlari bir xildir; ikkinchidan, bir jamiyatga birlashgan odamlarning har bir inson ehtiyojlarini qondirishga yo naltirilgan faoliyati ham ijtimoiy, ham ʼ individual mukammallikni qo lga kiritishga xizmat qiladi. Shu bois ham ʼ kishilik jamiyatining paydo bo lishi, ʼ А bu Nasr Forobiy fikriga ko ra, ezgu ʼ maqsadlarga asoslangandir. Masalaning shu tariqa anglanishi fozil shahar (davlat)lar paydo bo lishi zaruratining muhim ijtimoiy-falsafiy asosidir, ʼ zero bunday shahar (davlat)lar А bu Nasr Forobiy tomonidan kishilik birlashmalarining eng oliy shakli deb e tirof qilinadi. ʼ А bu Nasr Forobiyning jamiyat haqidagi ta limotining o ziga xosligi, qolaversa, yangiligi shu ediki, ʼ ʼ u jamiyat paydo bo lishini, uning shakllanishi va rivojlanishi muammolarini ʼ odamlarning tabiiy, ijtimoiy-moddiy ehtiyojlari asosida tushuntirishga, anglab yetishga harakat qilgan. 22 II.BOB. ABU NASR FAROBIYNING ,,FOZIL ODAMLAR SHAHRI" ASARI TAVSIFI II.1. Fozil odamlar shahri asari va asarda davlat boshqaruviga oid ma'lumotlar tasnifi Farobiy o‘z hikoyalarida eslatib o‘tgan forslar misolida, hokimiyatni hokimdan o‘g‘liga o‘tishi misolida va dengizdagi urushdan qanday o‘ljalar olingani misolida qullarcha itoatkorlikning illatli ekanligini ko‘rsatadi. Bu yerda bir shahardagi dushman qanday qilib do‘st bo‘lib qolgani haqidagi voqeani eslatib o‘tish o‘rinlidir. Qonun chiqaruvchi qo‘l ostidagilarning do‘stlik tuyg‘ulari mavjudligini kuzatgan holda qonunning kamchilik va illatlardan xoli bo‘lishini ta’minlashi uchun joriy etilgan qonunlarini chuqur ishonch va bilim bilan barkamol etishi zarur 24 . Farobiy axloqiy fazilatlarni qanday o‘zlashtirish mumkinligini tushuntiradi. Bunday yaxshi odatlar vaqtincha o‘zgargan bo‘ladi, chunki jamiyatlar va barcha odamlarda odatlar uzoq muddat o‘tib o‘zgartiriladi. Adolatli, pok, jasur bo‘lishga odat qilish, shu bilan birga, yomon qiliqlardan qutulish uchun ham ma’lum muddat o‘tishi kerak. Bu vaqt davomida inson o‘zining yomon qiliqlaridan voz kecha oladi. Agar odamda tugma, kuchli g‘urur tuyg‘ulari bo‘lmasa, u holda o‘sha odam o‘z ruhini mashq ila tarbiyalashi zarur, chunki o‘zi sevgan insonning ko‘p jinoyatlarini sezmaslik odamning tug‘ma xislatidir. Zero shunday ekan, shahvoniy xohishlarga erk bermaslik uchun albatta, kuchli g‘urur bo‘lishi kerak. Insonni halokatga olib boradigan narsalarni ruhiga ravo ko‘rmaslik uchun bunday hollarda g‘azabdan ham ijobiy foydalana bilish va ruhni doimo o‘zidan ko‘ngli to‘lmaslikka o‘rgatish kerak. Aflotun aytadiki, tarbiyali odamlar o‘z ruhlarini doimo quvonish, ortiqcha kulish, qattiq xafa bo‘lish, ortiqcha qayg‘urish kabi holatlarda mo‘tadillik doirasidan chiqmaslikka majbur qila olishlari kerak. Aflotunning aytishicha, odamlar ma‘naviy fazilatlarga erishishni istab, iltijo qilib, ularni 24 Hayitov, A. I., & Abdushukurova, D.. Effective ways to organize mother tongue lessons in primary classes on the basis of interactive techniques. Conferencea,2022 p 30-32. 23 o‘zlashtirishga e‘tibor berishlari kerak, toki axloq qonuniy, maqtovlarga sazovor va ilohiy bo‘lib qolsin Mutafakkir olim ―xulq-atvori, axloqi ham o‘z kasbiga loyiq bo‘lishi kerak. Shuningdek, o‘z xalqining ra’yini va o‘z xalqida bo‘lgan eng yaxshi urf-odatlarni qattiq tutgan bo‗lishi kerak ligini alohida ta‘kidlab o‘tadi.‖ O‘zida o‘n ikki tug‘ma xislatni birlashtirgan kishigina axloqli odam bo‘la oladi: (birinchidan), bunday odamning barcha a‘zolari shu darajada mukammal taraqqiy etgan bo‘lishi zarurki, u bu a‘zolari bilan bajarmoqchi bo‘lgan barcha ishlarini osonlik bilan amalga oshira olsin; (ikkinchidan), barcha masalani, muhokama va mulohazani tezdan va to‘g‘ri tushuna oladigan, uning ma‘nosini anglay oladigan, so‘zlovchining maqsadi, aytilgan fikrining chinligini tezda payqay oladigan bo‘lsin 25 ; (uchinchidan), xotirasi juda baquvvat bo‘lsin, ko‘rgan, eshitgan, sezgan narsalarining birortasini ham esidan chiqarmay, yodida saqlab qoladigan bo‘lsin; (to‘rtinchidan), zehni shu darajada tez va o‘tkir bo‘lsinki, biror narsaning alomatini sezishi bilan bu alomat nimani bildirishligini tezdan bilib olsin; (beshinchidan), so‘zlari aniq bo‘lsin, fikrini va aytmoqchi bo‘lgan mulohazalarini ravon va ravshan bayon eta olsin; (oltinchidan), bilish va o‘qishga muhabbati bo‘lsin, o‘rganmoqchi bo‘lgan bilimini charchashni sezmasdan osonlik bilan o‘zlashtira olsin; (yettinchidan), ovqatlanishda, ichimlik iste‘mol etishda ochko‘z bo‘lmasin, tabiati qimor o‘yinlarini o‘ynashdan uzoq bo‘lsin va ular keltiradigan xursandlikdan jirkanadigan bo‘lsin; (sakkizinchidan), haqiqatni va haqiqat tarafdorlarini sevadigan bo‘lsin, yolg‘on va yolg‘onchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin; (to‘qqizinchidan) ruhining g‘ururi va vijdonini qadrlaydigan bo‘lsin, uning ruhi o‘z tabiati bilan past ishlardan yuqori va olijanob ishlarga ishlatiladigan bo‘lsin; o‘ninchidan), dirham, dinor va shu kabi turmush buyumlariga jirkanish bilan qarasin; (o‘n birinchidan), o‘z tabiati bilan 25 Юлдашев Ф . Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари . – Тошкент . 2018 24 adolatni sevadigan va adolat uchun kurashuvchilarga, adolatsizlikka, jabr- zulm o‘tkazuvchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin, o‘z odamlari va boshqalarga adolatli bo‘lsin, go‘zal va yaxshi hisoblangan narsalarni barchaga taqdim etgan holda odamlarni adolatga targ‘ib etadigan, adolatsiz oqibatlarini yo‘qotadigan, ularga yo‘l qo‘ymaydigan bo‘lsin; (o‘n ikkinchidan), adolatli bo‘lsin, ammo qaysar bo‘lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o‘zbilarmonlikka berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik, pastkashlik oldida lafzli bo‘lsin, o‘zi zarur deb bilgan narsasini amalga oshirishda qat‘iylik ko‘rsatsin, qo‘rqmas, jasur bo‘lsin, qo‘rqish va ojizlikni bilmasin. Haqiqiy baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam qiluvchi kishilarni birlashtirgan shahar – fazilatli shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi – fazilatli jamoadir. Baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam bergan xalq – fazilatli xalqdir. Shu tartibda barcha xalqlar baxtga erishish uchun bir-birlariga yordam bersalar, butun yer yuzi fazilatli bo‘ladi. Pedagog olimning fikrlarida insonlar bir-biriga nisbatan yordam berishi, og‘ir kunlarda yordamini ayamasligini ta‘kidlab o‘tgan 26 . Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib ―Fozil odamlar shahri asarining‖ mazmunini boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘rgatishda quyidagi natijalarni olamiz: axloqiy sifatlar shakllanadi; - o‘z o‘rtog‘lariga nisbatan hurmati oshadi va ular bilan ijtimoiylashadi; - mehr-oqibat, hurmat, do‘stlik kabi sifatlar shakllanadi; - egallangan axloqiy sifatlar malakasi orqali jamiyat bilan muloqotga kirishadi; - barcha yaqinlari va do‘stlariga yordam berish hissi uyg‘onadi; - ta‘lim tarbiya beruvchi ustozlarni yanada hurmat qilish hissi uyg‘onadi hamda qadriga yeta boshlaydi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib 26 Abu Nasr Farobiy ―Fozil odamlar shaxri tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon ‖ Otajon. mas‘ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. 25 ko‘rishimiz mumkunki, insonlarda ma‘naviy-axloqiy sifatlarni shakllanishida Abu Nasr Farobiyning ―Fozil odamlar shahri asari muhim‖ rol kasb etadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma‘naviy-axloqiy jihatdan komil inson bo‘lishida asarga nisbatan quyidagilarni fikrlarni tavsiya etaman; - o‘quvchi va o‘qituvchilar ―Fozil odamlar shahri asari bilan ‖ tanishishini; - ta‘lim muassasalari kutubxonalarida shu mazmundagi kitoblarni ko‘paytirishni; - ―Fozil odamlar shahri asaridan maktab darsliklariga ham ko‘proq ‖ namunalar kiritishni; - ta‘lim muassasasida o‘tkaziladigan tarbiyaviy ishlarda Farobiy asarlarining mazmunini singdrilishi; Allomalarimizni ibratli so‘zlarini boshlang‘ich sinf kitoblariga kiritish va o‘quvchilarni ushbu ibratli so‘zlar asosida tarbiyalash komil inson qilib voyaga yetkazishimizda o‘z hissasini qo‘shadi desam mubolag‘a bo‘lmaydi[8]. O‘quvchilarni ma‘naviy-axloqiy jihatdan tarbiyali qilib ulg‘aytirishda bu kabi pedagog olimlarimizning asarlaridan foydalanish bugungi kunda ham davom etmoqda. 26 II.2. Fozil odamlar shahri asarida shaharlar tuzilishi haqida А bu Nasr Farobiy “Fozil odamlar shahri” asarida davlatning kelib chiqishini odamlarning o z ehtiyojlarini qondirishga bo lgan istagi bilanʼ ʼ bog laydi. Davlatni yaxshi fazilatli, ma rifatli hukmdor boshqarishi lozim. ʼ ʼ Davlatning zo rovonlik va beboshlikka qurilishi qoralanadi. O rta asrlarda ʼ ʼ А bu Nasr Forobiy birinchilardan bo lib, jamiyat va ijtimoiy-siyosiy hayot ʼ tarkibini jiddiy o rganish masalasini qo ydi. Ijtimoiy hayotni o rganish ʼ ʼ ʼ sohasida А bu Nasr Forobiy bir qator masalalarni belgilab berdi. U ideal jamiyat tuzilishini, ya ni fazilatli shahar aholisini besh ʼ qismga bo ladi: ʼ 1. Faylasuflar – (fozil kishilar - munosibroq odamlar); 2. notiqlar (shirinsuxan kishilar, mashshoq, shoir, yozuvchi, din); 3.o lchovchi (mutaxassislar: hisobchi, hakam, muhandis); ʼ 4.qo riqchilar ( jangchilar, posbon, huquq targ ibotchilari); ʼ ʼ 5.boylar (xo jalik ishlari bilan shug ullanuvchilar, chorvadorlar, ʼ ʼ savdogarlar) 27 . Davlat boshlig i va davlat xizmatchilari boshqaruv san atini yaxshi ʼ ʼ bilishlari kerak. Shunday boshqaruv kishilarni baxtga, tinchlikka olib boradi. А bu Nasr Forobiy davlat shakli masalasiga ham to xtaladi. Taxt ʼ otadan bolaga meros bo lib o tishini qoralaydi. Davlat boshlig i o z ʼ ʼ ʼ ʼ lavozimiga mansub bo lgan shaxs bo lishini yoqlaydi. Uning fikricha, ʼ ʼ davlat boshlig i har tomonlama yetuk bo lishi kerak. ʼ ʼ А bu Nasr Forobiy ana shu hukmdor to g risida gapirar ekan, uning oldiga 12 talabni qo yadi. ʼ ʼ ʼ Bular: 1) to rt muchali sog lom; 2) nozik farosatli; 3) xotirali; 4) zehni ʼ ʼ o tkir, zukko; 5) fikri tiniq, so zlari chiroyli; 6) ma rifatli; 7) tamoq, ʼ ʼ ʼ ichimlik, ayollarga nisbatan ochofat bo lmasligi; 8) haqiqatgo y; 9) ʼ ʼ nomusli, oriyatli, oliyhimmat bo lishi; 10) boylikka qiziqmaydigan; 11) ʼ 27 Hayitov, A. I.,. Abdushukurova, D.. Effective ways to organize mother tongue lessons in primary classes on the basis of interactive techniques. Conferencea,2022. P 30-32. 27 adolatparvar; 12) botir, ya ni qo rqoqlik va hadiksrashdan xoli bo lishiʼ ʼ ʼ darkor 28 . А bu Nasr Forobiy mana shu barcha xislatlarning bir odamda bo lishi ʼ qiyin, bunday tug ma qobiliyat kamdan kam odamlarda uchraydi va ular ʼ nodir insonlardir. Barkamol inson topilmay qolsa, unda yuqoridagi fazilatlardan 6 yoki 5 tasi kamol topgan inson ham aql va zakovatda benazirligi tufayli fozillar shahriga rahbarlik qila oladi, deydi. Fozillar shahrida bunday odam yo q bo lganda ana shu imom yoki uning izdoshlari ʼ ʼ chiqargan qonun va tartiblarga amal qilinadi. А vvalgi imom o rniga kelgan ʼ keyingi rahbarda ham yuqorida aytilgan xislatlar yoshlikdan shakllangan bo lishi lozim. Keyingi imomda yana 6 ta fazilat hosil qilinishi zarur: 1) ʼ donishmandlik; 2) kuchli xotira; 3) yangi qonunlarni ixtiro qilish; 4) vaziyatni tez ilg ab oladigan; 5) notiqlik; 6) harbiy ishlarga mohirlik, ʼ rahbarlik qilish. Shu xislatlarga ega bo lgan shaxs topilmasa, 2 kishi ʼ birlashib fozil shaharga rahbarlik qilishi lozim, deydi. Ya ni shu xislatlar ʼ ikki kishida jamlangan bo lsa, biri donishmand, ikkinchisi qolgan hislatlar ʼ sohibi bo lsa, shu ikkovini fozillar shahriga rahbarlikka qo yish kerak, deb ʼ ʼ aytadi 29 . Bunday shaharga hokim bo‘ladigan odam (Alloh dan boshqa) hech kimga bo‘ysunm asligi kerak. Fozillar shahrining birinchi boshlig‘i shu shahar aholisiga imomlik qiluvchi oqil kishi bo'lib, u tabiatan o‘n ikkita xislat-fazilatni o‘zida birlashtirgan bo'lishi zarur. Fozillar shahri hokimi avvalo to'rt muchasi sog'-solim bo'lib, o'ziga yuklangan vazifalarni bajarishida biror a’zosidagi nuqson halal bermasligi lozim , aksincha, u sog'-salom atligi tufayli bu vazifalarni oson bajarishi lozim. (Ikkinchidan), bunday shahar hokimi tabiatan nozik farostli bo'lib, suhbatdoshining so'zlarini, fikrlarini tez tushunib, tez ilg‘ab olishi, shu sohada um um iy ahvol qandayligini ravshan tasavvur qila olishi zarur. (Uchinchidan ), u 28 Юлдашев Ф . Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари . – Тошкент . 2018. 50 б 29 . Ўша асар , 50 б 28 anglagan, ko'rgan, eshitgan, idrok etgan narsalarni xotirasida to'la-to'kis saqlab qolishi, barcha tafsilotlarini unutmasligi zarur. (To‘rtinchidan), u zehni o‘tkir, zukko bo'lib, har qanday narsaning bilinar-bilinmas alomatlarini va u alomatlari nimani anglatishini tez bilib, sezib olishi zarur. (Beshinchidan), u fikrini ravshan tushuntira olish maqsadida, chiroyli so'zlar bilan ifodalay olishi zarur. (Oltinchidan), u (ustozlardan) ta’lim olishga, bilim m a’rifatga havasli bo'lishi, o'qish, o‘rganish jarayonida sira charchamaydigan, buning mashaqqatidan qochmaydigan bo'lishi zarur. (Yettinchidan), taom yeyishda, ichimlikda, ayollarga yaqinlik qilishda ochofat bo'lmasligi, aksincha, o'zini tiya oladigan bo'lishi, (qim or yoki boshqa) o'yinlardan zavq, huzur olishdan uzoq bo'lishi zarur. (Sakkizinchidan), u haq va haqiqatni, odil va haqgo'y odamlarni sevadigan, yolg'onni va yolg'onchilarni yom on ko'radigan bo'lishi zarur. (To'qqizinchidan), u o'z qadrini biluvchi va nomus-oriyatli odam bo'lishi, pastkashliklardan yuqori turuvchi, tug'm a oliyhim m at bo'lishi, ulug', oliy ishlarga intilishi zarur. (O'ninchidan), bu dunyo mollariga, dinor va dirhamlarga qiziqmaydigan (mol-dunyo ketidan quvm aydigan) bo'lishi zarur. (O'n birinchidan) tabiatan adolatparvar bo'lib, odil odamlarni sevadigan, istibdod va jabr-zulm ni, mustabid va zolimlarni yom on ko'ruvchi, o'z odamlariga ham, begonalarga ham haqiqat qiluvchi, barchani adolatga chaqiruvchi, nohaq jabrlanganlarga madad beruvchi, barchaga yaxshilikni va o'zi suygan go'zalliklarni ravo ko'ruvchi bo'lishi zarur. O'zi haq ish oldida o'jarlik qilmay, odil ish tutgani holda har qanday haqsizlik va razolatlarga murosasiz bo'lishi zarur. (O 'n ikkinchidan), o'zi zarur deb hisoblagan chora-tadbirlarni amalga oshirishda qat’iyatli, sabotli, jur’atli, jasur bo'lishi, qo'rqoqlik va hadiksirashlarga yo'l qo'ymasligi zarur. Mana shu barcha xislatlarning bir odamda jamlanishi amri mahol, zero bunday tug'ma fazilatlar sohibi bo'lgan odam lar juda kam uchraydi va ular nodir insonlardir. Mabodo fozillar shahrida shunday barkamol inson topilib qolsa, unda yuqoridagi fazilatlardan oltitasi, yoki beshtasi kamol topganida ham, u 29 aql va zakovotda benazirligi tufayli fozillar shahriga rahbarlik qila oladi. Ba’zi m ahallard a fozillar shahrida bunday odam yo'q bo'lib qolganida ham (vafot etganida, yoxud boshqa joyga ketgan vaqtida — tarjimon) ana shu im om (hokim) yoxud uning izdoshlari (agar mazkur im om dan so'ng birinketin shaharga boshliq bo'lsalar) chiqargan qonun va tartiblarga amal qilinadi. Avvalgi imom o'rniga kelgan keyingi rahbarda ham yuqorida aytilgan xislatlar — fazilatlar yoshlikdan shakllangan bo'lishi zarur. Ana shunda bu keyingi imomda yana oltita fazilat hosil qilinishi zarur: Birinchisi – donishmandlik. Ikkinchisi — avvalgi imomlar o'rnatgan qonunlar va tartiblarni xotirida yaxshi saqlab qolh va ularga amal qilishi uchun quvvai hofizaga ega bo'lish. Uchinchisi — agar avvalgi imomlar davridan b iro r (yoki bir qancha) sohaga taalluqli qonun qolmagan bo'lsa, bunday qonunni o'ylab topish uchun ijod, ixtiro qilish quw atiga ega bo'lish. To'rtinchisi — hozirgi haqiqiy ahvolni tez payqab olish va kelgusida yuz beradigan, avvalgi imomlar ko'zda tutmagan voqealarni oldindan ko'ra bilish uchun bashoratgo'ylik xislatiga ega bo'lish. Bu xislat unga halq farovonligini yaxshi lash yo'lida kerak bo'ladi. Beshinchisi - avvalgi imomlar o'rnatgan qonunlarga, shuningdek, avvalgilardan ibrat olib, o'zi yaratgan qonunlarga xalq am alqilishi uchun so‘zlash - notiqlik xislatlariga ega bo‘lish. Oltinchisi — zarur hollarda harb ishlariga m ohirona rahbarlik qilish uchun yetarli jism oniy quvvatga ega bo‘lish; ham jang qilishni, ham sarkarda sifatida jangu-jadalga rahbarlik qilish uchun harbiy san’atni yaxshi bilish. Mabodo shu xislatlarning barchasini o‘zida jamlagan bir odam topilmasa, lekin ikki kishi birgalashib, shu xislatlarga ega bo‘lishsa (ya’ni biri - donishm and, ikkinchisi - qolgan xislatlar sohibi bo‘lsa) shu ikkovini 30 fozillar shahriga rahbarlikka qo'yish zarur 30 . Mabodo bir guruh odamlar birgalikda ana shu xislatlarga ega bo‘lishsa (ya'ni - birida bu, ikkinchisida u, uchinchisida yana boshqa xislatlar bo‘lsa) ana shu fozillar guruhini yurt rahbarligiga qo‘yish zarur. Shu guruh a’zolari birgalashib, o‘zaro kelishib harakat qilsa har biri fozil hokim bo‘ishi mumkin. Mabodo biror zam onda fozillar shahrida hokim lik qilayotgan bir yoki bir necha kishida boshqa zarur xislatlar bo‘lsa-yu, ammo, donishmandlik bo‘lmasa, fozillar shahri yaxshi hokim siz qoladi, bunday shahar halokatga yuz tutadi Fozillar shahrining ziddi bo'lgan shahar - johillar shahri, benom uslar shahri, ayirboshlovchilar shahri, adashgan, zaloatdagi odamlar shahridir. Bu shaharlarning vakillari — ayrim odamlar ham fozillarning ziddi bo‘lgan odamlardir. Johillar shahrining aholisi baxt-saodatga intilmaydi, baxt- saodat nimaligini bilmaydi ham . Chunki, jaholatdagi odamlar hech qachon baxt topmagan va baxt saodatga ishonmaydi ham. Farovonlikka kelsak, jaholatdagi odamlar (haqiqiy obodlikni bilmasdan ) ba ’zilar nazarida baxtu-davlat bo‘lib ko‘rinadigan o‘tkinchi, yuzaki narsalarni, mol-dunyoni, jism oniy lazzatlarni, xirsu-shahvatni, obro‘, amal, shon-shuhratni haqiqiy baxt, farovonlik deb o'ylaydilar. Shu ne’matlardan har biri jaholatdagi odamlar nazarida hayotdan maqsad, baxt-saodat bo'lib ko'rinadi. Zotan, (moddiy va ruhiy) ne'matlarning hammasi birgalikda uyg‘unlashgan chog‘dagina haqiqiy baxt-saodatga erishish m um kin. Bu ne’matlarning teskarisi - tan kasalliklari, kambag‘alchilik , zavq, lazzatlar va hurmat, obro‘ning yo‘qligi — baxtsizlik bo‘lib ko‘rinadi). Johillar shahrining bir qancha turlari bor. Shulardan biri zaruriy ehtiyojlar shahridir. Bunday shahar aholisi faqat badan uchun zarur boigan narsalar: oziq-ovqat, ichimlik, kiyimkechak, turar-joy, jinsiy aloqa hamda shularga erishish uchun bir-birlariga yordam berish bilangina cheklangan odamlardir 31 . 30 Abu Nasr Farobiy ―Fozil odamlar shaxri tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon‖ Otajon. mas‘ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. 31 Abu nasr farobiy ―Fozil odamlar shaxri tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon ‖ Otajon. mas‘ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. 31 Ayirboshlovchilar shahrining aholisi — to‘qchilik va mol-dunyoga erishuvda bir-birlariga o‘zaro yordam berishni hayot ning asosiy maqsadi deb biladilar. Razolat (tubanlik) va badbaxtlik shahri — bunday shahar aholisi faqat yeyish, ichishdan, jinsiy aloqadan huzur-halovatga erishishga, hissiy lazzatlar, ishrat, kayf-safoning barcha turlariga intiladilar. Obro‘parastlar shahri. Bunday shahar aholisi o‘zaro birbirlarini maqtashni, ko'kka ko'tarishni yaxshi ko'radilar. Ularni o‘zga xalqlar so‘zda ham , ishda ham ulug‘lashlarini istaydi lar. Bir-birlarining oldida yoki begonalar ko‘ziga ulug‘vor, shon - shavkatli bo‘lib ko‘rinishni xohlaydilar. (Butundunyoni bosib olishga intilgan Rum (Rim) imperiyasi poytaxti shunday shahar namunasidir — tarjimon). Amalparastlar, hokimiyatparastlar shahri. Bunday shahar aholisi — barcha xalqlar ularga bo'ysunishini, o‘zlari hech kimga bo'ysunm aslikni xohlaydilar. Ularning fikru-zikri g‘alabalar, futuxatlar nashidasini surishga qaratilgandir. Shahvatparastlar shahri. Bunday shahar aholisining har biri ehtiroslari tizginini jilovlamay. istalgancha shahvat nafslarini, tuban mayllarini qondirishga intiladi. Jaholatdagi shaharlarning hokim lari ham xuddi shu shaharlar aholisi kabidur. Ular o‘zi hukmronlik qilgan shaharlarda yuqorida sanab olilgan shaxsiy istaklarini tinimsiz qondirishga intiladilar. Jaholatdagi shaharlar aholisining mashg‘ulotlari ham yuqorida aytilgan maqsadlarga xizmat qiladi 32 . Benomuslar shahrining odamlari fozillar shahri odamlariday baxt- saod atni, xaq -taoloni, u yaratgan hilqatlarni, aqlni va boshqa narsalarni biladilar, va ularga ishonadilar, ammoularga amal qilmay, yuqorida aytganimiz jaholatdagi shaharlarning aholisiga o'xshab yashaydilar. Beqaror shahar. B unday sh ah ar aholsining nazariy qarashlari va am aliy ishlari avvallari fozillar shahri aholisining qarashlari va ishlariga o'xshash bo'lgan, am m o keyinchalik bu yurtga begona g'oyalar asta kirib olib, uning aholisi qarashlarini butunlay o'zgartirib yuborgan. Adashgan shahar 32 O’sha asar. 120 b 32 aholisining fikricha, baxt-saodatga faqat o'lgandan keyin yetishish m um kin. Ammo, bu shahar xalqining Alloh-taolo azza va jalla haqida, uning yaratgan hilqatlari va faol aqlga doir fikr-mulohazalari, tasawurlari shu qadar chalka shib ketganki, bunday tasavvurlar halol yashash uchun asos bo'lolmaydi, bu (chalkash) tasavvurlar Alloh yaratgan hilqatlarning suvratlarini ham aslini ham aks ettirmaydi. Bunday shaharning birinchi boshlig'i o'zini ilohiy nur sohibi qilib ko'rsatadi, am m o aslida bunday emas; u o'zining ilohiyligini isbotlash uchun aldov, riyo, kibru-havo bilan ish tutadi. Bunday shaharlarning hokimlari fozillar shahri hokimlarining teskarisidir. Shaharni boshqarish usullari ham mutlaqo qarama-qarshidir. Bu fikr shu shaharlar aholisiga ham taalluqlidir. Fozil shaharlarning bir-biriga izdosh bo'lgan imom-boshliqlari yagona abadiy boshliqning yagona ruhini mujassam etadilar. Mabodo bir zam onda ko'pchilik shunday shaharlarning hokimlari yashasalar ular ham birgalikda yagona abadiy hukrndomi, ularning ruhlari esa yagona abadiy hukm dor ruhini m ujassam etadilar. Fozillar shahri odam larid an ba'zilari hamma uchun mushtarak — umumiy bo'lgan bilimlarni o'rganib ish yuritadilar, ba’zilari esa faqat muayyan mavqedagi odam lar bilishi zarur bo'lgan bilimlarni o'rganish va ish yuritish bilan shug'ullanadilar. Bu odam larning har biri, shunday umumiy va xususiy b ilim lar va faoliyatlar orqali saodatga erishadilar 33 . Har bir shaxs baxt-saodatga eltuvchi faoliyat bilan qancha uzoqroq va avvalgidan yanada yaxshiroq shug'ullanaversa uning ko'ngli, ruhiy holati ham shunga m uvofiq kom ilroq, fozilroq bo‘lib bo radi. Go'yo mohir xattot husnixat bilan uzluksiz shug‘ullanaverganida dastxati tobora go'zallashib, bundan tobora o‘zining ham zavqi oshib boraverganidek, kamolot orqali, baxt-saodat topishga intiluvchi zotning ham qalbi tobora poklanib, yaxshiliklar qilgan iga o'zining ham ko'ngli o'sib, zavqi oshib boraveradi. 33 Abu nasr farobiy ―Fozil odamlar shaxri \\ tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon Otajon. mas‘ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. 33 Bunday zotning ko'ngli — ruhi shu qadar yuksalib, go'zallashib, barkamollashib boradiki, endi uning ruhi moddiy tayanchlarga yoki vositalarga bog'liq bo'lm ay, tobora ulardan ozod bo'lib boradi va oxiri moddiy holatning vayronligi yoki yo'qolishi barkamol ruh uchun ahamiyatsiz bo'lib qoladi. Ruh moddiylikdan, hayulotdan ajralib, boshqa bir vujud shakliga ham kirmagach, u endi vujudda yuz beruvchi turli holatlardan ham holi bo'ladi. Endi bu ruhga nisbatan harakat yoki sukunatda degan fikrlami aytib bo'lmaydi. Endi bunday ruhga nisbatan vujudsiz (y a’ni soO ruh larga ishlatiladigan sifatlarnigina qo'llash m um kin. Inson aql ida moddiy vujudlarga nisbatan qo'llaniladigan barcha narsalarni (va hodisalarni — tarjimon) endi vujuddan qutulgan ruhga nisbatan qo'llanish m um kin emas. Ruhning bunday holatini anglash va tasavvur qilish mushkul va g'ayrichadir. Ozod bo'lgan ruhlarning birbiridan farqi nim ada? Farq shundaki, m azkur ruhlar jism da ekanligida, inson vujudlarining mizojlari turlichaligi tufayli ruhlar ham turlicha bo'ladi. Vujudlarning holati o'zgarishi bilan ru h la r h am o'zgarishi tabiiydir. Jismlarning o'zgaruvchanligi cheksiz bo'lgani kabi ruhlarning o‘zgaruvchanligi ham cheksizdir. 34 XULOSA Abu Nasr Farobiy, islomiy ilm-fan tarixida muhim o‘rin tutgan ulug‘ allomadir. Uning ilmiy merosi faqat falsafa va mantiq bilan cheklanmay, balki ilm-fanlarning ko‘plab sohalarini o‘z ichiga oladi. Farobiy o‘z asarlarida ilmiy tafakkur, ilm-fan va tafsirlarning muhim tamoyillari haqida chuqur fikrlarni ilgari surdi. Uning ilmiy qarashlari, ayniqsa, ilmning taraqqiyoti va rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatgan fan tarixi va uning manbalari bo‘yicha bugungi kunda amalga oshirilgan tadqiqotlar bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab qimmatli materiallar mavjud. Farobiy tomonidan ilm-fan tarixiga oid manbalar tasnifi juda muhim. U, ilm-fanni tizimli ravishda o‘rganish va ilmiy tafakkurning rivojlanishini o‘rganish borasida bir qator muhim asarlar yaratgan. Farobiyning ilm-fan sohalariga bo‘lgan yondashuvi alohida e'tiborga sazovordir, chunki u nafaqat islom ilm-fanini, balki yunon va sharq falsafalarini ham sintez qilib, o‘z ilmiy g‘oyalarini ilgari surgan. Farobiy, ilm-fan tarixining manbalarini o‘z vaqtida jamlab, ulardan kelajakda foydalanish imkoniyatlarini taqdim etgan. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Asosiy manbalar 1.Abu Nasr Farobiy ―Fozil odamlar shaxri \\ tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon Otajon. mas‘ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. Qo‘shimcha adabiyot va kitoblar 2 .Жумабоев Й. Ўзбекистонда фалсафа ва ахлоқий фикрлар тараққиёти тарихидан, Т., 1997.20 -50 б 3.Хайруллаев М. Абу Наср Форобий, Т., 1966. 25-40 б 4.Юлдашев Ф. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари. – Тошкент.2018 50 б 5. . Мўминов И. Ўзбекистондаги табиий-илмий ва ижтимоий-фалсафий тафаккур тарихидан лавҳалар. Т., 1999. 120 б 6.Hayitov, A. I.,. Abdushukurova, D.. Effective ways to organize mother tongue lessons in primary classes on the basis of interactive techniques. Conferencea,2022. P 30-32. 7. Strauss, L.. "How Fārābī Read Plato's Laws". What Is Political Philosophy and Other Studies. Chicago & London: The University of Chicago Press. 1988 pp.134–154 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. ABU NASR FAROBIYNING FAN TARIXIGA QO‘SHGAN XISSASI VA FAOLIYATI

I.1. Abu Nasr Farobiy hayoti haqida

I.2. Abu Nasr Farobiyning asarlari haqida

II.BOB. ABU NASR FAROBIYNING ,,FOZIL ODAMLAR SHAHRI" ASARI TAVSIFI

II.1. Fozil odamlar shahri asari va asarda davlat boshqaruviga oid ma'lumotlar tasnifi

II.2. Fozil odamlar shahri asarida shaharlar tuzilishi haqida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI

Купить