Abu Nasr Forobiy o‘rta asrning buyuk qomusiy olimi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Abu Nasr Forobiy o‘rta asrning buyuk qomusiy olimi

Купить

Abu Nasr Forobiy o‘rta asrning buyuk qomusiy olimi
1. Abu Nasr Forobiy faoliyatining o‘rganilishi .
2 Abu Nasr Forobiy hayoti va faoliyati .
3. Abu Nasr Forobiyning bilish va aql evolyutsiyasi haqidagi qarashlari .

Abu Nasr Forobiy faoliyatining o‘rganilishi
O‘z davrining yirik qomusiy olimlaridan biri bo‘lgan Forobiy ilmiy merosi
bir necha yillardan buyon dunyo olimlari tomonidan o‘rganilib kelinmoqda. Shu
nuqtayi nazardan aytish mumkinki, Forobiy ilmiy merosining o‘rgalishini alohhida
tadqiqot obyekti sifatida o‘rganish ham mumkin. Forobiyning ilmiy merosini
o‘rganish XX asrning birinchi yarmidan boshlangan. Bir qancha yevropalik, rus,
Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari olimlari Forobiyning hayoti va ijodini tadqiq
qildilar. Ayniqsa, mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan so‘ng yurtimiz
olimlarining Forobiy ilmiy merosini tadqiq etishi juda samarali bo‘ldi.
Forobiy ilmiy merosi bugungi kunga qadar keng geografik ko‘lamda
o‘rganilib kelinmoqda. Biz Forobiy faoliyati bilan bog‘liq tadqiqotlarni quyidagi
guruhlarga bo‘lib tahlil etamiz. Xususan, Abu Nasr Forobiy ilmiy-falsafiy
qarashlarining qator jihatlarini o‘rta asrlardayoq yirik Sharq mutafakkirlari,
jumladan, Ibn Sino, Ibn Tufayl, Zahiriddin Bayhaqiy, Ibn Rushd, Abu Usaybia,
Jamoliddin Qiftiy kabi olimlar o‘rganganlar.
Yuqoridagi olimlarning xulosalariga ko‘ra, alloma har bir inson aql-
zakovatli, yuksak axloqli, bilim-ma’rifatli bo‘lishi lozimligini alohida qayd etadi.
Uning asarlarida inson ma’naviy kamoloti uning tafakkuri rivojlanishi, sog‘lom va
jismonan baquvvat bo‘lishiga bog‘liqligi ta’kidlanadi. Forobiyning ma’naviy-
axloqiy madaniyat haqidagi qarashlari uning nafaqat ma’naviy-axloqiy tarbiyasi,
balki ilm olish, bilish jarayoni haqidagi fikrlarida o‘z ifodasini topadi.
Qomusiy olimning qoldirgan ilmiy merosi sovet hokimiyati davrida ham bir
qator mahalliy olimlar tomonidan tadqiq etildi. Taniqli forobiyshunos olim
M.Xayrullayevning 1963-yilda “Forobiy” nomli tadqiqoti hamda xuddi shu yili
“Forobiy va uning falsafiy risolalari ” yaratildi. 1967-yilda esa “Forobiy ruhiy
protsesslar va ta’lim-tarbiya to‘g‘risida pedagogika tarixidan ”. Keyinchalik 1991-
yilda asar qayta ishlanib to‘ldirilib nashr etildi 1
. U birinchilardan bo‘lib Abu Nasr
Forobiy falsafiy merosini tizimli va yaxlit holda tahlil qilgan. Forobiyshunos olim
1
Хайруллаев М.М. Мировозрение Фараби и его значение в истории философии. – Т: Фан, 1967; Уйғониш
даври ва шарқ мутафаккирлари. – Т: Ўзбекистон, 1971; Ўрта Осиёда Уйғониш даври маданияти. – Т: Фан,
1994.

fikricha, Abu Nasr Forobiy ilm va uning asosidagi donolik, aqlni baxtga
erishishning asosiy vositasi sifatida talqin etadi. 1961-yilda A.Irisovning Xorazmiy
va Forobiy, 1975-yilda Irisovning Forobiy adib nomli monografiyasi nashr etildi.
Shuningdek, R.Nosirov, M.Qodirov, H.Aliqulov, M.Boltayev, R.Bahodirov,
M.Usmonov, A.Zoxidiy, M.Jakbarov, D.Fayzixodjayevalarning tadqiqotlarida
Forobiy ilmiy merosining turli sohalari o‘rganildi.
Mustaqillik yillarida quyidagi ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. 2011-
yilda N.Qobilovning Abu Nasr Forobiy nomli ishi yaratildi. 1995-yilda
A.Nazarovning “Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida mumtoz iyqo‘
nazariyasi asari ” Toshkentda Sharqshunoslik institutida qadimgi Sharq faylasuflari
asarlaridan jami 107 ta risolani, jumladan, Forobiyning 16 ta arabcha risolasini o‘z
ichiga olgan “Hakimlar risolalari to‘plami” (“Majmuat rasoil al-hukamo”,
Qo‘lyozmalar fondi, 2385-in.) bor. Bu noyob qo‘lyozma Forobiy asarlarini
o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. 1995-yilda A.Nazarov. Mumtoz iyqo‘
nazariyasi (Forobiy va Ibn Sinoning musiqiy ritmika ta’limoti). 1997-yilda
B.Ne’matov Forobiy va ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot haqidagi ta’limotlar rivojidagi
vorislik. 2000-yilda K.Nosirov IX-X asrlarda O‘rta Osiyo mutafakkirlarining
ahloqiy tarbiya haqidagi g‘oyalari (Imom Buxoriy va Abu Nasr Forobiy asarlari
misolida) . 2002-yilda M.Turg‘unov Abu Nasr Forobiyning davlat va uni
boshqarish haqidagi qarashlari. 2010-yilda A.Muhiddinova Sharq uyg‘onish davri
mutafakkirlarining siyosiy-huquqiy ta’limotlari (Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon
Beruniy, Abu Ali ibn Sinoning siyosiy-huquqiy qarashlari asosida). 2018-yilda
F.Yuldashev Abu Nasr Forobiyning aql va bilim evolyutsiyasi haqidagi qarashlari
to‘g‘risidagi alloma hayoti va faoliyatiga bag’ishlangan tadqiqotlar nashr etildi.
Xorijda Forobiy faoliyati Ye vropa olimlaridan B.Shtrenshneyder, Karra de
Vo, T.Buur, R.Xammond, R.de Erlanje, F.Deteritsi, G.Farmer, N.Rishar, G.Ley,
Sharq olimlaridan Nafisiy, Umar Farrux, Turker, M.Maxdi va boshqalar Forobiy
merosini o‘rganishga muayyan hissa qo‘shdilar. Keyingi yillarda uning ijodi va
ta’limotiga bag‘ishlangan bir qancha tadqiqotlar, asarlar yuzaga keldi.
Abu Nasr Forobiy hayoti va faoliyati

Jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shgan Markaziy
osiyolik mashhur faylasuf, qomusiy olimi Forobiy o‘rta asrning bir qancha ilmiy
yutuqlari, umuman Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy-
falsafiy tafakkur rivoji uning nomi bilan bog‘liq. Forobiy o‘z zamonasi ilmlarining
barcha sohasini mukammal bilganligi va bu ilmlar rivojiga katta hissa
qo‘shganligi, yunon falsafasini sharhlab, dunyoga keng tanitganligi tufayli Sharq
mamlakatlarida uning nomi ulug‘lanib, “Al-Muallim as-soniy” – “Ikkinchi
muallim” (Aristoteldan keyin), “Sharq Arastusi” deb yuritilgan. Forobiy
allomaning taxallusi bo‘lib uning to‘liq ismi to‘liq nomi Abu Nasr Muhammad ibn
Muhammad ibn O‘zlug‘ Tarxondir. Forobiy turkiy qabilalardan bo‘lgan harbiy
xizmatchi oilasida, Sirdaryo qirg‘og‘idagi Forob – O‘tror degan joyda tug‘ilgan. U
tug‘ilgan hudud Somoniylar tomonidan boshqarilib, arab xalifaligining shimoliy
chegarasi hisoblangan.
Ibn Nadim ham “Kitobul fexirist” nomli asarida va milodiy 1288-yillarda
yashagan Shahruziy ham Forobiyning nasl-nasabi eronlik ekanini ta’kidlaydi.
Bunga ilova Forobiy ko‘plab ilmiy ishlarining hoshiyalarida forscha, sug‘dcha va
yunoncha tillarida ayrim manbalarni tanishtirgan. Ammo turkcha so‘zi uning biron
asarida ko‘zga tashlanmaydi. Ayrim tarixchilarning yozishlaricha, asarlarining
hoshiya va chetlarida sug‘d tilida qilgan Forobiyning ishoralari uning ona tili va
Forob aholisining tili sug‘dcha ekanligidan dalolat beradi.
Forobiy boshlang‘ich ma’lumotni ona yurtida oldi. So‘ng Toshkent (Shosh),
Buxoro, Samarqandda o‘qidi. Keyinroq o‘z ma’lumotini oshirish uchun arab
xalifaligining madaniy markazi bo‘lgan Bag‘dodga keldi. Bag‘dodda bu davrda
musulmon dunyosining turli o‘lkalaridan, xususan Markaziy Osiyodan kelgan ko‘p
ilm ahilari to‘planishgan edi. U yerga bora turib Forobiy Eron shaharlari – Isfahon,
Hamadon, Rayda va boshqa joylarda bo‘ldi. Forobiy Bag‘dodda Mutaddil (829-
902), Muqtafiy (902-908), Muqtadir (908-932) xalifaliklari davrida yashadi. U bu
yerda o‘rta asr fani va tilining turli sohalari, yunon falsafiy maktablari bilan chuqur
tanishib, o‘zga diniy e’tiqod, falsafiy fikrdagi kishilar bilan ilmiy muloqotda

bo‘ldi. Abu Bashar Matta ibn Yunusdan (870-940) yunon tili va falsafasini,
Yuhanna ibn Xiylon (860-920)dan tabobat va mantiq ilmini o‘rgandi.
Taxminan 941-yildan boshlab Forobiy Damashqda yashay boshlagan va
bog‘da qorovullik bilan shug‘ullangan . Shahar chekkasidagi bog‘da qorovul bo‘lib,
kamtarona kun kechirib, ilm bilan shug‘ullangan. So‘nggi yillar u Halab (Aleppo)
hokimi Sayfuddavla Hamdamid (943-967) iltifotiga sazovor bo‘ldi. Tadqiqotchilar
uning Halabdagi hayotini eng samarali davr hisoblaydilar. Chunki bu hokim
hurfikrliligi, ilm-fanga e’tibor berganligi bilan ajralib turgan. Forobiy 949 - 950
yillarda Misrda, so‘ng Damashqda yashab, shu yerda vafot etgan va “Bob as-
sag‘ir ” qabristoniga dafn qilingan deyiladi.
Abu Nasr Forobiyning bilish va aql evolyutsiyasi
haqidagi qarashlari
Hozirgi davrda jahon miqyosida insoniyat o‘zining ratsional xattiharakati
bilan ulkan moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratmoqda, bu boyliklarni davrning
eng og‘ir va mashaqqatli sinovlaridan eson-omon olib o‘tmoqda. Bunda
Forobiyning aql mohiyatini yoritib beruvchi asarlari siyosiyaxloqiy tarbiyada
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, buyuk mutafakkirning qoldirgan
asarlarida ilgari surilgan nazariya va g‘oyalarning dolzarbligi ayni kunda
jamiyatning ma’naviy-axloqiy, ta’lim-tarbiya sohalarini yangilash va hozirgi
zamon talablari darajasiga ko‘tarish vazifalari bilan ham bog‘liq desak, mubolag‘a
qilmagan bo‘lamiz.
Forobiy o‘z asarlarida bilish nazariyasini dialektik nuqtayi nazardan talqin
qilgan. Uning falsafasida “nazariy aql”, “amaliy aql”, “voqei aql”, “faol aql” kabi
bilish jarayonining bosqichlari o‘zaro bir-birini taqozo etgan holda yuksaklikka
erishib boradi. Forobiy ta’limotiga ko‘ra, insondagi aql borliqning turli-tuman
ko‘rinishlari in’ikosidir. Inson o‘zidagi aql yordamida avval yerda sodir
bo‘layotgan voqea-hodisalar, o‘zgarishlarning sabablarini, so‘ngra esa osmon
jismlarining siru-asrorini biladi. Uningcha, inson o‘zi va olam to‘g‘risida to‘plagan
bilimlari, ya’ni aql vositasida yaratgan ma’naviy boyliklari hech qachon yo‘q
bo‘lib ketmaydi, balki “dunyoviylik”ni tashkil etadi. Inson aqli olam sirlarini

bilishda eng yuksak cho‘qqiga ko‘tarilganda “kayhoniy aql”, “kayhoniy ruh” bilan
qo‘shiladi, ya’ni ilohiylik kasb etadi. Forobiy ta’limotida aql konsepsiyasi yetakchi
o‘rinni egallasa-da, uning fikricha, haqiqatga muhokama va aql orqali boriladi,
ammo bu maqsadga erishish uchun faqat aqlning o‘zi kifoya emas, buning uchun
inson o‘zining ichki olamini poklab borish kerak. Aql to‘g‘risidagi konsepsiya
Forobiyning “Aql ma’nolari haqida”, “Fuqarolik siyosati”. “Savollarning
mohiyati”, “Fozil shahar odamlarining qarashlari haqida”, “Aql (so‘z)ning
ahamiyati haqida”, “Aql to‘g‘risida” nomli asarlarida mufassal tarzda ishlab
chiqilgan 2
.
Akademik M.Xayrullayev ta’kidlaganidek, Forobiy barcha fikrlarida aqlga
juda katta ahamiyat beradi, uni ko‘r-ko‘rona e’tiqod va aqidaparastlikdan butunlay
forig‘ etishga intiladi. Uning falsafiy tizimiga aql-idrokka asoslangan tafakkur
singib ketgan. Garchi, u aql asoslarini birinchi sabab – Haq bilan bog‘lab, din,
shariat va falsafani o‘zaro kelishtirishga intilgan va bunday qarashda mustahkam
turgan, natijada uning falsafiy xulosalari din, shariat va ilm-fan talablariga muvofiq
kelgan. Zero, muqaddas Qur’oni Karim aql va ilm masalasiga juda katta e’tibor
berilgan bo‘lib, uning o‘zida 750 marta ilm so‘zi uchraydi. Forobiyning aql va
borliq birligi dialektikasiga bag‘ishlangan qarashlariga avvalu-abad ilohiy aql
g‘oyasi singib ketgan. Forobiy muqaddas islom dinini falsafiy jihatdan asosladi,
aql mavzusini ham aynan shunday mazmunda tushuntirdi.
Forobiy asarlarida “aql” tushunchasining falsafiy jihatdan tahlil qilinishi
o‘rta asr ijtimoiy-falsafiy fikrida aql masalasi qanday ma’noda tushunilganini
tasniflashga asos bo‘ladi. Forobiy “aql” tushunchasining olti xil ma’noda, bir-
biriga bog‘liq bo‘lgan turli mazmunda qo‘llanilishini ham ko‘rsatib o‘tgan.
Forobiyning boshqa zamondoshlaridan ustunligi shundaki, u aql to‘g‘risidagi turli
mazmundagi qarashlarni o‘zaro zid qo‘ymaydi. Balki ular bir-birini o‘zaro
to‘ldiruvchi hamda boyitib boruvchi sifatida ko‘radi. Buni Forobiyning “Aql so‘zi
ma’nolari haqida risola”sida yaqqol ko‘rish mumkin. Forobiy “Fusus-ul hikam”
asarida haqiqatga yo‘l muhokama va aql orqali boradi, ammo ungacha, bu
2
Юлдашев Ф.А. Абу Наср Форобийнинг ақл ва билим эволюцияси ҳақидаги қарашлари . – Тошкент. 2018. –
Б. 10.

maqsadga erishish uchun faqat aqlning o‘zi kifoya emas, buning uchun ichki
olamni poklab borish kerak, deydi. Shu munosabat bilan Forobiy intuitsiya, uning
narsa va hodisalarni bilishdagi ahamiyati haqidagi nazariyani yaratadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Nasr Forobiy o‘rta asrning buyuk qomusiy olimi

Купить