Abu Nasr Forobiyning tabiiy ilmiy qarashlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Abu Nasr Forobiyning tabiiy ilmiy qarashlari

Купить

Abu Nasr Forobiy ning tabiiy ilmiy qarashlari
Reja
1. Abu Nasr Forobiyning falsafiy qarashlari
2. Abu Nasr Forobiyning asarlarida ilmlar tasnifi
3. Abu Nasr Forobiy iqtisodiy fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi

Jahon madaniyatiga katta hissa qo‘shgan Markaziy Osiyolik mashhur faylasuf,
qomusiy olim Forobiyning to‘liq ismi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn
Uzlug‘ Tarxon.
O‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy-falsafiy tafakkur rivoji uning nomi bilan
bog‘liq. Forobiy o‘z zamonasi ilmlarining barcha sohasini mukammal bilgan va bu
ilmlar rivojiga katta hissa qo‘shganligi, yunon falsafasini sharhlab, dunyoga keng
tanitgani tufayli Sharq mamlakatlarida uning nomi ulug‘lanib, “Al-muallim as-
soniy” – “Ikkinchi muallim” (Aristoteldan keyin), “Sharq Arastusi” deb yuritilgan.
Forobiy 873 yilda turkiy qabilalardan bo‘lgan harbiy xizmatchi oilasida,
Sirdaryo qirg‘og‘idagi Forob – O‘tror degan joyda tug‘ilgan. U tug‘ilgan hudud
Somoniylar tomonidan boshqarilib, arab xalifaligining shimoliy chegarasi
hisoblangan.
Forobiy boshlang‘ich ma’lumotni ona yurtida oldi. So‘ng Toshkent (Shosh),
Buxoro, Samarqandda o‘qidi. Keyinroq o‘z ma’lumotini oshirish uchun arab
xalifaligining madaniy markazi bo‘lgan Bag‘dodga keldi. Bag‘dodda bu davrda
musulmon dunyosining turli o‘lkalaridan, xususan, Markaziy Osiyodan kelgan
ko‘p ilm ahllari to‘planishgan edi. U yerga bora turib Forobiy Eron shaharlari
Isfahon, Hamadon, Ray va boshqa joylarda bo‘ldi.
Forobiy Bag‘dodda o‘rta asr fani va tilining turli sohalari, yunon falsafiy
maktablari bilan chuqur tanishib, o‘zga diniy e’tiqod, falsafiy fikrdagi kishilar
bilan ilmiy muloqotda bo‘ldi. Abu Bashar Matta ibn Yunusdan (870–940) yunon
tili va falsafasini, Yuhanna ibn Xiylon (860– 920)dan tabobat va mantiq ilmini
o‘rgandi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, u 70 dan ortiq tilni bilgan.
Taxminan 941 yildan boshlab Forobiy Damashqda yashagan. Shahar
chekkasidagi bog‘da qorovul bo‘lib, kamtarona kun kechirib, ilm bilan
shug‘ullangan. So‘nggi yillar u Halab (Aleppo) hokimi Sayfuddavla Hamdamid
(943–967) iltifotiga sazovor bo‘ldi. Tadqiqotchilar uning Halabdagi hayotini eng
samarali davr hisoblaydilar. Chunki bu hokim hurfikrliligi, ilm-fanga e’tibor
berganligi bilan ajralib turgan. U Forobiyni saroyga taklif etadi, lekin Forobiy

bunga ko‘nmaydi, oddiy hayot kechirishni afzal ko‘radi. Forobiy 949–950 yillarda
Misrda, so‘ng Damashqda yashab, shu yerda vafot etgan va “Bob as-sag‘ir”
qabristoniga dafn qilingan.
Forobiy o‘rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlarining qariyb barcha
sohalarida 160 dan ortiq asar yaratgan. U turli bilimlarning nazariy tomonlari,
falsafiy mazmuni bilan ko‘proq qiziqqanligi uchun uning asarlarini 2 guruhga
ajratish mumkin:
1) yunon faylasuflari, tabiatshunoslarining ilmiy merosini izohlash, targ‘ib qilish
va o‘rganishga bag‘ishlangan asarlar;
2) fanning turli sohalariga oid mavzulardagi asarlar.
Forobiy qadimgi yunon mutafakkirlari – Platon, Aristotel, Evklid, Ptolemey,
Porfiriylarning asarlariga sharhlar yozgan. Ayniqsa, Aristotel asarlari
(“Metafizika”, “Etika”, “Ritorika”, “Sofistika” va b.)ni batafsil izohlab, qiyin
joylarini tushuntirib bera olgan, kamchiliklarini ko‘rsatgan, ayni vaqtda bu
asarlarning umumiy mazmunini ochib beruvchi maxsus asarlar yaratgan.
Forobiy sharhlari O‘rta va Yaqin Sharq ilg‘or mutafakkir–larining
dunyoqarashini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Abu Ali ibn Sino
Forobiy sharhlari (“Metafizika” – “Moba’diy tabiat”)ni o‘qib, Aristotel asarlarini
tushunganini alohida ta’kidlaydi. Forobiyning sharh yozish faoliyati faqat
Sharqnigina emas, o‘rta asr Yevropasini ham yunon ilmi bilan tanishtirishda katta
rol o‘ynadi. Mutafakkir o‘z asarlarini o‘sha davrda Sharq mamlakatlarida ilmiy-
adabiy til hisoblangan arab tilida yozadi.
Forobiy shuningdek, arab va fors tillarida falsafiy mazmundagi she’rlar ham
yozgan. Forobiy asarlari XII–XIII asrlardayoq lotin, qadimiy yahudiy, fors
tillariga, keyinchalik boshqa tillarga tarjima qilinib, dunyoga keng tarqalgan.
So‘nggi asrlarda ko‘chirilgan nusxalari ko‘p mamlakatlarning kutubxona va
muassasalarida saqlanadi.
Forobiyning tabiiy-ilmiy fanlar haqidagi qarashlari “Ilmlarning kelib chiqishi va
tasnifi” asarida batafsil yoritilgan. Kitobda o‘rta asrda ma’lum bo‘lgan 30 dan ortiq
fanning ta’rifi, ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Shu narsa diqqatga sazovorki, Forobiy

tabiiy va ijtimoiy fanlarni vazifasidan kelib chiqib to‘g‘ri farqlagan. Uning
talqinicha, matematika, tabiatshunoslik, metafizika fanlari inson aqlini bilimlar
bilan boyitish uchun xizmat qilsa, grammatika, mantiq, she’riyat kabi ilmlar
fanlardan to‘g‘ri foydalanishni, bilimlarni boshqalarga to‘g‘ri tushuntirish, ya’ni
aqliy tarbiya uchun xizmat qilgan. Siyosat, axloq, ta’lim-tarbiyaga oid bilimlar esa
kishilarning jamoalarga birlashuvini, ijtimoiy hayotga tegishli qoidalarni o‘rgatadi.
Forobiy insonning amaliy faoliyati uchun tabiiy fanlarning ahamiyatini yaxshi
tushunadi. Bunday fanlarni u real narsalar haqidagi ilmlar deb ataydi.
U yunon tabiatshunoslari Evklid, Ptolemey, Galen kitoblariga yozgan
sharhlarida, o‘zining geometriyaga doir kitobida antik dunyo, o‘rta asr matematik
g‘oyalarining yirik bilimdoni sifatida maydonga chiqdi, matematikaning bir
qancha murakkab kategoriyalari va mavhum tushunchalarini ilmiy nuqtai nazardan
hal etish yo‘llarini qidirdi, xususan, son haqidagi ehtimollik nazariyasi
to‘g‘risidagi g‘oyalarni boyitdi.
Forobiyning tibbiy qarashlari “Inson a’zolari haqida” risolasida bayon qilingan.
U inson a’zolarini, turli xil kasalliklar sababini, ularning paydo bo‘lish sharoitlarini
alohida-alohida o‘rganishni, organizmning salomatligini tiklash uchun kerakli
oziq-ovqatlarga e’tibor berishni qayd etadi. Insonning ruhiy va jismoniy holati
tashqi omillar, muhit ta’siriga bog‘liqligiga e’tibor beradi. Uning tibbiyot vazifasi,
maqsadi haqidagi qarashlari Ibn Sinoning bu haqdagi qarashlariga katta ta’sir
ko‘rsatdi. Forobiy dunyoqarashining shakllanishiga, asosan, Sharqning qadimgi
ilg‘or madaniyati an’analari, arab xalifaligiga qarshi xalq harakatlari, o‘rta asr
tabiiy-ilmiy tafakkur yutuqlari, Yunonistonning falsafiy merosi ta’sir ko‘rsatdi.
Forobiy o‘rta asrlar sharoitida birinchi bo‘lib jamiyatning kelib chiqishi, maqsad
va vazifalari haqida izchil ta’limot yaratdi. Bu ta’limotda ijtimoiy hayotning ko‘p
masalalari – davlatni boshqarish, ta’limtarbiya, axloq, ma’rifat, diniy e’tiqod, urush
va yarash, mehnat va boshqalar qamrab olingan. Forobiy “Fozil shahar aholisining
maslagi” risolasida jamiyat (“inson jamoasi”)ning kelib chiqishi haqida bunday
yozadi: “Har bir inson tabiatan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi
yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi bunday

narsalarni qo‘lga kirita olmaydi, ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga
ehtiyoj tug‘iladi… Bunday jamoa a’zolarining faoli-yati bir butun holda, ularning
har biriga yashash va yetuklikka erishuv uchun zarur bo‘lgan narsalarni yetkazib
beradi. Shuning uchun inson shaxslari ko‘paydilar va yerning aholi yashaydigan
qismiga o‘rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi”.
Forobiy shaharni ijtimoiy uyushishning yetuk shakli, insoniyat kamolotga
erishishining zaruriy vositasi, deb hisoblaydi. Butun insonlarni o‘zaro
hamkorlikka, xalqlarni tinchlikka chaqiradi, dunyoda yagona inson jamoasini
tuzish haqida orzu qiladi.
Forobiy o‘z davridayoq buyuk olim sifatida mashhur bo‘lgan. Sharq xalqlarida u
haqda turli hikoya, rivoyatlar vujudga kelgan. O‘rta asr olimlaridan Ibn Xallikon,
Ibn Qiftiy, Ibn Abi Usabi’a, Bayhaqiylar o‘z asarlarida Forobiy ijodini o‘rganib,
uning g‘oyalarini rivojlantirganlar.
Xususan, Ibn Rushd Forobiy asarlarini o‘rganibgina qolmay, ularga sharhlar ham
yozdi. Averroizm nomi bilan mashhur bo‘lgan uning falsafiy ta’limotining
shakllanishi dastlab Forobiy va Ibn Sino faoliyati bilan bog‘liq. Averroizm ilmiy
tendensiyalarni ifodalovchi ilg‘or yo‘nalish sifatida keng yoyilgan va Uyg‘onish
davrining ko‘p ilg‘or mutafakkirlari dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatgan.
Abu Nasr Forobiy
(873-950)
Forobiy uning taxallusi bo’lib, to’liq nomi Abu Nasr
Muham-mad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon — jahon
madaniyatiga katta hissa qo’shgan Markaziy osiyolik mashhur
faylasuf, qomusiy olim. O’rta asrning bir qancha ilmiy
yutuqlari, umuman Yaqin va O’rta
Sharq mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy-falsafiy
tafak-kur rivoji uning nomi bilan bog’liq. Forobiy o’z zamonasi ilmla-rining
barcha sohasini mukammal bilganligi va bu ilmlar rivoji-ga katta hissa
qo’shganligi, yunon falsafasini sharhlab, dunyoga keng tanitgashshgi tufayli Sharq
mamlakatlarida uning nomi ulug’la-nib, «Al-Muallim as-soniy» — «Ikkinchi

muallim» (Aristoteldan keyin), «Sharq Arastusi» deb yuritilgan.
Forobiy turkiy qabilalardan bo’lgan harbiy xizmatchi oilasi-da, Sirdaryo
qirg’og’idagi Forob — O’tror degan joyda tug’ilgan. U tug’ilgan hudud
Somoniylar tomonidan boshqarilib, arab xalifa-ligining shimoliy chegarasi
hisoblangan. Forobiy boshlang’ich ma’-lumotni ona yurtida oldi. So’ng Toshkent
(Shosh), Buxoro, Samar-qandda o’qidi. Keyinroq o’z ma’lumotini oshirish uchun
arab xalifa-ligining madaniy markazi bo’lgan Bag’dodga keldi. Bag’dodda bu
davr-da musulmon dunyosining turli o’lkalaridan, xususan Markaziy Osiyo-dan
kelgan ko’p ilm axdpari to’planishgan edi. U yerga bora turib Forobiy Eron
shaharlari — Isfahon, Hamadon, Rayda va boshqa joylarda bo’ddi. Forobiy
Bag’dodda al-Mutadsil (829—902), al-Muqgafiy (902—908), al~Muqtadir (908—
932) xalifaliklari dav-rida yashadi. U bu yerda o’rta asr fani va tilining turli
sohalari, yunon falsafiy maktablari bilan chuqur tanishib, o’zga diniy e’ti-qod,
falsafiy fikrdagi kishilar bilan ilmiy muloqotda bo’ldi. Abu Bashar Matta ibn
Yunusdan (870—940) yunon tili va falsa-fasini, Yuhanna ibn Xiylon (860—
920)dan tabobat va mantiq il-mini o’rgandi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, u 70
dan ortiq til-ni bilgan.
Taxminan 941 yildan boshlab Forobiy Damashqsa yashagan. Shahar
chekkasidagi bog’da qorovul bo’lib, kamtarona kun kechirib, ilm bi-lan
shug’ullangan. So’nggi yillar u Halab (Aleppo) hokimi Sayfud-davla Hamdamid
(943—967) iltifotiga sazovor bo’ldi. Tadqiqotchi-lar uning Halabdagi hayotini eng
samarali davr xisoblaydilar. Chunki bu hokim hurfikrliligi, ilm-fanga e’tibor
berganligi bilan ajralib turgan. U Forobiyni saroyga taklif etadi, lekin Foro-biy
bunga ko’nmaydi, oddiy hayot kechirishni afzal ko’radi. Forobiy 949—950
yillarda Misrda, so’ng Damashqda yashab, shu yerda vafot etgan va «Bob as-
sag’ir» qabristoniga dafn qilingan deyiladi.
Forobiy o’rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlari-ning qariyb barcha
sohalarida 160 dan ortiq asar yaratgan. U turli bilimlarning nazariy tomonlari,
falsafiy mazmuni bilan ko’proq qiziqqanligi uchun uning asarlarini 2 guruhga
ajratish mumkin: 1) yunon faylasuflari, tabiatshunoslarining ilmiy merosini izoh-

lash, targ’ib qilish va o’rganishga bag’ishlangan asarlar; 2) fanning turli sohalariga
oid mavzularda asarlar.
Forobiy qadimgi yunon mutafakkirlari — Platon, Aristotel, Evklid, Ptolemey,
Porfiriylarning asarlariga sharxdar yozgan. Ay-niqsa, Aristotel asarlari
(«Metafizika», «Etika», «Ritorika», «Sofistika» va b.)ni batafsil izoxdab, qiyin
joylarini tushunti-rib bera olgan, kamchiliklarini ko’rsatgan, ayni vaqtda bu
asarlar-ning umumiy mazmunini ochib beruvchi maxsus asarlar yaratgan. Foro-biy
sharxlari O’rta va Yaqin Sharq ilg’or mutafakkirlarining dunyo-qarishini
shakllantirishda, ularni Aristotel g’oyalari ruhida tar-biyalashda muhim
ahamiyatga ega bo’ldi. Abu Ali ibn Sino Forobiy sharxdari («Metafizika» —
«Moba’diy tabiat»)ni o’qib, Aristotel asarlarini tushunganligini aloxdsa
ta’kidlaydi. Forobiyning sharh yozish faoliyati faqat Sharqnigina emas, o’rta asr
Ovro’posini ham yunon ilmi bilan tanishtirishda katga rol o’ynadi. Bu faoliyat
uning ilmiy faoliyati taraqqiyotining birinchi bosqichini tashkil etadi. Bu bosqich
Forobiyga o’ziga xos maktab xizmatini o’tagan va yangi mavzularda tadqiqotlar
olib borish uchun zamin hozirlagan.
Umuman olganda Forobiyning fozil jamiyati, komil insoni baxt-saodat,
o’zaro yerdam, dono boshliq, tenglik haqidagi fikrlari o’z davri uchun xayoliydir.
Lekin insonni ma’naviy ozod etishga, uning’ imkoniyatlarini ochishga, gumanistik
yo’nalishni asoslashga qdoashl-gan bu ta’limot ilg’or ijtimoiy tafakkur
taraqqiyotiga buyuk hissa bo’lib qo’shildi. Umumbashariy intalishlarni ifodaladi.
Uning ijti-moiy g’oyalari keyinchalik so’nggi mutafakkirlar: Abu Rayhon Beru-
niy, ibn Sino, ibn Rushd, Baxmanyor, Nizomiy, Sa’diy, Abdurahmon Jomiy,
Alisher Navoiy, Bedil, Iqbol, Ahmad Donish va bosh-qalar ijodida rivojlantirildi.
1. «Geometrik yasashlar haqida» kitobida Forobiy konstruktiv geometriya
masalalarini bayon etadi. Bu kitob 10 bobdan iborat bo’lib, birinchi bobi doira
markazini aniqlash deb ataladi. Unda 15 masala va ularni yasash usullari ko’rsatilgan.
Ikkinchi bobda teng tomonli shakllar yasash bayon etilgan. Unda 11 masala va ularni
yasash usullari ko'rsatilgan.Uchinchi bobda doiraga ichki chizilgan shakllar yasash
bayon etilgan. To’rtinchi bobda berilgan shaklga tashqi aylana yasash bayon etilgan.

Bunda 6 masala va ularni yasash usullari ko'rsatilgan.Beshinchi bobda berilgan
shaklga ichki aylana yasash bayon etilgan. Oltinchi bobda berilgan ba'zi shakllar
ichida va tasbqarisida boshqa ba'zi bir shakllar yasash haqida bayon etilgan. Bunda 23
masala va ularni yasash usullari ko’rsatilgan. Yettinchi bobda uchburchaklarni
qismlarga ajratish (bunda 8 masala), sakkizinchi bobda to’rtburchaklarni qismlarga
ajratish (bunda 24 masala), to’qqizinchi bobda kvadratlarni ajratish va ularning
tuzuvchilari haqida (18 masala), o’ninchi bobda sferalarni ajratish, unda 9 masala va
ularni yasash usullari bayon etilgan.
2. U «Fazo geometriyasiga kirish haqida qisqacha kitob» asaridagi parabola
egrisini yasash usulini ko’rsataylik.
Markazi E nuqtada bo’lgan ixtiyoriy radius bilan aylana chizamiz. AB va MQ
diametrlarni o’zaro perpendikulyar qilib o’tkazamiz. BE radiusni C va D nuqta
yordamida MC=CD=DE kabi teng bo’laklarga bo’lamiz. C va D nuqtalar orqali MQ
diametrga parallel chiziqar o’tkazamiz. Bu chiziqlar aylanani KC va DL nuqtalarda
kesadi. So’ngra K, L va M nuqtalarni B nuqta bilan tutashtiramiz. Keyin CK
davomida NB=BK, DL kesma davomida OD=BL, EM kesma davomida PE=BM
larni yasab, N,O,P nuqtalarini hosil qilamiz. Topilgan nuqtalarning geometrik o’rnini
chizsak, parabola egrisi hosil bo’ladi.
3. U «Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi» nomli asarida o’rta asrlarda mayjud
bo’lgan 30 dan ortiq fanning ta'rifini bergan. Bu asar 7 qismdan iborat: bular sonlar
haqidagi fan, geometriya, optika fani, yulduzlar haqidagi fan, musiqa haqidagi fan,
og’irliklar haqidagi fan, mexanizmlar haqidagi fan qismlaridir.
Forobiy «Tadbiqlar» kitobida trigonometriya va trigonometrik jadvallar tuzish
qoidalarini bergan.
Forobiy Yevklidning «Negizlari»ga, Ptolemeyning «Almagest» asarlariga sharh
yozgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Nasr Forobiyning tabiiy ilmiy qarashlari

Купить