Abu said mirzo davrida xuroson va movarounnahr - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	81.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Abu said mirzo davrida xuroson va movarounnahr

Купить

MAVZU: ABU SAID MIRZO DAVRIDA XUROSON VA
MOVAROUNNAHR
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...…..3
I.BOB. XV ASRNING 2-YARMIDA MOVARAUNNAHR VA
XUROSON……………………………………………………………………..….6
1.1. XV asrning 2-yarmida Movaraunnahr va Xuroson. Temuriylar
saltanatining inqirozga yuz tutishi …………………………………………………6
1.2. Temuriylar hukmronligi (1405-1506-yy.) davrida ilm-fan va
madaniy hayot ……………………………………………………………….……..9
II.BOB. ASOSIY QISM……………………………………………….......…….17
2.1. Turkistonning xonliklarga bo‘linib ketishi, uning sabablari va oqibatlari.
XV asr oxiri - XVI asr boshlarida Movarounnahrdagi
ijtimoiy-siyosiy hayot …………………………………………………………..…17
2.2. Abu Said davrida Movarounnahr va Xuroson ………………………..…..…..31
XULOSA…………………………………………………..………………….….33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..34

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda islom diniga nisbatan butun
dunyoda qiziqish va intilish kuchayib uning hayrixoh va tarafdorlari ko`payib
borayotgani hech kimga sir emas. Buning asosiy sababi – muqaddas dinimizning
xaqqoniyligi va pokligi insonparvarligi va bag`rikengligi odamzotni doimo
ezgulikka chorlashi hayot sinovlarida o`zini oqlagan qadriyat va an`analarini
ajdodlardan avlodlarga yetkazishdagi beqiyos o`rni va ahamoyati bilan bog`liq.
Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek, muqaddas islom
dinimizni pok saqlash uni turli xil g`arazli huruj va xatarlardan tuhmat va
bo`xtonlardan himoya qilish uning mohiyatini unib o`sib kelayotgan yosh avlodga
to`g`ri tushuntirish islom madaniyatining ezgu g`oyalarini keng targ`ib etish
vazifasi hamon dolzarb bo`lib kelmoqda. Sof islom ma`rifatini xalqimizga ayniqsa
yoshlarga to`g`ri yetkazishbugunning dolzarb mavzularidan biridir,avvalo islomga
tarif beradigon bo'lsak : Islom (arab. — bo‘ysunish, itoat etish, o‘zini Alloh
irodasiga topshirish) — jahonda keng tarqalgan uch dindan (buddizm va xristianlik
bilan bir qatorda) biri. Islom diniga e'tiqod qiluvchilar arabcha "muslim"
("sadoqatli"; ko‘pligi "muslimun") deb ataladi. "Muslim", "muslimun" so‘zining
boshqa xalqlar orasida o‘zgacha talaffuz etish (masalan, forslarda — musalmon,
o‘zbeklarda — musulmon, qirg‘iz va qozoqlarda — musurmon, Ukraina va
Rossiyada — basurman) natijasida bu dinga e'tiqod qiluvchilar turli nom bilan
ataladi. Lekin bularning ichida hozir musulmon iborasi keng tarqalgan. Jahonda
qariyb 1,2 mlrd. kishi Islomgaga e'tiqod qiladi. Musulmonlarning 2/3 qismidan
ko‘prog‘i Osiyoda yashaydi va bu qit'a aholisining 20% idan ortiqrog‘ini tashkil
etadi. Qariyb 30% musulmonlar Afrikaga to‘g‘ri keladi (qit'a aholisining deyarli
yarmi). Dunyoda musulmon jamoalari mavjud bo‘lgan 120 dan ortiq mamlakatdan
40 dan ziyodida musulmonlar aholining ko‘pchiligini tashkil qiladi —Islom
dinining paydo bo‘lishi xususida Islom manbalariga asoslangan diniy an'anada u
ilohiy hodisa, insonlarni to‘g‘ri yo‘lga solish uchun Alloh tomonidan yuborilgan
oxirgi ta'limot deb uqtiriladi. Islom talqinida dastlab yahudiy va xristianlar ham
aynan musulmonlar e'tiqod qilgan xudoga ishonganlar. shu xudo, ya'ni Alloh
3

odamlarga payg‘ambar-elchilar yuborgan. Ammo insonlar payg‘mbarlar ta'limotini
buzganlar. shuning uchun Alloh insonlarga oxirgi rasul etib Muhammad (sav)ni
tanladi, unga o‘zining kalomi — Qur'onni nozil qildi.
Muhammad (sav) oldin o‘z hamshaharlarini, so‘ng barcha arablarni, ko‘plab
qabila xudolariga sig‘inishdan voz kechish va yagona xudo — Allohga e'tiqod
qilish, solih hayot kechirish, u dunyoda jannatga tushish uchun bu dunyoda ezgu
ishlar qilishga da'vat etdi. Qur'onga ko‘ra, arablar va yahudiylarning umumiy
bobokaloni Ibrohim Allohga birinchi bo‘lib imon keltirgan. Demak, Islom
batamom yangi e'tiqod emas, balki Ibrohimning qayta tiklangan dinidir. Islom dini
tarixini o‘rganishda o‘sha davrdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillarni
hisobga olish kerak. Islom dini vujudga kelgan davrda Arabiston yarim orollarida
Makka va Yasrib (Madina) kabi shahar-davlat (polis)lar boshqalarga nisbatan
muayyan ustunlikka ega edilar. Bu shaharlar xalqaro savdoning eng yirik
markazlaridan bo‘lib, iqtisodiy hayot jo‘shqin tus olgandi. shahar-davlatning
kelajak taraqqiyoti uchun polis tuzumi torlik qila boshlagan. Hijoz (Makka,
YAsrib, Xaybar, Dumat al-Jandal, Tayma va boshqalar) va umuman Arabistonni
xalqaro savdoni barqaror qiladigan, fuqarolar xavfsizligini ta'minlashga qodir
harbiy kuchga ega bo‘lgan yagona saltanatga aylantirish davr talabi bo‘lib qolgan
edi. Saltanat tuzish bilan bir katorda Arabiston yarim orollaridagi qabilalarning
etnik va madaniy jihatdan birlashuvi, yagona arab tili, og‘zaki va yozma adabiyot,
umumiy fikrlashning shakllanishi va nihoyat, arablarning diniy tafakkurida
o‘zgarish jarayonlari kechayotgan edi. Bunday harakatni boshqargan kishilar o‘z
faoliyatlarini ilohiy ilhom bilan asoslay olgan holdagina muvaffaqiyatga erisha
olardi. shunday qilib, Muhammadning diniy va siyosiy faoliyati yuqoridagi
jarayonlarning xususiy ko‘rinishi bo‘lgan. Muhammad (sav) har tomonlama
barkamol inson bo‘lgani uchun, uning shaxsiy fazilatlari tufayli yahudiy, xristian
mazhablariga yaqin g‘oya bilan yashovchi mahalliy hijozliklar harakati o‘ziga xos
xususiyatlar kasb etdi, diniy va siyosiy kuchga ega bo‘ldi; bu kuch Islomning
vujudga kelishini eng muhim tarixiy voqealardan biriga aylantirdi. Arablar yuksak
4

madaniyat yaratganlar. Bu madaniyat tarixga Arab xalifaligi madaniyati nomi bilan
kirdi. Xo‘sh, buning sabablari nimalardan iborat edi?
Avvalo, Arab xalifaligida nisbatan tinch, osoyishta hayot ta' minlangan. Bu
esa xo‘jalik (dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, savdo - sotiq)ning
yanada yuksalishiga imkon bergan. Bu omil o‘z navbatida madaniyatning taraqqiy
etishiga shart-sharoit yaratgan. Ikkinchidan, istilo natijasida xalifalikka
birlashtirilgan turli o‘lka xalqlari (Suriya, Misr, Eron; O‘rta Osiyo, Kavkazorti,
shimoliy Hindiston)ning ilg‘or madaniyati imkon qadar bir-birini boyitdi. Bu
o‘rinda yagona davlat tili - arab tilining ilm-fan tiliga aylanganligi katta rol
o‘ynagan. Buyuk allomalar qaysi xalq vakillari bo‘lmasin, arab tilida ijod
qilganlar.
Kurs ishnig maqsad va vazifalari. Bu mavzuning belgilab o‘tilgan asrlar
davomida Arab xalifaligidagi san'ati, madaniyati, ilm-fan rivoji masalalarini
yoritishda quyidagicha vazifalarga bo‘lib olindi:
1. Arab madaniyatining islomgacha bo‘lgan joxliya davridagi xolati va
axvloi xaqida atroflicha to‘xtalib o‘tish.
2. Arab xalifaligi davrida ilm-fan rivoji va tarqqiyot yo‘lida bosib o‘tgan
qiyinchiliklarini va yutuqlarini etarlicha ma'lumot berish.
3. Arab xalifaligi davrida san'at va madaniyat tarqqiyoti bo‘lganligi
to‘g‘risida ma'lumot berish.
4. Barcha masalalarni mujassamlashtirgan holda xulosalash va mantiqiy
yakun yasash.
Kurs ishning amaliy ahamiyati. materiallaridan maktab, akademik litsey
va kasb - hunar kollejlarida tashkil etilgan to‘garaklarda fakultativ darslarda, oliy
o‘quv yurtlarda, O'zbekiston tarixidan seminar mashg‘ulotlari o‘tkazishda
foydalanish mumkin.
5

I.BOB. XV ASRNING 2-YARMIDA MOVARAUNNAHR VA XUROSON
1.1. XV asrning 2-yarmida Movaraunnahr va Xuroson. Temuriylar
saltanatining inqirozga yuz tutishi
O`zaro toju-taxt uchun kurash Abdullatifni razillik botqog‘iga botirib uni o`z
otasining qotiliga aylantirdi. Garchi u taxt egasi bo`lsa-da, xalq uni “padarkush”
(otasining qotili) sifatida la’natlar, Ulug‘bek tarafdorlari unga dushmanlik ko`zi
bilan qarar edi. Bunday bir paytda Abdullatif xurofotchi din ahllari, darveshlar
guruhi bilan ham yaqinlashishga harakat qildi. Biroq qotil padarkush taxtda uzoq
o`tira olgani yo`q. 1450-yilning 8-mayida, shahar handag‘i yonida, Bog‘inavdan
nariroqda unga qarshi suiqasd qilinib o`ldiriladi. Bu xususda so`z yuritgan tarixchi
Mirxond fitnachilar tap tortmasdan harakat qilib, uning kesilgan boshini
Registondagi Ulug‘bek o`zi qurdirgan madrasa peshtog‘iga namoyishkorona tarzda
ilib qo`yadilar, deb ta’riflagan edi. Bu qotillikdan so`ng, tezda Samarqand taxtiga
temuriylardan biri Mirzo Ulug‘bekning jiyani hamda kuyovi Mirzo Abdullo
o`tiradi. Buxoroda esa hokimiyat Mironshohning nevarasi Sulton Abu Said qo`liga
o`tadi. Mirzo Abdullo o`zining bir yillik hukmronlik davrida mamlakatda
barqarorlikni tiklashga, Mirzo Ulug‘bekning madaniy sohadagi ishlarini davom
ettirishga, markaziy hokimiyatni kuchaytirishga harakat qiladi. U taxt uchun
da’vogarlar Alouddavla va Abu Saidlar bilan kurash olib borib, Samarqandga
qarshi yurish qilgan Abu Said qo`shinini tor-mor keltiradi. Abu Said Sirdaryo
ortiga qochib, Dashti Qipchoq o`zbeklari xoni Abulxayrxondan (1428-1468) taxtni
egallash uchun yordam so`rab murojaat qiladi. 1451-yili yozida Samarqand
yaqinidagi Sheroz qishlog‘idagi qattiq jangda Mirzo Abdullo o`ldirilib, taxt Sulton
Abu Said Mirzo (1451-1469) qo`liga o`tadi. Temuriylar davlatining Xuroson
yerlari Shohruhning boshqa bir nevarasi, Boysunqurning o`g‘li Abulqosim Bobur
qo`lida saqlanib qolib, u to vafoti (1457) ga qadar Hirot taxtini boshqarib turadi.
Bu vaqtga kelib o`zaro siyosiy tarqoqlik yanada avj oladi. Birgina Xurosonning
o`zi o`ndan ortiq qismga bo`linib ketadi. O`zaro taxt uchun muttasil kurashlar
mamlakat iqtisodiy va madaniy hayotiga katta zarar yetkazib, inqiroziy holatlarga
sabab bo`la boshladi. Abulqosim Bobur Xurosonni o`z qo`li ostida birlashtirishga,
6

Shohruh davlatidagi madaniy hayotni tiklashga harakat qildi. Lekin 1454 yili uning
Samarqandga yurishi muvaffaqiyatsiz tugab, 40 kunlik shahar qamalidan keyin u
yana orqaga qaytishga majbur bo`lgan edi.
1457-yili Abulqosim Bobur Mashhadda vafot etgandan so`ng Hirot taxti,
Xuroson yerlari uchun kurash yana avj oldi. Bunday vaziyatdan ustalik bilan
foydalangan Movarounnahr hukmdori Sulton Abu Said Mirzo 1457 yili Xurosonga
yurish qilib Hirotni egallaydi. Shu tariqa Abu Said temuriylar davlatining ikkala
qismini birlashtirishga muvaffaq bo`ladi. Sulton Abu Said Mirzoning (1451-1469)
hukmronlik davrida davlat hududlari kengayib, uning chegaralari Sharqiy
Turkistondan to Iroqqacha, Sirdaryodan to Hindiston chegaralarigacha bo`lgan
yerlarni o`z ichiga oldi. O`z hukmronligi davrida Abu Said doimiy ravishda
hokimiyatini mustahkamlashga, isyonkor amaldor-noiblarni jazolashga asosiy
e’tiborini qaratdi. Shuningdek, u birmuncha iqtisodiy va madaniy tadbirlar
o`tkazishga ham urindi. Lekin, uning bu sohadagi ishlari o`zining yaxshi natijasini
bera olmadi. Ma’rifat va madaniyat Ulug‘bek davridek gullab yashnamadi.
Shuningdek, Abu Said Xuroson, Eron, Xorazmdagi siyosiy tarqoqlikni ham butkul
tugata olmadi. Hirot taxtiga da’vogarlardan biri Umarshayxning evarasi, yosh
temuriy shahzoda Sulton Husayn (1438-1506) Abul Qosim Bobur vafotidan (1457
y.) keyin Xuroson mulki uchun o`z harakatlarini boshlab yuborgan edi. U XV asr
60-yillaridan katta harbiy otryadga bosh bo`lib, 1461-1464-yillarda Hirot, Obivard,
Niso, Mashhad va Xorazmda hokimiyat uchun goh muvaffaqiyatli goho
muvaffaqiyatsiz kurashlarni olib bordi.
1469-yili erta bahorda temuriylarga avvaldan tegishli bo`lgan G‘arbiy eron
yerlarini qaytarib olish maqsadida Sulton Abu Said Oqqo`yunlo` turkmanlariga
qarshi yurishni boshlaydi. Biroq, oqqo`yunlo`lar hokimi Uzun Hasan (1453-1478)
tomonidan Ozarbayjonning Mug‘on dashtida jang vaqtida o`ldiriladi. Abu
Saidning o`g‘illari Sulton Husayn bilan toju-taxt uchun kurashishga botina olmay,
Movaraunnahrga qaytib ketadilar. Sulton Husayn esa 1469-yil 24-martda tantanali
sur’atda Hirotga kirib keladi. Natijada temuriylar saltanati yana ikki qism: Xuroson
va Movaraunnahrga bo`linib ketadi. Movaraunnahr esa ketma-ket sulton Abu
7

Saidning o`g‘illari Sulton Ahmad (1469-1494), Sulton Mahmud (1494-1496)
hamda Mahmudning o`g‘li Sulton Ali Mirzo (1496-1501)lar tomonidan mustaqil
ravishda boshqarildi. Lekin ko`p holda ayniqsa Sulton Ahmadning davlat
boshqaruvidagi kaltabin, uquvsiz va sustkashligi, Sulton Mahmud va Sulton Ali
Mirzolarning davlat ishlarining o`z holiga tashlab, aysh-ishratga mukkalaridan
ketganligi bois ushbu hukmdorlar davrida o`zaro tarqoqlik yanada kuchayadi.
Ayrim viloyat noiblari, amirlarning ta’siri o`sib, ko`pincha ular mustaqil faoliyat
yo`liga o`tib ola boshlaydilar. Siyosiy hayot, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda
ruhoniylarning, ayniqsa so‘fiylarning ta’siri yanada kuchayadi. Xususan, shu
davrning ko`zga ko`ringan diniy arbobi Xoja Ubaydulloh Ahror (1404-1490),
mamlakatda ta’sirli shaxsga aylanib, o`zaro kurash nizolar vaqtida mamlakat
tinchligini saqlash yo`lida bir necha marotaba bu kurashlarni to`xtatib qolishga
muvaffaq bo`ldi. El-yurt tinchligi, osoyishtaligi yo`lidagi uning faoliyati,
vatanparvarligi, albatta, e’tiborga sazovordir.
Temuriylar davlatining janubida ahvol o`zgacha edi. Sulton Husayn
(Boyqaro) (1469-1506) davlati o`z tarkibiga Xorazm, Xuroson, Eronning bir
qismini olgan bo`lib, u temuriylar tarixida oxirgi yirik davlat arbobi bo`lib qoldi.
Uning deyarli 40 yillik hukmronlik davri ham o`zaro kurashlardan xoli bo`lmasa-
da, lekin mamlakatda iqtisodiy va madaniy hayot yuksak darajada saqlanib qoldi.
Mamalakat obodligi, farovonligi, iqtisodiy hayotning bir me’yorda kechishi, fan-
madaniyatning yuksalishida o`z davrining tadbirli va oqil hukmdori Sulton
Husaynning roli nihoyatda katta bo`ldi.
8

1.2. Temuriylar hukmronligi (1405-1506-yy.) davrida ilm-fan va madaniy
hayot
Garchi XV asr boshidan ichki nizolar, o`zaro kurashlar mamlakat ichki
hayotiga salbiy ta’sir o`tkazgan bo`lsa-da, lekin temuriy hukmdorlardan Shohruh
(1405-1447), Mirzo Ulug‘bek (1409-1449), Sulton Husayn (Boyqaro) (1469-
1506), qisman Sulton Abu Said (1451-1469) davrlarida ichki osoyishtalik, ma’rifat
va madaniyatga e’tibor tufayli ilmu-fan va madaniyat yuksalib, Movarounnahr va
Xuroson yana Sharqning ma’rifat va madaniyat markazi nomini qaytarib oladi.
Bu vaqtda nafaqat poytaxt Hirot va Samarqand, balki Movarounnahr va
Xurosondagi boshqa shaharlarda ham olimu-fuzalo, shoiru-me’morlar, bastakoru-
naqqoshlar guruhlari to`plana boshlaydi. Buxoro, Xorazm, Balx, Mashhad, Sheroz
ham o`ziga xos madaniy markazlar rolini o`ynay boshlaydi. Tarixda ma’rifatparvar
va oqilligi bilan nom chiqargan Shohruh (1405-1447) davrida asriy ilm-fan,
madaniyat, an’analari qayta jonlana boshlagan edi. Shahar qayta qurila boshlandi.
Hirotdagi eng gavjum joylardan biri Shohruhning o`g‘li Boysunqur tashkil etgan
kitobxona nomini olgan joy bo`lib qoldi. Bu yerda o`z davrining eng sara kitoblari
qayta ko`chirilar, sotib olinar va sotilar edi. Bu paytda hukmdor va amaldorlarning
homiyligi natijasida tasviriy san’at, amaliy san’at, hattotlik san’ati, ayniqsa, o`z
rivojini maromiga yetkazdi. Mirak naqqosh boshchiligidagi sharq miniatyura
san’ati ham o`z faoliyatini shu yerdan boshlagan edi.
Hirotlik va xurosonlik ko`plab badavlat zodagonlar, savdogarlar ham ilm-
fan, madaniyatga homiylik qila boshlaydilar. Masalan, Shohruh davrida yashagan
taniqli zodagon Hoji Arslon tarxon o`zining ma’rifatparvarligi bilan nom
chiqargan edi. Lekin, har holda hukmdorlar ichida ilm-fan, ma’rifat va
madaniyatga yetarli homiylik qilgan shaxs - bu o`zi ham buyuk olim bo`lgan
Mirzo Ulug‘bek hisoblanadi.
Mirzo Ulug‘bek uning zamondoshlari, muarrixlarning xabar berishlaricha
sharq mutafakkirlari, ular orqali yunon mumtoz ilmiy asarlaridan xabardor
bo`lgan. Ulug‘bek zamondoshi G‘iyosiddin Koshiyning yozishiga ko`ra, Mirzo
Ulug‘bek o`ta zukko va juda ilmli shaxs bo`lib, Qur’oni karimni yod bilgan, arab
9

va fors tillarini yaxshi bilib, tafsir va hadis ilmi bobida bilimdon inson bo`lgan.
Ulug‘bek islom olamida ilk bora hukmdorlik va olimlikni birgalikda olib bordi. U
Movaraunnahrni musulmon olamining ilmiy markaziga aylantirishga harakat qildi.
Xususan Samarqand, Buxoro, Kesh (Shahrisabz) ilm-fan markazlariga aylandi. U
1417-yil Buxoro, 1420-yili Samarqandda, 1433-yillarda G‘ijduvonda madrasalar
barpo etdi. Samarqandning obodonchilik ishlariga bosh-qosh bo`lib, Go`ri Amir,
Shohizinda me’moriy majmualarini oxiriga yetkazadi. Marvda ham bir qator diniy
muassasalar qurdiradi. Hadisi sharifdagi ”Ilm olmakka intilmoq har bir muslim va
muslima uchun ham farz, ham qarz” degan iborasi Buxoro madrasasi peshtoqiga
shior sifatida o`yib yozdirib qo`yiladi. Xususan, u Samarqandga o`z zamonasining
yirik, taniqli olimlarini chorlashga harakat qilgan.
Uning sa’yi-harakatlari tufayli zamonasining 100 dan oshiq olimlari
Samarqandga yig‘ildilar. Ular orasida Taftazoniy, Mavlono Ahmad, o`z
zamonasining “Aflotuni” deb nom olgan Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy,
Muhammad Hafoviylar va boshqa taniqli zotlar ham bor edi. 1420-yil Samarqand
madrasasi ochilganda, unda 100 dan ziyod talaba o`qigan, madrasada 50 tadan
ko`proq talabalar uchun maxsus hujralar mavjud bo`lgan. Zayniddin Vosifiyning
yozishicha, 1420-yil Samarqand madrasasi ochilganida unda 90 tadan oshiq olim
qatnashgan. Ilk ma’ruzani Mavlono Hafoviy o`qigan vaqtida, uni faqat ikki kishi -
Mirzo Ulug‘bek va Qozizoda Rumiy tushungan xolos. Keyinchalik o`z zamonining
taniqli kishilari Abdurahmon Jomiy, Xo`ja Axror va boshqalar ham Samarqand
madrasalarida tahsil olganlar.
Shuningdek, Samarqandda bu davrda bir necha boshqa madrasalar ham
bo`lib (Xonim, Feruzshoh, Shohmalik, Qutbiddin va boshqalar) u yerlarda ham
salohiyatli olimlar dars berishar edi. 1424-1429 yillarda Samarqand yaqinidagi
Obirahmat anhori bo`yida Mirzo Ulug‘bek rasadxona qurdiradi. Rasadxona o`sha
davrning noyob inshootlaridan bo`lib, u doira shaklida barpo etilgan, imoratning
aylanasi 47 m, balandligi 31 m.dan iborat 3 qavatli bino bo`lgan. Binoning ichi bir
necha xona, aylana zal, maxsus tekshirish xonalaridan iborat bo`lib, u yerlarda
maxsus asbob-uskunalar joylashtirilgan.
10

Rasadxona ichi koinot, yer kurrasi tasvirlari bilan bezalgan bo`lib, xalq
ichida shuning uchun “Naqshi jahon” degan nom bilan shuhrat topgan edi. Samoni
kuzatish va o`rganish borasida G‘iyosiddin Jamshid yordamida astronomik o`lchov
asbobi-ulkan sekstant o`rnatildi. Bu sekstant, o`z navbatida, Sharqdagi eng katta
astronomik asbob o`lchovi hisoblangan. Shuningdek, mahalliy ustalar (Iso
Usturlobiy, Abu Mahmud Xo`jandiy, usta Ibrohim) qo`li bilan ko`plab zaruriy
astronomik o`lchov asboblari ham yasaldi va o`rnatildi. Rasadxona qoshida,
shuningdek, 15.000 jilddan iborat boy kutubxona ham bo`lgan. Uning atrofida
olimlar yashaydigan yer-chorbog‘lar Bog‘imaydon va Chinnixona nomi bilan
shuhrat topdi. Ulug‘bek Samarqandda o`ziga xos astronomiya maktabini yaratdi.
Rasadxonada Ulug‘bek bilan bir qatorda o`z zamonasining mashhur matematigi va
astronomlari Qozizoda Rumiy (Salohiddin Muso ibn Muhammad), G‘iyosiddin
Jamshid Koshiy, Ulug‘bekning shogirdi o`z davrining “Ptolemey”i nomi bilan
shuhrat qozongan Ali Qushchi (Alouddin ibn Muhammad) va boshqalar yelkama-
yelka turib ilmiy tadqiqot ishlarini olib bordilar.
Rasadxonadagi tadqiqotlar natijasida 1018 ta yulduzning o`rni va holati
(koordinatlari) aniqlanib, astronomik jadvali tuzildi. O`rta Osiyo, Yaqin va O`rta
Sharq o`lkalari bo`ylab joylashgan 683 geografik punktlarning Samarqand kenglik
koordinatlari bilan belgilab chiqildi. Matematika fani sohasida Ulug‘bek maktabi
yaratgan-uning darajali algebrali tenglama yechilib, bir darajali yoyning sinusi
aniqlangan.
Shu jihatdan buyuk olimning “Ziji jadidi Ko`ragoniy” (Ko`ragoniyning
yangi astronomik jadvali) nomli asari diqqatga sazovordir. Bu asar 1437-yil yozib
tugatilgan bo`lsa-da, olim umrining oxiriga qadar unga yangi natijalarni kiritib
borgan. Bu asar ikki qismdan iborat bo`lib, unda keng muqaddima va 1018 ta
yulduzlarning o`rni berilgan. Undan tashqari Ulug‘bekning “Tarixi arba’ ulus”
(To`rt ulus tarixi) nomli tarixiy asari va musiqaga bag‘ishlangan beshta risolasi
ham mavjuddir. Ulug‘bekning o`ta salohiyatli olim bo`lganligini uning
zamondoshlari G‘iyosiddin Jamshid, Abdurazzoq Samarqandiy, Davlatshoh
11

Samarqandiy va boshqalar ham e’tirof etganlar. Jumladan, o`zbek adabiyotining
asoschisi buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy (1441-1501) bu xususda:
Temurxon naslidin Sulton Ulug‘bek
Ki olam ko`rmadi sulton aningdek,
deb unga o`z ta’rifini bergan edi.
Ulug‘bek davrida, shuningdek, Samarqand Sharqning madaniy markaziga
aylanganligi uchun mashhur faylasuf Ali ibn Muhammad Jurjoniy, taniqli tabib
Mavlono Nafis, shoir Xayoliy Buxoriy, “Yusuf va Zulayho” dostonining muallifi
Durbek, qasida janrining taniqli namoyondasi o`zbek shoiri Sakkokiy, mashhur
xattot Abdurahim Xorazmiy va boshqalar Ulug‘bek homiyligi ostida Samarqandda
yashab ijod qildilar. Shuningdek, Sharqning ko`plab taniqli olim va shoirlari,
fuzaloi-ulamolari Samarqandga tez-tez kelib turdilar. Ulug‘bek davrida o`ziga xos
tarixnavislik maktabi ham paydo bo`ldi. XV asrdagi taniqli tarixchilar, “Zubdat at
tavorix” (Tarixlarning yuqori qismi) asarining muallifi Hofizi Abro`, “Matla as-
sadayin va majmuai al-bahrayn” (Ikki dengizning qo`shilishi va ikki saodatli
yulduzning balqishi) asarining muallifi Abdurazzoq Samarqandiy, “Ravzat as
safo” (Jannat bog‘lari) asarining muallifi Mirxond, “Habib us siyar” (Do`stga
maktub) va boshqa qator asarlarning muallifi Xondamir Ulug‘bek yaratgan
madaniy sharoitda o`sib ulg‘aydilar. Ulug‘bek davridagi madaniy markaz,
keyinchalik ”Ulug‘bek akademiyasi” nomini olib, dastavval mashhur fransuz
yozuvchisi va olimi Volter (1694-1778) tomonidan e’tirof etilgan edi.
Ajdodlarimiz tarixida 1010-yilda tuzilgan Ma’mun akademiyasidan so`ng,
Ulug‘bek akademiyasi O`rta Osiyo tarixida ikkinchi akademiya sifatida yuzaga
keldi.
Mustaqillik tufayli buyuk ajdodimiz Mirzo Ulug‘bekning bizga qoldirib
ketgan merosi haqiqiy jihatdan o`rganila boshlandi. 1994 yili Prezidentimiz
tashabbusi bilan Mirzo Ulug‘bekning 600 yillik tavallud to`yi respublikamizda va
jahonda keng nishonlandi. Qator ko`cha, tuman, shahar va inshootlarga
Ulug‘bekning faxriy nomi berildi. Jumladan, Prezidentimiz farmoni bilan 1995 yili
12

sobiq ToshDU, hozirgi O`zbekiston Milliy Universitetiga Mirzo Ulug‘bek nomi
berildi.
Ulug‘bekning vafotidan so`ng madaniy markaz Xurosonga, jumladan, uning
poytaxti Hirotga ko`chdi. Hirot madaniy va ilmiy markazining shakllanishida
Xuroson hukmdori Sulton Husayn (Boyqaro) (1469-1506) va ayniqsa, buyuk shoir
va mutafakkir, g‘azal mulkining sultoni Mir Alisher Navoiyning (1441-1501) roli
nihoyatda beqiyos bo`ldi. Ma’rifatli hukmdor bo`lmish Sulton Husayn (Boyqaro)
butun Xurosonda ilm-fan, adabiyot, madaniyat homiysiga aylanadi. Uning o`zi
“Husayniy” taxallusi ostida g‘azallar yozgan. Bizning kunlargacha uning she’riy
“Devon”i va nasriy “Risola” asarlari yetib kelgan.
Alisher Navoiy 1441 yili Hirotda taniqli barlos bahodiri xonadonida
dunyoga kelgan. U yoshligidanoq nihoyatda zakovatli va zehnli bola bo`lgan.
Uning besh yoshida yozgan g‘azaliga taniqli o`zbek shoiri Lutfiy o`z vaqtida katta
baho bergan edi. Yoshligidanoq u temuriy shahzoda Sulton Husayn bilan do`st
bo`lib, keyinchalik ular Xuroson hokimi Abulqosim Bobur (1451-1457) xizmatida
birga bo`lganlar. Husaynning xizmat davrida Alisher Navoiy Mashhad va Hirot
madrasalarida tahsil ko`radi. Keyinchalik Movarounnahr hokimi Sulton Abu Said
tazyiqi bilan Samarqandga ketishga majbur bo`ladi va u yerda ikki yilcha turib, o`z
bilimini yanada takomillashtiradi. 1469-yili Xuroson taxti Sulton Husaynga
tekkandan so`ng, uning taklifi bilan Alisher Navoiy Hirotga kelib, avval
muhrdorlik, so`ngra vazirlik lavozimida faoliyat ko`rsatadi. Jumladan, Alisher
Navoiy o`zining vazirlik lavozimini egallagan vaqtida (1472-1476) mamlakatda
iloji boricha osoyishtalik va adolat o`rnatishga harakat qiladi. Uning hatti-
harakatlari natijasida shaharlar yuksaldi. Suv chiqarilib, ko`pgina yerlar obod
qilindi, hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari yanada rivojlandi. Navoiy ilm-fan,
ma’rifat va madaniyat ahliga shaxsan o`zi homiylik ko`rsatdi. Garchi toju-taxt
uchun kurashlarda va fitna-nizolar natijasida Navoiyning Sulton Husayn bilan
oralari bir oz sovugan bo`lsa-da, lekin Navoiy umrining oxiriga qadar davlatning
tayanch shaxslaridan biri bo`lib qoladi. Jumladan, u vazirlik lavozimidan ketar
ekan, sulton Navoiyga shohona to`n kiygizib, uning hech bir iltimosi hech qachon
13

yerda qolmasligini aytadi. Alisher Navoiyning birgina o`zi 300 tadan ziyod turli
qurilish, obodonchilik ishlariga bosh-qosh bo`ladi. Hirotdagi Injil daryosi bo`yida
uning qurilish ishlari uchun maxsus er ham ajratib beriladi. U barpo etgan
Hirotdagi “Ixlosiya”, “Shifoiya” majmualari, Tus viloyatidagi Turuqband suv
ombori va kanali, Hirot va Mashhaddagi sug‘orish inshootlari, Astroboddagi saroy
va masjid, Marvdagi madrasa shular jumlasidandir. El-yurt farovonligini o`ylagan
Navoiy o`z daromadlarining aksariyat qismini hayriya ishlariga sarflaydi.
Odamiy dersang demagil odamiy,
Onikim yo`q xalq g‘amidin g‘ami,
deb, o`z ta’rifini bergan edi shoir. Shaxsan uning mablag‘lari hisobidan 52 ta
rabot, 19 ta hovuz, 16 ta ko`prik, 9 ta hammom va boshqalar qurildi. Shuningdek,
Navoiy butun Xurosonda 12 tadan oshiq ahamiyatli bo`lgan va ta’mirlanishga
muhtoj masjid, minora, rabot va boshqalarni ta’mir etib o`z holiga qaytaradi.
Jumladan, Navoiy ta’mir etgan Hirotdagi Jome’ masjidi hozirgi kunga qadar Hirot
shahrining go`zal inshootlaridan biri hisoblanadi. Alisher Navoiy homiyligi ostida
Sharq miniatyurasi maktabining yetuk namoyondasi “Sharq Rafaýli” nomini olgan
Kamoliddin Behzod, taniqli tabiblar Abdulhay Muniy, Darvish Ali, hattotlardan -
Sulton Ali Mashhadiy, musiqachilardan-Husayn Uddiy, shoir va tarixchilardan-
Sohib Doro, Muhammad Nizomiy, Kamoliddin Binoiy, Davlatshoh Samarqandiy,
Husayn Voiz Koshifiy, Mirxond,, Zayniddin Vosifiy, Muiniddin Muhammad
Isfizoriy va boshqalar yetishib chiqdilar. Alisher Navoiy ilk bora o`zga shoirlardan
farqli ravishda turkiy tilda 1483-1485-yillarda beshta dostondan iborat “Xamsa”
asarini yozdi. Navoiy o`z ona tili ko`rkamligi va jozibadorligini asarlarida
namoyon etdi:
Tortib turk nazmida alam,
Ayladim ul mamlakatni yak qalam,
degan edi shoirning o`zi. Buyuk shoirning 20 tadan ziyod yirik asarlar
mavjuddir. Ular “Xazoyinul maoniy”, “Lison ut tayr”, “Mahbub ul qulub”,
“Majolisun nafois”, “Munshaot”, “Muhokamatul lug‘atayn”, “Mezonul avzon” va
boshqalardir. Bular o`z ichiga tarixiy, falsafiy, ahloqiy mezonlarni olib, ularda
14

insoniyatga xos bo`lgan barcha ijobiy hislatlar ulug‘lanadi. Navoiy o`z asarlarida
Vatanga, tug‘ilib o`sgan yeriga nisbatan buyuk muhabbatni kuylaydi.
Navoiyning o`zi esa barkamol, komil inson qiyofasi uchun buyuk ramzdir.
Ulug‘ shoirning o`lmas merosini o`rganish mustaqillik yillarida o`zining haqiqiy
darajasiga chiqdi. Adibning barcha asarlari qayta chop etildi. Hukumatimiz
qaroriga binoan, xalqimizning buyuk mukofoti ramzida Navoiy nomidagi davlat
mukofoti ta’sis etildi. O`lkamizda Navoiyning ulug‘ nomini bilmagan zot yo`qdir.
Prezidentimiz tashabbusiga ko`ra, 1991 yili Alisher Navoiyning 560 yilligi juda
katta tantanalar bilan nishonlanib, shoirning mahobatli haykali xalqimizning
muqaddas ramzi sifatida poytaxtimizning markazida qad ko`tardi.
XV asrning zabardast o`zbek shoirlari ichida, shuningdek Lutfiy, Durbek,
Sakkokiy, Gadoiy, Atoiy va boshqalarning ham nomlari ma’lum va mashhur
bo`lgan. Jumladan, Navoiydan avval eng mashhur turkigo`y shoir Lutfiy (1366-
1465) bo`lgan. Uning o`z vaqtida 20 dan ziyod ajoyib asarlari mavjud bo`lib,
bizgacha faqat mashhur “Gul va Navro`z” va g‘azallar devoni yetib kelgan xolos.
Bu davrlarda shuningdek, Sharafiddin Ali Yazdiyning (1454 yili vafot
etgan) Temur tarixiga bag‘ishlangan, Nizomiddin Shomiydan so`ng yozilgan bir
xil nomdagi “Zafarnoma” asari yaratildi. Fors-tojik adabiyotida, ayniqsa, mashhur
shoir va olim, Navoiyning zamondoshi hamda do`sti Nuriddin Abdurahmon
Jomiyning (1414-1492) roli buyuk bo`ldi. Jomiy va Navoiyning do`stligi esa,
tarixda xalqlarimiz ittifoqligining buyuk ramzi bo`lib qoldi.
1499-yildan boshlab O`rta Osiyoga o`z yurishlarini boshlagan Muhammad
Shayboniyxon (1451-1510) temuriylar ichidagi ichki nizo va noittifoqlikdan
foydalanib, Movaraunnahrga nisbatan istilochilik harakatlarini boshladi. Temuriy
shahzodalardan, shu vaqtdagi yagona movarounnahrlik iqtidorli va harbiy
sarkardalik mahoratiga ega bo`lgan, keyinchalik buyuk shoir va davlat arbobi
darajasiga chiqqan Zahiriddin Muhammad Boburning (1483-1530) sa’yi-
harakatlari ham o`zining tegishli natijasini bermadi. 1505-1506 yillarga kelib
Shayboniyxon Xorazm va Movaraunnahrni to`liq egallaydi. Shayboniyxonga
qarshi kurashish uchun yo`lga chiqqan Xuroson hukmdori Sulton Husayn (1469-
15

1506) 1506-yilning bahorida vafot etadi. Sulton Husaynning vorislari o`rtasida
toju-taxt uchun kurash avj olib, natijada hokimiyat ikkita shahzodaga-
Badiuzzamon Mirzo bilan Muzaffar Mirzolarga o`tadi. Qulay vaziyatdan
foydalangan Shayboniyxon 1507-yili shahzodalarni tor-mor etib, qattiq janglardan
so`ng poytaxt Hirot va butun Xurosonni o`z qo`li ostiga oladi.
Shunday qilib, deyarli bir yarim asr davom etgan shon-shavkatli Temuriylar
saltanati o`z nihoyasiga yetadi. Temuriylarning oxirgi zabardast vakili Zahiriddin
Muhammad Bobur 1525-yilgi Panipat jangidan so`ng shimoliy Hindistonni
egallashga muvaffaq bo`ladi. Boburiylar sulolasi Hindistonda deyarli uch asr
mobaynida hukmronlik qilib, ko`p holda temuriylarning shon-shuhratini bu yerda
tiklashga muvaffaq bo`ladilar.
16

II.BOB. ASOSIY QISM
2.1. Turkistonning xonliklarga bo‘linib ketishi, uning sabablari va oqibatlari.
XV asr oxiri - XVI asr boshlarida Movarounnahrdagi
ijtimoiy-siyosiy hayot. Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolasi
XV asrning 90-yillarida Movaraunnahrdagi temuriylar saltanati amalda
mustaqil boshqariladigan viloyatlarga aylanib qolgan edi. Kichik bir viloyatda
hokimlik qilayotgan temuriy shahzodalarning har biri poytaxt Samarqandni
egallash, bobokalonlari o‘tirgan taxtga chiqib, butun mamlakatga yagona hukmdor
bo‘lish orzusida edilar. Bu niyatga yetish uchun ular o‘rtasida o‘zaro ichki nizo avj
olib ketgan bo‘lib, mamlakat aholisining ham temuriylardan noroziligi kuchayib
borayotgan bir davr edi.
Samarqand hukmdori Sulton Ahmad Mirzoning 1494-yilda vafot etishi, bu
holatni yanada keskinlashtirdi, mamlakatda boshboshdoqlik, ko‘p hokimiyatchilik
vujudga keldi. Bu vaziyatdan temuriylarning shimoldagi qo‘shnisi, Dashti
Qipchoqda o‘z hokimiyatini mustahkamlab olgan Muhammad Shayboniyxon
(1451-1510) foydalanib qolish uchun 1497-yilda Movaraunnahrni egallash uchun
birinchi marta qurol bilan bostirib kirdi. Bunga 1496-yilda Samarqand taxtiga
o‘tqazilgan Boysunqur mirzo ibn Sulton Mahmud (1479-1499)ning boshqa
temuriy shahzodalardan Samarqandni mudofaa qilishda ittifoqchilikka chaqirib
qilgan taklifi ham sabab bo‘lgan edi.
XI asrdan boshlab Balxash ko‘li va Sirdaryoning quyi oqimlaridan Dnepr
daryosining quyi oqimlarigacha bo‘lgan hududlarda qipchoq va boshqa turkiy
qabilalarning hukmronlik qilganliklari sababli bu hudud Dashti Qipchoq deb
atalgan. Dashti Qipchoq chegaralari ba’zan Kavkaz tog‘lari, Qora va Kaspiy
dengizlarigacha yetib borgan. Bu yerda Botuxon 1236-yilda asos solgan Oltin
O‘rda davlati XIV asr boshlarida ikki qismga ajralib ketgan bo‘lib, uning sharqiy
qismida ayrim tarixiy manbalarda “O‘zbeklar mamlakati” deb yuritilgan Oq O‘rda
davlati tashkil topdi. Bu hududda Jo‘jixonning beshinchi o‘g‘li Shaybon urug‘idan
bo‘lgan Abulxayrxon (1412-1468) 1428-yilda mustaqil davlatga asos soldi.
17

Oltin O‘rda, Mo‘g‘uliston va temuriylar davlatlaridagi o‘zaro urush va
parokandalikdan ustalik bilan foydalangan Abulxayrxon o‘z davlati hududlarini
ancha kengaytirib oldi. Lekin urug‘ boshliqlarining mustaqil hukmronlikka
intilishlari va 1468-yilda Abulxayrxon vafoti bu davlatning inqirozga uchrashiga
sabab bo‘ldi. XV asrning 80-yillariga kelib, Abulxayrxonning nabirasi, Budoq
Sultonning o‘g‘li Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon (1451-1510) bobosining
davlatini qayta tiklab, shayboniylar sulolasiga asos soldi. Yoshligida yetim qolgan
Muhammad ukasi Mahmud bilan Muhammad Mazid tarxon, Sultonali mirzo
homiyligida Turkiston, Samarqand, Buxoro shaharlarida ilohiyat olimlari
Muhammad Xitoiy, Hofiz Husayn Busuriy kabi ulamolardan saboq olib, o‘z
davrining bilimdon, o‘qimishli kishisi, iste’dodli shoiri bo‘lib yetishdi. Muhammad
Shayboniyxon buyuk davlat tuzish faoliyatini dastlab lashkar to‘plash va yollanma
qo‘shin lashkarboshisi sifatida temuriylarga xizmat qilishdan boshladi.
Shayboniyxon yollanma qo‘shin boshlig‘idan xon darajasiga ko‘tarildi.
XV asr 90-yillarining o‘rtalaridan Movaraunnahrning siyosiy hayotida Amir
Temurning evarasi Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) ham sezilarli rol
o‘ynay boshladi. 1494-yil 10 iyun kuni 12 yoshida Farg‘ona taxtiga o‘tirgan yosh
Bobur amakisi Sulton Ahmad (1469-1494 yy. Samarqand hokimi), Toshkent
hokimi, tog‘asi Sulton Mahmudlar hujumlarini qaytarib, 1496 yilda Samarqand
shahrini qamal qiladi, lekin qish yaqinlashib qolgani uchun qamalni to‘xtatadi.
1497-yil mayida Bobur Samarqandni ikkinchi bor qamal qilganida Shayboniyxon
bilan birinchi marta yuzma-yuz bo‘ldi. Boysunqur mirzoning Shayboniyxonga
Samarqand darvozasini ochmagani sababli, u Bobur bilan jang qilmasdan
maydonni tashlab ketdi. 7 oylik qamaldan keyin Samarqandni egallagan Bobur
poytaxtda 100 kun hukmronlik qildi. Farg‘onada ukalari sabab kelib chiqqan
nizoni bartaraf etish uchun Bobur Samarqandni tashlab chiqdi va 1500 yilgacha u
yerda tinchlik o‘rnatish bilan ovora bo‘ldi. Butun Movaraunnahr yerlarini
birlashtirish maqsadi bilan yonayotgan Bobur hatto tinchlik uchun Farg‘onani ham
ikki qismga bo‘lib, ukasi Jahongirga Sirdaryoning shimoliy qismini berishga
majbur bo‘ldi.
18

Bu paytda asosiy maqsadi Temuriylar saltanatiga butunlay barham berish
bo‘lgan Shayboniyxon Buxoro, Samarqand, Qarshi, G‘uzor, Shohruxiya
shaharlarini egalladi. Bu shaharlardagi dasht o‘zbeklarining qirg‘in va
talonchiliklari mahalliy xalq ichida Shayboniyxonga qarshi harakatlarning paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Bundan foydalangan Bobur 1501 yilda Samarqandni
ikkinchi marta egalladi.
Movarounnahrda o‘zining asosiy raqibi Bobur ekanligini sezgan
Shayboniyxon asosiy kuchlarini Samarqand yaqiniga to‘plab hal qiluvchi jangga
kirdi. Ochiq jangda yengilgan Bobur shaharga kirib, mudofaaga kirishdi, lekin
boshqa temuriylardan yordam bo‘lmagach, Shaybonixon bilan sulh tuzib,
Samarqandni tashlab chiqishga majbur bo‘ldi. Shundan keyin Bobur 250 kishisi
bilan Afg‘onistonga keldi va Qobul podsholigiga asos soldi. 1510-yilda Marv
yaqinida Shayboniyxon qo‘shini ustidan g‘alaba qozongan Eron shohi Ismoil
Saffaviy Bobur Mirzoga birgalikda Samarqandga qo‘shin tortishni taklif etdi. Bu
taklifni qabul qilgan Bobur Muhammad Shayboniyxon vafoti (1510) bilan o‘zaro
kelishmovchilik sababli ancha zaiflashib qolgan shayboniylar hukmronligi ostidagi
Hisor, Ko‘lob, Qunduz, Badaxshon, Qarshi, yerlarini egallab, Samarqand shahrini
1511-yilda uchinchi marta bosib oldi.
Boburning ittifoqchilari, shia mazhabidagi Eroniy qizilboshlilarning talon-
tarojlari sababli mahalliy aholi Boburni qo‘llab-quvvatlamadi. 1512-yil oxirlarida
Ubaydulla sulton qo‘shinlaridan Buxoro yaqinida mag‘lubiyatga uchragan Bobur
Movaraunnahrdan, butunlay umidini uzib ketdi. Qobul atrofida o‘z hukmronligini
to‘la mustahkamlab, 1526-yil boshida Hindistonga yurish boshladi va u yerdagi
Ibrohim Lo‘diyning qo‘shinlarini to‘la tor-mor keltirib, yangi saltanat-Boburiylar
saltanatiga asos soldi. Bu saltanat Hindistonda 332 yil (1526-1858-yillar)
hukmronlik qildi.
1487-1488-yillarda O‘tror, Sayram, Yassa (Turkiston), Sig‘noq shaharlarini
bosib olib, o‘z hukmronligini Dashti Qipchoqda mustahkamlagan Muhammad
Shayboniyxon 1499-yildan Movaraunnahrni egallashga jiddiy kirishdi. U yerdagi
asosiy dushmani Boburdan 1501 yilda Samarqandni tortib olgan Shayboniyxon
19

1503 yilda Toshkentni, 1504-yilda Xisorni, 1505-yilda 10 oylik qamaldan keyin
Urganchni, 1507-yilda Hirotni, 1509-yilda Marvni o‘ziga bo‘ysindiradi. Natijada
Dashti Qipchoq, Xorazm, Movaraunnahr, Xurosonni birlashtirgan Shayboniyxon
Mashhad va Tus shaharlarini egallab Eronda Shoh Ismoil asos solgan Saffaviylar
davlatiga xavf soladi. 1510 yilda Marv yaqinidagi jangda Shoh Ismoil
qo‘shinlaridan mag‘lubiyatga uchragan Muhammad Shayboniyxon og‘ir yarador
bo‘lib, vafot etadi.
Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyin Ko‘chkunchixon (1512-1529) va
Abu Sa’id (1523-1533) davrida Movarounnahr va Xurosonda markaziy hokimiyat
zaiflashib, amirlar va sultonlar o‘rtasida nizo kuchaydi. Bu paytda Xorazm
mustaqil davlat bo‘lib ajralib chiqdi va Turkiston yerlari parchalandi. O‘zaro
urushlarga birmuncha barham bergan, Shayboniyxonning ukasi Mahmud
Sultonning o‘g‘li Ubaydulla Sulton 1512 yilda Buxoro hukmdori bo‘lgan bo‘lsa,
1533-yildan butun markazlashgan o‘zbek davlatining Oliy Hukmdori etib saylandi.
Ubaydullaxon poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko‘chirdi.
XVI asrning 40-yillariga kelib feodallar va mahalliy sulolalar o‘rtasida
shaharlar va hududlar uchun kurash avj olib ketdi. Samarqand hukmdori
Abdulatifxon (1541-1552-yy.) bilan Buxoro xoni Abdulazizxon (1540-1550 yy.)
o‘rtasidagi kurashni Toshkent va Sirdaryo bo‘yidagi shaharlarning hukmdori
Baroqxon (Navro‘z Ahmadxon, 1540-1556) yanada kuchaytirdi. U hatto 1551-
yilda Samarqandni bosib oldi. Karmana va Miyonqol hukmdori Abdulla Sulton
Baroqxonga qarshi kurash olib bordi. Bu kurashlarda Iskandar Sultonning o‘g‘li
Abdullaxon (1534-1598) o‘zining qat’iyatliligi, yaxshi siyosatchi va sarkardalik
qobiliyati bilan ajralib turdi. U 1561-yilda otasi Iskandarxonni oliy hukmdor deb
e’lon qildi.
Abdullaxon II markazlashgan Shayboniylar davlatini tiklash maqsadida
amirlar va sultonlar bilan ayovsiz kurash olib bordi. Tinimsiz urushlar natijasida
Farg‘ona (1573), Shahrisabz, Qarshi, Hisor viloyatlari (1574), Samarqand (1578),
Toshkent, Shohruhiya, Sayram, Ohangaron (1582), Balx (1583), Badaxshon
(1584), Hirot (1588), Xorazm (1595), Abdullaxon qo‘l ostiga birlashtirildi. U
20

1561-1583-yillarda otasi nomidan, 1583-1598-yillarda rasmiy xon sifatida davlatni
boshqardi. Ammo 1598-yilda Abdullaxon II vafotidan so‘ng uning o‘g‘li
Abdulmo‘min uzoq muddat taxtni boshqara olmadi. So‘nggi Shayboniy hukmdori
Pirmuhammad II (1599-1601) ham bebosh amirlarni tiyib qo‘ya olmadi.
XV asrning oxiri XVI asr Dashti Qipchoq, Movaraunnahr va Xurosonda
bo‘lib o‘tgan ijtimoiy-siyosiy voqealar, iqtisodiy madaniy ahvoli to‘g‘risida
qimmatli ma’lumotlar beruvchi asarlar juda ko‘p. Bular ichida Zahriddin
Muhammad Boburning (1453-1530) “Boburnoma”, shoir va tarixchi olimlardan
Kamoliddin Binoiy (1453-1512) va Muhammad Solih (1453-1535)larning forsiy
va o‘zbek tilda bitilgan “Shayboniynoma” asarlari, Xondamirning “Habib us-
siyar”, Fazlulloh ibn Ruzbehon (1457-1530) ning “Mehmonnomayi Buxoro”,
noma’lum muallifning “Tavorixi guzida”, “Nusratnoma”, Mirzo Muhammad
Haydar (1500-1556)ning “Tarixi Rashidiy”, Abdulloh Nasrullohiyning “Zubdaj ul-
Osor”, Xo‘ja Qulibek Balxiyning “Tarixi Qipchoqxoniy” va Hofiz Tanish Buxoriy
(1547-1604) ning “Sharofnomayi shohiy“ (“Abdullanoma” nomi bilan mashhur)
asarlari alohida ahamiyatga ega.
Muhammad Shayboniyxonning markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun
amalga oshirgan ba’zi chora tadbirlari, beklarning kuchayishi va o‘zaro
kurashlariga ham sabab bo‘ldi. Masalan, davlat boshqaruvi sohasida suyurg‘ol
tizimining joriy etilib, bosib olgan hududlarda boshqaruv ishining farzandlari,
qarindosh-urug‘lari, qabila boshliqlariga topshirilishi uning vafotidan keyin
markaziy hokimiyatdan mustaqil bo‘lishga intilishlarni kuchaytirdi.
Mamlakat xo‘jaligini tiklash uchun bo‘sh yotgan yerlar, vafot etgan yoki
soliqlar og‘irligidan ko‘chib ketgan mahalliy mulkdorlar yerlari qayta taqsimlandi.
Bu esa ijtimoiy hayotni tartibga solishga yordam berdi.
Iqtisodiyotni tartibga solish, savdo sotiqni jonlantirish maqsadida 1507 yilda
pul islohoti o‘tkazilib, markaziy shaharlarda vazni bir hil bo‘lgan (5,2 gramm)
kumush va mis chaqa pullar zarb qilindi. Asosan markaziy hokimiyatning siyosiy,
iqtisodiy mavqeyini kuchaytirish, shayboniy xonlari va beklari hukmronligini
mustahkamlashga qaratilgan bu islohot Shayboniyxon vafotidan keyin kuchayib
21

ketgan o‘zaro urushlar natijasida yaxshi natija bermadi va pul qadrsizlandi. 1515-
yilda oliy hukmdor Ko‘chkunchixon pul islohoti o‘tkazishga majbur bo‘ldi.
Ayniqsa, Abdullaxon II davrida o‘tkazilgan pul islohotlari xonlik iqtisodiy
hayotida katta ahamiyat kasb etgan bo‘lib, markaziy hokimiyat kuchayishi,
xazinaga foyda tushishi va savdo-sotiqning jonlanishiga yordam berdi.
Pul islohotini bosqichma-bosqich o‘tkazgan Abdullaxon II oltin, kumush,
mis pullarni otasi nomidan (1560-1583) chiqarganda mamlakatdagi bir qancha
shaharlarda pul zarb qilingan bo‘lsa, mustaqil hokimiyatni boshqargan yillarida
(1583-1598), asosan, Buxoroda markazlashgan pul zarb qilishni yo‘lga qo‘ydi.
Manbalarga qaraganda, Abdullaxon II ba’zan Balx, Samarqand hamda Toshkentda
kam miqdorda pul chiqarishga ruxsat bergan.
Muhammad Shayboniyxon davrida ta’lim sohasida ham islohot o‘tkazilib,
unga ko‘ra bola 6 yoshdan maktabga berilgan va ikki yil o‘tgach madrasaga
o‘tkazilgan. Madrasa uch bosqichdan iborat bo‘lib, har bosqichda 8 yildan
o‘qitilgan. Bu davrda ilohiyot, hisob-kitob, matematika, she’r san’ati kabi fanlar
o‘qitilgan.
Iqtisodiy hayotda su’niy sug‘orish asosiy rol o‘ynaganligi sababli
shayboniylar davrida suv inshootlari qurilishiga ancha e’tibor berildi. 1502-yilda
Zarafshon daryosida qurilgan suv ayirg‘ich, 1556-1585-yillarda Qashqadaryo,
Zarafshon, Amudaryo, Murg‘ob va Vaxsh daryolaridan chiqarilgan kanallar, suv
ayirg‘ich va suv omborlari buning yaqqol misoli bo‘la oladi.
Xonlik iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari qishloq xo‘jaligi, savdo-sotiq va
hunarmandchilik bo‘lib, yer asosiy boylik hisoblangan. Shayboniylar davrida
mulkiy munosabatlarda aytarlik o‘zgarishlar yuz bermadi. Dashti qipchoqdan
kelgan o‘zbeklar yer egaligi munosabatlarini boshidan kechirayotgan bo‘lib, ular
Movaraunnahrga yangi ishlab chiqarish munosabatlarini olib kelganlari yo‘q, balki
temuriylar davrida shakllangan ijtimoiy-iqtisodiy tizimni qabul qildilar, hamda
unga moslashdilar.
Yer egaligining mulki sultoniy (davlat yerlari), mulki xolis (xususiy yerlar),
vaqf (diniy mahkamalarga qarashli yerlar) va qishloq jamoalari egalik qiladigan
22

yerlar kabi asosiy turlari bo‘lib, ular iqto`, suyurg‘ol, tanho va jog‘ir ko‘rinishida
bo‘lgan. Davlat oldidagi xizmatlari uchun harbiy-ma’muriy amaldorlarga va yirik
din arboblariga beriladigan bunday yerlarda yersiz dehqonlar ishlaganlar. Ular ham
davlatga, ham amaldorga soliq to‘laganlar. Shayboniylar davrida chorvachilik va
hunarmandchilik ancha rivojlangan bo‘lib, ular yetishtirgan mahsulot ichki va
tashqi bozorlarda sotilgan. Hindiston, Eron, Rossiya kabi mamlakatlar bilan savdo-
sotiq qilingan.
Shayboniylar davrida 40 dan ortiq soliq va jarimalar bo‘lib, xiroj va
zakotdan tashqari, tagjoy jizya, ixrojat, tog‘ar, ulufa, qo‘nalg‘a, begar, madadi
lashkar, boj, tuhfa kabi nomlar bilan atalgan soliq turlari va yasoq deb ataluvchi
majburiyatlar bo‘lgan. Soliq to‘lovchi aholi fuqaro (rayiyat) deb atalgan. Juybor
shayxlari kabi yirik ulamolar-din peshvolari barcha soliqlardan ozod qilingan. Oliy
tabaqaga xon va uning yaqinlari kirgan. Harbiy-ma’muriy boshqaruv tizimidagi
amaldorlar umaro, olim va shoirlar fuzalo deb atalganlar, bundan tashqari yana
shayboniylar davrida qullar ham bo‘lgan.
Shayboniylar davlati ma’muriy jihatdan viloyatlarga bo‘lingan bo‘lib,
boshqaruv tizimi markaziy va mahalliy amaldorlar qo‘lida bo‘lgan. Markaziy
boshqaruvda xondan keyin ko‘kaldosh, otaliq, naqib, parvonachi, vaziri a’zam kabi
mansabdorlar dunyoviy ishlarni boshqargan bo‘lsalar, shayx ul-islom, qozi kalon,
a’lam, imom, sadr, muftiy, rayis (muhtasib)lar diniy ishlarni nazorat qilganlar
hamda no‘yon, tug‘begi, tovochi, jevachi, qutvol, dorug‘a, to‘pchiboshi kabi
harbiy unvonlar bo‘lgan. Mahalliy boshqaruv hokim va beklar qo‘lida bo‘lib, bu
jarayonda qozi, muftiy, rayislar muhim rol o‘ynaganlar.
Muhammad Shayboniyxon, Ko‘chkinchixon va Ubaydullaxonlar o‘z
davrining o‘qimishli kishilari bo‘lib, turkiy va forsiy tillarda ijod qilganlar.
Abdulazizxon va Abdullaxon II larda katta kutubxona mavjud bo‘lgan. Bu davrda
matematika, astronomiya, tibbiyot, tarix, adabiyot sohalarida ko‘zga ko‘rinarli
ajoyib asarlar yaratilgan. Shayboniylar davrida qurilgan Mir Arab madrasasi
(1535-1536), Masjidi Kalon (1540-1541), Toqi Zargaron (1559), Toqi Sarrofon
(1559), kabi inshootlar va Modarixon madrasalari hozirga qadar
23

me’morchiligimizning ajoyib namunalari sifatida saqlanib turibdi.
Shayboniylardan Abdullaxon II davrida markaziy hokimiyatni mustahkamlash
yo‘lida olib borilgan urushlar natijasida temuriylar davridagi ko‘pgina inshootlar
vayron qilingan bo‘lsa, ikkinchi tomondan u ko‘plab rabot, sardoba, madrasa,
masjid, ko‘prik, suv omborlarini qurdirib, mamlakat obodonchiligiga katta hissa
qo‘shgan.
Shayboniylar davlatidagi quyi tabaqa-mehnatkashlar bilan zodagonlar,
mahalliy hokimiyat bilan markaziy hokimiyat o‘rtasidagi asosiy ziddiyatlar bu
sulola hukmronligining inqirozga yuz tutishiga sabab bo‘ldi. Mamlakatni
birlashtirish, markazlashgan hokimiyat qurish uchun kurashlarda Abdullaxon II
shayboniyzodalarning ko‘pchiligini qatl qilgan bo‘lsa, uning o‘g‘li Abdulmo‘min
o‘z mavqeini saqlab qolish uchun eng yaqin qarindoshlarini ham o‘ldirtirdi.
Natijada 6 oy ham hokimiyatga ega bo‘la olmagan Abdulmo‘min vafotidan keyin
mamlakatni idora qilishga layoqatli shayboniylardan biror kishi qolmadi. Ularning
oxirgi hukmdori Pirmuhammad o‘z hukmronligini shayboniylar davlatining kichik
bir bo‘lagida o‘rnatib, o‘zaro janglarda halok bo‘ldi. Bu vaziyatdan foydalangan
Xorazm o‘z mustaqilligini tiklab oldi.
Eron shohi Abbos I Hirotni, Sabzavor va Mashhadni egalladi, qozoq
sultonlari Toshkent va Samarqandni bosib olib, Buxoroni qamal qildilar. Ana
shunday og‘ir sharoitda Buxoro zodagonlari Joni Muhammad Sulton (Jonibek)ni
taxtga taklif qilib, 1601-yilda uning nomiga xutba o‘qitdilar va Jonimuhammadxon
Buxoro xoni deb e’lon qilindi. Shu yildan boshlab Buxoro xonligida ashtarxoniylar
nomini olgan sulola hukmronligi boshlanib, u 1753-yilgacha hokimiyatga
mang‘itlar sulolasi chiqqunga qadar davom etdi.
Ashtarxoniylar XIV asrning 80-yillaridan boshlab Astraxan (Hoji Tarxon,
Ashtarxon) atroflarida hukmronlik qilganlar. 1556-yilda rus knyazlari Astraxanni
bosib olgach, ashtarxoniylardan Yormuhammad Buxoroga kelib, Iskandar
sultondan panoh topdi. Iskandar sulton qizi Zuhraxonimni Yormuhammadning
o‘g‘li Jonibekka bergan. Jonibek sultonning Zuhraxonimdan uchta o‘g‘li
(Dinmuhammad, Boqimuhammad, Valimuhammad) bo‘lgan.
24

Jonibek sulton Buxoro xoni deb e’lon qilingach, o‘g‘li Dinmuhammad
foydasiga taxtdan voz kechadi. Seyiston hukmdori bo‘lgan Dinmuhammad Hirot
yaqinida safaviylar bilan bo‘lgan jangda halok bo‘ladi va taxtga Boqimuhammad
(1601-1605) o‘tqazilib, ukasi Valimuhammad (1605-1611) voris deb e’lon
qilinadi.
Boqimuhammad 1602-yilda Balxni egalladi, 1603-yilda eroniylarning
Balxga hujumini qaytardi. 1604-yilda qozoq xoni Kelimuhammad qo‘shinlariga
zarba berib, davlat hokimiyatini mustahkamlashga harakat qildi. Undan keyin
taxtga ko‘tarilgan Valimuhammad o‘zi mustaqil harakat qilolmas, davlat
ahamiyatiga molik masalalarni beklarning roziligi bilangina hal etar edi. Mustaqil
boshqaruvga intilgan beklar xonga bo‘ysunmay qo‘yishgan. O‘zaro ichki kurash,
tarafkashlik Valimuhammadga qarshi fitna uyushtirishga olib kelgan va buning
natijasida Imomqulixon (1611-1642) taxtni egallagan edi.
Imomqulixon mahalliy beklarni bo‘ysundirish, Eron qo‘shinlariga zarba
berishda qozoq sultonlari kuchlaridan foydalandi. Mamlakat hududlarini
kengaytirgan Imomqulixon Toshkentga o‘g‘li Iskandar sultonni hokim qilib
qo‘ydi, lekin 1613 yilda Iskandar zulmidan bezor bo‘lgan toshkentliklar isyon
ko‘tardi, Iskandar o‘ldirildi. Imomqulixon bu xabarni eshitib, Toshkentga katta
qo‘shin bilan kelib, isyonchilarni bostirdi va aholini qirg‘in qildi. U qozoqlar,
qalmoq (jung‘or)lar, mo‘g‘ullar va qoraqalpoqlarga qarshi muvaffaqiyatli kurash
olib bordi. Bu Imomqulixonning mavqeyini mustahkamladi, xon hokimiyati
kuchaydi. Uzoq vaqt hukmronlik qilgan Imomqulixon zodagonlarning qarshi
chiqishlari va o‘zaro kurashlarini birmuncha vaqt to‘xtatishga muvaffaq bo‘ldi.
Lekin urug‘ amirlarining ko‘pchiligi xon hokimiyatini tan olmas edilar. Ular ichki,
hatto tashqi masalalarda ham to‘la mustaqil faoliyat olib borganlar. Bir necha yil
Samarqandni boshqargan yirik yer egasi Yalangto‘shbiy shunday amirlardan biri
edi.
1642-1645-yillarda hukmronlik qilgan Nodirmuhammad mamlakat
hududlarini 12 ta o‘g‘li va ikkita jiyaniga bo‘lib berib, ijtimoiy-siyosiy tarqoqlikni
kuchaytirdi. Uning zodagonlar bilan kelisha olmasligi davlat asoslarining
25

zaiflashuviga olib keldi. Natijada uning poytaxtda yo‘qligidan foydalanib amirlar
Abdulazizxon (1645-1680)ni xon deb e’lon qildilar. Nodirmuhammad Balx
shahriga qochdi va Hindiston hukmdori Shohjahon (1628-1658)dan yordam
so‘radi. Ammo, uning yordami muvaffaqiyatli bo‘lmadi.
Abdulazizxon hukmronligi yillarida Xiva xonlari Abulg‘ozixon (1643-1663)
va uning o‘g‘li Anushaxon (1663-1687) Buxoro hududlariga bir necha marta
talonchilik yurishlarini amalga oshirdilar. Xorazmliklar 1655-yilda Qorako‘l,
Buxoro atroflarini, 1662-1663 yillarda Buxoro va Buxoro atroflariga hujum qilib, u
yerlarni talon-taroj qildilar. Dushman qo‘shinlariga zarba berish, o‘zaro feodal
urushlarni to‘xtatish imkonini topa olmagan Abdulazizxon taxtdan voz kechdi.
Uning o‘rniga taxtga o‘tirgan ukasi Subhonqulixon (1680-1702) davrida ham
Buxoro-Xiva munosabatlari murakkabligicha davom etdi. Ayniqsa, Samarqand
amirlarining Xiva xoni Anushaxon hukmronligini tan olib, uning nomiga xutba
o‘qitishlari ba’zi amirlarning noroziligiga sabab bo‘ldi. Shunday vaziyatda
Subhonqulixonni Mahmudbiy qatag‘on qo‘llab quvvatladi, samarqandliklar
jazolandi. Shunga qaramay Buxoro va Xiva munosabatlari keskin bo‘lib qolaverdi.
XVII asr oxiri XVIII asr boshlarida tinimsiz bo‘lib turgan o‘zaro kurashlar, siyosiy
tartibsizliklar xalq ommasining ahvolini og‘irlashtirdi, soliqlar ko‘payib,
poraxo‘rlikning avj olishi, boshboshdoqlik mamlakat xo‘jaligining vayrona holga
kelib, izdan chiqishiga olib keldi. Shunday og‘ir vaziyatda vafot etgan
Subhonqulixon o‘rniga Ubaydullaxon (1702-1711) taxtga o‘tirdi. U markaziy
hokimiyatni mustahkamlash, mustaqillikka intilgan bebosh amirlarni
bo‘ysundirish, ko‘tarilgan qo‘zg‘olonni bostirish uchun tinimsiz urushlar olib
bordi. Ubaydullaxon yirik zodagonlar, qabila boshliqlarining mavqeyini
pasaytirish, siyosiy tarqoqlikni bartaraf etish maqsadida ularni markaziy
hokimiyatdan chetlashtirdi, hatto diniy-siyosiy hokimiyatga katta ta’siri bo‘lgan
Jo‘ybor shayxlarini soliq to‘lamaslik imtiyozidan mahrum etdi. Yana davlatni
boshqarishga hunarmandlar va savdogarlarning bolalarini jalb qilib, o‘ziga
ishonchli yangi amaldorlarni shakllantirishga harakat qilgan Ubaydullaxon
faoliyati yuqori tabaqa vakillarining noroziligiga sabab bo‘lgan bo‘lsa, 1708-yilda
26

markaziy hokimiyatni kuchaytirish uchun o‘tkazgan pul islohoti aholining o‘rta
tabaqasi orasida ham xonning ta’sirini ancha pasaytirdi.
Ashtarxoniylar orasida nisbatan qat’iyatli, markaziy hokimiyatni
mustahkamlash uchun bir necha tadbirlarni amalga oshirgan Ubaydullaxon davrida
ijtimoiy-siyosiy parokandalik kuchaydi va uning o‘zi fitna qurboni bo‘ldi. Fitna
ishtirokchisi bo‘lgan ukasi Abulfayzxon (1711-1747) taxtga chiqarildi. Irodasi
kuchsiz Abulfayzxon kuchli amirlar ta’siridagi qo‘g‘irchoq xon sifatida tarixda
qoldi. U nomigagina xon bo‘lib, haqiqiy hokimiyat kuchli amirlar qo‘lida bo‘lgan.
Ayniqsa, Abdullabiy, Ibrohimbiy, Muhammad Hakimbiylar davlat boshqaruvida
katta ta’sirga ega bo‘lganlar. Abulfayzxon davrida siyosiy tarqoqlik g‘oyatda
kuchayib, har bir viloyat amalda mustaqil boshqaruvga ega bo‘lgan hokimiyatga
aylanib qolgan edi. Toshkent, Xo‘jand, Balx, Badaxshon, Shahrisabz, Hisor va
uning atrofidagi yerlar Buxoroga bo‘ysunmagandi. Bu porakandalik markaziy
hokimiyatda yuqori mavqega ega bo‘lishga intilgan biylar o‘rtasidagi kurash
sababli ro‘y bergan edi. Bu kurashda Shahrisabz hokimi kenagas Ibrohimbiy bilan
barcha shahzodalar otaliqlarining boshlig‘i bo‘lgan mang‘it urug‘idan chiqqan
Muhammad Hakimbiylar katta rol o‘ynadilar.
Ibrohimbiy Samarqand poytaxti bo‘lgan mustaqil davlat tuzish maqsadida
qarindoshi Rajab Sultonni Samarqand hokimi deb e’lon qildi va Buxoroga qarshi
yurish qildi. Biylarning o‘zboshimchaligiga qarshi qat’iyat bilan kurashayotgan
Muhammad Hakimbiy to‘qnashuvda mag‘lubiyatga uchragan bo‘lsa ham, Buxoro
ahlining qattiq qarshiligi sababli Rajab Sulton shaharni egallab ololmadi.
Buxoro xonligidagi porakandalik, o‘zaro urushlar 1736-yilda Eronda
hokimiyatni egallab, mustahkamlanib olgan Nodirshoh Afshar (1736-1747)
e’tiboridan chetda qolmadi va u Buxoro va Xiva xonlarini o‘ziga bo‘ysundirish
harakatini boshladi. 1740 yilda Eron hukmdori Buxoroga qo‘shin tortganda
Abulfayzxon og‘ir shartlarga ko‘nib, sulh tuzishga majbur bo‘ldi va Nodirshoh
hokimiyatini tan oldi. Abulfayzxonning Eronga qaramligini tan olish bilan
Ashtarxoniylarning mustaqil hukmronligi tugadi. Mamlakat boshqaruvi 1743-
yilgacha Muhammad Hakimbiy, uning vafotidan keyin Muhammad Rahimbiy
27

qo‘lida bo‘ldi. 1747-yilda Nodirshoh vafoti bilan Abulfayzxon o‘ldirildi, uning
vorislari Abdulmo‘min (1747-1748), Ubaydulla III (1748-1756) nomigagina xon
deb e’lon qilinib, davlat hokimiyati amalda Muhammad Rahimbiy asos solgan
mang‘itlar sulolasi qo‘liga o‘tdi. Chingizxon avlodiga mansub bo‘lmagan
Muhammad Rahim 1753-yilda o‘z nomiga xutba o‘qittirib, o‘zini amir deb atadi.
Mang‘itlar sulolasining 1920-yilgacha hukmronlik qilgan davri tarixda shuning
uchun ham Buxoro amirligi deb ataldi.
Ashtarxoniylar davrida Movaraunnahr siyosiy, iqtisodiy va madaniy
sohalarda inqirozga yuz tutib, uchta mustaqil davlatning shakllanishi bilan
izohlanadi. O‘zaro urushlar va chet el bosqinchilarining hujumi mamlakat iqtisodiy
hayotini to‘la izdan chiqardi. Suv inshootlari qarovsiz qolib, ko‘pgina ekin
ekiladigan yerlar izdan chiqdi. Bu mamlakat iqtisodiy, ijtimoiy hayotida og‘ir
holatni keltirib chiqardi.
Siyosiy hayotda shayboniylar davridagi davlat tuzumi asosan o‘zgarmagan
bo‘lsa ham, boshqaruvda otaliqlar va dindorlarning mavqei oshib, mamlakat
siyosiy hayotini hal qilish ularning qo‘liga o‘tgan edi. Bu ijtimoiy tuzumga ta’sir
qilib, xon va uning amaldorlari harbiy-ma’muriy amaldorlar, urug‘ boshliqlari,
yirik ulamolar fikri bilan hisoblashishga majbur bo‘lardilar.
Harbiy sohada islohotlarning amalga oshirilmaganligi zamonaviy harbiy
texnikaga e’tibor berilmaganligi qo‘shinning salohiyatini pasaytirib, shayboniylar
davrida Buxoroga qaram yerlarning qo‘ldan chiqib ketishiga va hatto
ashtarxoniylarning butunlay o‘z mustaqilliklarini yo‘qotishlariga sabab bo‘ldi.
Tinimsiz olib borilgan urushlar qishloq xo‘jaligi kabi shahar hayotiga ham
salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Sayido Nasafiy Buxoroda 200 xildan ortiq hunarmandchilik
sohalari mavjud edi deb ma’lumot bersa-da, ular juda tor doirada bo‘lib mamlakat
iqtisodiy ahvolini yaxshilashga sezilarli ta’sir ko‘rsata olmadi. Ubaydullaxon
davrida o‘tkazilgan pul islohoti savdogarlar va hunarmandlarning noroziligiga
sabab bo‘ldi. Hunarmandchilik sohasidagi yetakchi tarmoqlar to‘qimachilik va
kulolchilik edi. Mamlakat iqtisodida dehqonchilik va chorvachilik yetakchi soha
sifatida bu davrda ham o‘z mavqeini saqlab qoldi. Xalq xo‘jaligining bu
28

sohalaridagi mahsulotlarning turli-tumanliligi ichki savdoga yo‘l ochib bergan
bo‘lsa, tashqi savdodan keladigan katta foyda chet mamlakatlar bilan iqtisodiy
aloqani rivojlantirib xon va uning amaldorlarini rag‘batlantirar edi. XVI-XVII
asrlardan boshlab Buxoro xonligida Rossiya va uning turli shaharlari bilan savdo
aloqalari kuchayib bordi. Shu bilan birga qo‘shni mamlakatlar Hindiston, Eron,
Qashqar hamda uzoq Turkiya mamlakatlari bilan ham savdo aloqalari olib borildi.
Ashtarxoniylar davridagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayotdagi tanazzul
madaniy hayotga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Dindorlar mavqeining kuchayishi
aniq fanlarga nisbatan e’tiborni pasaytirdi. XVII asrda Buxoro xonligida 150 dan
ortiq madrasa faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa-da, ularda zamon taraqqiyotiga ta’sir
ko‘rsatish darajasidagi allomalar yetishib chiqqani yo‘q. Bu dunyoviy ilmlar
sohasida umuman ish qilinmadi degani emas. Matematika, astronomiya, ayniqsa
tibbiyot, tarixnavislik va adabiyot sohasida bir qancha yangi asarlar yaratildiki,
bular XVII asr va XVIII asr birinchi yarmidagi o‘zbek halqi ma’naviy merosining
buyuk namunalari sifatida qayd etiladi. Boboxo‘ja ibn Xoja Orif Samarqandiy,
Mullo Tursun Faroyiziy Samarqandiylar falakiyot sohasida, Subhonqulixonning
“Lubb ul-lavoyih ul-qamar fil-ixtiyorot”, “Ihyo at-tabibi Subhoniy”, Sa’id
Muhammad Tohir ibn Abulqosimning “Ajoyib ul-tabqot” asarlari shu davrdagi
ko‘zga ko‘ringan asarlar sirasiga kiradi.
Ashtarxoniylar davri ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida
ma’lumot beruvchi Mirzo Sodiq Munshiyning “Dahmay shohon” majmuasi,
Muhammad Balhiyning “Subhonqulinoma” masnaviysi, Muhammad Amin
Buxoriyning “Ubaydullanoma”, Muhammad ibn Muhammad Zamon Buxoriyning
“Muhit ut-tavorix”, Abdurahmon Tole’ning “Abulfayzxon tarixi”, Muhammad
Yusuf munshiyning “Muqimxon tarixi” va boshqa asarlar shu davr madaniy
hayotining ajoyib namunalaridir.
Bu davrda Turdi Farog‘iy (XVII asr), Boborahim Mashrab (1640-1711),
So‘fi Olloyor (1644-1723), Mirzo Abdulqodir Bedil kabi ijodkorlarimiz o‘z
asarlari bilan o‘zbek adabiyoti ravnaqiga salmoqli hissa qo‘shdilar. Xoja Samandar
Termiziyning “Dastur ul-muluk” asari Subhonqulixon davri davlatchiligi tarixi va
29

tuzumi haqida ma’lumot bersa, Mutribiyning “ Tazkirat ush-shuaro”, Maleho
Samarqandiyning “Muzakkir ul-as’hob”, mulla Sodiq Samarqandiyning “Riyoz
ush-shuaro” kabi tazkiralari davr ilmiy muhiti va ijodkorlari haqidagi asarlardir.
Ularda 200 ga yaqin ijodkorlar hayoti va ijodi haqida fikr yuritiladi.
Buxorodagi Abdulazizxon madrasasi va Nodir devonbegi tomonidan
qurilgan Labi Hovuz me’moriy majmuasi, Samarqand registoniga Yalangto‘shbiy
qurdirgan Sherdor va Tillakori madrasalari, Qarshidagi Yormuhammadbiy va
Ho‘ja Qurbonbiy madrasalari, Shahrisabz vohasidagi Xo‘ja Ilimkon me’moriy
majmualari ashtarxoniylar davri me’morchiligining yuksak namunalaridir.
Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, o‘zaro urushlar, siyosiy porakandalik bilan
izohlanuvchi ashtarxoniylar davrida tarixnavislik, adabiyot, me’morchilik sohasida
qo‘lga kiritilgan bu yutuqlar, ijobiy siljishlar, mehnatkash xalqimizning
bunyodkorlik, yaratuvchanlik xislatlarining buyuk ko‘rinishidir.
30

2.2. Abu Said davrida Movarounnahr va Xuroson
1451 yili yozida Samarqand yaqinidagi Sheroz qishlog‘idagi jangda Mirzo
Abdullo o‘ldirilib, taxt Sulton Abusaid Mirzo (1451-1469) qo‘liga o‘tdi.
Temuriylar davlatining Xuroson yerlari
Shohruxning boshqa bir nevarasi, Boysunqur Mirzoning o‘g‘li Abulqosim
Bobur qo‘lida saqlanib qolib, u to vafoti (1457) ga qadar Xuroson taxtini boshqarib
turdi. Abulqosim Bobur Temuriylar saltanatini birlashtirishga, o‘zaro fitna,
o‘zboshimchaliklarga chek qo‘yishga ham harakat qildi. Lekin, 1454 yili uning
Samarqandga yurishi muvaffaqiyatsiz tugab, 40 kunlik shahar qamalidan keyin u
yana orqaga qaytishga majbur bo‘lgan edi. 1456 yili u Xuroson davlati markazini
Mashhadga ko‘chiradi. 1457 yili Abulqosim Bobur Mashhadda vafot etgandan
so‘ng, Xuroson yerlari uchun kurash yana avj oldi. Bunday vaziyatdan ustalik
bilan foydalangan Movarounnahr hukmdori Sulton Abusaid 1457 yili Xurosonga
yurish qilib Hirotni egallaydi.
Shu tariqa Abusaid Temuriylar davlatining ikkala qismini birlashtirishga
muvaffaq bo‘ladi. Sulton Abusaid Mirzoning (1451-1469) hukmronlik davrida
davlat hududlari kengayib, uning chegaralari Sharqiy Turkistondan to Iroqqacha,
Sirdaryodan to Hindiston chegaralarigacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga oldi. O‘z
hukmronligi davrida Abusaid doimiy ravishda hokimiyatini mustahkamlashga,
isyonkor amaldor-noiblarni jazolashga asosiy e’tiborini qaratdi. Shuningdek, u
birmuncha iqtisodiy va madaniy tadbirlar o‘tkazishga ham urindi. Lekin, uning bu
sohadagi ishlari o‘zining ijobiy natijasini bermadi, ma’rifat va madaniyat Mirzo
Ulug‘bek davridek yuqori darajaga chiqa olmadi. Abusaid o‘z hokimiyatini
mustahkamlash yo‘lida ko‘plab qirg‘in-barot ishlarini amalga oshirdi, ko‘zga
ko‘ringan obro‘li shaxslar turli jazolarga mubtalo etildi. Sulton Abusaid Mirzo
Xuroson, Eron, Xorazmdagi siyosiy tarqoqlikni ham butkul tugata olmadi. Hirot
taxtiga da’vogarlardan biri Umarshayxning evarasi, yosh temuriy shahzoda Sulton
Husayn (1438-1506) Abulqosim Bobur vafotidan (1457 y.) keyin Xuroson mulki
uchun o‘z harakatlarini boshlab yuborgan edi. U XV asrning 60-yillaridan katta
harbiy otryadga bosh bo‘lib, 1461-1464 yillarda Hirot, Obivard, Niso, Mashhad va
31

Xorazmda hokimiyat uchun goh muvaffaqiyatli, goho muvaffaqiyatsiz kurashlarni
olib bordi. 1469 yili erta bahorda temuriylarga avvaldan tegishli bo‘lgan G‘arbiy
Eron yerlarini qaytarib olish maqsadida Sulton Abusaid Mirzo Oqqo‘yunlu
turkmanlariga qarshi yurishni boshlaydi. Biroq, Oqqo‘yunlular hokimi Uzun Hasan
(1453-1478) tomonidan Ozarbayjonning Mug‘on dashtida bo‘lgan jang vaqtida
o‘ldiriladi. Abusaidning o‘g‘illari Sulton Husayn bilan toju-taxt uchun kurashishga
botina olmay, Movarounnahrga qaytib ketdilar. Sulton Husayn esa 1469 yil 24
martda tantanali ravishda Hirotga kirib keldi. Natijada Temuriylar saltanati yana
ikki qism: Xuroson va Movarounnahrga bo‘linib ketdi.
32

XULOSA
Biz tarixi necha ming yillarni qamrab olgan buyuk xalqmiz. Ulug‘
ajdodlarimiz asrlar davomida siyosat, ilmu fan va madaniyat, dinu diyonat
sohasida dunyoni xayratga soladigan ulkan ishlarni amalga oshirib kelaganlar.
Vatanimiz istiqloli ana shunday an'ana va qadriyatlarimizni tiklash, ularni zamon
talablari asosida boyitish va rivojlantirish, o‘zligimizni anglash, dunyo
hamjamiyatidan munosib o‘rin egallash imkonini bergani uchun ham benixoya
aziz va qadrlidir. Biz yuqoridagi manbaalarga tayangan holda shuni ta'kidlab
o‘tishimiz mumkinki, jahon sivilizatsiyasida arab madaniyatining salmoqli hissasi
borligi va u hoh u adabiyot bo‘ladimi, hoh u matematika yoki fizika bo‘ladimi, hoh
u astronomiya yoki tibbiyot bo‘ladimi, qo‘yingchi fan va madaniyatning qaysi
tarmog‘i bo‘lishidan qat'iy nazar arablarning ta'siri juda kuchli bo‘lganligini his
qilishimiz mumkin. G‘arb mamlakatlari Sitsiliya va Venetsiya davlatlari
arxitekturasida yoki bo‘lmasa, Florensiya va Lukka matolarida arablarning o‘ziga
xos bo‘lgan naqshlari va gullaridan ustalik bilan foydalanganliklariga guvoh
bo‘lamiz. Ma'lumki, tarixda payg‘ambarlik ijtimoiy va siyosiy hayotga ta'sir eta
oladigan katta saloxiyat sifatida xalqlar va mamlakatlar hayotida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan. Buni Injildagi Isay, Ieremiya va boshqalarning oldingi
payg‘ambardardan farqli yakkaxudolik, ijtimoiy tartibot g‘oyalarini ilgari
surganligida, xamda ko‘pgina ijtimoiy va ma'naviy o‘zgarishlarni boshlab
berganida ko‘rish mumkin. Arablar muhitidan kelib chiqqan islom dini
mintaqaning eng qadimgi tub joy axolisi xisoblangan islom sivilizatsiyasi semit
etnosining qo‘xna tarixi bilan bog‘liq. Ilmiy xolislik zaminida turuvchi tadqiqotlar
islom dini kelib chiqishining shart-sharoitlari to‘g‘risida gap borganda semitlarning
Yaqin sharq sivilizatsiyasida o‘ziga xos ijobiy o‘rin tutganligini ob'ektiv
ta'kidlaydi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. T.,
“O‘zbekiston”, 1992
2. Karimov I.A. O‘zbekiston bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga
xos yo‘li. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1993.
3. Karimov I.A Istiqlol va ma’naviyat-T., “O‘zbekiston”, 1994.
4. Karimov I.A O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo‘lida. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1995.
5. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo‘lida. T.,1995
6. Karimov I.A. O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy
istiqbolining asosiy tamoyillari-T., “O‘zbekiston”, 1995.
7. Karimov. I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.-3, Toshkent,
“O‘zbekiston”, 1996.
8. Karimov I.A. Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori.- T., “O‘zbekiston”, 1997.
9. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: Xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T., “O‘zbekiston”, 1997.
10. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q-T., “Sharq“, 1998.
11. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo‘lida.-T., “O‘zbekiston”, 1998.
12. Karimov I.A. “O‘zbekiston buyuk kelajak sari” T., “O‘zbekiston”,
1999.
13. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. “Turkiston-press
axborot agentligi muhbirining savollariga javoblar-T., “O‘zbekiston”, 1999.
14. Karimov I.A. Oliy Majlis II-chaqiriq I-sessiyasi 2-yig‘ilishida
so‘zlagan nutqi. “O‘zbekiston ovozi”, 12 fevral, 2000.
15. A баев И.И. Миф и история в Гатах Зороастра. В кн.: Историко-
филолyические исследования. М., 1974
16. Abdullayev R . Milliy siyosiy g ‘ oyalar tarixidan G ‘ G ‘ Inson va siyosat ,
1991, № 9, 87-94- betlar .
34

17. Абдулщамидов А. Орошение в предгорьях Узбекистана. Т., 1990.
16. Абдураимов М.А. Очерк аграрных отношений в Бухарском
ханстве в XVI в. - первой половине XIX века, т. I . Т., 1966.
17. Abu Rayxon Beruniy . Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar . G‘G‘
Tanlangan asarlar. t.1.-T., “Fan”, 1968.
18. Avesto. Yasht kitobi - T ., “ Sharq ”, 2001.
19. Алексеев В.П., Першиц А.И. История первобытнyо общества.
М., 1990.
20. Alimova D.A. va b. O‘zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). -T.,
“Sharq“, 2000.
21. Алимова Д.А. Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления,
реформы, борьба за независимость.-Т., “ O ‘ zbekiston ”, 2000.
22. Alimova D . A ., Golovanov A . A . O ‘ zbekiston mustabid sovet tuzumi
davrida : siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari .- T ., “ O ‘ zbekiston ”, 2000.
23. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining hasrati tarixi-T., “Fan”, 1991.
24. Amir Temur jahon tarixida. T., “Sharq”, 1996.
25. Annayev T., Shaydullayev Sh. Surxondaryo tarixidan lavhalar. T .,
“ O ‘ zbekiston ”, 1997.
26. Арриан. Поход Александра. Перевод М.Е.Сергеенко. М.-Л., 1962.
27. Arsixovskiy A. Arxeologiya asoslari. T., 1970.
28. Arxeologlar hikoya qiladi. Mualliflar jamoasi. T., 1976.
29. Asqarov A.A. Buxoroning ibtidoiy davr tarixidan lavhalar. T., 1973.
30. Asqarov A.A. Sappalitepa. T., 1978.
31. Asqarov A. Eng qadimiy shahar.-T., “Ma’naviyat”, 2001.
32. Axmedov V.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., 1991.
33. Axmedov B.A. O‘zbek ulusi. T., 1991.
34. Axmedov B.A. Tarixdan saboqlar. T., 1994.
35. A’zamova G. So‘nggi o‘rta asrlar O‘tra Osiyo shaharlarida
hunarmandchilik va savdo.-T., “O‘zbekiston”, 2000.
35

36. A’zamxo‘jayev S. Turkiston Muxtoriyati: milliy-demokratik
davlatchilik qurilishi tajribasi.-T., “Ma’naviyat”, 2000.
37. Ahmedov B., Mukminova R.., Pugachenkova G. Amir Temur. T .,
“ Universitet ”, 1999.
38. Бартольд ВВ. Бактрия, Балх и Тохаристан. Соч., т. 7, М., 1972.
39. Бартольд В.В. Сyд. Соч., т.3. М., 1965.
40. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольскyо нашествия. Соч.,
т. 1. М., 1963.
41. Бердяев Н. Смысл истории - М.: Мысл, 1990.
42. Behbudiy . Tanlangan asarlar .- T ., “ Ma ’ naviyat ”, 1999.
43. Бертельс Е. Суфизм и суфийская литература. М, 1986.
44. Бичурин Н.Я. Собрания сведений о народах Средней Азии в
древние времена.т.1-3. М., Л., 1950.
36

ABU SAID MIRZO DAVRIDA XUROSON VA MOVAROUNNAHR.docx

Купить