Abulg’oziy Bahodirxon faoliyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	46.7KB
Покупки	1
Дата загрузки	04 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Mirzobek

Дата регистрации 17 Декабрь 2024

3 Продаж

Abulg’oziy Bahodirxon faoliyati

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
IJTIMOIY-IQTISODIY FANLAR
FAKULTETI
O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Abulg’oziy Bahodirxon faoliyati
Bajardi: Otaboyeva Zumrad
Ilmiy rahbar: Matyokubov Xamdam
2024-yil

KIRISH
ASOSIY QISM
I.BOB. XORAZM MADANIYATI TARIXIDA ABULG’OZI
BAHODIRXONNING TUTGAN O’RNI
1.1 Xiva xonligi tarixi va uning fanda o’rganilishi
1.2 Abulg’ozixonning hayoti va ilmiy faoliyati
1.3 «Shajarai turk» asari yaratilishi arafasidagi tarixiy sharoit
II BOB. «SHAJARAI TURK» ASARINING YARATILISHI VA UNDA AKS
ETTIRILGAN TARIXIY VOQEALAR
2.1 «Shajarai turk» asari, uning yozilish tarixi, o’rganilishi
2.2 Asarda xonlik ijtimoiy-iqtisodiy hayotining aks ettirilishi
2.3 «Shajarai turk» asarida ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot masalalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. XX asr o’zbek xalqi tarixida ro’y bergan eng
muhim voqelik, shubhasiz, davlat mustaqilligiga erishish bo’ldi. Istiqlol sharofati
bilan xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik tufayli o’z e’tiqodi, urf-odatlari,
qadriyatlari o’z o’rniga qaytdi. Respublika taraqqiyotining o’zbek xalqiga xos
bo’lgan xususiyat va an’analarini hisobga olgan holda o’z rivojlanish yo’lini
tanlashi, boy madaniyati va ma’naviyatini e’zozlash, xalq istiqboliga qaratilgan
milliy istiqlol mafkurasini targ’ib etish, Vatan tarixini xolisona o’rganish va
tadqiq etishni hayotiy zaruriyat darajasiga ko’tardi. O’z oldiga huquqiy
demokratik davlat qurishni maqsad qilib olgan O’zbekistonning XXI asrdagi
istiqbol siyosati – bu jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni
modernizasiya va isloh etishdir. Zero mazkur jamiyatni barpo etishda, davlat
boshqaruvini to’g’ri, izchil yo’lga qo’yishda Vatanimizdagi tarixiy davlatlarning
boshqaruvini o’rganish va uni amaliyotga tadbiq etish lozim.
Uch ming yillik davlatchilik an’analariga ega bo’lgan o’zbek xalqi tarixida
Xorazm davlatchiligi, uning boshqaruv tizimi alohida o’rin tutadi. Yurtboshimiz
I.A.Karimov Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimda so’zlagan nutqida «tarixi qariyb uch ming yilga boradigan,
buyuk fan va madaniyat o’lkasi bo’lgan, jahon sivilazasiyasiga bebaho hissa
qo’shgan ulug’ zotlar Vatani, «Avesto»dek o’lmas asar yaratilgan tabarruk tuproq
– Xorazm zamini butun dunyoga ma’lum va mashhur. Bu yurt tengsiz allomalar,
aziz avliyolar, podshoh-u sarkardalar, botir va pahlovonlarni ko’p ko’rgan » , deb
Xorazm tarixiga bo’lgan bugungi kundagi munosabatni yaqqol ko’rsatib bergan.
O’tmishda ajdodlarimiz qoldirib ketgan tarixiy manbalarni bilish, ularning
ilmiy merosini o’rganish bizning bugungi kundagi eng muhim vazifalarimizdan
hisoblanadi. Zero, har bir xalqning tarixiy, madaniy-milliy qiyofasini aniq
belgilovchi ulug’ shohlari, buyuk olimlari, yirik adib va shoirlari bo’ladi.Shunga
asosan, vatanparvar va xalqparvar ajdodlarimizning ibratli hayoti, o’tmish tarixiy
voqeligi to’la bayon qilingan asarlarni milliy istiqlol talablari asosida o’rganish
muhim ahamiyatga ega. XVII asrda yashagan ana shunday bobokalonlarimizdan

biri Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai turk» asari haqida mulohaza yuritar
ekanmiz, albatta o’rta asrlar davri davlatchiligi, ulardagi ijtimoiy, iqtisodiy,
hamda madaniy hayot, shuningdek davlat boshqaruvi siyosati kabilar haqida
tasavvurga ega bo’lamiz.
belgilovchi ulug’ shohlari, buyuk olimlari, yirik adib va shoirlari
bo’ladi.Shunga asosan, vatanparvar va xalqparvar ajdodlarimizning ibratli hayoti,
o’tmish tarixiy voqeligi to’la bayon qilingan asarlarni milliy istiqlol talablari
asosida o’rganish muhim ahamiyatga ega. XVII asrda yashagan ana shunday
bobokalonlarimizdan biri Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai turk» asari haqida
mulohaza yuritar ekanmiz, albatta o’rta asrlar davri davlatchiligi, ulardagi
ijtimoiy, iqtisodiy, hamda madaniy hayot, shuningdek davlat boshqaruvi siyosati
kabilar haqida tasavvurga ega bo’lamiz.
Mavzuning o’rganilish darajasi . Xorazm tarixi bir qator sharqshunos va
tarixshunos olimlar tomonidan o’rganilgan. Kurs ishi mavzusini yoritish
davomida Xorazm tarixi, Xiva xonligi tarixi, Abulg’ozixonning faoliyati va
asarlarini o’rganishga doir asarlar hamda ilmiy adabiyotlar o’rganildi. Jumladan,
akademik olim S.P.Tolstovning «Qadimgi Xorazm», akademik olim
Ya.G’ulomovning «Xorazmning sug’orilish tarixi» asarlari bu boradagi eng
muhim tadqiqotlar hisoblanadi. Shuningdek, V.V.Bartold asarlarida Xorazm
tarixida Xivaning o’rni yuzasidan muhim ma’lumotlar berilgan.
Mustaqillik yillarida ham Xorazm tarixini o’rganish yuzasidan bir qator
tadqiqotlar amalga oshirildi. N.Polvonov va O.Qo’shjonov, S.Hasanov,
A.Abdurasulov, D.Bobojonov va M.Abdurasulov, Q.Munirovning asarlari,
shuningdek ikki jildli «Xorazm tarixi» kitoblari alohida ahamiyatga ega.
S.Hasanovning «Xorazm ma’naviyati darg’alari»nomli asarida esa
Xorazmda yetishib chiqqan allomalar va ularning fan sohasiga qanday yangiliklar
qo’shganligi yoritiladi.
Q.Munirovning «Xorazmda tarixnavislik» asarida Xiva xonligidagi faqat
tarixiy asarlarga e’tibor qaratiladi. Muallif xonlikda tarix maktabiga xon

Abulg’ozi asos solganini ham eslatib o’tadi.
Hududning XIX asr 3-yarmigacha bo’lgan tarixining barcha davrlari haqida
ma’lumot beruvchi «Xorazm tarixi» monografiyasini alohida takidlash lozim.
Tarixchi olim H.Xudoynazarovning Abulg’ozi Bahodirxon hayoti va ilmiy
faoliyatini o’rganishga doir tadqiqotlari ayniqsa diqqatga sazovor. Olimning
«Abulg’ozi Bahodirxon tarixchi va adib», shuningdek, «Shajarai turk» va uning
o’rganilishi» asarlarida Abulg’ozixonning ilmiy merosi, hamda uning
Xiva xonligi tarixida qo’shgan hissasi haqida so’z yuritilgan.
Shuningdek, «Shajarai turk» asarining qiyosiy tahlili uchun bir qator
manbalar ham o’rganildi. Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma»,
Gulbadanbegimning «Humoyunnoma», Hofiz Tanish Buxoriyning
«Abdullanoma», Munis hamda Ogahiyning «Firdavs ul-iqbol», Bayoniyning
«Shajarai Xorazmshohiy» asarlari shular jumlasidandir.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. «Shajarai turk» asarini o’rganish
natijasida Xiva xonligining XVI-XVII asrlar davridagi muhitni, jumladan:
- Xiva xonligi tarixi, uning tashkil topish va rivojlanish davrini manbalar
(«Shajarai turk») asosida o’rganish;
- Xonlikning inqirozga yuz tutishi sabablari va bu davrda ijtimoiy-iqtisodiy
hayot masalalarining yoritilishi;
- Xonlikning ijtimoiy-madaniy hayoti, Amudaryo o’zanining o’zgarishi va
buning xalq hayotiga ta’sirining aks ettirilishi;
- Xonlarning ichki va tashqi siyosati, hamda qo’shni davlatlar bilan
munosabatlarning yoritilishi masalalarini o’rganish;
- Bu davr tarixiy jarayonlarini ilmiy tadqiq etilishining bugungi kunda
O’zbekiston tarixi fanining rivojlanishi va tarixiy bosqichlardagi o’rni va
ahamiyati.
Kurs ishining obyekti va predmeti .Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai
turk» asari ishning obyekti qilib olindi. Shuningdek, uning faoliyatini
o’rganishga oid bo’lgan ishlar, asarlar hamda Zahiriddin Muhammad Boburning
«Boburnoma», Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» asarlari qiyoslash

uchun Kurs ishiga jalb etildi.
Kurs ishining nazariy va metodologik asoslari . Tadqiqot olib borishning
ilmiy usullari sifatida: tahlil, tizimli yondoshuv, umumiylikdan xususiylikka va
xususiylikdan umumiylikka o’tish usulidan foydalaniladi.
Kurs ishining tuzilishi . Mazkur Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan.

I.BOB. XORAZM MADANIYATI TARIXIDA ABULG’OZI
BAHODIRXONNING TUTGAN O’RNI
1.1 «Shajarai turk» asari yaratilishi arafasidagi tarixiy sharoit
Xiva xonligi tarixini o’rganishda Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai turk»,
Munis va Ogahiyning «Firdavs ul-iqbol», Ogahiyning «Riyoz ud-davla»,
«Zubdatu-t-tavorix», «Gulshani davlat», Bayoniyning «Shajarayi
Xorazmshohiy», Mulla Xudoyberdi ibn Qo’shmuhammadning «Dili g’aroyib»
kabi asarlari asosiy manbalar hisoblanadi. Bu yuksak mahorat bilan yozilgan
tarixiy asarlar o’z mazmuni, keltirilgan ma’lumotlarning ko’pligi va ishonarliligi
bilan alohida o’rinni egallaydi. Bu tarixchilar bir-birlarining ishlarini davom
ettirib, Xiva xonligi hududida XVI asrdan XX asr boshlarigacha yuz bergan
voqealarni o’z ichiga oluvchi asarlarni yozib qoldirganlar. Bu asarlarning
ko’pchiligi Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai turk» asari ta’sirida yozilgan
bo’lib, undagi tarixnavislik an’analarini davom ettirdi. Shu ma’noda, Munis va
Ogahiyning «Firdavs ul-iqbol» asarini «Shajarai turk»ning davomi sifatida qarash
mumkin. Bu ikki asar bir butun holda Xiva xonligi tarixini o’rganishda katta
muhim ahamiyatga ega bo’lib, o’sha davr Xorazm madaniyati, urf-odati, badiiy
tilini o’rganishda asosiy manbalardan bo’lib xizmat qiladi.
Abulg’ozi o’z davrining iste’dodli adibi sifatida o’zidan avval yashab ijod
etgan salaflaridan ibrat va madad olganidek, uning asarlari ham o’zidan keyingi
san’atkorlar uchun dasturulamal bo’ldi. Muallif an’analari ayniqsa, Munis va
Ogahiyga barakali ta’sir ko’rsatdi. Ular Abulg’ozining tarixnavislik an’analarini
qabul qilib, yanada rivojlantirdilar. XIX asrda Shermuhammad
Munis tomonidan boshlanib, Muhammadrizo Ogahiy yozib tamomlagan
«Firdavs ul-iqbol» shubhasiz Abulg’ozixon asarlarining ta’siri ostida va undan
foydalanib yozilgan tarixiy asar bo’ldi. Bu mualliflar o’zlarigacha bo’lgan tarixiy
davrni yoritishda ko’p o’rinda Abul’g’ozining asarlariga murojaat qilganlar va
asosiy manba sifatida tayanganlar.
Bu davrda Xivada adabiy muhitning kamol topishi va yuksaklikka
ko’tarilishida ikki nozikqalb san’atkor — Munis va Ogahiyning roli juda katta

bo’ldi. Ular Xiva adabiy maktabida o’lmas oqimni vujudga keltirdilar va
izdoshlariga tuganmas meros qoldirdilar.
Shermuhammad mirob Avazbiy o’g’li — Munis (1778 — 1829 yillar) ota-
bobolari kasb-hunari bo’yicha miroblik qilgan. Xonlikda suv taqsimoti, yerlarni
o’zlashtirish, ariqlar qazish, suv inshootlari qurilishiga shaxsan boshchilik qilgan.
Munis tarixda «mirob» sifatida emas, shoir tarixchi nomi bilan mangu muhrlanib
qoldi. U xonlik tarixini yozishga kirishar ekan, har bir davr kishilari va el-ulus
hayoti, milliy an’analar, bunyodkorlik ishlarini to’la tarzda, o’qimishli yozishga,
voqelikni aniq va xolis tasvirlashga, har qanday bo’rttirishlar, ortiqcha
ulug’lashlardan holi qilishga urindi. 1802 yilda Muhammad Rahimxon I
topshirig’iga ko’ra xonlik tarixini yozishga kirishadi va «Firdavs ul-iqbol» (Baxt
bog’i) nomi bilan ulkan solnomani yaratadi. Solnomaning bir qismini (u besh
bobdan iborat bo’lib tarixiy- xronologik tartibda yozilgan) Munis, qolgan qismini
uning jiyani, shoir - muarrix Muhammad Rizo mirob Erniyozbek o’g’li Ogahiy
bitishgan. Tog’a jiyan shoirlar va tarixchilarning qalamiga mansub nafis g’azallar
o’zbek mumtoz she’riyatining o’lmas merosidan o’rin olgan. Ikki ulkan shoir ijodi
haqida juda ko’plab risolalar yozilgan, devonlari qayta-qayta chop qilingan.
Ogahiy (1809-74 yillarda) Xivada yashab ijod etgan. Munis xon amriga
ko’ra «Firdavs ul-iqbol»ning boshlamasini, toki xonlik tarixining 1812 yilgacha
bo’lgan davrini qog’ozga tushirdi. Ogahiy zimmasiga esa shu ulkan ishning eng
mas’uliyatli va og’ir qismi tushdi.
Ogahiy 1844 yilda «Riyoz ud-davla» asarini yaratdi. Unda Olloqulixon
hukmronligi (1825-42) davrida xonlikda ro’y bergan voqealar tafsiloti
tasvirlangan. Undan keyingi xon Rahimqulixon (1842-46) davrini aks ettirgan
«Zubdatu-t-tav о rix» asari, Muhammad Aminxon (1846-55) xonligi davrining
solnomasi bo’lmish «J о me’ ul voqeati Sultoniy» asarini, Said Muhammadxon
(1856-63) davri tarixi hisoblanmish «Gulshan ud-davlat» asarlarini yozdi.
Umrining so’nggi yillarida esa Muhammad Rahimxon II xonligining ilk davri
haqida «Shohidi iqbol» asarini yoza boshlagan. Munis va Ogahiy yaratgan
solnomalarning qadr-qimmatini ulug’ olimlar juda yuqori baholashadi. O’rta

Osiyo tarixining bilimdoni, sharqshunos akademik V.V.Bartold bu asarlar haqida
fikr yuritib: «Munis va Ogahiy asarlarining qanchalik kamchiligi bo’lmasin, ular
o’zining daliliy materiallari, bayon qilinish uslubi izchilligi bilan bizgacha yetib
kelgan Buxoro va Qo’qon xonliklari haqidagi tarixiy asarlardan ustun turadi»
–
deb ta’kidlagan edi.
Abulg’ozixon boshlab bergan tarixnavislik maktabini Munis va Ogahiy
o’ziga xos oqimga aylantirdi. Bu esa, Xivada yana bir ulkan solnomachini
dunyoga keltirdi. Bu Muhammad Yusuf Bobobek o’g’li Bayoniydir. U xonlik
tarixini davom qildirib, ―Shajarai Xorazmshohiy nomli yirik asarini yaratdi.‖
Ogahiydan so’ng davom qildirilmagan solnomachilikni to’ldirish maqsadida
1911-yilda Asfandiyorxon Bayoniyga shunday topshiriq beradi: «Xonlik tarixi
juda sodda tilda yozilsinki, uni o’qigan besh yashar bolaga ham tushunikli
bo’lsin!» Bayoniy Xivaning 1872-1912 yillardagi tarixini o’z ichiga olgan asarini
1914 yilda tugalladi. Solnomachi voqealarni bayon qilarkan, o’zi guvoh bo’lgan,
eshitgan, to’plagan manbalarga suyandi, shuningdek, rus bosqinchilarining shu
davrdagi Xivaga yurishi bayoni, uning voqealariga oid asarlaridan ham
foydalandi. Qo’lyozma, asosan, 16 bobdan iborat bo’lib, Asfandiyorxon davri
(1910-18) bilan yakunlanadi. Bayoniy asardagi voqealarning haqqoniyligiga
kafolat berib, quyidagicha yozadi: «Tarix kitobi yozishning bir sharti bor: Tarixiy
voqealarni yozuvchi tarafdorlik qilmasdan, bo’lgan voqealarni rostlik bilan bayon
qilishi shart. Agar rostlik ila bayon qilmasa uning so’zlari hech bir odamga ma’qul
bo’lmaydi».
Bayoniy asariga tarixchilar katta baho berib, voqealar tadriji, izchilligi,
daliliy materiallarning ko’pligi jihatidan hatto Ogahiy va Munis solnomalaridan
ham qimmatliroq ekanligini ta’kidlashgan.
1920 yilgi xonlikdagi voqealar, inqilob shiori ostida ro’y bergan siyosiy
o’zgarishlardan so’ng Bayoniy asarini qayta tahrir etdi va uni «Xorazm tarixi» deb
atadi. Qayta tahrir payti muarrix uni ortiqcha maqtovu-hashamlar, har bir bobda
hukmdor sha’niga o’qiladigan hamdu-sanolardan tozaladi va voqeliklarga
hukmdorlar hayotni tark etganlaridan so’ng qayta bir ko’z tashlashga jazm etdi.

Asar ana shu jihatdan bebahodir.
Shunday qilib, Abulg’ozixon asarlari bilan o’ziga xos tarzda boshlangan
Xiva tarixnavislik maktabi undan keyingi davrlarda yashagan tarixnavislar Munis,
Ogahiy va Bayoniylar tomonidan rivojlantirildi. Bu tarixchi olimlar
Abulg’ozining ilg’or an’analarini davom ettirib, yangi tarix asarlarini yaratdilar. 1
1.2 Xiva xonligi tarixi va uning fanda o’rganilishi
1510 yilda Shayboniyxon vafotidan so’ng Xorazm hududi Eron shohi Ismoil
tomonidan bo’ysundirildi. 1510-1512 yillarda Xorazmni Eron shohining noiblari
idora qildilar. Ammo, 1512 yilda Xorazm hududlarida eroniylarga qarshi xalq
xarakatlari boshlandi. Ushbu harakatga Vazir shahrining (Ustyurtda, Ko’xna
Urganchdan 60 km uzoqlik da joylashgan bu shaharni XV asrda uzbek xonlardan
bo’lgan Mustafoxon barpo etgan) qozisi Umar Shayx boshchilik qildi.
Qo’zg’olonchilar Xorazmning Vazir, Urganch, Xiva, Xazorasp shaharlaridagi
eroniy noiblar va ularning qo’shinlarini qirib tashladilar. 1512 yilda Xorazmning
obro’li shayxlaridan bo’lgan Shayx Ota avlodlari ko’chmanchi o’zbeklarning
Berka sulton avlodidan bo’lgan Elbarsxonga maktub yo’llab, uni Xorazm taxtiga
taklif qildilar. Elbarsxon taxtga o’tirgach, eroniylarni mamlakat hududlaridan
butunlay haydab chiqarib, amalda mustaqil xonlikka asos soldi. U mamlakat
hududlarini hozirgi Turkmanistonning janubiy qismi, Eronning shimolidagi
Saraxs viloyati, Mang’ishloq, Abulxon, Durun hisobiga ancha kengaytirdi.
Ammo, o’zbek sultonlari va shahzodalar o’rtasida siyosiy birlik yo’q edi. Tez
orada ular o’rtasida hokimiyat uchun o’zaro kurashlar avj olib ketdi. Ushbu
kurashlardan foydalangan Buxoro hukmdori shayboniy Ubaydullaxon 1537 -1538
yillarda, qisqa muddat Xorazmni egallashga muvaffaq bo’ldi. Biroq,
Ubaydullaxonning xukumronligi uzoqqa cho’zilmadi. Ubaydullaxon zulmiga
chiday olmagan xorazmliklar Anushaxonning vorislari boshchiligida
1
Баѐний. Шажарайи хоразмшоҳий. -Т.: 1994. – 49б.
Муниров Қ. Мунис, Огаҳий ва Баѐнийнинг тарихий асарлари. Т.: «Фан», 1960. – 50б.

buxoroliklarga qarshi qo’zg’olon ko’tardilar. Ubaydullaxon 1538 yilda yana
Xorazmga qo’shin tortdi. Xazorasp bilan Xiva shaharlari oralig’idagi Kardaronxos
degan joyda Buxoro qo’shinlari mag’lubiyatga uchradi. Shayboniylardan ozod
bo’lgan Xorazmda endi ichki kurashlar avj olib ketdi. Shuningdek, Urganch, Kat,
Yangi shahar, Xiva, Xazorasp kabi shaharlar va viloyatlar hukmdorlarining
markazdan qochuvchi xarakatlari kuchayib, ular amalda o’zlarini mustaqil
hisoblar edilar. Ayrim shaharlar bir vaqtning o’zida ikkita hukmdor tomonidan
(mas., Xivada Po’lat Sulton vaTemir Sulton) boshqarildi. O’zaro kurashlar
ayniqsa Elbarsxon va Anushaxon avlodlari o’rtasida kuchayib ketdi. XVI asrda
Abdulg’oziy ma’lumotlariga ko’ra, bunday kurashlar natijasida qisqa muddatga
hokimiyatdan o’nlab xonlar almashganlar. Natijada markaziy hokimiyat deyarli
inqirozga uchragan edi. O’zaro kurashlar va siyosiy tanglik, o’z navbatida
iqtisodiy hayotning ham izdan chiqishiga sabab bo’lgan edi.
XVI asrning ikkinchi yarmida Xojimxon (Xoji Muhammadxon, 1558-
1593/1598-1602 yy.) hukmronligi davrida Xorazmdagi o’zaro urushlarga biroz
barxam berilib tinchlik va osoyishtalik o’rnatildi. Sug’orish va dexqonchilik,
hunarmandchilik va savdo sotiq ishlariga jiddiy e’tibor qaratilib tashqi savdo
xamda munosabatlar rivoj topdi. Xojimxon hukmronligi davrida poytaxt
Urganchdan Xivaga ko’chiriladi (ayrim manbalarda XVI asrning 70-yillarida,
ayrimlarda esa 90-yillarda). Bunga asosiy sabab Amudaryo o’zanining o’zgarib
Kasbiy dengizga oqmay qo’yishi natijasida (Urganch va Xivaning poytaxtga
aylanganligi sanasi to’g’risida - 1556 y, 1598 y, 1602- 1621 yy., 1611-1611 yy.,
1610-1612 yy., 1557-1603 yy. kabi fikrlar mavjud) uning atroflaridagi suv
tanqisligi bo’lsa, ikkinchidan, Xivaning bu davrda siyosiy va iqtisodiy mavqyei
ancha kuchayib, asosiy savdo markaziga aylanishi yana bir sabab edi. Poytaxt
Xivaga ko’chirilganidan so’ng davlat ham Xiva xonligi deb atala boshlandi 32
.
Bu orada Buxoro hukmdori Abdullaxon II Shayboniylar davlatini qayta
tiklashga muvaffaq bo’lib Xorazm xududlarini yana Shayboniylar tasarrufiga olish
uchun harakat boshladi. Chunonchi, bir necha yurishlardan so’ng 1593 yilda
Xorazm yana Shayboniylar qo’liga o’tdi. Abdullaxondan mag’lubiyatga uchragan

Xojimxon Xivani tashlab bir guruh navkarlari bilan Eronga qochdi va shoh Abbos
saroyidan panoh topdi. 1598 yilda Abdullaxon II vafot etganidan so’ng Hojimxon
shoh Abbosdan ruxsat olib Xorazmga qaytdi. Yangi sharoitda u Urganch bilan
Vazirni boshqarishni o’ziga olib Xiva bilan Katni Arab Muxammadxonga,
Hazoraspni Isfandiyor Sultonga berdi. 1600 yilda Xojimxon Urganch va Vazir
qal’alari boshqaruvini Turkiyadan kelgan o’g’illariga topshirib, o’zi Xivada kichik
o’g’li Arab Muxammadxon bilan qoladi. 1601 yilda Hojimxon 83 yoshida vafot
etgach, taxtga uning o’g’li Arab Muxammadxon (1602-1623 yy.) o’tirdi.
Arab Muhammadxonning dastlabki hukmronligi yillarida toju-taxt uchun
kurashlar davom etdi. Xususan, 1605 yilda nayman urug’i vakillari Elbarsxon
avlodiga mansub Xusrav Sultonni taxtga o’tkazishni rejalashtiradilar. Ammo, bu
fitna oshkor bo’lib, Xusrav Sulton qatl ettiriladi. Oradan ikki yil o’tgach, uyg’ur
oksoqollarining maslahati bilan Solix Sulton taxtga davogar bo’ladi, bu isyon
xam bostirilib, Solih Sulton o’ldirildi.
1616 yilga kelib taxt va mansab talashish mojarolariga Arab
Muhammadxonning o’g’illari xam qo’shildilar. Isfandiyor Hazoraspda,
Abulg’oziy Sulton Katda, Habash bilan Elbars sultonlar Vazir va Urganch
hokimlari etib tayinlangan edilar. Xon farzandlarining xar biri taxtga davogar edi.
Ayniqsa Habash sulton bilan Elbars sultonlarning harakatlari keskin edi. Ota -
bolalar o’rtasidagi ziddiyatlar kuchayib oxir-oqibatda qonli urushga aylandi. 1621
yilda Toshli Yorilish arig’i (Xiva yaqinida) yonida Arab Muxammadxon va uning
o’g’illari Habash hamda Elbars sulton qo’shinlari o’rtasida jang bo’ldi. Isfandiyor
va Abdulg’oziy sultonlar otasi tomondan turib kurashgan bo’lsalarda, bu jangda
Arab Muxammadxon yengildi. Arab Muxammadxon avval ko’zlari ko’r qilinib
Xivaga jo’natildi. 1623 yilda esa Qum qa’lasi yaqinida Arab Muxammadxon
xotinlari, yosh o’g’illari va ikkita nabirasi bilan o’g’illari. 2
Xabash va Elbars sulton tomonidan o’ldirildi. Isfandiyor Eronga (garchi
unga Makkaga borishga ruxsat bergan bo’lsa-da), Abdulg’oziy esa Buxoroga
qochib, jon saqladilar.
2
Ўзбекистон тарихи. I қисм. Т. 2002. – 211б.

1623 yilda otasining qatl etirilganligini eshitgan Isfandiyorxon Durun shahri,
Abdulxon tog’laridan, turkmanlarning taka, yovmut, sariq urug’laridan qo’shin
to’plab Urganchga yurish boshladi. Urganch yaqinida Isfandiyorxon va Habash -
Elbars qo’shinlari o’rtasida 23 kun davom etgan jangda birlashgan aka - ukalar
qo’shinlari Isfandiyor qo’shini tomonidan tor-mor etildi. Elbars qo’lga olinib qatl
etildi. Habash Sirdaryo bo’ylaridagi qoraqalpoqlardan najot so’radi. Ammo, u bu
yerdan boshpana topolmadi va navkarlari bilan qo’lga olinib, Isfandiyorxonga
topshirildi hamda ularning barchasi qatl etildi.
1623-1643 yillar davomida Xiva xonligi taxtini Isfandiyorxon boshqardi.
O’zining yigirma yillik davlat boshqaruvini Isfandiyorxon turkman qabila
boshliqlariga tayanib olib bordi. Xonlikning yuqori lavozimlariga turkmanlar
tayinlanib, ularga katta imtiyozlar berildi. Natijada o’zbek urug’larning
Isfandiyorxon siyosatiga qarshi noroziligi kuchayib bordi. Isfandiyorxon taxtga
o’tirgan yiliyoq nayman urug’larini qirg’inbarot qildi. Xonlikdagi o’zbek urug’lari
uch bo’lakka bo’linib, biri -Mang’it, biri - Qozoqlar yurti va yana biri
Movarounnaxrga ko’chib ketdi. Oradan ko’p o’tmasdan o’z yurtiga qaytib kelgan
o’zbeklar Isfandiyorxon tomonidan qilichdan o’tkazildi.
Isfandiyorxon xonligi davrida xam Xorazmda tinchlik va osoyishtalik
o’rnatilmadi. Toju-taxt uchun kurashlar ilgarigi davrlardagidek davom etdi.
Xonlikdagi siyosiy hokimiyatni turkmanlar qo’liga berib qo’ygan
Isfandiyorxondan norozi bo’lgan kuchlar uni taxtdan chetlatish rejalarini tuzdilar.
Bu kuchlarga xonning ukasi Abulg’ozi boshchilik qildi. Shuningdek,
Amudaryoning Orolga qo’yilish joyida (Orol bo’yi)da istiqomat qilgan o’zbeklar
(bu yerda o’zbek qo’ng’irotlari katta siyosiy mavqega ega edilar)ning xonlikning
siyosiy hayotiga ta’siri kuchayib bordi.
Manbalar ma’lumotlariga ko’ra, 1643 yilda Orol bo’yi o’zbeklari Abulg’ozi
sultonni (1643-1663 yy.) xon qilib ko’tardilar. Xorazm davlatchiligi tarixida yirik
davlat arbobi va tarixnavis ijodkor sifatida mashhur bo’lgan Abulg’ozixonning
hayot yo’li og’ir kechgan. Abdulg’ozixon otasi Arab Muxammad taxtdan ketgach
o’zi taxtga o’tirgunga qadar uzok yillar (yigirma yildan ko’iroq) muxojirlikda

yashashga majbur bo’lgan edi. U dastlab Buxoro hukmdori Imomqulixon
himoyasida, keyinroq esa, ikki yilga yaqin qozoq sultoni Eshimxon saroyida
yashagan. Shundan so’ng Toshkentga kelib bu yerda ikki yil yashadi.
Toshkentdan Buxoro orqali Xivaga qaytgan Abulg’oziyni Isfandiyorxon
bosqinchilikda ayblab xibsga oladi va Isfaxon shahriga Eron shoxi huzuriga
badarg’a qiladi. Isfaxon yaqinidagi Taborak qal’asida o’n yil asirlikda yashagan
Abulg’ozi 1639 yilda o’z nazoratchilari yordamida bandilikdan qochishga
muvaffaq bo’ldi. Shundan so’ng u bir yilga yaqin Xurosonning Mohin
qishlog’ida, ikki yilga yaqin Mang’ishloq turkmanlari orasida yashaydi. Keyin uni
qalmiq xoni o’z o’rdasiga taklif etadi. Bu yerda Abulg’ozi bir yilga yaqin
yashagach qalmiq xoni to’plab bergan katta kuch bilan 1643 yilda Urganchga
qaytib, Orol bo’yi o’zbeklari yordamida Xiva taxtiga o’tiradi.
Abulg’ozixon hali o’zi hayotlik davrida Xiva xonligi taxtini o’g’li
Anushaxon (1663-1687 yy)ga topshirdi va oradan olti oy o’tib vafot etdi.
Anushaxon Xiva xonligi mavqei va qudratini oshirish maqsadida otasining
ishlarini davom ettirdi. U Buxoro, Samarqand va Xurosonga bir necha marta
harbiy yurishlar uyushtirib xonlik chegaralarini mustahkamlash hamda
kengaytirish harakatida bo’ldi. Anushaxonning harbiy yurishlarida jasorat
ko’rsatgan turkmanlarga bo’lgan munosabat o’zgardi. Xon turkmanlarga Xorazm
vohasi hamda uning atroflariga ko’chib kelishiga ruhsat berdi. 3
1.3 Abulg’ozixonning hayoti va ilmiy faoliyati
XVII asrda yashab ijod qilgan Xiva xoni Abulg’ozi Bahodirxon oliy nasab,
taxt-toj sohibi, o’z sulolasining shonu shuhrati uchun kurash olib borgan, ayni
chog’da parchalanib ketayotgan xonlikni kuchli markazlashgan davlatga
aylantirish uchun ham qurol bilan, ham qalam bilan kurash olib borib, nisbiy
osoyishtalik o’rnatishdek ezgu niyatni amalga oshirishga intilgan feodal hukmdor
xam edi. Shuningdek, Abulg’ozixon Sharq xalqlari tarixi, madaniyati,
adabiyotining o’tkir bilimdoni, ilm-fanga e’tiqod qo’ygan, nodir me’moriy
3
Эшов Б. ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Т.: «Янги аср авлоди», 2012.

yodgorliklarning yaratilishida bevosita homiylik qilgan ma’rifatparvar davlat
arbobi va olim adib hamdir.
Abulg’ozixon 1603 yil 15-avgustda (h. 1014 yil) Urganchda dunyoga
kelgan. U Xiva xoni Arab Muhammadxon (hukmronligi 1602-1623)ning
to’rtinchi o’g’li edi. Abulg’ozixon tug’ilishidan 40 kun oldin Arabmuhammad
Ural qozoqlari bilan bo’lgan urushda g’alaba qozongan edi. Shu sababli u o’g’liga
Abulg’oziy deb nom beradi. Bundan tashqari uning onasi g’oziylar avlodidan
bo’lib, naslu-nasabi Chingizxonga borib taqalgan. Abulg’oziy 6 yoshga kirganda
onasi vafot etadi. U 16 yoshga kirguncha Urganchda otasi qo’lida tarbiyalanadi.U
o’zining tavalludi haqida «Shajarayi turk» asarida shunday yozadi: «Urganch
viloyatinda tarix ming taqi o’n to’rtda topushqan yili va asad burji va rabi’-ul-
avval oyining o’n beshida dushanba kuni oftob birlan barobar tulu’ qilibmiz».
Arab Muhammadxonning Asfandiyorxon, Habash sulton, Elbars sulton,
Abulg’oziyxon, Sharif Muhammad sulton, Xorazmshoh sulton, Avg’on sulton
nomli yetti o’g’li bo’lgan. Mazkur yetti o’g’il Arab Muhammadxonning bir
necha xotinidan dunyoga kelgan farzandlari edilar. Abulg’oziyning
yozishicha: «Asfandiyorxonning onasi o’z jamoatimizdan erdi. Habash va
Elbarsning onasi Nayman qizi bo’lib, bir onadin erdi. Sharif Muhammad sulton
birlan Xorazmshoh sulton ikkisining onasi Xoja Mavdud Chishtiy avlodidin erdi.
Avg’on sultonning onasi Abulxayrxon avlodindin erdi». 4
Abulg’ozi Bahodirxon o’z otasining nomi bilan ataluvchi
Arabmuhammadxon madrasasida tahsil oldi. Arabmuhammadxon o’g’lining
o’qishi va dunyoviy ishlarni o’rganishiga alohida e’tibor bergan. Aka va ukalari
o’rtasida o’ta zehnli va qobiliyatli bo’lgan Abulg’ozi o’z zamonasining
bilimdonlari qo’lida tahsil ko’rgach, tarix faniga ixlos va ishtiyoq qo’yadi. Xalq
og’zaki ijodini mehr qo’yib o’rganishi tufayli uning ijodkorligi yoshlikdan ortib
boradi. Bularning barchasi uning yirik davlat arbobi, o’z davrining ilg’or siymosi,
4
Дмитриева Л.В., Мугинов А.М., Муратов С.Н. Описание тюркской рукописей Института
народов Азии. Т.1. М.: 1965. -С. 93.
Худойназаров Ҳ. «Шажараи турк» ва унинг ўрганилиши. Т.: «Ўқитувчи», 1993. – 34б.
Абуғозий. Шажарайи турк. Т.: «Чўлпон», 1992. – 168б.

ijodkori bo’lib yetishuviga yordam bergan omillardir.
Abulg’ozi otasi va aka-ukalari qatori feodal urushlarda bahodirlarcha jang
qilgani uchun uni Bahodirxon deb atay boshlaganlar. Abulg’ozixon yoshlikdan
turli fanlarni o’rganish, harbiy ta’lim olish bilan mashg’ul bo’ladi. O’n olti
yoshidan boshlab esa, davlat ishlariga aralasha boshlaydi. Bu haqda uning o’zi
shunday yozadi: «... Olti yoshqa yetkanda onamiz haq rahmatiga ketdi. To o’n
olti yoshqacha Urganchda ota qo’lida bo’lduk. Andin so’ng otamiz katxudoy
qildi. Taqi Urganjning yarmini ulug’ og’amiz Xabash sultonga va yarmini bizga
berdi. Bir yildan so’ng Xabash va Elbars otli og’alarimiz birlan oramizda nizo
bo’ldi. Ul sababdin tura bilmay Xevaqg’a otamiz qatig’a kelduk... Avval bahor
erdi. Katga borib olti oy turg’andin so’ng otamiz birlan otlanib, Xabash, Elbars
ustiga borduq».
Abulg’ozixon Xiva xonligida og’ir siyosiy vaziyat yuzaga kelgan bir
davrda yashadi. U bolalik va o’smirlik yillaridan boshlab uzoq va yaqin
qarindoshlar o’rtasidagi saltanat uchun olib borilgan ayovsiz kurashlarning
guvohi bo’lib o’sdi. Ba’zan bu kurashlarning urug’ va elatlar o’rtasida
fitnachilikka qirgin keltiruvchi dahshatli bosqinlarga aylanib ketganligini ko’rdi
va o’zi ham ko’pincha ularda ishtirok etdi.
Abulg’oziy avvalo katta akasi Habash sulton bilan Urganchda hokim bo’lib
turadi. Keyinchalik o’rtalarida nizo paydo bo’lgandan so’ng Habash bilan birga
Urganchda tura olmagan Abulg’oziy Xivaga otasi Arab Muhammadxon
huzuriga keladi. Bu yerga kelgandan keyin Arab Muhammadxon Abulg’oziyni
Katga hokim qilib tayinlaydi. Habash va Elbars sultonlar
Arabmuhammadxonning qarshiligiga qaramay bir necha marta Eron va
Buxoroga hujum uyushtiradilar. Abulg’oziy Katda hokim bo’lib turganda otasi
Arab Muhammadxondan o’z askarlari bilan uning huzuriga kelishga farmon
oladi. Arab Muhammadxon, Abulg’oziy, Asfandiyor va Sharif Muhammadlar
Habash va Elbars ustiga yurish qiladilar. Yurish haqida «Shajarayi turk»
shunday yozadi: «Bizning xon to’p bo’ldilar. Asfandiyorxonni so’l va faqirni
o’ng qilib erdilar. Faqir uch ot yiqilguncha urushtum. Barcha xalqdin so’ng

ketdim». Bu yurishda Arab Muhammadxon yengiladi, qo’lga tushadi va ko’zi
ko’r qilinadi. Ming mashaqqatlar bilan suvdan kechib o’tgan Abulg’oziy avvalo
Katga va u yerdan Imomqulixon oldiga keladi. Asfandiyor, Sharif Muhammad
va Xorazmshohlar Xazorasp qal’asiga kirib bekinadilar. Habash qal’ani 40 kun
qamal qiladi va nihoyat sulh tuziladi. Asfandiyorga Makkaga haj uchun Eronga
jo’nashga ruhsat etiladi. Abulg’oziyning yozishicha, Imomqulixon saroyida
turgan Abulg’oziyga akasi Asfandiyor xat yozib, Habash va Elbarsga qarshi
boshlagan kurashda yordamlashishni so’ragan. Ammo Imomqulixon uning
borishiga ruxsat bermagan. Abulg’oziy Imomqulixon saroyida ikki yil turadi.
. Uchinchi, Odam ahdindan to bu damgacha Arabistonda, Eron va Turonda
va Mo’g’ulistonda o’tgan podshoxdarning otlari va umrlarining va saltanatlarining
kam va ziyodin bilmaklik. Bu vaqtda fahmlamaklikda va tarix bilmaklikda
faqirdek kishi shoyad Iroqda va Hindustonda bo’lsa bo’lg’ay, yo’q aytsam yolg’on
bo’lg’ay. Ammo sipohiyning yo’sunin bilmaklikda, bu choqda musulmon va
kofirda biz ko’rib va eshitaturg’on yerlarda va yurtlarda yo’q turar. Yer yuzi keng
turur, eshitmagan yerlarimizda bo’lsa ajab ermas. Bu keltirilgan ma’lumotlarga
qaraganda, Abulg’oziy she’riyatni yaxshi tushunish bilan bir qatorda, arab, fors va
turkiy tillarni ham yaxshi bilgan. Tarix ilmidan yaxshi xabardor bo’lgan
Abulg’oziy yuqorida ko’rsatib o’tilgan asarlarni tasnif etgan. Abulg’oziyning
hayoti va faoliyati haqida gapirar ekanmiz, bu masala yuzasidan, birinchi
navbatda, uning mazkur asarlariga murojaat qilishga to’g’ri keladi. Chunki o’zi
tasnif etgan asarlarida tarjimai holiga oid anchagina ma’lumotlarni keltiradi.
Ayniqsa, «Shajarayi turk» asarida o’z hayotiga va siyosiy faoliyatiga ancha
batafsil to’xtab o’tadi. Abulg’oziy haqida biografik ma’lumotlar K.Yusupovning
dissertasiya ishida (Abulgazi I Xivinskoye xanstvo v pervoy polovine XVII veka)
va A.Yu.Yakubovskiyning « Очерки по истории Туркменского народа и
Туркменистана VIII — XIX вв . (216 — 233 с .) nomli asarida ham keltirilgan».

II BOB. «Shajarai turk» asarining yaratilishi va unda aks ettirilgan tarixiy
voqealar
2.1 «Shajarai turk» asari, uning yozilish tarixi, o’rganilishi
Abulg’ozixonning ikkinchi – yirik asari «Shajarayi turk» nomi bilan
mashhur. Mazkur asarning asosiy qismi 1663-1664 yillarda yozilgan. Asar
Xorazm tarixining XVI-XVII asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy siyosiy tarixini
bayon etishda nodir manbadir. Abulg’ozi kelgusi avlodlarga tuhfa qilib qoldirajak
asarini yaratishga kirishar ekan, uydirma va soxtaliklarga yo’l qo’ymaslikka,
tarixdan chetga chiqmaslikka harakat qiladi. Abulg’ozi Bahodirxon mazkur asarni
bitishda forsiy va turkiy tillarda yozilgan o’n sakkizta manbaga tayanadi. Bu
haqda uning o’zi shunday deydi: «Eron birlan Turonda o’tgan Chingizxon
o’g’illarining otlarini aytilgan tarixlardan ushbu zamon faqirning oldinda o’n
sakkiz mujollik hozir turar». Abulg’ozi o’z ona tilini yaxshi bilganidek fors-tojik,
shunishdek, mo’g’ul tillarini ham puxta egallagan edi. U o’z asarlarini ona tilida
yozgan. Abulg’ozi Bahodirxon: «Bu tarixni yaxshi va yomon barchalari bilsin
deb, turk tili bilan aytdim. Bir kalima chig’atoy turkiydan, forsiydan va arabiydan
qo’shmayman, ravshan bo’lsin deb, turkiyni ham andoq aytibmanki, besh yashar
o’g’lon tushunur»,— deb yozadi.
Abulg’ozining asarlari Sharq tarixchi va olimlarinigina emas, balki rus va
boshqa chet el olimlarining ham diqqat etiborini o’ziga torta boshladi. Jumladan,
rus tarixiy adabiyotlarida xorijiy tillardan tarjima qilingan asarlar qatoriga
1770-yildan «Shajarayi turk» asari ham qo’shildi. Muallifning «Shajarai turk»
asari 1825-yilda Qozonda Rumyansev, 1854-yilda G.S.Sablukov, 1871-yilda
P.I.Demizonlar tomonidan, «Shajarai tarokima» asari esa 1898 va 1966-yillarda
bir necha marotaba rus tilida nashr etildi. «Shajarayi turk»ning rus tiliga tarjimasi
Rossiya oliy o’quv zortlarida Sharq xalqlari tarixi va tilini o’qitish ishiga ham
ijobiy ta’sir etdi. Masalan, Qozon Davlat dorilfununining professori I.N.Berezin
turkiy xalqlar tarixini o’qitishda Abulg’ozining asarlariga ham tayangan: «Turk

xrestomatiyasi» nomli kitobi va dorilfunun talabalariga o’qigan ma’ruzalarida
«Shajarayi turk» tayanch manbai bo’lib xizmat qilganligini olimning o’zi
ta’kidlaydi.
Abulg’ozining «Shajarai tarokima» va «Shajarai turk" asarlariga ular
xususida ilmiy izlanishlar olib borgan olimlardan Munis va Ogahiyning «Firdavs-
ul-iqbol» asarida S.P.Tolstov «Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab» nomli
kitobida, Ya.G’.G’ulomov «Xorazmning sug’orilish tarixi», Bayoniy esa
«Shajarai Xorazmshohiy» kitobida nihoyatda yaxshi fikrlar bildirganlar.
Shuningdek, P.P.Ivanov va A.K.Borovkovlar «XVI-XIX asrlar turkman
tarixining manbalari haqida mulohazalar» nomli asarida, B.V.Lunin «O’rta Osiyo
tarixidan ocherklar» risolasida, M.I.Yo’ldoshev «Xiva xonligida yer egaligi va
davlat tuzilishi» asarida, B. V. Bartold «Madaniy hayot tarixi», Q.Munirov
«Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari», B.A.Ahmedov «Ko’chmanchi
o’zbeklar davlati» kabi asarlarida ham
Abulg’ozi Bahodirxonning ijodiga yuqori baho berganlar.
G’arbiy Yevropada esa asar nemis, ingliz, fransuz tillarida, hatto
Amerikada ham tarjima qilinib nashr ettirildi. Yevropa bu asar bilan o’tgan
asrning ikkinchi choragida tanishdi. Poltav yaqinidagi g’alabadan so’ng Sibirga
jo’natilgan shved ofiserlari Tobolskda Abulg’ozixonning qo’lyozmasi va uning
mundarijasi bilan tanishgach bu asar tarjimasi ustida ishlay boshladilar. Bu ilmiy
tadqiqotning asosiy tashabbuskori Filipp Ioann Tabbert Shtralenberg edi. Rus
tilini yaxshi bilgan buxorolik oxund Abulg’ozixon asarining tarjimasini rus
yozuvchisiga bayon qilgan. O’z navbatida shved Shenstrem rus tilidagi
tarjimadan foydalanib asarni nemis tiligf tarjima qilishga muvaffaq bo’ladi. Bu
tarjima 1780-yilda ―Abulgasi Bahadur Chan’S Geschlecht buchder
Mungalischen Chanen, auseiner turkischen Handschrift udersetzt von
Dr.D.G.Messerschmid, 1780 Messershmidt tahriri ostida chop etilgan. Asar‖
nemis tiliga tarjima qilinishidan oldin fransuz tilida 1726-yil Bryusselda «Histoire
genealogique des Tatars, traduite du manuscript tartare d’Abulgasi – Bahadur –
Chan, et enrichie d’un grand nombre de remarques et tres curieusus sur le

veritable estat present de l’Asie septentrionale, aves cartes geographiques
necessaries. ParD.» nomi ostida nashr qilingan. Bu nashrga Bendik tomonidan
izoh qilingan. Ushbu fransuz tilidagi tarjima o’z navbatida asarning ingliz
tilidagi tarjimasi (1780) uchun ham asos bo’lib xizmat qildi. Rus olimi
Trediakovskiy asarni fransuz tilidan rus tiliga « Родословная история о татарах ,
переведенная на французкий язык с рукописныя татарской книги ,
сочинения Абулгачи - Баядур - Хана … а с французкого на Российской в
Академии наук » (1770) nomi bilan ikki tomda nashr qildiriladi.
Rus olimi G.Sablukovning qayd etishicha, asarning barcha tarjimalarini ham
ishonchli deb bo’lmaydi. Chunki ularning hech biri biror bir tarixiy muammoni
aniq yoritib bera olmaydi. Abulg’ozixon asarining tilini bilgan olimlar ham
bilmaganlari ham asarni qoniqarliroq tarjima qilishga harakat qilganlar. Asar
matnidagi iboralarning aniqroq tushuntirilishi hamda tarixiy bilimlarning
manbalar asosida to’ldirilish maqsadidan kansler graf N.P.Rumyansev
Abulg’ozixon asarining nashri uchun mablag’ ajratdi va asar Qozon universiteti
tipografiyasida chop etildi.
Vengriya fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi, mashhur sharqshunos olim
G.Vamberi 1863 yilda Tehrondan chiqib Kaspiy dengizining sharqiy qirg’og’i
bo’ylab sayohat qiladi. Ana shu sayohat davomida Abulg’ozining «Shajarai turk»
kitobini qo’lga kiritadi va u bilan mukammal tanishadi. Kitob sharqshunos
olimga kuchli ta’sir etadi. Shu boisdan ham u «Shajarai turk» asariga yuksak
baho bergan edi. «O’rta Osiyo bo’ylab sayohat» (1865) nomli kitobida
Abulg’ozining ijodi bilan 1870 yillardan boshlab qiziqib kelgan P.N.Demezon
1871-1874 yillar orasida «Shajarai turk»ni fransuz tiliga tarjima qiladi. «Shajarai
turk» tarjimasi unga katta shuhrat keltiradi.
Yuqoridagilardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, Abulg’ozixonning
«Shajarai turk» asari o’tmishda Sharq tarixchilari, rus va G’arbiy Yevropa
sharqshunoslarining e’tiboriga sazovor bo’lgan noyob asarlardan bo’lib kelgan. U
qariyb uch asrdan buyon turkiy xalqlar tarixi bo’yicha qimmatli manba sifatida
o’z ahamiyatini saqlab kelmoqda. «Shajarai tarokima» va «Shajarai turk»

asarlarining tarixshunoslik fanida tutgan o’rni va ahamiyati haqida bir qator ilmiy
tekshirish ishlari olib borildi. 1938 yilda yaratilgan «XVI—XIX asrlar turkman
tarixining manbalari haqida munozaralar» hamda 1958-yilda nashr etilgan «O’rta
Osiyo tarixidan ocherklar» nomli kitoblar Abulg’ozining tarixchilik faoliyati
to’g’risida ham bahs yuritgan asarlardandir. «Abulg’ozining asarlari yana
shuning uchun ham muhimki, mazkur muallifdan ilgari bunday asarlar
yaratilmagan edi, shuningdek, ular vujudga kelgan va keyingi XVIII—XIX asrlar
uchun ham xarakterli bo’lib qolavergan Xiva — turkman munosabatlarini va
turkmanlaring Buxoro na Eron bilan o’zaro aloqalarnnn tushunish uchun juda
boy material beradi». 5
«Abulg’ozi Bahodirxon o’zining muarrixligi bilan mo’g’ul, turk tarixchilari
orasida shuhrat qozonganva shu bilan bir vaqtda Xiva hukmroni (1643-1663)
bo’lib, uning asarlari Rossiya va chet el tillarida ham tarjima qilingandir»,— deb
yozadi olim A.Semenov. Ayniqsa, O’zbekiston, Turkmaniston, Tojikiston xalqlari
tarixini yorituvchi tarixshunoslar Abulg’oziy asarlariga tayanch manbai sifatida
murojaat qilganlar.
Abulg’ozi Bahodirxonniig faoliyati va tarixiy merosi K.Yusupov tomonidan
alohida ilmiy tadqiqot obyekti qilib olingan. U 1950-yilda «XVII asrning birinchi
yarmida Xiva xonligi va Abulg’ozi» mavzuida nomzodlik ishini yozib, himoya
qildi.
Shuningdek, akademik Ya.G’ulomov «Xorazmning sug’orilish tarixi» nomli
monografiyasini yaratishda Abulg’ozi asarlariga ko’p murojaat qiladi. «Yangi
Urganch barpo etish, Urganch kanalini qurish, Gurlandan shimolda Vazir
istehkomini solish kabi tadbirlar xon Abulg’ozi davrida tugatiladi. Shunday qilib,
uning davrida chap qirg’oq Xorazmning janubiy yerlarini ikkinchi marta
o’zlashtirish boshlangan. Xorazmning bu ma’rifatli hukmroni o’z ota-bobolarining
ko’chmanchilik odatlaridan voz kechib, shahar va dehqonchilik vohasining
5
Абуль –Гази –Багадур –Хан. Родословное древо тюрков. Москва –Ташкент – Бишкек: 1996. – 6-
9с.
И в а н о в П.П. Очерки по истории Средней Азии. М.: 1958.- 31б.

madaniyatini o’zlashtirdi. G’ozobod kanali va undagi istehkom (G’ozovot) ham
Abulg’ozi nomi bilan bog’langandir».
Akademik M.I.Yo’ldoshev Xorazmdagi urug’larning tarkibi va tuzilishini
o’rganishda Abulg’ozixonning tadbirkorligini bayon etib: «Abulg’ozixon
tomonidan ko’rilgan tadbirlar to’g’risida Shermuhammad Munis asarida
keltirilgan ma’lumotlar ham urug’larniig tarkibi va tuzilishini o’rganish uchun
diqqatga sazovordir»,— degan edi.
XX asrning dastlabki yillaridan boshlab Abulg’ozi asarlari tilshunos
olimlarni ham qiziqtirib kelmokda. Bir qancha atoqli turkshunoslar o’zbek
adabiy tili tarixiga bag’ishlangan ilmiy-nazariy ishlarida Abulg’ozi asarlaridan
unumli foydalanganlar.
1957-yilning 4—11 iyun kunlarida Toshkentda o’tkazilgan Butunittifoq
sharqshunoslarining birinchi ilmiy-nazariy konferensiyasida «Xivalik
Abulg’ozixon asarlari — o’zbek adabiyoti va tilining yodgorligi sifatida» degan
mavzuda ma’ruza qilingan. Ma’ruzada Abulg’ozixon adabiy merosini to’plash,
tizimlashtirish va ular ustida har tomonlama, chuqur ilmiy-tadqiqot ishlarini olib
borishga alohida e’tibor berildi. 1958 yilda esa, A.N.Kononov tomonidan
Abulg’ozining «Shajarai tarokima» asari rus tiliga tarjima qilinib, tanqidiy matni
nashr etildi. Bu asarga tarjimon qisqacha so’z boshi yozgan.
A.M.Shcherbakning 1959-yilda Moskvadagi Sharq adabiyoti nashriyotida
«O’g’uznoma va muhabbatnoma» nomli kitobi bosilib chiqadi. Bu kitob qadimgi
uyg’ur va eski o’zbek yozuvlari yodgorliklariga bag’ishlangan bo’lib, unda
O’g’uznoma munosabati bilan Abulg’ozining «Shajarai turk» asariga ham
anchagina o’rin ajratilgan. Bu ikki asar tadqiqotchi tomonidan taqqoslanadi va
ulardan ilmiy-nazariy xulosalar chiqariladi. A.M.Shcherbak O’g’uzxonning
afsonaviy tarixini yorituvchi qo’lyozmalarning turli xil variantlarni bir- biriga
qiyoslab ko’rib, shular orasidagi eng ko’p tarqalgani, ahamiyatlisi va qadimgisi
Abulg’ozining «Shajarai turk»da keltirilgan varianti, degan xulosaga keladi. U
uyg’ur varianti bilan «Shajarai turk»dagi ayrim detallarni, ya’ni yoy va oltin
o’qlarni qo’llash o’rinlarini qiyoslash orqali ham Abulg’ozining qo’lida bizgacha

yetib kelmagan «O’g’uznoma»ning qadimiyroq nusxasi bo’lgan, deb hukm
chiqaradi. Ba’zi bir tarixchilarning Abulg’ozixon O’g’uzxon haqidagi dalillarni
Rashididdinning «Jome at-tavorix» asaridan olgan degan bir tomonlama fikrlariga
qarshi chiqib, olim bunday deb yozadi:«Umuman, Abulg’ozining qo’lida O’g’uz
haqida bizgacha yetib kelmagan ishonchli, qadimiy nusxaning bo’lishi
haqiqatdir... Rashididdinning «Jome at-tavorix»idan o’zlashtirilgan bir qancha
faktlarni Abulg’ozi Eronda bo’lgan vaqtida boshqa fors yozuvchilarining tarixiy
xronikalaridan ham o’qib o’rgangan. Darvoqe, Rizo Nurning «Abulg’ozi O’g’uz
haqidagi afsonani butunicha Rashididdindan O’zlashtirgan»degan asosli emas.
Abulg’ozining O’g’uz haqidagi bayoniga va umumant «Shajarai turk»ka til nuqtai
nazaridan turli xil belgilarning aralash ishlatilishi xarakterli xususiyatdir. G’arbiy
va janubiy til qatlamlarining mavjudligi hamda muallifning ijtimoiy kelib chiqishi
uning Xiva shevasiga yaqinligidan dalolat beradi. «Ug’uznoma va
muhabbatnoma» nomli kitobda «Ug’uznoma variantlari», «O’g’uznomaning
mazmuni haqida», «Afsonaning tili va yozilgan joyi», «Afsonaning tili va
qadimgi o’zbek qarluq-uyg’ur tillarining o’zaro aloqadorlik muammosi» nomli
bo’limlarda ham Abulg’ozining «Shajarai turk» asari tiliga oid qimmatli
mulohazalar bayon etilgan.
Taniqli turkshunos S.I.Ivanov Abulg’ozixonni т g «Shajarai turk» asari
bo’yicha ko’p yillar davomida tadqiqot ishi olib borib, samarali mehnatining
mahsuli sifatida «Abulg’ozixonning «Shajarai turk» asari («Rodoslovnoye drevo
tyurok» Abulgazixana») nomli monografiyasnii yozdi. Monografiya 1969 yilda
Toshkentda nashr etilgan. Tilshuios olim 1970 yilda «Abulg’ozi Bahodirxonning
«Shajarai turk» asarida fe’l va nom» mavzuida doktorlik dissertasiyasini yoqladi.
«Shajarai turk» haqidagi monografiyada asar tilining grammatik qurilishi
hozirgi zamon tilshunoslik fanining yutuqlari hisobga olingan holda yangicha
metod asosida tahlil qilingai. Ko’rinib turibdiki, tilshunosligimizda ham
tarixshunosligimizdagidek, Abulg’ozining «Shajarai turk» asari har tomonlama va
keng o’rganilmoqda. Biroq, adabiyotshunosligimizda bu yodgorlik keng va
atroflicha o’rganilgani, uning badiiy qimmati yoritilgani hamda, adabiyot

darsliklarida badiiy nasrning namunasi sifatida joy olgani yo’q. Zahiriddin
Muxammad Boburning «Boburnoma»si esa 30- yillardan boshlab olimlarimiz
tomonidai abadiyotshunoslik nuqtai iazaridan keng o’rganila boshlandi. Bir qator
ilmiy nazariy ishlarda «Boburnoma»ning o’zbek klassik adabiyotida tutgan
o’rni yetarli tahlil etilgan. «Lekin ana shu tipdagi asar bo’lgan Abulgozining
«Shajarai turk» asari adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan atroflicha o’rganilgani
yo’q. Vaholanki, Vengriya Fanlar Akademiyasi a’zosi A.G.Vamberi
«Abulg’ozining ko’pchilik ishlari Boburni xotiraga tushiradi, jahon uning
«Shajarai turk»i uchun minnatdordir»degan edi.
Shuningdek, adabiyotshunosligimizda hozirgacha «Shajarai turk»ni badiiy
nasrimizning namunasi sifatida tadqiq etib, Abulg’ozi va uning bu asarining
o’zbek adabiyotida tutgan o’rni belgilangani yo’q.
Ayni chog’da, 40-yillarda «Shajarai turk» ni o’rganishga kirishgan, «O’zbek
adabiyoti tarixi xrestomatiyasi»ni urushgacha tayyorlab nashriyotga topshirgan
adabiyotshunos Olim Sharofiddinov (urushda halok bo’lgan) 1945 yilda nashr
etilgan «O’zbek adabiyoti tarixi xrestomatiyasi»ning ikkinchi kitobida «Shajarai
turk» kitobi haqida qisqacha ma’lumot va undan ayrim namunalar berib:
«Abdulg’ozi Bahodirxon binni Arabmuhammad o’zbek xonlari ichida Boburdan
keyingi muhim shaxsdir. Uning madaniyat tarixida qilgan ishlari ulug’»,— deb
adibga juda to’g’ri baho beradi. A.P.Abrajeyev 1944-yilda, «Abulg’ozi
Bahodirxon «Shajarai turk» asarining adabiy ahamiyati» mavzuida nomzodlik
dissertasiyasini yozdi va himoya qildi. A.P.Abrajeyev o’z tadqiqotida birinchi
bo’lib «Shajarai turk»ning adabiy ahamiyatini o’rganishga kirishdi, asarning
qurilishi, unga kiritilgai qo’shimcha epizodlar, ishtnrok etuvchilar ta’rifi, voqealar
tasviridagi badiiylik, til va uslubi hamda she’rlarnnng badiiy qimmatini yoritishga
intildi va qisman muvaffaqiyatlarga erishdi. Tadqiqotchi Abulg’ozi siymosini
asarning bosh qahramoni, xuddi badiiy obraz sifatida talqin etishga berilib ketadi.
Lekin «Shajarai turk»niig kompozision tuzilishi, badiiy qimmati, turli-tuman
badiiy tasvir vositalari, peyzaj, portret tasviri, xalq urf- odatlari, folklor unsurlari
kabi juda ko’plab jihatlarini mukammal tadqiq etmaydi.

Mazkur asarni o’rganish borasida keyingi yillarda ham ayrim ishlar qilindi.
M.Yunusovning «XIX asr shoiri Komil Xorazmiy ijodiyoti» mavzuida yoqlagan
iomzodlik dissertasiyasida, V.A.Abdullayevning «XVII—XVIII asrlarda Xorazm
o’zbek adabiyoti» mavzuida yoqlagan doktorlik dissertasiyasida va
H.Ko’ro’g’lining 1969-yilda Moskvada «O’g’uzlarning qahramonlik eposi» degan
mavzuda yoqlagan doktorlik dissertasiyasida ham Abulg’ozi Bahodirxonning
«Shajarai turk» va «Shajarai tarokima» nomli asarlari tayanch manbalaridan biri
bo’lib xizmat qilgan. E.Rustamov ham o’zining «XV asrning birinchi yarmida
o’zbek she’riyatiga bag’ishlangan monografiyasida o’q va yoy ta’rifi, tavsifida
boshqa manbalar qatori Abulg’ozining «Shajarai turk» va «Shajarai tarokima»
asarlariga murojaat etgan.
2.2 Asarda xonlik ijtimoiy-iqtisodiy hayotining aks ettirilishi
XVI va XVII asrning birinchi yarmida Xiva xonligidagi ichki ahvol haqidagi
ma’lumotlar juda oz bo’lib ular asosan Xivaga kelgan elchilar va savdogarlarning
xotiralari, safar haqidagi ma’lumotlari bilan cheklangan. Bu davrda xonlikning
tarixini yorituvchi yagona manba Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarai turk»
asaridir. Asarda muallif Xiva xonligi tarixidagi o’sha davr siyosiy voqealarni
yoritishga e’tibor qaratgan bo’lsa-da, unda tarixning turli masalalariga oid
e’tiborli ma’lumotlar ko’plab uchraydi. Jumladan, asarda o’lkadagi ijtimoiy-
iqtisodiy vaziyat haqida ham ko’plab ma’lumotlar mavjud.
Asarda turk-mo’g’ul qabilalari, xususan, ular nomlari, etimologiyasi, urf-
odatlari haqidagi etnografik ma’lumotlar keltirilgan. Bunda o’zbeklar, sartlar
hamda turkman urug’lari (sariq, yovmut, qizil ayoq, ersari va h) haqidagi
ma’lumotlar xam o’ta muhimdir. Jumladan, u turkiy qabilalarga kiruvchi va turk
nomi bilan ataluvchi qabilalar quyidagi katta 5 avlod (bo’g’in)ni tashkil qiladi
degan. Bular: uyg’ur, qang’li/qiniqli, qipchoq, qalach, qarluq qabilalari. Shunisi
e’tiborga molikki,muallif urug’,qabilalarning nomlarini keltirar ekan, ularning

hududiy jihatdan joylashish o’rni haqida ham ma’lumot beradi:«Qalach – O’g’uz
o’g’lonlari turkmanlardin ayrilmay Movarounnahr va Xurosonga tushdilar.
Qipchoq – Tin va Atil va Yoyiq; bu aytilgan suvlarning orasinda o’lturdilar.
Qiniqli – turkmanlar bilan birga o’lturur erdilar. Turkman viloyatga tushgandin
so’ng, Issiqko’l va Chu va Talosh; bu aytilg’an suvlarning yoqalarinda vatan qilib
ko’p yillar o’lturdilar».So’ngra u boshqa turkiy qabila va urug’lar haqida to’xtab
o’tadi:
1.Takrin yoki makrin; 2. Qirg’izlar; 3. Kamkamchutlar; 4. O’rmanqit; 5.
Tatarlar; 6. O’yrat/oyrat 7. Tumat urug’i; 8. Nayman; 9. Qirayt 10. Ungut; 11.
Xitoy; 12.Turqaq13. Mo’g’ul urug’lari;14. Markit/makrit; 15. Qo’nqirat; 16.
Inkiras; 17. Alqanut; 18. Qoranut; 19. Qurlas va Echkirin; 20. O’rmavut; 21.
Qo’niqqimar; 22. Arlat; 23. Kilgit; 24. Baday va qishliq urug’lari; 25. Uyshan;
26. Suldus; 27. Ilkurkin; 28. Kankit; 29. Do’rman; 30. Barin va suqut; 31. O’klan.
32. Bayovut; 33. Jalayir urug’larining nomlarining kelib chiqishi hamda hududiy
o’rnini keltirgan.Abulg’oziy Bahodirxon o’z kitobida mo’g’ullarni ikki katta
bo’lakka bo’ladi. Biri qiyon/qiyot (nirun), ikkinchisi nuguz/nukuz (darlikin).
Bulardan tashqari, mo’g’ullardan 25 ta urug’ va qabilalarini tilga oladiki, ulardan
barisi o’zbek xalqining etnik tarkibiga kirgan.
O’zbeklarning urug’ va qabilalariga tegishli ma’lumotlardan asarda
keltirilgan urug’ va qabilalar nomi juda muhim. Bular: Orlot/arlat, og’or,
olayunotli, o’qli, aymoq, boshqird, bayot, tot, totar, temirli, turumchi, turk,
turkman, taka, turbotli, tevachi, jobi, jomachi, cho’bichoq, cho’boni, chig’atoy,
cho’ni, xizir eli, xurosonli, xalaj, dukar, soiq, solur, surxi/surqi, soqar, saljuq,
sultonli, savroqi, sovchili, qo’rg’oli, qo’rqin, qorliq, qipchoq, qoratoshli, qalmoq,
qirg’iz, chiroyli, qutlar, lola, mo’g’ul, mang’it, nayman, mo’ndi, yozir, yag’mo,
yovmut, yurti va b.
O’lkaning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga oid ma’lumotlar orasida Xorazmning
o’sha zamonlarda ham obod bo’lganligi, Amudaryo o’zanining o’zgargan vaqti
va uning oqibatlari haqidagi ma’lumotlar ham qimmatlidir. Jumladan, Xiva
xonligida yashovchi xalqning turmushi, yashash sharoiti, faoliyati bilan bog’liq

qiziqarli ma’lumotlar uchraydi. Shuningdek, xonlikdagi tanazzulning asosiy
sabablaridan biri xonlik aholisi nafaqat etnik, balki madaniy-iqtisodiy
munosabatlarda ham bir-biridan keskin farq qiluvchi uch guruhga bo’linganligi,
xonlikdagi o’zaro ichki qarama-qarshiliklarni kuchaytirgansabablardan biri shu
ekanligini ta’kidlaydi.
Jumladan, shahar hamda dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi qishloqlar
aholisi Xorazmda qadimdan yashovchi xalq avlodlari hisoblangan. Ular asosan
dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shug’ullanganlar.
Ikkinchi muhim etnik guruh turkman qabilalari bo’lib, ular xonlikning
g’arbiy va janubiy qismlarida yashashgan, hamda asosan chorvachilik va qisman
dehqonchilik bilan shug’ullanganlar. Turkmanlar ko’plab urug’ va qabilalarga
bo’linganligi sababli yagona kuch sifatida harakat qila olmaganlar va XVI asrda
xonlikka bo’ysundirilganlar. Turkmanlarning qo’shni davlatlar bilan iqtisodiy
va siyosiy munosabatlar doirasiga kiritilishi turkman qabilalarida ichki
aloqalarning rivojlanishiga olib keldi. Bu jarayon turkman amaldorlarini Xiva
xonlari xizmatiga o’tishini tezlashtirdi, natijada turkman qabilalarining tarqoqligi
yanada kuchaydi.
Elbarsxon bilan Xorazmga ko’chib o’tgan o’zbeklar uchinchi etnik guruhni
tashkil qilib, ular ko’chmanchi hayot tarzini va qabila hamda urug’larga
bo’linishni saqlab qoldi.
«Shajarai turk»da XVI-XVII asrlarga oid xalq tarixining juda ko’p
tomonlari haqida ma’lumot beriladi. Muallif xonliklar o’rtasidagi talonchilik
urushlari yoki yaqin qarindoshlar orasida yuz bergan toju-taxt uchun ziddiyatli
kurashlarni tasvirlar ekan, bu kurashlarda mehnatkash xalqning hal qiluvchi roli
borligini ta’kidlaydi. Shuningdek, xalqning tez-tez bo’lib turgan qonli
to’qnashuvlar tufayli vujudga kelgan ayanchli turmush manzarasi tasvirlanadi.
Elbarsxon vafot etgach, o’sha davr taomili bo’yicha xonlik taxtiga
Yodgorxon nabiralarining to’ng’ichi Belikach sultonning o’g’li Sultong’ozi,
uning vafotidan so’ng esa Abulakxonning o’g’li Xasanquli o’tirdi. Shundan so’ng
Elbarsxon va Belikach sultonlarning o’g’illari birlashib Urganchga Xasanquli

ustiga yurish qiladi va Urganch qamal qilinadi. Bu haqida asarda shunday
deyiladi: «Urganch ulug’ shahr. Tez-o’q qahatlik bo’la qoldi. Bir eshakning
kallasi qirq-ellik tanga bo’ldi topilmadi. Chig’iriq desa Urganch sartlarining
achchig’i kelur. Aning ma’nosi ul tururkim, Urganchning mullolar tegan jamoati
bo’lur. Ularning bir davlatmand yaxshi kishisi bor edi. Ul eviga kirib borsa
ko’rarkim mullolarning oqsoqolliklarindin besh-olti kishi o’lturub turur. Ev egasi
eshakning zakarini tabaqg’a solib yilqining o’gurgan qazisin to’g’ragandek
chig’iriq-chig’iriq to’g’ray turur. Xalqning ahvoli ikki oyda shundaq bo’ldi. Andin
so’nggisin mundin qiyos qiling». Bunda oddiy xalq
o’zaro urushlar vaqtida qanchalik qiyin ahvolga tushishi yoritilganining
guvohi bo’lish mumkin. Urganchning o’tmishdagi qahatchiligi va undagi
xalqlarning ochlikdan o’lar holatga kelganliklari haqida Urganch qo’rg’oni qamal
qilinganda odamlar ochlikdan o’lmaslik uchun eshak, it go’shtlarini yeyishga
majbur bo’lganliklari Muhammad Solih ham o’zining «Shayboniynoma»
dostonida tasdiqlaydi.
2.3 «Shajarai turk» asarida ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot masalalari
«Shajarai turk»da keltirilgan tarixiy ma’lumotlar ichida Shaybon ulusi va
uning sarhadlari, uning XV asrning so’nggi choragi XVI asr boshlaridagi umumiy
ahvoli, Sibir xonligi, Xorazmning XVI – XVII asrning birinchi yarmidagi
ijtimoiy-siyosiy ahvoli, uning Rusiya, Qozoq hamda Buxoro xonliklari bilan
bo’lgan o’zaro munosabatlari haqidagi ma’lumotlar diqqatga sazovordir.
Shayboniylar hukmronligi davrida, XVI asrda O’rta Osiyo hududida feodal
tarqoqlik kuchaya boshlaydi. Buning ijtimoiy - siyosiy sabablaridan biri
shayboniylar davlati boshida cheksiz huquqqa ega bo’lgan xon o’tirgan, butun
viloyatlar shu xonadon a’zolariga, sultonlarga bo’lib berilgan, viloyat
hukmronlarn esa maxsus askariy guruhga, urug’ va qabilalarning yuqori
doiralariga, ruhoniylarga suyanganlar. Biroq hukmdorlar xonga bo’ysunishni
istamay, o’z hududini mustaqil boshqarishga intilgan.

«Shajarai turk»da muallif ta’kidlaganidek, asarni yozishdan maqsad
Yodgorxon davridan boshlab yozilmay qolgan tarixni yozib, uni keiyngi
avlodlarga yetkazish edi. Bunda Abulg’ozixonning o’zi hukmdor bo’lganligi
sabab, u rasmiy doira arboblariga itoat etishi shart bo’lmagan. Bu esa, mutloq
ijod erkinligini ta’minlagan ya’ni asarda o’zidan oldingi va o’zi bilan zamondosh
hukmdorlarning, shuningdek o’zining ham davlat boshqaruvi, ichki va tashqi
siyosati haqidagi fikrlarini ochiq bayon etgan. Jumladan, hukmdorlar siyosati
o’zaro kurashlar oqibatida mahalliy xalqning aziyat chekkani asarda jonli tarzda
bayon etiladi. Elbarsxon vafotidan so’ng, Yodgorxon nabiralari o’rtasida toj-taxt
uchun bo’lgan kurashlarda Urganch shahri, uning aholisining ahvoli ifodalangan.
Shayboniyxon vafotidan so’ng shoh Ismoil Xurosondagi barcha viloyatlarga
dorug’a yubordi. Xorazmga ham uchta dorug’a yuborilib, ulardan biri Xiva va
Hazoraspga, yana biri Urganchga hamda keyingisi Vazir shaharlariga yuboriladi.
Demak, xonlik tuzilishi arafasida undagi asosiy shaharlar Xiva, Hazorasp,
Urganch va Vazir shaharlarining siyosiy mavqyei baland bo’lgan. So’fiyonxon
davrida xonlik poytaxti Urganch shahri bo’lib, shuningdek bu davrda xonlikda
Vazir, Yangi shahar, Tirsak, Xuroson, Durun, Manqishloq, Xiva, Hazorasp, Kat,
Buldumsoz, Pingichka, Bog’obod, Nisoy, Obivard, Chahordeh, Mahna, Chacha,
Abulxon va Dehiston kabi shaharlar bo’lgan. Xonlik taxtiga sulola vakillarining
eng yoshi ulug’i o’tqazilgan. Bunday taomilning mavjudligi ham ba’zan
ayanchli oqibatlarga olib kelganligi haqida asarda bir necha bor qayd etiladi.
Chunki, sulola vakillarining hammasi ham boshqaruvchilik qobiliyati ega emas
edi.
«Shajarai turk» asarida tashqi siyosatda Eron bilan munosabatlar ko’p
o’rinlarda eslatiladi. Buqachaxon hukmroligi davrida shoh Tahmasp xonlikka
elchi yuboradi: «Men xong’a o’g’ul bo’layin deytururman. Temurbiy Chingizxon
avlodina kuyov bo’ldi ersa, hanuzgacha ani Temur Ko’ragan deytururlar. Men
ham Chingizxon avlodina ko’ragan bo’lmoqni ko’nglim izlay turur. To
Xunkordek ulug’ dushmanim aytqay kim shoh Tahmosib o’zbek podshohining
qizin oldi; yaxshi yarashdi».

Ichki siyosatda Abulg’ozixon mamlakat yaxlitligini saqlash maqsadida
1646 - 1653 yillari u Tajan, Bomibaurma (Qizil arvotning janubiy-sharqiy
tarafida joylashgan manzilgoh), Atrok va Jurjon turkmanlari bilan urush olib
bordi, 1655 -1662 yillari o’lkaga vaqt-vaqti bilan boqin qilib turgan Yoyiq
(Ural)lik o’ris qozoqlari, qalmiqlar va qozoq ko’chmanchilari bilan kurash olib
bordi. 1663 -1664 yillari bir necha marta Buxoro ustiga yurish qiladi, hamda
xonlik sarhadlarini kengaytirishga xarakat qildi.

XULOSA
Shayboniylar hukmronligi davrida, XVI asrda Movarounnahr va Xorazmda
feodal tarqoqlik kuchaya boshlaydi. Buning ijtimoiy - iqtisodiy hamda siyosiy
sabablari quyidagicha bo’lgan:
Chunonchi, Shanboniyxon hukmronligidan boshlab 100 yil davom etgan
shayboniylar davlati tipik feodal davlat edi. Davlatning boshida cheksiz huquqqa
ega bo’lgan xon o’tirgan, butun viloyatlar shu xonadon a’zolariga, sultonlarga
bo’lib berilgan, viloyat hukmronlari esa maxsus askariy guruhga, urug’ va
qabilalarning yuqori doiralariga, ruhoniylarga suyanganlar. Masalan, XVI asrning
40-yillarida Samarkandda Abdulatif, Buxoroda Abdulaziz, Toshkentda Baroqxon,
Karmana va Miyonqolda Iskandar sulton, Balxda Pirmuhammadxon kabilar
hukmronlik qilganlar. Bularning har biri o’zini mustaqil hukmdor hisoblab, bir-
birlari bilan to’xtovsiz urushib turar edi. Ular bosh hukmdorga (xonga) nisbatan
vassallik munosabatida bo’lishlari kerak bo’lsa ham, lekin ular ko’pincha xon
hukumatini tanishni istamas va unga qarshi kurash olib borar edilar.
Bu feodal urushlarning butun og’irligi, jabr-jafosi, dahshati mehnatkash xalq
boshiga tushib, uni qon qaqshatgan edi. Abdulmo’minning otasi Abdullaxonning
Urganch ustiga uch marta qo’shin tortib borishi yurtga xarobalik keltiradi. XIV
asrda boshlangan feodal tarqoqlik XVII asrga kelib yanada kuchaya boshlaydi.
Abdullaxon va uning o’g’li Abdulmo’minxonlar davrida Xorazm juda ko’p
martalab o’zaro qirg’in urushlar girdobida qolib, tobora qashshoqlasha va
xonavayron bo’la bordi. Talonchilikdan tashqari, soliqlar haddan oshirildi.
Abulg’ozining otasi Arabmuhammadxon taxtga chiqqach ham Xiva xonligida
o’zaro qirgin urushlar davom etib turdi. Bir tomondan, Eron va Buxoro
hukmronlarining bosqinchiligi, ikkinchi tomondan, o’zaro taqsimlab olingan
qavm-qarindosh bekliklar o’rtasidagi tinimsiz fojiali kurashlar uzluksiz davom
etdi. Bu davr muhitini xonlikda mana shunday keskin siyosiy vaziyat hukm
surgan vaqtda yashagan, hamda bolalik va o’smirlik yillaridan uzoq

va yaqin qarindoshlari o’rtasidagi kurashlarning guvohi, hamda ishtirokchisi
bo’lgan Abulg’ozi Bahodirxon boshqa zamondoshlaridan ko’ra yaxshiroq
tushunardi. Hukmdor va olim sifatida u mamlakatdagi murakkab vaziyatdan
chiqishning yagona yo’li o’tgan tarixiy jarayonlarni chuqur o’rganish va tahlil
qilish asosida islohotlar ishlab chiqish va amalga oshirish ekanini yaxshi tushunar
edi. Bu holat uni mamlakat tarixini o’rganish va tarixiy asar yozishga da’vat qildi.
Zero, u ajdodlarining beparvoliklari tufayli yozilmay qolgan tarixning yozilishi
zarurligini birinchilardan bo’lib angladi. Uning «Shajarai tarokima» va «Shajarai
turk» asarlari Xorazm va umuman O’rta Osiyo xalqlari tarixini o’rganishda
bugungi kunda ham katta ahamiyatga ega bo’lgan asarlar hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Siyosiy adabiyotlar:
1. Каримов И . А . Ўзбекистон ХХ I аср бўсағасида . Тошкент:
«Ўзбекистон», 1997.
2. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Тошкент:
«Ўзбекистон» 1998.
3. Каримов И.А. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. –
Тошкент: Ўзбекистон, 1999. – 133 б.
4. Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси халқ эътиқоди ва буюк
келажакка ишончдир. – Тошкент:«Ўзбекистон», 2000. – 32 б.
5. Каримов И.А. Озод ва обод ватан, эркин ва фаровон ҳае{т пировард
мақсадимиз. Тошкент: Ўзбекистон, 2000.
6. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. Тошкент:
«Маънавият», 2008.
2. Tarixiy manbalar:
7. Абуғозий. Шажарайи турк. Т.: «Чўлпон», 1992. – 167б.
8. Абулғози Баҳодирхон. Шажараи тарокима. Самарқанд: 1995. – 72б.
9. Ба
е{ний. Шажарайи хоразмшоҳий. Тошкент:1994.-Б. 49.
10. Гулбаданбегим. Ҳумоюннома. Тошкент:«Ўқитувчи», 1997.
11. Дженкинсон А. Путешествие в Среднюю Азию 1558-1560гг.
Английские путешествие в Московском государстве в XVI веке.
Перевод с английского Л.Готье. Л.:1932.
12. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Ҳозирги ўзбек тилига
В.Раҳмонов ва К.Муллахўжаевалар табдил қилишган. - Тошкент: Ўқитувчи,
2008.
13. Муҳаммад Солиҳ. Шайбонийнома. Т.:1961. – 321б.
14. Муҳаммад Ризо Мироб Эрни
е{збек ўғли Огаҳий. Асарлар. V жилд.

Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабие{т ва санъат нашр., 1978
15. Муҳаммад Ризо Мироб Эрни
е{збек ўғли Огаҳий. Асарлар. VI жилд.
Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адаби
е{т ва санъат нашр., 1980.
16. Муҳаммадризо Эрни
е{збек ўғли Огаҳий. Зубдату-т-таворих. Нашрга
тай
е{рловчи Н.Жабборов. Тошкент: «Ўзбекистон», 2009. – 238б.
17. Шермуҳаммад Мунис. Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол.
Тошкент:«Ўқитувчи», 2010. – 381б.
18. Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома. Масъул муҳаррир: Б.
Эшпўлатов. Тошкент: «Шарқ», 1997
19. Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. Нашрга тай
е{рловчи:.
Б.Аҳмедов. Тошкент: «Шарқ», 1999.
1963.

Купить

Похожие документы
Afrika ittifoqining tashkil topishi va mintaqaviy xavfsizlikdagi o‘rni
1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi
1919-1933 - yillarda Buyuk Britaniya
1919-1933- yillarda Fransiya
XX asrning boshida Turkiya