Adabiy arab tilining XXI asr ta’siri ostidagi o‘ziga xos o‘zgarishlari - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	939.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Adabiy arab tilining XXI asr ta’siri ostidagi o‘ziga xos o‘zgarishlari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT CHET TILLAR INSTITUTI
TARJIMA NAZARIYASI VA AMALIYOTI FAKULTETI
YAQIN SHARQ TILLARI KAFEDRASI
AKTAMOVA GULSHODA OMONXONOVNA
ADABIY ARAB TILINING XXI ASR TA’SIRI OSTIDAGI
O‘ZIGA XOS O‘ZGARISHLARI
B I T I R U V M A L A K A V I Y I SH I
Bekniyazova S.N.
SAMARQAND-2020

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………...........………….3
I BOB. ARAB ADABIY TILI: KECHA VA BUGUN
1.1 . Adabiy arab tili va uning taraqqiyot bosqichlari…….………………....……..7
1.2. Zamonaviy adabiy arab tilining XXI asrdagi taraqqiyoti………..……….….17
II. BOB XXI ASRDA ARAB ADABIY TILIDA YUZ BERGAN
O‘ZGARISHLAR
2.1. Adabiy arab tilida XXI asr fan taraqqiyoti ta’sirida yuz bergan leksik
o‘zgarishlar………................................................................................................22
2.2. XXI asrda adabiy arab tili semantikasidagi o‘zgarishlar va arab tiliga kirib
kelgan xorijiy so’zlar....................................................................……………….32
XULOSA…………………………………………………………………………42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.........................................45
ILOVA....................................................................................................................48
2

KIRISH
Til millatning madaniyati va ma’naviyati, qadim tarixi hamda o’sha millatga
xos bo’lgan urf-odatlar majmuyi ifodasi.
Til haqida aytilgan ta’riflar bisyor. Til eng avvalo, insonning ichki dunyosi,
olamni idrok qilishi, tafakkur tarzi va kamolotini belgilaydigan vosita. Tilga
ko’pincha aloqa vositasi sifatida qarashadi. Aslida bu tilning mohiyatini to’g’ri
anglamaslik natijasida paydo bo’lgan noto’g’ri qarash. Til faqat aloqa vositasigina
emas, u insonning tafakkur tarzini tayin qiladigan, dunyoni bilishi, dunyoni
ko’rishi, eshitishi vositasi hamdir.
“Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo’lgan o’zbek tili xalqimiz uchun
milliy o’zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk
qadriyatdir. Kimda-kim o’zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini,
cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo’lsa, munis onalarimizning allalarini,
ming yillik dostonlarimizni, o’lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va
hofizlarimizning sehrli qo’shiqlariga quloq tutsin”. [1.69]
Zamonaviy arab tili hozirgi paytda yigirma ikkitadan oshiq arab davlatlarida
davlat tili hisoblanadi. Bundan tashqari Isroil davlatining arab aholisi, Baxreyn,
Efiopiya, Samalidagi xalqlar, Amerika, Eron va O‘rta Osiyolik arablar bu tilda
gaplashadi. Hindiston, Pokiston, Afgoniston va Indoneziya davlatlarining
musulmon aholisi ham bu tilni yaxshi bilishadi. Zamonaviy arab tili klassik arab
tilining rivojlanishi natijasida paydo bo‘ldi. Zamonaviy arab tili XIX asrning
ikkinchi yarmida milliy ozodlik harakatlari vaqtida yuzaga keldi. XIX asr oxiri XX
asr boshlarida yashab, ijod etgan yirik yozuvchilar, shoirlar, jurnalistlar zamonaviy
arab tilini yaratishda o‘zlarining katta xissalarini qo‘shdilar. Bular misrlik Ahmad
Shavqiy, Hofiz Ibrohim, Abdulloh Nodim, Mustafo Komil, Jurji Zaydon, livanlik
Nasif al-Yazijiy, Butrus al-Bustoniy, Ahmad Foris ash-Shidyak, Amin ar-
Rayhoniy, suriyalik adib Ishoq Abdurahmon al-Kavokibi, iroqlik Abu Tamma
ashShiroziy, Mahdi al-Xolis va boshqalardir. Arab tili somiy tillar guruhining
janubiy shaxobchasiga taalluqlidir.
3

Mavzuning dolzarbligi. Arab tilshunosligining bugungi kungacha arab
tilshunosligi tarixi davomida arablarni qiziqtirgan eng dolzarb muammolarni
o‘rganishga bag‘ishlangan. Ushbu bitiruv malakaviy ishi arab tilshunosligining
turli sohalariga oid masalalar muammolarida markaziy o‘rinni egallab turgan arab
tilshunosligiga oid ba’zi muhim masalalar.
Hozirgi vaqtda arab tilshunosligini leksikografiya, hududiy dialektlar va
zamonaviy arab adabiy tilini o‘rganish muammosi zamonaviy arabshunoslik
uchun dolzarbdir.
Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi arab tili muammolarini o‘rganish,
zamonaviy tilshunoslik nazariyasi muammosining bir qismi ekanligi bilan
belgilanadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati zamonaviy arab adabiy tilini
dialektlar, leksikologiyaning xususiyatlari va xususiyatlariga nisbatan
o‘rganishdir. Fonetika, shuningdek, ushbu muammoning tarixi bitiruv malakaviy
ish mavzulari ichidan “ Adabiy arab tilining XXI asr ta’siri ostidagi o‘ziga xos
o‘zgarishlari” mavzusini tanladik. Bu mavzuni atroflicha o‘rganib, talabalar
uchun amaliy dastur sifatida foydalana oladigan qo‘llanma sifatida qoldirish
asosiy maqsadimizdir.
Arab tilini o‘rganishni o‘z oldga maqsad qilib qo‘ygan har bir talaba adabiy
arab tilining XXI asr ta’siri ostidagi o‘ziga xos o‘zgarishlari haqida ozgina
bo‘lsada xabardor bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. Quyidagi amaliy ishimiz
kimgadir ozgina bo‘lsada amaliy yordam bera olsa biz qilgan barcha ishimizdan
xursand bo‘lamiz. Har bir tilni o‘rganayotgan kishi o‘sha tilning qaysidir qismini
atroflicha o‘rganishi maqsadga muvofiqdir. Chunki bu tilning qay darajada
ahamiyatli yoki uning tuzilishi haqida kengroq fikr va mulohaza bildirishda yoki
uni anglashga yordam beradi. Til xalq ruhiy olamining o‘ziga xos xira tortmas
ko‘zgusidir.
Til xalqning azaliy va badiiy ruhini, ichki dunyosini, tafakkur tarziyu milliy
tabiatini, yashash tarziyu ming yillik an’anlarini, bir so‘z bilan aytganda, xalqning
botiniy va zohiriy borlig‘ini aks ettiradi. Shularni e’tiborga olgan holda bu mavzu
ham o‘ta dolzarb mavzulardan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
4

Ilmiy izlanishning maqsad va vazifalari. Har bir qilinayotgan ishdan
ma’lum maqsad bo‘lib, bu maqsadga yetishish esa o‘z oldiga bir qancha
vazifalarni qo‘yadi. Chunki qilinayotgan har bir ishga jiddiy yondashilmasa va
aniq maqsadlar sari intilmas ekan bunday ishdan natija chiqishi juda qiyindir.
Tadqiq qilinayotgan mavzuni atroflicha yoritib arab tilini o‘rganayotgan
talabalarga ozgina bo‘lsada bu tildagi o‘zgarishlar haqida ma’lumot berish, ilmiy
ish mavzusi bugungi kunda naqadar dolzarb ekanligini yana bir bor tadqiq etish,
arab tilida bugungi kunda o‘ziga xos o‘zgarishlar, xususiyatlarini atroflicha
yoritish kabi bir qancha vazifalarni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘ydim.
Tadqiqot predmeti va ob’yekti. Tadqiqot predmeti arab adabiy tili bo‘lib,
uning ob’yekti esa shu adabiy tildagi o‘ziga xos o‘zgarishlar, ularning fonetik,
leksik va morfologik xususiyatlari. Chunki quyidagi bayon etilgan maqsadlarga
erishish va ilmiy taqdiqot mavzusini keng yoritishda ham bu kabi masalalarga
yondashmasdan o‘tishning iloji yo‘q. Bu haqda ilmiy tadqiqot mavzusini yoritish
davomida kerakli fikrlarni berib boramiz.
Tadqiqot metodlari. Pedagogikadan bizga ma’lumki har bir ilmiy ish
o‘zining izchilligi, ma’lumotlar ketma-ketligi, maqsad sari bosqichma-bosqich
intilishi eng samarali metodlardan biri bo‘lib hisoblanadi. Quyidagi fikrlarning
mantiqiy davomi sifatida tadqiqot metodlarida quyidagilardan foydalandik.
Tadqiqot mavzusiga qiyosiy yondashish arab va o‘zbek tillaridagi o‘ziga xos
o‘zgarishlarni qiyoslash, ularni ilmiy tahlil qilish va boshqa metodlardan
foydalandik.
Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Arab tili bilan shug‘illanayotgan va shu
sohada o‘z ilmiy ishlarini olib bormoqchi bo‘lgan tadqiqotchilar uchun bu
mavzuning nazariy jihatdan ahamiyati juda kattadir. Chunki tadqiqot o‘zining
dolzarbligi bilan ajralib turadi. Tadqiqotning nazariy jihatdan naqadar ahamiyatli
ekanligini har bir til o‘rganuvchi juda yaxshi biladi. Chunki tilni o‘rganuvchi
uning muammo va yutuqli tomonlaridan ozgina bo‘lsada xabardor bo‘lishi
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Shuning uchun ham arab tili o‘ziga xos
5

o‘zgarishlarning fonetik, leksik, morfologik xususiyatlari mavzusi har birimiz
uchun nazariy jihatdan ham ahamiyatlidir.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Tadqiqot mavzusi juda dolzarb mavzu
hisoblanadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati haqida quyidagilarni aytish asosli.
Arab tili o‘rganuvchilariga amaliy yordam beruvchi o‘quv uslubiy qo‘llanma
yaratish. Tadqiq etilgan sohani keng kitobxonlarga taqdim etish, uning yutuqli va
kamchilik tomonlari haqida fikr mulohazalar almashish. Arab tilida bugungi
kundagi o‘zgarishlari, shevalarining ahamiyati juda katta ekanligini tadqiq etish,
va hokazolardan iborat. Bitiruv malakaviy ishimni yozishdan maqsad, boshqa
talabalarga amaliy yordam ko‘rsata oladigan ilmiy qo‘llanma yaratish, arab tiliga
fan- texnika taraqqiyoti natijasida kirib kelgan so’zlarning o‘ziga xos xususiyatlari
bilan talabalarni atroflicha tanishtirish kabi amaliy ishlar qilish ko‘zda tutilgan.
Bitiruv malakaviy ishining asosiy tuzilishi. Bitiruv malakaviy ish i ni
quyidagi holatda yozdi k . Birinchi “Kirish” qismi, unda arab tili haqida qisqacha
ma ’ lumot, o‘rganilayotgan mavzu dolzarblgi, ilmiy izlanishning maqsad va
vazifalari, tadqiqot mavzusining predmeti va ob’ekti, tadqiqot metodlari,
tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati kabi masalalar haqida so‘z yuritildi.
Asosiy qismi ikki bobdan iborat. Birinchi bobda ikkita reja orqali adabiy arab
tilining tarixi va hozirgi holati yoritilib berildi, ikkinchi bobda 2 ta reja orqali XXI
asrning arab adabiy tiliga ta’siri yoritildi. Bundan tashqari Bitiruv malakaviy ishi
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va ilova qismlaridan iborat.
6

I BOB. ARAB ADABIY TILI: KECHA VA BUGUN
1.1 Adabiy arab tili va uning taraqqiyot bosqichlari.
Arab tili somiy tillar guruhining eng yoshi hisoblanadi. Arab tili rivojlanishining
boshlang’ich davri haqida aniqroq narsa aytish mushkul, biz eslatib o’tadigan narsa
shundan iboratki, avval ikki til bo’lgan va qolgan barcha arab lahjalari (dialekti)
shu tillar asosida kelib chiqqan.
Bu tillar:
Janubiy arablar – ximoriylar, Yamanda yashaydigan kaxtan qabilasining tili.
Ular asosan janubiy arab tilida, ya’ni somiy tarmog’ining janubiy chet
chuqurchasiga kiruvchi tilda gaplashgan.
Shimoliy arablar – mudoriylar, ya’ni Hijozda yashaydigan adnon
qabilasining tili. Ular somiy tarmog’ining janubiy markaziy chuqurchasiga
kiruvchi klassik arab tilida gaplashgan.[6.36]
Hijoz, mudoriy tili juda ko’p boshqa tillarga chatishgan holda bizgacha yetib
kelgan. Bu birinchi bo’lib islomgacha bo’lgan arab adabiyoti va Qur’oni Karim
tili bo’lgan. Adnan qabilasi bilan Kaxtan qabilasi o’rtasidan savdo-sotiq ishlari
bo’lib turar edi, buning natijasida bir birini tushunish jarayoni bo’ldi va til
rivojlandi. Besh asr moboynida mudoriy til hukmronlikni qo’lga kiritdi.
Mudoriy tili juda boy tilga aylandi va aynan manashu mudoriy tili asosida
arab adabiy tili paydo bo’ldi.
Yirik arabshunos olim K.Brokkelman shunday deydi: “Arab poeziyasining
tili o’zining tugammas gramatik formalari bilan ajralib turadi va jumlalarning
ifodalanishi, fikrning aniqligi jihatidan somiy tillari ichida rivojlangani
hisoblanadi. Arab tili leksikasi juda katta so’z boyligiga ega.”
Bizning eramizning birinchi asrlarida arab tili Arabiston yarim orolining
markaziy va shimoliy hududlarida keng tarqalgan bir-biriga yaqin bo‘lgan
qabilaviy lahjalar to‘lami bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Qabila va hududiy lahjalar
bilan bir qatorda she’riy tilning yagona shakli rivojlandi. Qabila shoirlarining
asarlari shakllanib, og‘zaki ravishda qabiladan naslga va avloddan-avlodga uzatib
7

kelingan. Shu bilan birga, ruhoniylar va kohinlarning muqaddas tilining yagona
og‘zaki shakli shakllandi. Keyinchalik yagona qabilaviy tilning qayta ishlangan
og‘zaki shakllari adabiy va yozma arabiy tilning shakllanishiga asos bo‘ldi.
Arab tilining an’anaviy adabiy shaklini rivojlantirish bilan bir qatorda,
qadimgi qabilaviy lahjalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri avlodlari ham arab tilida
so'zlashadigan muhitda o‘z faoliyatini davom ettirmoqdalar. 7-9 asrlarda
arablarning tarqalishi arab, arab bo‘lmagan hududlarda, Mesopotamiya, Falastin,
Misr va Shimoliy Afrikada, shuningdek, Iberiya yarim orolida, Eronda va O‘rta
Osiyoda qadimgi qabilaviy lahjalar ustuvor bo‘lgan arab tilining yangi mahalliy
hududiy dialektlarining shakllanishiga olib keladi.
8-12 asrlar davri. arab tili tarixida uni birlashtirish, standartlashtirish, adabiy
va yozma janrlar va uslublarning rivojlanishi, mumtoz she’riyat, badiiy va ilmiy
nasrning rivojlanishi bilan ajralib turadi. Yaqin va O ‘rta Sharqda arab tili adabiyot
va fanning xalqaro tiliga aylanib bormoqda edi. Ularda O'rta asrlarning eng yirik
olimlari o‘zlarining asarlarini ayni shu tilda yaratadilar: asli Buxorodan bo‘lgan al-
Farobiy (870–950), Ibn Sino (980–1037), Xorazmdan, al-Beruniy (973 - 1050
yillar), Ibn Rushd (1126–1198) Andalusiyada tug'ilgan va boshqalar .
Arab tilini rivojlantirish va modernizatsiya qilishda navbatdagi burilish davri
18-19 asrlarning boshi edi, o‘sha paytda Arab Sharqining G‘arb bilan iqtisodiy
aloqalari kuchaygan edi. Tipografiyaning rivojlanishi, matbuotning paydo bo‘lishi
va shunga mos ravishda jurnalistikaning yangi janrlari, yangi badiiy adabiyot,
dramaturgiya va she’riyatning paydo bo‘lishi arab tilining rivojlanishida va uning
ijtimoiy, madaniy va ilmiy hayotning yangi talablariga moslashuvida muhim omil
bo'lmoqda. 20-asrda yangi ommaviy axborot vositalari va aloqalarning rivojlanishi.
arab tilini yanada zamonaviylashtirishga hissa qo'shadi .
Bizga ma’lumki, arab tili taraqqiyoti uch bosqichga bo‘linib o‘rganiladi:
1.Qadimgi arab tili
2.Klassik arab tili
8

3.Zamonaviy arab tili
Qadimgi arab tili. U eramizdan avvalgi II asrdan to eramizning IV
asrigacha bo’lgan davrni o‘z ichiga oladi, Unga qadimgi Vavilon va Ashshura
tillari kiradi.
Klassik arab tili . Eramizning V asridan to XIX asrigacha davrni o‘z ichiga
olgan.
Zamonaviy arab tili . U eramizning XIX asridan to shu kungacha bo‘lgan
tilni ifoda etadi.
Qadimgi arab tilidagi yozma yodgorliklar laxyon, samud, safaviy
yozuvlarida bitilgan bo‘lib, Arabiston yarim oroli mintaqasida va Suriyaning
janubiy qismidan topilgan. Ular eramizning I va IV asrlariga taalluqlidir.
Klassik arab tilining ilk davri og‘zaki holdagi johiliya poeziyasiga borib
taqaladi. U eramizning VIII asr va IX asrlarida arab filologlari tomonidan tadqiq
qilindi. Qur’oni Karim klassik arab tilining yorqin na’munasi sanaladi. Klassik
arab tilining X asridan to XVI asrigacha adabiy, ilmiy, tarixiy, diniy mazmundagi
juda katta asarlar yozildi. Zamonaviy arab tili klassik arab tilining rivojlanish
natijasidir.[27.45]
Arab tili hozirgi kunda olti jahon tilining biri hisoblanadi. YUNESKO
axborotiga ko‘ra, hozirgi kunda dunyoda 5600 dan ortiq til va shevalar mavjud. Bu
tilda BMT, Arab davlatlari ligasi, Fors ko‘rfazi arab davlatlari kengashi, Arab tili
akademiyasi, Islom robitasi tashkilotlari singari bir qator xalqaro tashkilotlarda
kengashlar, sessiyalar va majlislar olib boriladi.
Arab tili butun yer yuzidagi musulmonlar uchun muqaddas va aziz bo‘lgan
“Qur’oni Karim” va “Hadisi Sharif” tili bo’lgan. Bu tilda jahon madaniyatining
durdonalariga aylangan ko‘plab adabiy , badiiy, falsafiy, diniy, tarixiy, siyosiy
mavzulardagi asarlar yaratilgan. Yurtimizdan yetishib chiqqan imom Buxoriy, Abu
Iso at-Termiziy, al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek
kabi ko‘plab vatandoshlarimiz o‘zlarining ilmiy-ma’rifiy asarlarini arab tilida
yozishgan.
9

Bugungi kun yosh kadrlari mazkur asarlarni o‘qish, ularni ilmiy tahlil qilish
hamda tarjima qilib, xalqimiz e’tiboriga havola qila olishlari muhim
masalalardandir. Bu esa, arab tilini o‘rganish va o‘rgatishni taqozo qiladi. Hozirgi
paytda arab davlatlari dunyoning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy sohalarida alohida
mavqe egallayapti va ta’siri hamda nufuzi ortib boryapti.
Mazkur arab davlatlari asosan Fors ko‘rfazi, Hind okeani, O‘rta Yer dengizi,
Atlantika okeani sohillariga, Osiyo qit’asining janubi-g‘arbiy, Afrika qit’asining
shimoliy mintaqalarida joylashgan. Hozirgi paytda mustaqil yigirma ikki arab
davlatining umumiy aholisi soni 190 milliondan ortadi.
Kelajakda arab davlatlari bilan iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda o‘zaro
hamkorlik qilish, jumladan, ular bilan o‘zaro manfaatli iqtisodiy hamkorlikni
rivojlantirishni o‘zimizga maqsad qilib qo‘ygan ekanmiz, arab davlatlari bilan ham
turli darajalardagi munosabatlarni rivojlantirib borishimiz lozim. Arab tilini bilish
ushbu maqsadga yetishish uchun ham xizmat qiladigan muhim omildir.[7.56]
Arab tili haqida BMTning sobiq rahbari Butros G‘oliy shunday degan:
“Arab tili shunday tilki, biz bu tilsiz sharq madaniyatining o‘tmishini va
sharq xalqlari urf-odatlarini hech qachon va hech qaysi til vositasida o‘rgana
olmaymiz”. [8.9]
Xulosa qilib aytganda, “Arab tili” tushunchasi hozirgi kunda bir-biridan
farqli bo‘lgan kamida uchta tilni qamrab oladi:
1) Klassik arab tili - Qur’oni karim, hadisi shariflar, Islomgacha bo‘lgan
“johiliya” va ilk Islom davri adabiyoti tili;
2) Hozirgi zamon arab adabiy tili – klassik til asosida rivojlangan,
zamonaviy taraqqiyotni o‘zida aks ettirgan, hamma arab davlatlari tomonidan
rasmiy til sifatida e’tirof etilgan til;
3) Har bir mintaqaning o‘ziga xos bo‘lgan jonli so‘zlashuv tili –lahjalar va
shevalar.
Arab tilining qonun-qoidalari tizimi – nahv ilmini yaratgan va kamolga
yetkazgan olimlar orasida bizning bobokalonimiz Mahmud az-Zamaxshariy (1075-
1144) munosib o‘rin egallaydi. Uning “al-Unmuzaj” va “al-Mufassal” asarlari
10

hanuz arab tili bo‘yicha muhim manbalar hisoblanadi. Tilshunos olimlar
arablarning nahv tizimini XX asrning 60-70-yillarida shakllangan, tilshunoslikda
“Eng yangi oqim” hisoblangan struktural lingvistikaga o‘xshatadilar.
Arab tili — Somiy tillar guruhining jan. tarmog‘iga mansub til. Yaqin va
O‘rta Sharq hamda Afrika shimolidagi yigirmadan ortiq mamlakatning rasmiy
davlat tili hisoblanadi. Arab tili da 200 mln. dan ortiq aholi gaplashadi (1997).
Qadimiy Arab tili mil. av. 5-4-asrlarga taalluqli obidalar orqali ma lumdir. Uʼ
mumtoz arab tilining paydo bo‘lishiga zamin bo‘lgan. Mumtoz Arab tilining leksik
va grammatik shakllanishi johiliya davri (5-7-asrlar) shoirlarining og‘zaki
ijodlarida namoyon bo‘la boshlagan. Qur’oni Karimning nozil bo‘lishi natijasida
mumtoz Arab tili badiiyati yanada go‘zallashdi va grammatik me yorlari
ʼ
mukammallashdi. 8-9-asrlarda mumtoz arab tili grammatikasi ishlab chiqildi,
islom yoyilgan o‘lkalarda rasmiy va ilmiy til bo‘lib qoldi. Ibn Sino, Beruniy,
Xorazmiy va boshqa ilmiy asarlarini ana shu tilda yozganlar. [ 23.66 ]
Mumtoz Arab tili leksik jihatdan bir oz o‘zgargan holda, hozirga qadar
arablarning adabiy tili bo‘lib kelmoqda. Buning asosiy sababi arab dunyosini
birlashtirib turuvchi Qur’oni Karim, Hadisi Sharif va boshqa mo‘’tabar
manbalardir. Arab dunyosidagi vaqtli matbuot, nashrlar, radio va televideniye
hozirgi shu tilda.
Arab so‘zlashuv tili adabiy tildan keskin farqlanadi, fonetik va leksik
jihatdan bir-biriga o‘xshamaydi. Misr, Sudan, Suriya, Iroq, Mag‘rib, Xasaniya
(Mavritaniya), Shoa (Nigeriya, Kamerun, Niger) lahjalariga bo‘linadi.
Ushbu lahjalar asosan 3 sababga ko‘ra yuzaga kelgan: 1) arab adabiy tiliga
quraysh qabilasi (Makka) shevasida nozil bo‘lgan Qur’oni Karim tili asos bo‘lgan,
zero o‘sha vaqtlardayoq Arabiston yarim orolida yashovchi qabilalarning tillarida
turli tafovutlar bor edi; 2) hozirgi arab dunyosining aksar qismi kelib chiqishi arab
bo‘lmagan xalqlardir. Ular islom ta sirida arablashgan. Ularning hozirgi so‘zlashuv
ʼ
tilida islomgacha mavjud bo‘lgan ona tillari unsurlarining bo‘lishi, tabiiy; 3) arab
dunyosining aksar qismi g‘arb istilochilari hukmronligi ostida bo‘lganligi hududiy
11

lahjalarning jiddiy farqlanishiga olib kelgan. Turkiston, xususan hozirgi
O‘zbekiston hududi Arab xalifaligi tomonidan fath etilgach va islom mahalliy
aholi tomonidan qabul qilingach, Arab tili hamda arab yozuvi mazkur hududda
ilm-fan tili va yozuviga aylandi. Shu bilan bog‘liq holda arabshunoslik vujudga
keldi.[ 9.70 ]
Umar ibn Xattob roziyallohu anhu shunday deganlar: “Arab tilini
o‘rganinglar, chunki u diningizdandir”.
Boshqa bir rivoyatda: “Arab tilini o‘rganinglar, chunki arab tili muruvvatni
ziyoda qiladi” deganlar. Ikkalasini ham Bayhaqiy rivoyat qilgan.
Arab tili dunyodagi tillar ichida ko‘p o‘rganilgan va hanuz o‘rganilayotgan
til hisoblanadi. Lug‘at boyligi bilan va qoidalarining turli-tumanligi, bir so‘zni bir
necha uslubda ishlatish imkoniyatlarining ko‘pligi bilan komillikda tillar ichida
ajralib turadi. Balki, dunyoda shevalarining juda ko‘pligi bilan ham avvalgi o‘rinni
egallaydi.
Buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiy: «Tilga e’tibor, elga e’tibor», degan
edilar. Bu so‘zlar bekorga aytilmagan, albatta. Chunki har bir til ma’lum bir
hududda aloqa vositasi, qolaversa millatlararo tanishuv, do‘stlik vositasidir.
O‘rta Osiyoga islom dini tarqalishi bilan arab tili ham kirib keldi. O‘sha
davrda arab tilini bilmasdan kishi yuksak ma’rifat egasi bo‘lishi mushkul edi.
Albatta ajdodlarimiz bu tilni chuqur o‘rganib, unda kitoblar yozdilar va mashhur
bo‘ldilar. Hozirgi kunimizda ham arab tilining ahamiyati yo‘qolgan emas. Chunki,
muqaddas dinimiz islomning ona manba’lari arab tilida, bobokalonlarimiz
qoldirgan buyuk adabiy meros aksar qismi arab tilida. Demak har bir, til va tarix
fani o‘rganuvchilari uchun arab tilini bilishlari zarur ekan.
Hind okeanidan to Frot daryosigacha, Fors qo‘ltig‘idan to Qizil dengizgacha
cho‘zilgan katta yarim orol Arabiston deb ataladi. Ana shu katta maydonda
qadimdan arablar yashaydi.
12

Arab tili somiy tillar guruhining janubiy shaxobchasiga tegishlidir. Arab tili
taraqqiyoti uch bosqichga bo‘lib o‘rganiladi: 1. Qadimiy adabiy arab tili. 2. Klassik
adabiy arab tili. 3. Zamonaviy adabiy arab tili.
Hozirda arab tili yer yuzidagi 500 millionga yaqin insonlar uchun ona tili va
ikki milliardga yaqin musulmonlarning halqaro so‘zlashuv tili hisoblanadi. Arab
tili dunyodagi 22 ta arab davlatining rasmiy tili bo‘lib, ular shu tilda gaplashadi.
Qolaversa, arab tili hozirda oltita jahon tillarining biri hisoblanadi.
Arab tili fors va yahudiy tillari kabi o‘ngdan chapga qarab yoziladigan nodir
tillardandir. Arab tilidagi so‘zlar soni 12,5 millionni tashkil qiladi. Solishtiradigan
bo‘lsak, ingliz tilidagi so‘zlar soni 600 mingdan oshmaydi. Arab tili “Qur’on tili”,
“Dood tili”(bu yerdagi “dzod” so‘zi arab tili alifbosidagi " ض " harfiga nisbatan
qo‘llanilgan. Chunki bu harf boshqa tillardagi alifbolarda uchramaydi) deb ham
nomlanadi. Arab tili xattotlik fani dunyodagi eng go‘zal fanlardandir.[29.98-102]
Har yili dekabr oyining 18-sanasi «Xalqaro arab tili kuni» sifatida
nishonlanadi.
Har yili Birlashgan Arab Amirliklarining Dubay shahrida xalqaro arab tili
anjumani o‘tkaziladi. Mazkur anjumanda arab tilidagi 100 ga yaqin tadqiqot ishlari
va ilmiy mavzular muhokama etiladi.
Arab tili fanlari ko‘p bo‘lib ular lug‘at ilmi, sarf, nahv, balog‘at, fasohat,
arab adabiyoti, imlo va kitobat, aruz, she’r, qiroat va ilmul asvot kabilardir. Mana
shu kabi arab tili ilmlarini mukammal bilish bilan inson arab tilini ham mukammal
biladi. Uning sir-asrorlarini tushunadi.
Arab tili somiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning adabiy til normasi
johiliyat davrida shakllangan. Uning taraqqiyoti uch bosqichga bo‘linib
o‘rganiladi: qadimgi, klassik va hozirgi zamonaviy arab tili.
Klassik arab tili islom bayrog‘i ostida Yaqin va O‘rta Sharqqa, Markaziy
Osiyo va Afrikaning ko‘p qismiga tarqaldi. Bunda albatta, sahobalarning o‘rni
beqiyos hisoblanadi. Keyinchalik, u O‘rta Osiyoda uzoq vaqtlargacha xalqaro va
13

bilim tili bo‘lib keldi. Bu tilda davlat dasturlari olib boriladi va hikmatlarga to‘la
asarlar yoziladi. Shulardan Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr
Forobiy, Muhammad Xorazmiy va Mahmud Zamaxshariy kabi o‘zlarining chuqur
ilmiy mulohazalari bilan dunyo fanining ravnaqiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan fan
daholari, buyuk vatandoshlarimiz ham shu tilda samarali ijod qilishgan. Klassik til
hozirgi arab tilining shakllanishi uchun zamin bo‘ldi.[5.6]
Hozirgi zamon adabiy arab tili Arabiston yarim oroli va undan
shimolroqdagi hamda Shimoliy va Sharqiy Afrikadagi yigirmadan ortiq
davlatlarning rasmiy tili hisoblanadi. Qadimgi tilining ba’zi yodgorliklari bizgacha
yetib kelgan. Tadqiqotchilar shu yodgorliklardagi yozuvlar asosida uning
grammatik qurilishini va qisman so‘z boyligini aniqlashga muvaffaq bo‘lishgan.
Klassik arab tilining namunalari esa bizgacha juda ko‘p miqdorda yetib
kelgan. Unda mukammal grammatik qurulishga ega bo‘lgan, keng leksik tarkibli,
johiliy davri nazmi va ta’sirdor qabilalar lahjalari nodir xususiyatlarini o‘zida
umumlashtira olgan boy tilni ko‘rish mumkin. Arab davridagi haq dinni
izlovchilarning nazmida:
؟ُد ِحا َجْلا ُهُدَحْجَي َف ْيَك ْمَأ ٌهَللإا iي َص ْعُي َف ْيَك ا ًبَجَع ا َيَف
Vo ajab! Qanday qilib ilohga osiy bo‘lish bor,
Yo inki inkor qiluvchining inkori bor .[36]
Klassik arab tili takomilida arab qabilalari lahjasida eng e’tiborlisi quraysh
lahjasi hisoblangan. Chunki ularning zamini Makkai mukarrama bo‘lgan. Makkai
mukarramada esa, ulug‘ Qur’oni karim nozil bo‘lgan. Qur’oni karim arab tilida,
quraysh lahjasida nozil bo‘lgan. Uning arab tilida nozil bo‘lganiga Alloh taoloning
kalomida bir necha o‘rinlarda zikr qilingan. Alloh taolo Shuaro surasi 7-oyatida
shunday marhamat qiladi: “(Barcha) shaharlar onasi (Makka ahlini) va uning
atrofidagi kishilarni ogohlantirishingiz uchun va shubhasi yo‘q «to‘planish kuni»
(qiyomat kuni)dan ogohlantirishingiz uchun Biz Sizga mana shunday arab tilidagi
14

Qur’onni vahiy qildik. (U kunda) bir guruh jannatda bo‘lsa, bir guruh
do‘zaxdadir”.
Shu bois, Muqaddas Kitobni to‘g‘ri tushunish, uni anglash uchun arab tilini
o‘rganishnish, xususan sarf va nahv qoidalarining ahamiyati beqiyosdir. Zero, arab
tilini bilmaslik emas, aksincha bilib, unda xato qilgan insonlar malomat qilingan.
Abu Tib aytadilar: “Bilginki, arablarning kalomiga xalal yetkazgan va
o‘rganishi eng ehtiyoj sezilarli narsa bu e’robdir. (E’rob bu – kalimaning oxiridagi
harakat) Rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh solallohu alayhi vasallam
huzurlarida so‘zlayotib, lahn (xato) qiladi. Shunda u zot:
َّل َض ْدَقَف ْمُكا َخأ او ُد ِش ْرَأ
Ya’ni, “Birodaringizni to‘g‘ri yo‘lga yo‘llab qo‘ying, batahqiq u adashdi”,
dedilar. Yoqut aytadilar: “Umar ibn Xattob raziyallohu anhuning oldilaridan
kamon otishni yaxshi bilmaydigan bir qavm o‘tib qoldi. Ularga tanbeh berdilar,
ular aytishdi: “Biz ta’lim oluvchi qavmmiz”. Umar raziyallohu anhuning g‘azablari
keldi va dedilar: “Albatta, sizlarning tilingizdagi xatolaringiz kamon otishdagi
xatolaringizdan ko‘ra yomonroqdir”. Sababi, haligi kamon otayotgan qavm arab
tili qoidasiga zid qilib gapirishgan. Shu bois, Hazrat Umarning jahllari chiqadi.
Hazrat Umar davrlarida u zotga voliylardan biri maktub yozadi va unda lahn
qiladi. Bu Umar raziyallohu anhuga xush kelmaydi. Ibn Qutayba aytadilar: “Bir
a’robiy bir muazzinning bunday deyayotganini eshitib qoladi:
َّ
لَّلها لو ُسَر ا َّدَّمَحُم َّنأ ُدَهْشأ
Muazzin ُ
لو ُسَر
so‘zini nasb (fatha harakati)da o‘qiydi. Haligi eshitib turgan
kishi a’robiy bo‘lsada, ajablanib: “Sho‘ri qurigur, bu nima qilyapti o‘zi?”, deydi.
Bir a’robiy bozorga kirib bozorchilarni lahn qilayotganini eshitib qoladi va
“Subhanalloh, lahn qilishyapti. Biz esa lahn ham qilmaymiz, foyda ham
ko‘rmaymiz”, deydilar. Ya’ni ular shuncha xato qilishsa ham, foyda ko‘rib
yotishibdi. Biz esa to‘g‘ri so‘zlab, foyda ko‘rishni bilmaymiz deyishgan.
15

Asmoiy aytadilar: “To‘rt kishi na hazlida ham va na jiddiy gapida ham lahn
(xato)ga yo‘l qo‘ymagan. Ular Sha’biy, Abdulmalik ibn Marvon, Hajjoj ibn Yusuf
va Ibni Fariadir. Ularning ichida eng fasohatlisi Hajjoj hisoblanadi”. Bundan
bilinadiki, bu insonlar hazil va jahl holatida ham arab grammatikasiga amal qilib
so‘zlagan.
Bir kuni Hazrat Ali roziyallohu anhu bir kishining Tavba surasini noto‘g‘ri
e’rob bilan o‘qiyotganini eshitib qoladilar va Abu Asvad ad-Dualiyni chaqirib
qoida yozishga buyuradilar.[40]
Boshqa rivoyatda, aytadilarki, Abu Asvad hazrat Alining huzurlariga kiradi,
Hazrat Alining qo‘llarida siyoh bor edi. Abu Asvad aytadilar: “Ya amiral
mu’miniyn! Qo‘lingizdagi nima? Ali raziyallohu anhu: “O‘ylab qoldim, mana bu
qizillarni arablarga aralashishi oqibatida arab tili buzilyapti. Men bu bilan bir narsa
o‘rnatmoqchimanki, arablar ularga murojaat qilsin va unga suyansinlar. So‘ng
qo‘llaridagi haligi narsani Abul Asvad tomon tashlaydilar . Unda quyidagicha
yozilgan edi:
ىَنْعَم َدَافأ ا َم iُف ْرَحلا َو . ِه ِب َءى ِبْنأ ا َم ُلْعِفلا َو .ى َّمَسُملا ِنَع َءاَبْنأ ا َم iُمْسلا َف . ٌف ْرَحَو ٌلْعِف َو ٌمْسإ ُهُّلُك ُمَلاَكلا
Ya’ni: “Kalomning barchasi ism, fe’l va harfdan iboratdir. Ism nomlangan
narsadan xabar beradi. Fe’l esa u bilan xabar beriladi. Harf esa ma’no
anglatmaydi”. So‘ng aytadilar: “Mana shu 3 narsadan keyin xayolingga nima
kelsa, yozavergin”.
Shundan so‘ng arab tili qoidalariga katta e’tibor beriladigan bo‘ldi. Birinchi
bo‘lib bu sohada Abu Asvad ad-Dualiy arab tiliga doir qonun-qoidalarni ishlab
chiqaradilar. Bu sohada eng muvaffaqiyat qozongan shaxs bizning vatandoshimiz
Mahmud Zamaxshariy hazratlari hisoblanadilar. Bu olim o‘z kitobida arablarning
o‘zi o‘rganishga muhtoj bo‘lgan qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldiradi. Hatto
arablardan ba’zilari aytadi: “Agar bu inson shunday buyuk ishni qilmaganda biz
o‘zimizning sof tilimizdan ayrilib qolardik”.
16

Biroq arab tilining grammatik normalari esa milodning XII-IX asrida ishlab
chiqildi. Qur’oni karimning nozil bo‘lishi, payg‘ambarimiz Muhammad
alayhissalom hadislarining yuzaga kelishi arab adabiy tilining yanada rivojlanishi,
ta’sir doirasining kengayishi, arab bo‘lmagan boshqa xalqlar tomonidan ham arab
tilini keng o‘rganilishiga yo‘l ochib berdi.
Ayniqsa, Bag‘dod xalifaligida tashkil etilgan ilmiy markaz va unda arab
olimlari bilan bir safda ko‘plab musulmon o‘lkalardan kelgan ajam olimlarining
tadqiqot ishlari olib borishgani arab tilining ilm-fan sohasidagi mavqeyini yanada
yuqori ko‘tardi.
Natijada bu til butun musulmon sharqi hududida Yevropadagi lotin tili kabi
fan tiliga aylandi. Bundan tashqari, u ko‘plab musulmon sharq mamlakatlarida
uzoq vaqt davlatlararo muomala tili bo‘lib ham xizmat qildi.
1.2. Zamonaviy adabiy arab tilining XXI asrdagi taraqqiyoti.
XXI asrda arab tilida 240 million kishi so’zlashadi. Turli manbalarga
ko‘ra, sayyoramizning 5 millionga yaqin aholisi uni ikkinchi til sifatida
ishlatishadi. Islomni o‘zlari tan olgan odamlar arab tilini o‘rganadilar, dunyoda 1,5
milliarddan ortiq shunday odamlar bor. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, klassik
arab adabiy tili o‘zining so‘zlashuvchan tafovutlari bilan ajralib turadi, chunki turli
davlatlarda yashaydigan arablar o‘rtasida, ayniqsa og‘zaki nutqda o‘zaro tushunish
har doim ham mumkin emas, shuning uchun etnik guruhning uzoq hududlari
vakillari klassik til normasida muloqot qilishni afzal ko‘rishadi, bunga misol qilib
Qur’oni Karim hisoblanadi.
Hozirgi zamon adabiy arab tili Arabiston yarim oroli va undan
shimolroqdagi hamda Shimoliy va Sharqiy Afrikadagi yigirmadan ortiq
davlatlarning rasmiy tili hisoblanadi. Qadimgi tilining ba’zi yodgorliklari bizgacha
yetib kelgan. Tadqiqotchilar shu yodgorliklardagi yozuvlar asosida uning
grammatik qurilishini va qisman so‘z boyligini aniqlashga muvaffaq bo‘lishgan.
17

Hozirda arab tilini har tomonlama o‘rganish dolzarbligini oshirmoqda. Bu
arab dunyosining zamonaviy dunyodagi geosiyosiy pozitsiyasidan kelib chiqadi.
Arab tilining keng qamrovi, shuningdek, Rossiya va Yaqin Sharq mamlakatlari
o‘rtasidagi yaqin savdo-iqtisodiy va gumanitar aloqalar.
Xalqaro aloqada arab tili BMTning oltita rasmiy va ishlaydigan tillaridan
biridir. Arab tilini o‘rganish sizga ko‘p asrlik va eng boy madaniyat haqida
ko‘proq ma’lumot olish, arab mentalitetini tushunish va arab urf-odatlari va urf-
odatlarini anglash imkonini beradi.
G‘arbliklar uchun arab tili tuzilishining asoslarini tushunish bu juda
mushkul vazifa, chunki uning tili bir muhim ajralib turuvchi xususiyati bilan,
xususan, lotin tiliga ko‘tarilish, grammatika va lug‘at mezonlari bilan ajralib
turadi.
Arab tili eng boy tillardan biri bo‘lib, boshqa tillarga tarjima qilish juda
qiyin bo'lgan ko'plab tushunchalarni o‘z ichiga oladi degan fikr mavjud.
Shuni ta’kidlash kerakki, arablar tarixan o‘zlarining so‘zlarini yaratishni
afzal ko‘rishgan holda, boshqa odamlarning so‘zlarini istamay olishgan.
Yaxshiyamki, ushbu tilning so‘z yaratish qobiliyati haqiqatan ham juda katta.
Biroq, ko‘p narsa lahjaga bog‘liq. Shunday qilib, Misr lahjasida fransuzlardan juda
ko‘p qarzlar mavjud.
Shu bilan birga, arab (arabizm) dan ko'plab zamonaviy tushunchalar va
nomlar boshqa tillarga kirdi. Bular "algebra", "algoritm", "Aldebaran", "jirafa",
"kofe", "sirop" va boshqalar.
Arab tili zamonaviy tillarga ham katta ta‘sir ko‘rsatdi. Ajablanarli emas,
axir, Iberiya yarim orolining muhim qismi qadimdan arablar tomonidan
boshqarilgan. Zamonaviy ispan tilidagi so'zlarning kamida 10 foizi arab tilidan
olingan. Bundan tashqari, grammatika va fonetikaga sezilarli ta'sir ko‘rsatildi.
Hozirgi davrda arab tilida duch kelayotgan muammolar, bir tomondan, davr
talablaridan kelib chiqqan dolzarb masalalar, ikkinchi tomondan, xalqimiz o‘z
tarixiy yo‘nalishi bo‘yicha bosib o‘tgan asrlar davomida yuz bergan sivilizatsiya
regressiyasi va insoniyat o‘zining ilk tajribasida erishgan bilimlarini o‘zlashtirishda
18

duch keladigan til muammolari emas. Arab tili o‘zining uzoq tarixida butun
dunyoda ilm va fikrning birinchi tili bo‘lgan bu tajribani boshdan kechirgan.
Ma'lumki, millatlar o'z tillariga oid muammolarga duch kelmoqdalar; Arab
tili ham o‘z muammolariga duch keladi va bu masalada tillarsiz noyob emas.
Aksincha, agar niyatlar samimiy bo'lsa va arab tiliga xizmat qilish va u bilan
faxrlanishni rivojlantirish, uning imkoniyatlariga ishonish va Qurbon Qur'oni
karim va asl hadisni hurmat va hurmatga sazovor bo'lish istagi bo'lsa, uning
muammolarini hal qilish qiyinroq bo'lishi mumkin.
Arab tili ushbu davrda barcha sohalardagi bilimning tongi bilan ajralib
turadigan va er va kosmosda ilm-fanning rivojlanishidagi juda katta tezlashishi
bilan ajralib turadigan muhim muammolarga duch keladi va bu masalalar arab
tilini o'qitishni engillashtirishga va hech qachon uning arab, almashinuv va tuzilish
tuzilmalariga tegmaslik bilan bog'liq; Chunki bu turg'unliklardan biri bo'lib, ularsiz
til asl asosini yo'qotadi. Bular arab tilini dunyodagi barcha tillardan ajratib
turadigan xususiyatlardir.
Abdulloh al-Tayib: “Biz arab tilini madaniyatni, milliy g'ururni va islomiy
bilimlarni saqlab qolish uchun uning o'rnini tiklash uchun harakat qilishimiz kerak.
Va yarim astral. Va to'g'ri arablashtirishni leksik atamalar, leksik iboralar va leksik
matnlar yordamida amalga oshirish kerak emas, ularning harflari va ba'zi
talaffuzlari va sintaksisi xuddi arabcha bo'lgan, ammo arabcha haqiqiy arabizatsiya
arabcha va ruh esa ko'rsatilgan uslubdir».
Shunday qilib, arab tili bugungi va kelajakdagi globallashuv muammolariga
ijobiy javob beradigan darajaga ko'tariladi.
Maktabda, uyda va fabrikada arab tili bizning kundalik hayotimizning bir
qismiga aylanishi va ilmiy madaniyat ustoz, talaba, o'qituvchi, jurnalist, yozuvchi
va badiiy mahorat egasi madaniyatining bir qismiga aylanishi vaqti keldi.
Shubhasiz, arab tilining kelajagi uning global axborot tarmoqlarida o'sib
borishi va jiddiy qo'llanilishi bilan bog'liq va bu arab tilida ish olib boruvchi arab
institutlarini topmagunimizcha tilshunoslik va axborot texnologiyalari darajasida
ko'p harakatlarni talab qiladi.
19

Axborotni ilg'or texnologiyalar yordamida uzatish vositasi sifatida yirik
xalqaro tillarga ega arab tili bo'lishi yaqin kelajakdagi muammolarning biridir.
Buning uchun arab tili fan uchun ishlab chiqarish tiliga aylanishi, dunyo
tillari orasida yuqori o'rinni egallashi talab etiladi.
Globalizatsiya qiyinchiliklariga dosh berish uchun arab tilining malakasi, bu
til odamlari tomonidan qaror qilinganiga muvofiq rivojlanish qobiliyatiga ega
bo'lgan tirik organizm ekanligi va tilni rivojlantirish, isloh qilish, takomillashtirish
va yangilash jarayoni hamda arab jamiyatlari boshidan kechirayotgan
o'zgaruvchilar o'rtasidagi munosabatlarning rivojlanish jarayoni jamiyat
taraqqiyotiga javob berishiga asoslanib, til bilan muomala qilishga asoslangan
bo'lishi kerak.
Dunyoda, ayniqsa ilm-fan, texnologiya, zamonaviy tilshunoslik sohalaridagi
o'zgarishlarga, iqtibos va uzatishga intilish, shuningdek, arab tilini boyitish va uni
inson tafakkuri harakatiga bog'lash uchun ushbu fanlarning natijalaridan keng
foydalanishga e'tibor berish kerak.Til insonni boshqalarga bog'laydigan eng
muhim axloqiy aloqalardir;
Chunki bu odamlar va shaxsning fikrlash mashinasi o'rtasida tushunish
vositasi va fikrlarni ota-onadan bolalarga, ota-bobolardan tortib farqlarga o'tkazish
orqali amalga oshiriladi. Arab tilini tarixdan shakllanib kelgan mumtoz tarovatini
yo`qotmagan holsa saqlab qolish va uni ilm-fan va bilimlarni rivojlantirishga
moslashtirishda moslashuvchan yozuvga aylantirish. Biz uni ta'lim tizimimiz bilan
tanishtirishimiz va unga uylar, masjidlar, ko'chalar, jamoat va xususiy
muassasalardagi kundalik nutqlarda asosiy rolni berish nazarda tutiladi.
Tadqiqot asosida bizga quyidagi xulosalarni chiqarishimiz mumkin:
1) ilgari tarixiy taraqqiyotga ega bo‘lgan arab tilshunosligi muammosi
butun dunyodagi ko‘plab arab olimlari uchun munozarali mavzu bo‘lib
qolmoqda;
2) arab mamlakatlaridagi etnolingvistik jarayonlar arab mamlakatlaridagi
lingvistik vaziyatga ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda, bu esa til jihatlarini
o‘rganishni qiyinlashtiradi;
20

3) zamonaviy arab tilshunosligi muammolarining aksariyati adabiy til va
dialektlarning o‘zaro bog‘liqlik muammolariga qaratilgan;
4) ikki tillilik arab mintaqasidagi arablarning o‘zaro tushunishlariga jiddiy
to‘siq bo‘lib qolmoqda.
Hozirgi paytda arab mamlakatlarida adabiy tilni o‘rganish asosan arab
tilshunosligi an’analariga asoslanadi. XIX asrdagi arab xalqlarining madaniy
hayotidagi voqealar arab tilini o‘qitishda yangi masalalarni hal qiladi.
Yigirmanchi asrning ikkinchi yarmida arab tilshunosligi muammolari
sezilarli darajada o‘sib bormoqda. Shuni ta’kidlash kerakki, bu jarayon
tahlilning yangi usullarini joriy etish bilan birga tilga tarixiy yondashuv bilan
ajralib turadi va arab lahjalari ilmiy tadqiqot ob’ekti bo‘lib kelmoqda.
An’anaviy nazariy tamoyillarga amal qilgan arab tilshunoslari
Yevropadagi arabshunoslik, xususan morfologiyaga oid ba’zi qoidalarni
tanqidiy qabul qilmoqdalar.
Zamonaviy arabshunoslik muammolari "Vostok", "Sharqshunoslik",
"Sharqning mayoqlari", " Meros, Osiyo va Afrika bugun" va boshqa jurnallarda
yoritilgan .
Mahalliy va xorijiy arabshunoslik yutuqlariga kelsak, ular orasida eng
ko‘zga ko‘ringanlari quyidagilar:
- arab tilida ko‘plab ilmiy kitoblarning nashr etilishi;
- arab tili, adabiyoti, madaniyati sohasida izlanishlar olib borish;
- arab-lotin kabi arab tilidagi ko‘plab lug‘atlar to‘plami; 162
- Qiyosiy tilshunoslik sohasida arab va boshqa semit tillarini o‘rganish. .
[15.116]
Shunday qilib, hozirgi paytda arab tilshunosligini arab universitetlaridan
tashqarida universitet darajasida o‘rganish muammolari, uni hal etishni
sinchkovlik bilan o‘rganish kerak, bu hamkorlik sohasi hisoblanadi. Bunday
muammolar qatoriga til ko‘nikmalarini rivojlantirish, kitoblar, shuningdek vaqt
o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolar kiradi.
21

II. BOB. XXI ASRDA ARAB ADABIY TILIDA YUZ BERGAN
O‘ZGARISHLAR
2.1 . Adabiy arab tilida XXI asr fan taraqqiyoti ta’sirida yuz bergan
leksik o‘zgarishlar
Zamonaviy arab ligatura tilining lug‘ati qabilaviy lahjalarning rang-barang
lug‘atini singdirgan klassik tilning juda boy so‘z birikmalaridan rivojlandi. Arab
klassik tilining sinonimlarining boyligi diqqatga sazovordir.
Vaqt o‘tishi bilan zamonaviy adabiy tilga aylanish jarayonida ko‘pgina
so‘zlar ishlatilmay qoldi yoki ularning ma’nolari doirasi torayib bordi. Yangi
davrda arablarda madaniyat, savdo, sanoat va fanning rivojlanishidagi o‘zgarishlar
arab tilining so‘z boyligini sezilarli darajada boyitishga olib keldi. Shu bilan birga,
arab tili grammatikasi bir qator ilmiy izlanishlarda qamrab olinganiga qaramay,
adabiy tilning lug‘ati kam o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Dialektlarda, shuningdek, adabiy tilda, lug‘atning asosiy qatlami umumiy
semit va pan-arab lug‘atidir. Biroq, har bir arab lahjasining lug‘aviy tarkibi adabiy
tilning lug‘atiga qaraganda ancha past har bir lahjada ma’lum bir mintaqaga xos
bo‘lgan cheklangan miqdordagi sinonimlar saqlanib qoladi.
Qarzga olingan so‘zlar arab adabiy tilining so‘z birikmalarining ozgina
qismini tashkil qiladi; odatda arab tilida yangi tushunchalarni ifodalash uchun
yangi so‘zlar arab ildizlaridan hosil bo‘ladi va so‘z hosil qilish vositalarining
barcha boyliklari ishlatiladi.
Klassik arab tilining lug‘atiga oromiy tilining ta’siri kattadir. U fors, yunon
va lotin tillaridan qarzlarni topshirishda vositachi bo‘lgan. Keyingi yillarda arab
lug‘ati turk va bir qator evropa tillaridan (frantsuz, ingliz, italyan) qarz olish yo‘li
bilan to‘ldirildi, ammo to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir natijasida bu qarzlar arab tiliga
kirib bordi. [21.12-13]
Zamonaviy sharoitda madaniy uyg‘onishning muhim jihatlaridan biri arab
tilini barcha sohalarda, shu jumladan, kengroq joriy etish siyosat, iqtisodiyot,
ilmiy-texnik taraqqiyot, ijtimoiy hayot. Bu jarayonda olimlarning tarjimonlik
22

faoliyati muhim rol o‘ynadi; ko‘plab ilmiy va badiiy kitoblar arab tiliga tarjima
qilingan. Biroq, XXI asrda til va adabiyotning ustunligi susaymoqda, chunki XXI
asr Arab Sharqidagi mamlakatlardagi katta siyosiy va iqtisodiy siljishlar,
shuningdek, arab mamlakatlaridagi etno-geografik vaziyatning sezilarli o‘zgarishi
(masalan, arab bo‘lmagan aholining ko‘p sonining immigratsiyasi) bilan
tavsiflanadi, buning natijasida arab tilida, ayniqsa lug‘atda asta-sekin o‘zgarishlar
mavjud. Yana shuni ta’kidlash kerakki, hozirgi vaqtda arab tilining ahamiyati
sezilarli ravishda pasaya boshladi: buning sababi Yevropa madaniyatining sezilarli
hukmronligi, shuningdek, XXI asrning boshlaridan arab dunyosidagi siyosiy
beqarorlik edi. So‘nggi paytlarda arablarning o‘zlari ilm-fan va madaniyat rivojiga
e’tibor bermay, aslida arab tilida yozishni to‘xtatdilar. Masalan, Mag‘rib
davlatlarining ko‘plab yozuvchilari arabchani bilmasdan ham fransuz tilida
yozishni afzal ko‘rishadi.
Arab leksikologiyasi va fonetikasi ham arab tilshunosligining bir qator
masalalarida muhim o‘rin tutadi, XX asrdan boshlab, bu jihatlar arab tilshunosligi
sohasida bir qator o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Leksikologiyada so‘zning
lisoniy birlik sifatida asosiy xususiyati uning ovozi va ma’nosining doimiyligi.
Arab tilidagi og‘zaki va an’anaviy kitoblar tillari, so‘zning zamonaviy tushunchasi
va uning rivojlanishining boshqa bosqichlarida uni tushunish o‘rtasidagi katta
nomutanosibliklar leksik tarkibiy birliklarni aniqlashda hal qilib bo‘lmaydigan
qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda.
Hozirgi vaqtda arab tilining iste’molda mavjud bo‘lgan 4 ta shakli bor:
1. Klassik arab tili
2. Zamonaviy arab tili
3. Kundalik so‘zlashuv tili
4. Lahjalar (dialektlar)[22.164]
Arab adabiy tili klassik arab tili bilan zamonaviy arab tilini o‘z ichiga oladi.
Klassik va hozirgi adabiy til har xil tushunchalardir, ularni farqlash kerak. Klassik
arab tili arab madaniy merosining tarixiy tilidir, ya’ni qadimgi arab she’riyati,
qahramonlik qasidasi.
23

Hozirda klassik til diniy mavzulardagi radio va televideniya
eshittirishlarida, diniy oliygohlarda, masalan, Misrdagi «Al-Azhar» universiteti
ustozlarining ma’ruzalarida va boshqa musulmon markazlarida ishlatiladi. Bu tilda
mukammal grammatik ko‘rinishga ega bo‘lgan, keng leksik tarkibli, johiliya davri
nazmi va qadimiy qabilalar lahjalarining nodir xususiyatlarini o‘zida
umumlashtirgan boy tilni ko‘ramiz. Klassik til hozirgi zamon arab adabiy tilining
shakllanishi uchun zamin bo‘ldi. Qadimgi arab tili nihoyatda barqarordir.
Zamonaviy o‘quvchi tegishli tayyorgarlik bilan bir necha yillar oldin yozilgan
asarlarni o‘qishi va tushunishi mumkin.
2. Hozirgi arab tili esa klassik arab tilidan farqli ravishda ko‘p funksiyalidir.
U ilm-fanda, badiiy adabiyotda, ijtimoiy-siyosiy, ommaviy xabarlarda, ta’lim-
tarbiya muassasalarida qo‘llaniladi. Yuqoridagi fikrlarga ko‘ra ingliz olimi
T.F.Michell shunday deydi: «Yozma klassik adabiy til Qur’oni Karim hamda ilk
adabiyot tilidir.
Zamonaviy arab tili esa adabiyot, jurnalistika, radio, televideniya, rasmiy
muhokama tilidir. Ozmi-ko‘pmi butun arab dunyosi uchun umumiydir». Ammo
klassik til va zamonaviy arab tili o‘rtasida farqlar bor. Garchi zamonaviy arab
adabiy tilini biladigan kishilar arab madaniy merosining oltin fondiga kirgan,
klassik arab tilida yozilgan asarlarni o‘qib tushunsalarda, shu ikki til o‘rtasida
leksika va ma’lum darajada sintaksisda farq borligini ko‘rishadi.
Zamonaviy arab adabiy tili o‘zining uzoq tarixiy rivojlanish davrida bir
qancha o‘zgarishlarni boshidan kechirdi. Sezilarli farqlar nafaqat klassik va
zamonaviy til o‘rtasida, balki johiliya (VII asrning o‘rtalari), ummaviya va
abbosiylar davrida (VIII asrdan XII asrgacha) yaratilgan asarlarning o‘rtasida ham
ko‘rinishi mumkin.
Johiliya adabiyoti o‘zida ma’naviy dunyosi anchagina chegaralangan
badaviylarning hayotga bo‘lgan munosabati va qarashlarini aks ettirgan. Ilk islom
davriga kelib esa, arab tili ancha barkamol, ravon boy va ta’sirchan bo‘lgan. Uning
grammatik tuzilishi badaviylar tiliga xos bo‘lgan ortiqcha ism va fe’llarning qiyin
ko‘rinishlaridan xoli bo‘lgan.
24

Zamonaviy arab adabiy tili ham yozma, ham ogzaki suhbatlashish
shakllarida ishlatiladi. Arab adabiy tilidagi xat turi va ogzaki so‘zlashuv turi
chegaralarini belgilash muammosi ham arab lingvist olimlari va Yevropa lingvist
olimlari tomonidan hali keng muhokama qilinmagan.
Shunga qaramay, ommaviy kommunikatsiya (radio, kino, televideniya)
kuchayishi bilan tilning og‘zaki turi va uning xat turi bilan munosabati allaqachon
ilmiy tekshirish mavzusi bo‘lishi lozim. Og‘zaki suhbatlashish shakli asosan ilmga
doir suhbatlarda, jamoat oldidagi chiqishlarda, ma’ruza o‘qishlarda qo‘llaniladi.
Garchi og‘zaki arab tilining uslubi yozma arab tilning uslubiga o‘xshasada,
biroq nutq so‘zlayotgan kishi o‘z fikrini to‘gri ifodalashi va vaqtdan yutish uchun
«masalan», «ya’ni», «mumkin» kabi so‘zlarni bir necha bor takrorlaydi. Og‘zaki
nutqning yana bir xususiyati gapirganda so‘zlarni takrorlashda, murojaat so‘zlarini
ifodalashda qatnashsa, ismiy jumlalarni (ya’ni bir-biri bilan bog‘liq bo‘lmagan)
zikr etishda ko‘rinadi.
Kundalik so‘zlashuv tili: Arab adabiy tilining yana bir ko‘rinishi mavjud. U
kundalik so‘zlashuv tilidir. Bunday tilning yuzaga kelishiga asosiy sabab
zamonaviy arablarda o‘zgarishga duch kelgan tushunchalarni, tasavvurlarni
ifodalab berish ehtiyoji bo‘ladi, ularning ona tillari bo‘lgan lahjaning ta’lim-
tarbiya, madaniyat va texnika rivojlanishiga bog‘liq bo‘lgan yangi jarayon va
hodisalarni ifodalab berish uchun etarli imkoniyati yo‘q edi.
Zamonaviy arab tiliga kelsak, u yuqoridagilarni bajarishga moyil bo‘lmay
qoldi. Mazkur til o‘qimishli odamlarning tilidir. Arablar uni «o‘rta til» yoki
«ziyolilarning tili» deb ham atashadi. Kundalik so‘zlashuv tili adabiy til bilan
birga maktab va oliy o‘quv yurtlarida o‘rgatish tili sifatida qo‘llaniladi.
Lahjalar. Arab davlatlaridagi aholining asosan oddiy qatlami – qishloq
aholisi. Kambag‘al kishilar, 16 yoshga to‘lmagan bolalar, ayollar lahjalarda
gaplashadilar. Lahjalardan radio, televidenieda, matbuotda foydalanilmaydi.
Faqatgina badiiy so‘z ustalari o‘z qahramonining nozik xarakterini ochib berishda
ba’zida lahja nutqidan foydalanadilar.
25

Agarda arab adabiy tili va kundalik so‘zlashuv tili jamiyatning o‘qimishli
qatlamiga xizmat qilsa, lahjalar savodsizlar tilidir. O‘qish va yozishni bilmaslik
adabiy tilni o‘rganishning asosiy manbalaridan ayiradi. Nemis arabshunosi I.Fyuk
barcha arab davlatlaridagi tilning tipologik o‘xshashligini qayd qilib, unga xos
bo‘lgan tomonlarini yozadi:
1) Klassik arab adabiy tilining «a» unlisi, ya’ni fatha «i»deb talaffuz
qilinadi.
2) Uch turdagi noqis fe’llar
3) Ikkilangan fe’llar, ya’ni xuddi noqis fe’l kabi tuslanadi
4) او diftongi (av) cho‘zi? «o:» yoki «u:» deb ا ﻱ (ay) diftongi esa«i:» yoki
«e:» deb talaffuz etiladi.
5) Fe’lning ikkilik shakli, sifatlarning muannas jinsidagi orttirma darajasi
qo‘llanilmaydi:
6) Klassik tilda mavjud bo‘lgan ayrim so‘zlar qo‘llanilmaydi. Hozirgi
zamon arab jamiyati zamonaviy arab tilini rivojlantirish, boyitish, hozirgi zamon
siyosiy vaziyatiga javob berishga intiladi. Zamonaviy arab tili leksik, stilistik va
sintaktik modernizatsiyasiga (yangilashga) muhtoj va ayniqsa, ilmiy texnik
terminlar va yangi so‘zlar bilan boyishi kerak. Bu ayni bir mamlakat uchun emas,
balki har bir arab mamlakatlari uchun kerakli vazifadir.[24.8-9]
Arab tilining boyligi, rivojlanishdagi zamonaviyligi mamlakatning
rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Hozirgi zamon arab tilshunosligi oldidagi dolzarb muammolar:
1) Arab tilini nazariy va amaliy jihatdan egallash;
2) Arab tili tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlarini baholash;
3) Arabshunoslikka oid tadqiqlarni belgilash;
4) Sharq tilshunosligining yo‘nalishini aniqlashdan iboratdir.
Hozirgi kunda mamlakatlarda zamonaviy arab tili, lahjalar faqatgina og‘zaki
nutqda foydalanilmasdan, balki radio eshittirishlarida, teatr, kinoda va adabiyotda
o‘z o‘rnini topmoqda. Biz faqat xalq og‘zaki ijodining eng boy merosini lahjalar
orqali bilib olamiz. Misr, Suriya, Iroq dialektlarida yozilgan ko‘pgina asarlarni
26

uchratishimiz mumkin, adabiy asarlardagi so‘zlashuv ko‘pincha lahjalarda
yoziladi.
Ba’zi bir yozuvchilar o‘z asarlarini ham adabiy tilda, ham dialektda
yozadilar. Masalan, Misr yozuvchisi Mahmud Teymurning asarlari ikki tilda, ya’ni
adabiy tilda va Misr lahjasida yozilgan.
Misrda lahjada yozilgan she’riyat Misr adabiyotining salmoqli o‘rnini
egallaydi. Nagib Surur, Abdurahmon Anudi, Salah Gahin kabi shoirlar lahjada
yozilgan she’rlari bilan keng ommaga tanilgan.
Zamonaviy arab adabiy tilining muammolari
Hozirgi kunda yer yuzida uch mingdan ziyod tillar mavjud bo‘lib, ularning
eng keng tarqalganlari va yiriklari atigi o‘n beshtadir. Shu tillar ichida arab tili
ham o‘ziga xos mavqega ega. Ikki ming yildan beri rivojlanib kelayotgan bu til
hozirda ham rivojlanishda davom etmoqda. Bu til butun er yuzidagi musulmonlar
uchun muqaddas va aziz bo‘lgan “Qur’oni Karim” va “Hadisi Sharif” tilidir [4.33].
«1970-80 yillarda arab mamlakatlarida «arablashtirish» harakati avj oldi», -
deb yozadi as-Sayyodi. Bu arab davlatlarida arab tilini qaytadan ko‘rib chiqish va
arab filolog olimlarini qiynab kelayotgan savollarga javob qaytarish harakatidir.
«Bu harakatning asosiy g‘oyasi bir millatga mansub bo‘lgan tarixi, tili,
madaniyati, qiziqishi hamohang bo‘lgan barcha arablarning birlashishidan iborat
shiorni o‘z oldiga qo‘ygan arab millatchiligi hisoblanadi». Arablashtirish maqsadi
arab adabiy tilida bunyod etilgan arab madaniyatini rivojlantirgan xolda barcha
arab mamlakatlaridagi arablarni o‘zaro yaqinlashtirib, bir millat holiga keltirishdan
iborat.
Bu holni, ayniqsa, Misrda, Jazoirda, Tunisda, Yamanda, Marokashda
yaqqol ko‘rish mumkin. Shu yillarda chop etilgan gazeta va jurnallardagi maqola
va feletonlar fikrimizga dalil bo‘la oladi. 1980-85 yillarda til va birlashish siyosati
ostida Misr Arab Respublikasining hokimiyati tepasiga marhum prezident Anvar
Saadat va uning tarafdorlari keldi. U prezidentligi mobaynida arab mamlakatlari
birlashishi yo‘lida tinimsiz kurash olib bordi va Misr bilan Suriyani birlashtirishga
muvaffaq bo‘ldi. Lekn bu ittifoq uzoqqa cho‘zilmadi.
27

Anvar Saadatning shiori va uning tarafdorlarining birdan-bir orzusi
quyidagicha edi: «Ko‘p yillar mobaynida chet elga qaramlik va arablarning
bo‘linib ketishi tufayli yuzaga kelgan tilning tarqoqligi va milliy baxtsizlik haqida,
shuningdek, mustaqil rivojlanish yo‘liga o‘tgan arab xalqining tarixdagi va
bugungi kundagi ahamiyati, o‘rni haqida gapirishga har bir arab dashtining arab
millatiga mansub bo‘lgan fuqarosi davlat tomonidan qonuniy huquq olishi kerak».
Xullas, Anvar Saadat prezidentlik qilgan davrda hozirgi kunda bo‘linib
ketayotgan arab mamlakatlarini birlashtirish va yana arab adabiy tilini saqlab
qolishdagi urinishlar kuchaydi. Arablashtirish tendentsiyasi arab madaniyatining
o‘ziga xosligi va chuqur tarixiy an’anaga ega ekanligini ko‘rsatishdan iboratdir.
Shuningdek, arablashtirishdan maqsad g‘arb madaniyati va tillarining o‘zaro
zo‘rlab kiritilishi, ya’ni inglizcha, fransuzcha, nemischa va boshqa evropa
tillaridan atamalar kiritilishi natijasida arab tili strukturasining buzilishiga qarshi
faqat arab tili va madaniyatining o‘zligini va milliyligini saqlab qolishdan
iboratdir. Masalan, Xitoy davlati o‘z ona tilini uch ming yildan beri hech bir tildan
(na inglizchadan, na fransuzchadan) qabul qilmay, o‘zligicha va qadimiyligicha
saqlab kelmoqda.
Agar xitoy tili birorta so‘zga, atamaga muhtoj bo‘lsa, darrov xitoy
filologlari bu muammoni hal qilishga urinadilar va yechimini topmaguncha
izlanishda bo‘ladilar. Nega endi bu siyosatni arab davlatlari eplay olmaydilar?
Arab tili ham juda boy til. Agar birorta neologizmga ehtiyoj bo‘lsa, arab tilining
ichidan darrov yangi atama o‘ylab topish mumkin. Allohga shukronalar bo‘lsinki,
hozirgi kunga kelib, mana shu muammo arab filologlari tomonidan hal etilmoqda.
Tilshunoslik nuqtai nazardan qaraganda arab adabiy tilini nafaqat tiklash, tozalash,
balki, yozma va og‘zaki uslubda ham ishlatiladigan vosita sifatida qo‘llash haqiqiy
til siyosati bo‘lsa kerak.
1972-yil dekabr oyida Shimoliy Yamanning poytaxti Sana shahrida
o‘tkazilgan «Butun arab davlatlari maorif vazirlari anjumani»da quyidagi qabul
qilindi: «Arab adabiy tili arab xalqining fikr va xohishlari ifoda etiladigan til
bo‘lishi hamda ta’lim uchun vosita sifatida zarur va ishlatilishi kerak».
28

«Arablashtirish siyosatini faqat shu til siyosati orqaligina muvaffaqiyatli amalga
oshirish mumkin», degan taklif barcha arab davlatlari tomonidan ma’qullandi.
Muhokama jarayonida til tanlash muammosi katta ahamiyatga ega bo‘lgan siyosiy
statusga aylandi. Shunda ular arab adabiy tilini lahja va shevalardan afzal
ko‘rdilar. Arab xalqining madaniyati va ta’lim tizimiga bir nazar tashlasak,
ularning o‘z tillariga bo‘lgan e’tiqodlari ortib borayotganining guvohi bo‘lamiz.
Hozirda arab davlatlarining ayrimlarida chet ellik kishilarga «Arab tilini
o‘rganishlari uchun» majburiy kurslar tashkil etilganini uchratish mumkin. Bundan
tashqari arab tili Qur’oni Karim tili bo‘lgani uchun faqat arab davlatlari
doirasidagina emas, balki musulmon davlatlari uchun ham ahamiyatlidir.
Ma’lumki, Qur’on tilovat qilinayotganda uning musiqaga monand ohangi hamda
o‘ziga xos jilosi mavjudligi namoyon bo‘ladi. Arab bo‘lmagan musulmon
xalqlarining Qur’on tilovat qilayotganlarida ularning nutq organlari bu tilga to‘liq
moslashmaganligi sababli uning ohangiga ma’lum ma’noda putur yetishi mumkin.
Arablashtirishning asosiy vazifalaridan birini boshqa xalqlar uchun shu
tildagi ohangni saqlab qolish masalasi tashkil etadi. Arablashtirishni amalga
oshirishda ikki xil yo‘nalish bor.
1. An’anaviylik. An’anaviylik tarafdorlari arablashtirish orqali qadimda
taraqqiy etgan iqtisod va madaniyatni tiklab, o‘sha asosida jamiyatni
rivojlantirishni yoqlaydilar, ya’ni klassik arab tiliga sodiq qolish musulmon
an’analariga sodiqlik va arab adabiy tiliga xos barcha an’analarning yo‘lboshchisi
bo‘lishi kerak, degan fikrni yoqlaydilar.
2. Zamonaviylik. Zamonaviylik tarafdorlari esa g‘arb yo‘lini tanlab, fransuz
va ingliz tillariga katta ahamiyat bergan holda arab davlatlarining g‘arb madaniyati
asosida rivojlaninishini ma’qullaydilar. Bu fikrdagilar, asosan, Marokash, Tunis,
Mavritaniya va Misrda ko‘pdir. Lekin davlat rahbarlari ularning bu fikrlariga
qarshidirlar.
Arab mamlakatlaridagi bunday muammolarni o‘rganish markazi 1979-1983
yillarda o‘tkazgan ko‘p sonli simpoziumlarda arablashtirish va arab adabiy tili
haqida turli xil fikrlar aytildi. Quyidagi masalalar bo‘yicha ishlar ko‘rib chiqildi: 1.
29

“Arab birlashish muammosida maorifning roli”. 2. “Arab millatchiligi, fikrlar va
amaliyot”. 3. “Arab birlashishidagi tilning va adabiyotning roli”.[13.161]
Bizning fikrimizcha, bu ikki yo‘nalish ma’lum ma’noda o‘z afzalliklariga
ega. Arablashtirish jarayonida ularni bir-biriga hamjihat, uyg‘unlashgan holda olib
borilsa maqsadga muvofiqdir.
Doktor Ehson Abbos “Zamonaviy milliy madaniyatdagi an’ana” maqolasida
arablashtirish siyosatini yuqorida eslatib o‘tganimizdek, lingvistik nuqtai nazardan
kelib chiqqan holda shunday ta’riflaydi: “Arablashtirishga arab tilining muloqot
jarayonidagi bir vosita sifatida e’tirof etilgani kabi arab bo‘lmaydi. Arablashtirish -
bu adabiy tilning o‘zaro muloqot vositasi, chet tillardagi ilmiy-texnikaviy
atamalarning arab tilida milliy atamalar asosida yaratilishi bo‘libgina qolmay,
balki yana boshqa xususiyatlarni o‘zida mujassam etadi. Arablashtirish bu arab
tilida fikrlashga undaydigan harakat hamdir”.[25.22] Shunday qilib, arab
mamlakatlarida arablashtirish dasturini quyidagi muammolarni yechish bilan
amalga oshirish mumkin:
1) chet tilini muloqotdan chiqarish va uni arab tili bilan almashtirish;
2) arab adabiy tilini muloqot vositasida hozirgi vaqtda xalq og‘zaki tili
qo‘llanilayotgan joylarga kiritish, adabiy tilning faqat yozma ravishda
qo‘llanishini emas, balki og‘zaki muloqotda ham ishlatilishini ham ta’minlash;
3) ta’lim tizimida boshlang‘ich maktablardan to oliy o‘quv yurtigacha
o‘qitishni chet tilidan arab tiliga o‘tkazish;
4) fan, texnika va madaniyatda yangi tushunchalarni anglatish uchun milliy
atamalar ishlab chiqish;
5) butun arablar miqyosida atamashunoslikni birlashtirish;
6) ta’lim tizimining barcha sohalarini arablashtirish va islomlashtirish;
7) arab davlatlarida yashaydigan boshqa millat vakillarini arab tilida
so‘zlashishga o‘rgatish . Yuqoridagilardan xulosa qilib aytganda, arablashtirish
siyosati keng qamrovli tushuncha bo‘lib, o‘zining dasturlarini ishlab chiqqan,
asosan, arab davlatlarida tarqalib, avj olayotgan siyosiy, ma’naviy harakatdir. Bu
30

harakat nafaqat arabshunos-tilshunos, balki butun dunyodagi ko‘pchilik olimlar,
siyosatshunoslar diqqat markazidadir
Arab tili leksikasi o’zgarishiga qisman lahja(sheva)larning ham ta’siri bor.
Arab tilida juda ko’plab lahjalar mavjud. Ba’zi lahjalardagi bir qancha so’zlar
tildan shunchalik chekinib ketadikiy bir so’z o’rniga butunlay boshqa so’z
ishlatiladi. Albatta lahjalar bu ko’cha tilidir. Lekin bular adabiy tilga ma’lum
darajada o’zgartirishlar kiritadi.
Misr lahjasi arab tili lahjalarining sharq guruhiga kiradi. U arab adabiy
tilidan fonetik, leksik va grammatik qurilishi jihatidan farq qiladi.
Misr lahjasi Misr arab respublikasi aholisining barcha qatlamlari uchun
oddiy kundalik so’zlashuvdan tortib, hattoki rasmiy muzokaralarda og‘zaki
shakldagi muloqot vositasidir. Misr lahjasi kino, teatr, radio eshittirish, televizyon
ko’rsatuvlar, badiiy adabiyot va davriy matbuotda arab adabiy tili bilan birga
qo’llanib kelinmoqda. Ayni sabab tufayli deyarli barcha arab davlatlarida Misr
lahjasini tushunadilar.[2.76]
Arab shevalaridagi fonetik, leksik, morfologik o`zgarishlarni quyidagi
misollar orqali tushintiramiz.
Masalan:Yeshrab - Ichmoq fe'lining tuslanishi
بَرش > ا َب >َ انأ
>anaa bashrab (Men ichaman/ichyapman)
ب
َرش ِِتب > َ تنإ
> enta beteshrab (Sen ichyapsan/ichasan) (m.r)
ِ
يب َرش ِِتب> ِتنإ > enti beteshrabii (Sen ichyapsan/ichasan) (j.r)
i
ُوب َرش ِِتب>
ُ وتنإ > entuu beteshrabuu (Sizlar ichyapsizlar/ichasizlar)
ب
َرش ِِيب >
َّ وُه > huwa beyeshrab (U ichyapti/ichadi) (m.r)
ب
َرش ِِتب>
َّ يِه > heyya beteshrab (U ichyapti/ichadi) (j.r)
i
ُوب َرش ِِيب>
َّ مُه > homma beyeshrabuu (Ular ichyaptilar/ichadilar)
ب
َرش ِِنب> َ انحإ
> ehnaa beneshrab (Biz ichyapmiz/ichamiz)
Ko`rib turganingizdek yuqoridagi misolimizdan quyidagi natijalarni
aytishimiz mumkin. Fonetik jihatdan o`zgarishlar borligi, leksik jihatdan adabiy til
me`yorlaridan uzoqlashganligini va morfologik tomondan esa juda murakkab
hodisa yuz berayotganligini ko`rishimiz mumkin. Chunki adabiy tildan farqi shuki
31

arab tilidagi yo`q fonemalarning arab shevalarida uchrashi, arab adabiy tili
qoidalarini juda qo`pol tarzda buzishi va shunga o`xshash o`quvchi hazm qilishi
qiyin bo`lgan bir qancha o`zgarishlar mavjud. Bir qancha fe`l va ism so`z
turkumidan misollar keltirish orqali yanada tushunarliroq bo’ladi. Quyidagi
misollardagi o`zgarishlarga e’tibor qaratamiz:
Yedres - O'qimoq,ta'lim olmoq so'zining tuslanishi.
سردب انا ana badres - Men o'qiyapman
سردب تنا enta betedres - Sen o'qiyapsan (m.r)
سردب تنا ente betedresee - Sen o'qiyapsan (j.r)
iووسردتباتنا entoo betedresuu - Sizlar o'qiyapsizlar
سردتب وه huwa beyedres - U o'qiyapti (m.r)
سردتب يه heyya betedres - U o'qiyapti (j.r)
سردتب امه homma beyedresuu - Ular o'qiyaptilar
سردتب نهيا ehna betedres - Biz o'qiyapmiz.[2.45]
2.2. XXI asrda adabiy arab tili semantikasidagi o‘zgarishlar va arab
tiliga kirib kelgan xorijiy so‘zlar
Ma’lumki, chet so‘zning semantikasi o‘zlashtirayotgan tilning lug‘at tarkibi
hamda taraqqiyoti darajasiga ko‘ra to‘la, qisman va hatto butunlay o‘zgargan
holda o‘zlashishi mumkin. Boshqa tillarda bo‘lganidek, o‘zbek tili leksikasidagi
arabcha so‘zlarning ba’zilarida o‘z ma’nolari saqlangan bo‘lsa, ularning
ayrimlarida esa ma’no doirasi birmuncha kengaygan yohud toraygan (kamdan-
kam hollarda) yoki butunlay boshqa ma’no ifodalashga ko‘chgan.
Arab tili o‘zlashmalari mavhum abstrakt va diniy tushunchalarni ifodalash
xususiyatiga ega. Bunday tematik xoslanish fors -tojik yoki rus tili o‘zlashmalari
uchun xos emas. Masalan: muqaddas, madrasa, shahid, rais, arbob, domla, qasos,
vatan, g‘azot, g‘oziy, qurbon, sodiq, sadoqat, savob, ziyorat, tasavvuf, tabarruk,
millat va boshqalar. O‘zbek tilidagi arab lug‘aviy o‘zlashmalarining o‘z va o‘zbek
tilidagi ma’no talqinini quyidagi jadval asosida tasavvur etish mumkin:
32

So‘zning arab tilidagi asl hozirgi o‘zbek tilidagi ma’nosi:
Millat – 1) din, 2)diniy sekta;
Millat – 1) sotsial-tarixiy uyushmasi, jamoa; 2) millat, xalq, xalq uyushmasi; 3)
davlat, mamlakat.
tabarruk – 1) ezgu, ilohiy,
tabarruk – 1)ezgu, yaxshi, 2) hurmatli muqaddas ish, mo‘tabar, aziz, 3) ilohiy
kuchga ega bo‘lgan, muqaddas, 4) ezgu esdalik, bu tabarruk buyum.
tasavvuf – sufizm
tasavvuf – diniy e’tiqod.
savob – yaxshi, ezgu ish badaliga olinuvchi mukofot
savob – xayrli, yaxshi, ezgu ish.
O‘zbek tili leksikasida arabcha umumiste’moldagi so‘zlar ko‘pchilikni
tashkil etadi. Ayniqsa leksikada ot so‘z turkumiga mansub so‘zlarning miqdori
yuqori. Ularning o‘ziga xos semantik xususiyatlari mavjud. Arabcha so‘zlar
ko‘proq ilmiy, diniy, axloqiy, ta’limiy, mavhum tushunchalarni ifodalaydi.
Tilimizdagi arabcha o‘zlashmalarning bir guruhi ma’no qiymatini o‘zgartirib,
etimologik ma’no va tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa so‘zga
aylangan, yoxud ma’no kengayishi va ma’no torayishi yuz bergan.
Ravshan Jomonovning ta’kidlashicha, “so‘z o‘zlashtirish lisoniy jarayon
sifatida juda ko‘p hodisalarni o‘zida mujassamlashtiradi. Xorijiy so‘zni qabul
qilish hamda uning qabul qiluvchi tilda muqim “yashab” qolishiga ko‘pgina
omillar ta’sir ko‘rsatadi. Shunday omillardan biri – o‘zlashtirilayotgan so‘zdagi
semantik aniqlik, ya’ni ma’noni aniq va ravshan ifodalay olishdir. So‘z
o‘zlashtirilishi natijasida so‘zdagi ko‘pma’nolilik - polisemiya o‘rniga
birma’nolilik, semantik aniqlik yuzaga kelib, so‘zning ma’no tuzilishida
soddalashuv, ma’noni aniq ifodalash imkoniyati oshadi.
Muhim jihati, qabul qilingan o‘zlashma orqali ma’no nozikliklari paydo
bo‘ladi, bu esa tilning ifoda vositalari kengayishiga, lug‘aviy imkoniyatlar bilan
boyib borishiga xizmat qiladi. I.V.Arnoldning yozishicha, “O‘zlashtirilayotgan
so‘z, odatda, tilda azaldan mavjud bo‘lgan so‘zlardan biriga semantik yaqinroq
33

bo‘lgan ma’nolardan biri (yoki bir nechasi) ni o‘ziga qabul qiladi. Bunda ularning
ma’no strukturasida qayta guruhlanish amalga oshadi, ya’ni qaysidir ikkinchi
darajali ma’no asosiy ma’noga aylanadi yoki aksincha”. Ayni shu o‘rinda so‘z
o‘zlashtirishdagi juda nozik jihatlar namoyon bo‘ladi: o‘zlashma so‘z tildagi
mavjud leksemalardan birining ma’nosini o‘ziga qabul qiladi. Aniqroq aytganda,
o‘zlashtirilayotgan leksema qabul qiluvchi tildagi ma’lum bir so‘z ma’nosini
nihoyatda aniq ifodalay boshlaydi”.
Demak, o‘zlashtirilayotgan so‘zdagi semantik aniqlik, bir ma’nolilik ham
o‘sha so‘zni qabul qilayotgan til leksikasidan muqim joy olishini ta’minlaydi. “Bir
ma’noli bir qator so‘zlar manba tilda real narsa predmet ma’nolari bilan bog‘liq
bo‘lsa-da, o‘zbek tilida boshqacha ma’no kasb etadi –mavhum ma’noli lug‘aviy
birliklar tusini oladi. Masalan : sohib (ega), qomat (bo‘y), miqyos (o‘lchov asbobi)
kabi. Ba’zi monosemantik so‘zlarning ma’nosi esa o‘zlashgan tilda butunlay
boshqa tusga kirib, o‘z tildagi ma’no xususiyatini tark etadi. Masalan, g‘alayon
so‘zi arab tilida so‘zning qaynash jarayonini anglatadi.
O‘zbek tilida esa norozilik maqsadida ko‘tarilgan isyon, qo‘zg‘olon,
to‘polon ma’nolari bilan birgalikda ko‘chma ma’noda kishi ichki dunyosidagi
tug‘yon, jo‘sh urish ma’nolarida ham qo‘llaniladi: Aholi g‘alayonga keldi,
qo‘rqqanidan emas, zulmga, zo‘rlikka, haqsizlikka chidamaganidan g‘alayonga
keldi (M.Ismoiliy, Farg‘ona tong otguncha).
Arabcha o‘zlashmalar orasida ma’no kengayishi va torayishi, qisman va
to‘la o‘zgarish, ma’no bo‘yoqlarining yangi jilosi, ko‘chma ma’noda qo‘llanishi
kabi bir qator o‘zgarishlar yuz bergan. Quyida ana shular haqida fikr yuritamiz.
Majruh so‘zining etimologiyasiga nazar soladigan bo‘lsak, bu arabcha so‘z
asli majrūh (un) shakliga ega bo‘lib, “jismoniy shikast yetkazdi” ma’nosini
anglatuvchi jaraħa fe’lining I bob majhul nisbat sifatdoshi sanaladi.
“Jarohatlangan”, “nogiron”, “mayib” ma’nolarini anglatadi: urushdan qancha
odam mayib-majruh bo‘lib qaytdi.
Yuqoridagi misol (majruh yurak) shuni ko‘rsatadiki, majruh so‘zi o‘zbek
tilida faqatgina jismoniy jihatdan jarohatlanishni ifodalabgina qolmay, ruhiy -
34

ma’naviy jihatdan yaralanish yoki yetishmovchilikni ham ifodalaydi va bu
mumtoz adabiyotda yaqqol ko‘rinadi.
Hozirgi kunda so‘zning har ikki ma’nosi birgalikda qo‘llanmoqda:
“Alkogolizm insonni jismoniy va ma’naviy jihatdan majruhlikka yetaklaydi”
ko‘rinadiki, majruh so‘zida ma’no kengayishi hodisasi yuz bergan.
Maxdum so‘zining kelib chiqishiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, maxdum
(xadama) fe’lining “mehnat faoliyatini ado etdi” ma’nosi bilan hosil qilingan I bob
majhul nisbat sifatdoshi bo‘lib, arab tilida “ish bilan ta’minlovchi”, “ishga
yollovchi”, “xo‘jayin”; ishchi, xizmatchi ma’nolarini anglatadi. O‘zbek tilida esa
bu so‘z “martabali ruhoniy”, “ulamo va ruhoniylar, pir va ustozlarga beriladigan
unvon, laqab, shu unvonga ega bo‘lgan kishi” ma’nolarini anglatish uchun
qo‘llaniladi. Umuman, xalqimizda taniqli din peshvolariga, ulamolarga nisbatan
maxdum unvoni qo‘shib aytilgan: Maxdumi A’zam, Maxdum Vosiliy kabi.
Demak, arabcha maxdum so‘zi o‘zbek tilida o‘zining etimologik
ma’nosidan unchalik uzoqlashmagan holda yangi ma’noni hosil qilgan.
Arabcha hofiz so‘zi asarda quyidagicha uchraydi: Ular hanuz ham
shaharning mashhur xotinlari bo‘lgan Nusrat hofiz, Tillo hofiz, Toji hofiz, Misqol
hofiz…hatto marg‘ilonliq Zebixonlardan o‘yung‘a, sozg‘a, shularga ta’lim olib
kelarlar va shuning uchun har birlari o‘z hunarlarida yaxshi san’atkor bo‘lg‘an
edilar”.
Hofiz so‘zi arab tilida ko‘p ma’noli ħafiža fe’lining “xotirasida saqladi” ,
“yod oldi” ma’nosi bilan hosil qilingan I bob aniq nisbat sifatdoshi bo‘lib, “yoddan
biluvchi”, “Qur’onni yod biladigan” kabi ma’nolarni anglatadi. O‘zbek tilida bu
so‘z “juda ko‘p ashulani yoddan biladigan mohir san’atkor”, “usta qo‘shiqchi”
ma’nolarini ham ifodalaydi:
Tashqarida bir qo‘sha sozandalar dutor, tanbur, g‘ijjak, rubob, nay va
amsoli sozlar bilan dunyoga jon suvi sepib shaharning mashhur hofizlari ashula
aytadirlar (O‘/k). Ko‘rinadiki, hofiz I bob aniq nisbat sifatdoshining o‘zbek tiliga
o‘zlashishida ma’no kengayishi hodisasi ro‘y bergan.
35

Boshqa tillar singari arab tili ham boshqa tillardan so’z olishga xosdir.
Ushbu jarayon tilning so‘z boyligini boyitadi, shu bilan uni yanada xilma-xil
qiladi, arxaizmlarni yig‘ib oladi, ba’zi eskirgan so‘zlardan foydalanishni
minimallashtiradi. Ko‘pincha qarzga olingan so‘zlar va neologizmlar G‘arbiy
Yevropa va Turk tillaridan kelgan.
Ilm va fan rivoji natijasida arab tiliga kirib kelgan atamalar ham
talaygina. Boshqa tillarga mansub bo’lgan atamalar uchun arab ekvivalentlarni
tanlab olish ko’p qiyinchiliklarni tug’diradi. Hatto mavjud arabcha so’zlarni
atama sifatida qo’llash paytida sinonimlar qatoridagi so’zlardan birinchi atama
tanlab olishda ham muommolar yuzaga keladi. Shu boisdan ham arab tiliga
tarjima qilish natijasida har bitta va ko’pincha , hatto xalqaro yunoncha-lotincha
yoki boshqa atamaga turli leksema(so’z) yoki turli leksik birikmalar mos keladi.
Masalan, fizika atamasi “quvvat” (energiya) Misrda ةقاط , Suriyada ةردق so’zlari
bilan yoki boshqa fizikaviy atama “quvvat” esa aksincha, Misrda ةردق , Suriyada
esa ةقاط . “Tovar” tushunchasi ham yuqoridagi tarzda ةعاضب-ةعلس so’zlari bilan
almashtiriladi. Ba’zi atamalar tarjima qilinadi va arablashtiriladi. Kimyo- ايميك va
geografiya – ايفارغج va boshqa ba’zi bir nomlar allaqachon arablashtirilib
bo’lingan fanlardan tashqari zamonaviy fanlarning nomlanishining o’zi arab tili
uchun sezilarli muommolar tug’dirdi. Ularning ko’pchiligi tarjima qilinmagan
va bir nechta ma’nolarga ega bo’lishi mumkin. Taqqoslang: so’zma-so’z ملع
ةايحلا – “ hayot haqidagi ilm” yoki boshqa aniqroq tarjimada ءايحلاا ملع – “ tirik
organizmlar haqidagi ilm” deb tarjima qilingan bilan bevosita o’zlashtirma
iايجولويب so’zi bilan raqobatlashadi. “ Fizika” yunoncha phisika – “tabiat haqidagi
ta’limot” Misrda so’zma-so’z “tabiat haqidagi fan” shaklida tarjima qilingan,
lekin u boshqa mamlakatlarda noaniq atama sifatida ba’zida ايميك – kimyo
andozasi bo’yicha ايزيف shaklida arablashtiriladigan اقيزيف o’zlashtirmasi bilan
almashtirilgan. “Geologiya” (yunoncha geo- yer) ham ba’zida ضرلاا ملع –“ yer
haqidagi ilm” yoki aniqroq qilib ضرلاا ت اقبط ملع “ yer qatlamlari haqidagi ilm”
birikmasi bilan tarjima qilinadi. Mazkur “stratigrafiya” (qatlamshunoslik)
36

atamasiga to’g’ri keladi, biroq ko’pincha iايجولويج – “ geologiya” atamasining
qo’llanilishi kuzatiladi. Atamalar to’liq tarjima qilinishida ham chegara bo’lishi
lozim. [12.69-70]
Zamonaviy arab adabiy tili atamalar o’zlashtirishda ikki manbaga
asoslanadi. Bular birinchi navbatda klassik tildan, ikkinchi manba esa
zamonaviy Yevropa tillaridan olingan so’zlar o’zlashma so’zlar. Mazkur
o’zlashgan so’z guruhlari nafaqat o’zlashtirilgan vaqti, balki manbalari,
o’zlashish usullari, shuningdek, miqdoriga ko’ra bir biridan farq qiladi.
Yevropa tillariga oid atamalar XIX asr oxiri XX asr boshlarida katta
miqdorda o’zlashtirila boshlandi. Bu jarayon aksariyat arab davlatlarining
Yevropa mamlakatlari tomonidan bosib olinishi bilan bog’liq bo’lib, ular xarbiy
qo’shin va ma’muriy boshqaruvidan tashqari yevropacha madaniyat
ko’rinishlarini ham olib keldilar[11.45].
Koloniyal bosqinchilik davrining boshlanishi arab tilining o’zga tillar
hisobiga boyish xususiyatiga ham o’zgartirish kiritdi. Suriya, Livan, Tunis,
Jazoir va Marokash fransuzlar, Iroq va Sudan inglizlar, Liviya esa italyanlar
hukmronligi ostida qoldi. Natijada har bir mamlakat yoki mintaqa o’zlashgan
so’zlar bilan boyish uchun o’zgacha alohida manbaga ega bo’ldi.
Shuningdek ushbu so’zlarning sohalariga ko’ra farqlanishi ham qayd
etiladi. Masalan, “Tunis aholisi tiliga italyan tilidan baliqchilik, savdo va
moliya” sohasiga, liviya xalqi tiliga esa ma’muriy boshqaruv, hunarmandchilik
va madaniy turmushga oid atamalar kirib bordi.[26.90]
Arab tilining Misr lahjasiga esa juda ko’p miqdordagi geografiya va
tabiatga oid atamalar kirib kelgan.
Yevropa tillaridan arab tiliga dastlab, italyan tili jiddiy ta’sir ko’rsatdi. Bu
tildan kirib kelgan atamalar, quyidagi misollardan ko’rib turganidek, asosan
savdo va dengiz bilan bog’liq.
كنب – bank
ةصروب – birja
ناطبق – kapitan.[10.113-114]
37

Bunday atamalar orasida umumiy ma’no anglatuvchi so’zlar ham bor.
Masalan,
ازنولفنا – gripp
ةطينرب – shlyapa
Arab tilidagi zamonaviy o’zlashgan atamalarning katta qismi fransuz
tilidan kirib kelgan. Bunday xalqaro munosabatlar sohasiga fransuz tilining
millatlararo muomala tili bo’lganligi ham muhim ahamiyat kasb etgan.
Turli sohalarga oid mazkur misollar ham fransuz tilidan olingan.
ناملرب – parlament
نوفلت – telefon
ملف – film
امنيس – film.[18.79-80]
Arab mamlakatlarining barchasida muomalada bo’lgan pul birliklarining
nomi ham turli tillardan o’zlashtirilgan هينج–تاهينج “ funt” (Misr) so’zi inglizcha
“guinea ” so’zidan, ريناند -رانيد “ dinor” lotincha “denarius” so’zidan, تاريiiل -اريل
“ lira” (Suriya, Livan) italyancha “lira” so’zidan, مهرد–مهارد “ dirham” yunoncha
“drachm” so’zidan va ميلم–تاميلم “ mellim” esa fransuzcha “milliema” so’zidan
o’zlashtirilgan.
Arab mamlakatlarida uzunlik, vazn va elektr quvvati o’lchov birliklariga oid
atamalarning ham o’zlashtirilganligining guvohi bo’lamiz. Masalan,
تارتموليك -رتموليك – kilometr
رتيم–راتما – metr
رتميتنس–تارتمتنس – santimetr
رتميلم–تارتميلم – millimeter
مارغوليك–تامارغوليك – kilogram
نط–نانطا – tonna
تاتاووليك - تاواوليك – kilovatt
طاو - el.vatt
طلو – el.volt
38

Arabshunos olim B.M.Belkin ta’kidlashicha, “Zamonaviy arab adabiy tilini
o’rganish jarayonida shu narsa ma’lum bo’ldiki, Yevropa tillaridan olingan
o’zlashma so’zlarning umumiy miqdori u qadar ko’p emas va lug’at boyligining
bir foiziga yaqin qisminigina tashkil etadi”[16.29]
Zamonaviy adabiy nutqni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, Yevropa tillaridan
olingan so’zlarning umumiy miqdori juda oz va lug‘atning atigi bir foizidan
ko‘prog‘ini tashkil qiladi. Yildan yilga ilm-fan va texnika rivojlanishi natijasida
ko’p tillarga bo’lganidek arab tiliga ham ko’plab tillardan so’zlar kirib kelmoqda.
Ba’zi so’zlarning arabcha ekvivalenti bo’lmaganligi uchun, ba’zilarining arabcha
varianti bo’lsa ham, o’sha xorijiy so’zlar qo’llanilib bormoqda. Bu tilning asl
holatini yo’qotilishiga ma’lum darajada ta’sir ko’rsatmasdan qolmaydi. Misol
uchun, aftobus so’zida buni kuzatishimiz mumkin: ةلفاح asl arabcha so’z aftobus
ma’nosida ishlatiladi, ammo bugungi arab tilida bu so’z torayib uning o’rniga ساب
inglizcha bus- aftobus so’zi qo’llanilmoqda. Telefon so’zi asli fransuzcha so’z
bo’lib uning arab tilida mos ekvivalenti فتاiiه , ammo نو iiفلت so’zi kengroq
qo’llaniladi. Bunday so’zlarni talaygina kuzatishimiz mumkin.
Quyida biz ingliz tilidan kirib kelgan ba’zi so’zlarning keltirilganini
ko’rishimiz mumkin.Ushbu so’zlar ilm fan rivoji natijasida paydo bo’lgan va
ehtiyojlar sababli arab tiliga ham kirib kelgan:
- Interpol
- strategy
-ideology
-oxygen
-automatic
-oxide
-
-
39

-bank
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- [28.96]
Biz quyidagi ingliz, fransuz, italyan va turk tillaridan arab tiliga kirib kelgan
so’zlarni arab alifbosida yozilganda qanday o’zgarishlarga uchraganini kuzatamiz
va tahlil qilamiz:
40

ويديتiسا (italyan) studio – ushbu so’zni arabchada yozilganda so’z boshiga
ikkita sukun bir joyda bo’lmasligi uchun hamza ( أ ) qo’shilgan,
ونايب (italyan) piano –arab tilida p harfi bo’lmaganligi uchun uning o’rniga b
harfi qoyilgan,
راجيس (fransuz) cigare – g harfi o’rniga j harfi ishlatilgan,
اغوي (ingliz) yoga – g harfi o‘rniga g‘ harfi va oxiridagi a harfi alif
yordamida cho’zilgan
كورمج (turkcha) gumruk – g harfi o’rniga j harfi qo’yilgan.
Bunga o’xshash yuqoridagi kabi o’zgarishlardan ko’plab kuzatishimiz
mumkin.
Chet eldan kelgan so‘z birikmalarining mavjudligi arab tilini
zamonaviylashtirishga yordam beradigan muhim omillardan biridir. Ushbu
jarayonni ifodalash uchun maxsus " بير
iiعت " “ta’rib” atamasi (“so‘zni arabcha
tarjima qilish”) ishlatiladi . Zamonaviy ilm-fan, adabiyot, kundalik hayot
tushunchalarini arab tilida etkazish zaruratidan kelib chiqqan holda, so‘z boyligini
to‘ldirishning bu usuli har doim arab filologiyasida o‘zining ashaddiy raqiblari
bo‘lgan.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak , boy merosga ega bo’lgan arab tili lug’aviy
boyligida xorijiy tillardan o’zlashgan so’zlarning keng ko’lami mavjud bo’lib bu
o’zlashtirish jarayoni hozirgi kunda ham davom etib kelmoqda.
41

XULOSA
Xulosa qilib shuni alohida ta’kidlab aytishimiz mumkinki, arab tili dunyo tillari
ichida o‘zining alohida o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadigan arab tili
bugungi kunga kelib bir qancha yutuqlarga erishganligi va shu bilan bir vaqtda bir
qancha muammolarga duch kelganligini e’tirof etish lozimdir. Chunki bu
muammolarni hal etmasdan turib bu tilning kelajagi haqida biroz xavotirli fikrlar
paydo bo‘lishi o‘rinlidir. Shunday ekan bu muammolardan asosiysi bu tildagi
o‘ziga xos o‘zgarishlarning haddan tashqari ommalashuvi va adabiy tilni arab
xalqining ko‘pchiligi bilmasligidir. Zamonaviy arab tili hozirda 22 ta arab
davlatlarida «Davlat tili» maqomidadir. U ilm, fan, matbuot, badiiy adabiyotda,
ijtimoiy-siyosiy, ommaviy xabarlarda, ta’lim-tarbiya muassasalarida, radio,
televideniya, barcha davlat hujjatlari olib borishda qo‘llanadi. Zamonaviy adabiy
arab tili har xil arab davlatlarida yashovchi arab xalqlari uchun umumiy bo‘lib,
ularning o‘zaro munosabatlarida va yaqinlashish jarayonida muhim vositadir.
Bugungi kunga kelib har 50 kishidan biriga adabiy tilni o‘rgatish kursi kabi amaliy
ishlar olib borilayotganligi fikrimiz isbotidir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki
dunyoda biror tilda arab tili singari sheva va adabiy til o‘rtasidagi qarama qarshilik
yuqori emas. Arab tilini o‘ziga xos o‘zgarishlari, shevalarini o‘rganish xuddi yangi
bir chet tilini o‘rganishdek muammo bo‘lib tiribdi. Ya’ni sheva adabiy tildan
fonetik, leksik va morfologik jihatdan juda farq qilishi buni tasdiqlaydi. Arab tilida
shevalar, xorijdan kirib kelgan so‘zlari bir vaqtning o‘zida ko‘paymoqda va adabiy
tilning o‘rnini egallashga harakat qilmoqda.
Tadqiqot mavzusini atroflicha o‘rganish davomida arab tili tarixi, arab
davlatlarining iqtisodiy- siyosiy va ma’naviy madaniyatlari bilan tanishdik. Bu esa
bizga tadqiqot mavzusining hatto arab davlatlarining ham dolzarb muammolaridan
ekanligini guvohi bo‘ldik. Har bir davlat taraqqiyot davri davomida bir qancha
muammolarga duch kelishi aniq. Lekin arablar shevalarga tarixiy jarayon
davomida ham bir necha bor to‘qnash kelganlar. Buni bir Ka’ba atrofidagi
shoirlarning bahs munozaralaridan ham bilib olishimiz mumkin. Chunki ular bu
bayramlarda va bahslarda boshqalarni yutib chiqib o‘z obro‘sini oshirish uchun bu
42

usullardan yaxshigina foydalanganlar. Bu kabi misollarni yuzlab keltirishimiz
mumkin. Eng asosiysi bugungi kundagi o‘zgarishlar bir biridan yuqorida
aytganimizdek bir-biridan fonetik, leksik va morfologik jihatdan juda farq qiladi.
Har bir arab davlati tillaridagi vaziyat o‘ziga xos xususiyatlarga ega, ammo
butun arab mintaqasidagi til holatini tavsiflovchi barcha arab mamlakatlari uchun
umumiy xususiyatlar mavjud.
1. Arablarning aksariyat davlatlarida hukmron bo‘lgan monolualizm , aholining
nisbatan bir xil etnik tarkibi bilan belgilanadi. Arab tilida dominant rol o‘ynaydi,
mavjudlik shakllarining kombinatsiyasi bilan ifodalanadi.
2. Hozirgi kunga kelib u yoki bu arab davlatida yuzaga kelgan tiliy vaziyatni
oldindan belgilab qo‘ygan asosiy xususiyat bu diglossia: kitob- adabiy va
og‘zaki-og‘zaki shakllarning bir-biriga uyg‘unligi, amalda bir-biriga zid bo‘lgan
va ayni paytda bir-birini to‘ldiruvchi.
3. Arab tilining leksik-semantik tizimining holati uning barcha sohalarda
ishlashini ta’minlamaydi. Faoliyat ko‘lami jihatidan u rivojlangan Yevropa
tillaridan kam emas.
4. Individual arab tilidagi og‘zaki tillar bir-biridan shu qadar farq qiladiki,
ko‘pincha suhbatdoshlarni tushunish qiyinlashadi.
5. Barcha arab mamlakatlarida qonun bilan belgilangan, davlat tili sifatida,
yuqori ijtimoiy obro‘ga ega bo‘lgan arab adabiy tili e’lon qilindi.
6. Arab adabiy tili davlat tili sifatida juda ko‘p turli xil nutq uyushmalariga
xizmat qilganligi sababli, har bir madaniy tarixiy rivojlangan mintaqada u har
xil variantlarga xos bo‘lgan umumiy xususiyatlarga asoslanib, mintaqaviy
versiya ko‘rinishida ham, arabcha standart shaklida ham ishlaydi. ikkinchisidan
farqli o‘laroq, ongli lingvistik ta’sirga ko‘proq moyil bo‘ladi.
7. Ko‘p yillik mustaqil bo‘lishiga qaramay, ba’zi arab mamlakatlarida
Yevropa tillari (sobiq metropoliyalarning tillari), ayniqsa ta’lim va madaniyat
sohasida muhim rol o‘ynashda davom etmoqda.
43

8. Butun arab mintaqasidagi tillardagi vaziyat - bu adabiy til va boshqa
funktsional shakllar, shuningdek xorijiy va mahalliy tillardan foydalanishdagi
farqlar tufayli mamlakat bo‘yicha individual tillardagi vaziyatlarning birikmasi.
Bu arab mintaqasi mamlakatlarining tarixiy va madaniy rivojlanishidagi
tendentsiyalarning ma’lum umumiyligi natijasida turli arab mamlakatlarida
shakllangan til vaziyatlarining tipologik o‘xshashligi haqiqatiga zid kelmaydi.
Arab tili taraqqiyotining ushbu bosqichida adabiy til va lahjaning uzluksiz
o‘zaro ta’siri mavjud . Har bir mamlakat dialektining o‘sha mamlakat adabiy
tizimiga ta’sirini alohida ta’kidlash kerak. Natijada har bir mamlakat aholisining
adabiy nutqida dialektizmlar deb ataladigan narsalarga e’tibor berish mumkin.
Ma’lum farqlarga qaramay, arab adabiy tili yagona yaxlit makro tizimdir: arab
mintaqasining har qanday hududida bir xildir, ya’ni. u subterritorial.
44

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz” Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. 69-bet.
2. Abdullaev A. B., Baynazarova A.A Arab tilining Misr lahjasi. O’quv-
uslubiy qo’llanma. Toshkent – 2009. 76-bet.
3. AN-NA’YM Arabcha-O`zbekcha lug`at. Mualliflar jamoasi Toshkent
2003. 265-bet.
4. “Arab tili filologiyasi” ma’zuralar matni – Toshkent, 2009. 33-bet.
5. Ibrohimov N.,Yusupov M. “Arab tili gramatikasi” 1-jild, Namangan,
2009. 302-bet
6. Qodirov T.Sh., Aliyev D.I. “Arab tili leksikologiyasi” –Toshkent, 2010.
36-bet.
7. Salomova G.S. “Tarjima nazariyasiga kirish” –Toshkent, 1978. 56-bet
8. Salomova G. “Til va tarjima” –Toshkent, 1966. 9-bet
9. Talabov E. Arab tili– O`zbekiston, 1993. 64,70-bet
10. Баранов Х . К .: Арабско - русский словарь М . Русский язык , 1977 – C.
113-114.
11. Белкин Б . М – Арабская лесикология . М , 1975 – C.45.
12. Белкин В . М О характере лексической синонимии в арабском
литературном языке. В сб.: «Арабская филология». Изд. МГУ, 1968.
– C. 69-70.
13. Белкин В.М. Арабская лексикология. —М., 1975. – C . 161.
14. Белкин В.М. Формирование словарного состава в современном
арабском литературном языке. В сб.: «Семитские языки», —М.
«Наука», 1965. – C.11.
15. Белова А.Г. Введение в арабскую филологию. ИВ РАН, —М., 2003. –
C. 116.
16. Губанов Ю.П. О проблемы создания арабской терминологии.
«Социолингвистические проблемы развивающихся стран», —М.
«Наука», 1975. – C.29.
45

17. Лексическая синонимия. Сборник статей. М, “ Наука”, 1967. – C.
255-259
18. Минеджян Г.З. О некоторых вопросах научно-технической
терминологии в современном арабском языке. Семитские языки.
Вып.2 (ч. 2). Изд. 2 (Доп.), —М.: «Наука», 1965. – C. 79-80.
19. Очерки по синонимике русского языка. М.Л, “Наука”, 1966. – C . 46-
48 .
20. Пиманов Н.В. Грамматика литературного арабского языка. – л.,
1985. – C . 50.
21. Рыбалкин В.С. Арабская лингвистическая традиция. Истоки, творцы,
концепции. —Киев, 2000. – C. 12-13
22. Шагал В.Е. Языковой аспект национальных процессов в арабских
—М., 2001. – С.164.
23. Шагаль В.Э. Арабский мир: пути познания. —М., 2001. – C . 66.
24. Шарбатов Г.Ш. Современний арабский язык. – M ., 1961. – C .8-9.
25. Швайцер А.Д. Социалная дифференциация английского языка. - M .,
-1983. – C .22
26. بيرعتلا و قاقتشلاا باتك ز ةرهاقلا دبع يب برغملا 1999 . –s. 90.
27. جني إ بن " ا لﺨص اﺋﺺ " ءأ جزا ﺛ لاﺛة , أ لقاهرة ۱۹۵٦ 1956 . – s . 45.
28. ةرصاعملا بلاسلاا يف ةسارد -ةيبرعلا ةغللا يف ليخدلا رهاظم 2013 . – s . 96.
29. “ أ
نواﺋها و ا للغة ع لوم ف ى أ لمزهر”iا لسيوطى ا لرحمان ع بد 2006 . – s. 98-102.
Internet saytlari:
30. http//www.amin.org
31. http//www.resalah4u.com
32. http:// www.fundarabist.ru/know/arabian-languaze2 .
33. http:// www.membrana.ru horm/artikles
34. http:// www.new.nl
35. http://www.islam.ru/pressclub/histori/buzamaidana/
36. http://www.shamela.ws
37. www.arabic.online
46

38. www.arabic.uz
39. www.asharaawsat.com
40. www.dialectualarabiclanguage
41. www.ziyonet.uz
47

Adabiy arab tilining XXI asr ta’siri ostidagi o‘ziga xos o‘zgarishlari

Купить