Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
SIRTQI TA’LIM YO‘NALISHI MASOFAVIY TA’LIM KAFEDRASI
                                                           
Himoyaga tavsiya etaman
Masofaviy ta’lim fakultet dekani
f.f.f.d., dots. A.Ruziyev_________  
‘____’ ____________
     “O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi” fanidan “ Adabiyot darslarini badiiy 
ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati ” mavzusida yozgan
                                               KURS ISHI
                                                                  Bajardi:  409 -guruh talabasi
                                                                   Zoirov Baxodir
                                                                   Qabul qildi:
                                                                  Masofaviy ta’lim kafedrasi
                                                                  o qituvchisiʻ
                                                                    _______________________
Himoyaga   tavsiya   etildi.
Masofaviy   ta’lim   kafedra
mudiri                                 J.Xudoyberdiyev
                                                         
                                                     
                                                  TOSHKENT – 2026
1 Talabaning F.I.SH.   Zoirov Baxodir
Sirtqi ta’lim yo‘nalishi  4- kurs  409 - guruh
Fan nomi:  O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi
Kurs ishi mavzusi:  “Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil 
etishning o‘rni va ahamyati”
                        Kurs ishi bo‘yicha komissiya xulosasi
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
__________________________________________________________ ____
______________________________________________________________
Himoya qilgan sana:  __/__/_____ Komissiya raisi  _______  ______________
A’zolar:
________________________  __________
________________________  __________
________________________  __________
2 REJA:
KIRISH.  Ishning umumiy tavsifi ………………………………………..…….4
I.BOB.   ADABIYOT   DASRLARIDA   BADIIY   IJODKORLIKNI
RIVOJLANTIRISH
1.1.   Adabiyot darslarida ijodkor tarjimai holini o‘rgatish xususida……….…….6
1.2.   Adabiyot   darslarida   badiiy   ijodini   o‘qitishning   samarali   uslublari   va
yaratuvchanlik, ijodkorlik qobiliyatlarni rivojlantirish…………………………..9
II.BOB.   BADIIY   ADABIYOTNING   JAMIYAT   HAYOTIDAGI   O‘RNI   VA
VAZIFALARI .
2.1.   B adiiy   adabiyotning   ijtimoiy   ong   shakllari   orasidagi   o‘rni   va   o‘ziga
xosligi ………………………………………………………………..15
2. 2.   Badiiy adabiyot va  uning mazmun-mohiyati……………………………...22
XULOSA………………………………………………………………………29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….30
KIRISH
3 Mavzuning dolzarbligi va ilmiy ahamiyati   “Adabiyot  o‘qitish metodikasi
fanidan mustaqil ish topshiriqlari” uslubiy qo‘llanmasida shu fan o‘quv dasturiga
kiritilgan   bakalavrlarga   mo‘ljallangan   O‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   ta’lim
vazirligining   2008   va   2011   yillardagi   namunaviy   o‘quv   dasturlari   asosida   60
soatlik   (ma`ruza,   amaliy   mashg‘ulot   va   seminarlar)   mashg‘ulotlari   davomida
olingan   bilimlarni   tadrijiy   ravishda   o‘zlashtirilishiga   yordam   beradi.   Uslubiy
qo‘llanmada   namunaviy   o‘quv   dastur   asosida   mavzular   ketma-ketligiga   rioya
qilingan.   Unda   15   ta   mavzularning   har   biri   bo‘yicha   test   topshiriqlari   tuzilgan,
yakuniy   nazoratlarning   oddiy,   o‘rtacha,   murakkab   variantlari   ishlab   chiqilgan.
Shu   bilan   birgalikda   ishda   adabiyot   o‘qitish   metodikasi   fanining   fan   sifattida,
boshqa   fanlar   bilan   alo‘qasi,   metodika   fani   tarixi,   adabiyot   o‘qitishda   yangi
tamoyillar,   umumta`lim,   akademik   litsey   va   kasb-hunar   kollejlarida   adabiyot
o‘qitish   bosqichlari,   adabiyotdan   kirish   mashg‘ulotlari,   ko‘rsatmali   vositalardan
foydalanish   va   uning   turlari,   badiiy   asar   tahlili,   ta’limda   an’anaviy   va
noan’anaviy   darslar,   zamonaviy   pedagogik   innovatsion   texnologiyalardan
foydalanish,   o‘quvchi   va   talabalarning   yozma   nutqi,   muammoli   o‘qitish,   nazm
darslari,   adabiyot   o‘qituvchisining   qirralari,   dars   metodlari   va   usullari,
yakunlovchi mashg‘ulotlar, takrorlash darslari va uni tashkil etish kabi masalalar
mazmun mohiyati bo‘yicha tavsiyalar taqdim etilgan.
    Ishning   maqsadi   va   vazifalari.   Mazkur   “Adabiyot   o‘qitish   metodikasi”
ozbek   tili   va   adabiyoti   fakultetlari   talabalari,   ya’ni   bolajak     adabiyot
o‘qituvchilari uchun bir mayo‘q darajasidagi  yo‘l ko‘rsatkichdir. Unda majburiy
ta’lim tizimida adabiyot darslarini uning maqsadiga muvofiq tarzda, imkon qadar
samaraliro‘q tashkil etish uchun zarur bo‘lgan bilimlarni qamrab olishga harakat
qilingan. 
Kurs ishining yutuqlari o‘zi bilan, albatta, lekin kamchiliklarini bartaraf etib,
uni   yanada   takomillashtirishda   mutaxassis   va   amaliyotchilarning   xolis   fikr-
mulohazalari   katta   yordam   beradi.   Qo‘llanma   takomillashtirilib,   o‘quv
jarayonidagi   barcha   nozik   jihatlarni   imkon   qadar   hisobga   oladigan   holatga
4 keltirilishi maqsadga muvofiq, albatta. Chunki u respublika ta’lim muassasalarida
ta’lim   olayotgan   minglab   bo‘lajak   o‘qituvchilar   faoliyatini   tashkil   etishga   asos
bo‘ladigan manbadir.
Kurs   ishining   metodologik   asosi   va   metodlari:     Adabiyot   o‘qitish
metodikasi badiiy adabiyot o‘qitilish jarayoniga bog‘liq qonuniyatlarni o‘rganadi.
Unda adabiyotshunoslik biIan pedagogikaning ayrim xususiyatlari uyg‘unlashadi.
Ya'ni adabiyotshunoslik alohida fan sifatida adabiyot tarixi, nazariyasi va adabiy
jarayon muammolari bilan shug‘ullansa, pedagogika bola tarbiyasi  qonuniyatlari
bilan mashg‘ulligi  ma'lum. Ammo bu ikkala fan ham  uzluksiz ta’lim  jarayonida
adabiyotdan   nimani   va   qanday   o‘qitilishi   kerakligi   masalasini   hal   qilib   bera
olmaydi. Shu ma’noda adabiyot o‘qitish metodikasi alohida fan sifatida filologik
ta'lim   uchun   zarur   hisoblanib,   uning   o‘z   obyekti   va   predmeti,   maqsad   va
vazifalari, mazmuni va metodlari rnavjud.
Kurs ishining tarkibi.   Kurs ishi kirish, 2 bob, unga tegishli fasllar, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat bo ‘ lib 31 betni tashkil qiladi. 1
1
  1.  Ўзбекистон   Республикасининг  « Таълим   тўғрисида » ги   Қонуни .//  Баркамол   авлод  –  Ўзбекистон   тараққиётининг  
пойдевори . –  Т .:  Шарқ , 1997. – 64  б
5 I.BOB. ADABIYOT DASRLARIDA BADIIY IJODKORLIKNI
RIVOJLANTIRISH
1.1. ADABIYOT DARSLARIDA IJODKOR TARJIMAI HOLINI
O‘RGATISH XUSUSIDA
Umumta’lim   maktabida   badiiy   asar   o ‘ rganilar   ekan,   uni   ilmiy   va   didaktik
tahlil   etib   xulosalar   chiqarishga   uruniladi.   Badiiy   asar   tahlilidan   ilmiy   xulosalar
chiqarmo‘q   uchun   yozuvchining   pozitsiyasini   tushunish   kerak   bo ‘ ladi,   buning
uchun   esa   ijodkorlarning   tarjimai   holi   bilan   tanish   bo ‘ lish   talab   etiladi,
shundagina u yoki  bu hayotiy hodisaga adib qanday munosabatda bolganligidan
xabardor   bo ‘ lish   mumkin.   Maktab   adabiy   ta’limida   yozuvchilar   umr   bayoni   2
sababga ko ‘ ra o ‘ rganiladi: 
1) Adiblar millat ahlining diqqat e’tiborida turgan kishilar, ularning shaxsiy
hayoti va tabiatida o ‘ quvchilar uchun namuna bo ‘ ladigan jihatlar ko ‘ p. Binobarin,
yozuvchi hayoti o ‘ quvchilarga ma’naviy namuna maktabi sifatida o ‘ rgatiladi. 
2) Adiblarning hayot yo‘li, sa’jiyasi asarlarida o‘z nuqsini qoldiradi. 
            Binobarin,   ijodkorlarning   hayot   va   ijod   yollari   va   shaxsiyatlari   borasidagi
ma’lumotlar   ularning   asarlarini   tushunishga   kalit   hamdir.   Yozuvchi   biografiyasi
haqidagi   ma’lumot   hamma   sinflarda   ham   beriladi.   Ammo   o‘smir   yoshidagi
o‘quvchi   bilan   o‘spirin   yoshidagi   o‘quvchining   adiblar   tarjimai   holini   o‘rganish
o‘ziga xos didaktik jarayonlar tarzida kechadi. O‘smir yoshidagi bolalar yoki 5-6-
sinflarning   o‘quvchilari   hali   adabiy   asarlar   yaratish   badiiy   zaruriyat   ekanini
unchalik   tushunmaydilar.   Buning   ustiga   ular   adib   shaxsiyatining   badiiy   asarda
aks   etishini   ham   toliq   anglamaydilar.   Shu   sababdan   ham   5-8-sinflarning
darsliklarida   yozuvchilar   haqida   o‘quvchilarga   eng   umumiy   ma’lumotlar   berish
bilan kifoyalanadi. Odatda, 5-8-sinflarda adiblarning biografiyalarini o‘rganishiga
alohida soat  ajratilmaydi. Binobarin, yozuvchi  haqida  uzo‘q to‘xtalish zaruriyati
yo‘q. Shuning uchun darsliklarda o‘quvchilarning o‘zlari o‘qib olishlari mumkin
bo‘lgan   ma’lumotlar   beriladi.   Bu   yoshdagi   o‘smirlarda   hissiy   bilish   kuchli
bo‘ladi,   abstrakt   tafakkur,   bilishning   diduksiya   usuli   yetarlicha   rivojlanmagan
bo‘ladi.   Shu   bois   ko‘rgan,   sezgi   o‘rganlari   orqali   qabul   etilgan   tushunchalar
6 mustahkam   o‘zlashtiriladi.   Sabab-o‘qibat   bog‘lanishlari   haqidagi   mulohazalar
unchalik anglashilmasligi mumkin. O‘smir yoshidagi bolalar yoki 5–6-sinflarning
o‘quvchilari   hali   adabiy   asarlar   yaratish   badiiy   zaruriyat   ekanini   unchalik
tushunmaydilar. Buning ustiga, ular adib shaxsiyatining badiiy asarda aks etishini
ham   to‘liq   anglamaydilar.   Shu   sababdan   ham   5–8-sinflarning   darsliklarida
yozuvchilar   haqida   o‘quvchilarga   eng   umumiy   ma’lumotlar   berish   bilan
kifoyalaniladi.   Odatda,   5–8-sinflarda   adiblarning   biografiyalarini   o‘rganishga
alohida soat  ajratilmaydi. Binobarin, yozuvchi  haqida  uzo‘q to‘xtalish zaruriyati
yo‘q. Shuning uchun darsliklarda o‘quvchilarning o‘zlari o‘qib olishlari mumkin
bo‘lgan ma’lumotlar beriladi.
              Bu   yoshdagi   o‘smirlarda   hissiy   bilish   kuchli   bo‘ladi,   abstrakt   tafakkur,
bilishning   deduksiya   usuli   yetarlicha   rivojlanmagan   bo‘ladi.   Shu   bois   ko‘rgan,
sezgi   o‘rganlari   orqali   qabul   etilgan   tushunchalar   mustahkam   o‘zlashtiriladi.
Sabab–o‘qibat   bog‘lanishlari   haqidagi   mulohazalar   unchalik   anglashilmasligi
mumkin.   O‘smir   yoshidagi   o‘quvchilarning   psixologik   xususiyatlari   boshqacha
rivojlangan bo‘ladi. Ularda inson shaxsining jamiyat tomonidan shakllanishi, bir
jamiyatda turib yashab, undan tashqarida turishning imkonsizligi haqida muayyan
qarashlar mavjud.
             Demak, yozuvchi shaxsiyati, ma’naviyati bu sinf o‘quvchilarining axlo‘qiy
sifatlariga   ta’sir   etishi   mumkin.   Yuqori   sinflardagi   mashg‘ulotlarda   o‘qituvchi
adib   shaxsiyati   qirralarining,   u   qachondir   boshidan   kechirgan   vo‘qealarning
asarlarda   qay   tarzda   namoyon   bo‘lishiga   alohida   e’tibor   berishi   kerak.   Katta
maktab   yoshidagi   o‘quvchilar   o‘zlari   intensiv   ravishda   shaxs   sifatida   shakllanib
borayotganliklari uchun yozuvchilar shaxsiyatiga astoydil qiziqadilar.
              O‘qituvchi   adib   qarashlarining,  kayfiyatlarining  tadrijiy  yo‘li,   bu  yo‘lning
asarlarda aks etishi kabi muammolarni yuqori sinf o‘quvchilarida aniqlab olgani
ma’qul.   Bu   hol,   birinchidan,   o‘quvchilarning   avval   bilganlarini   esga   solib,
ma’ruzani   o‘zlashtirishda   bolalar   faolligini   oshirsa,   ikkinchidan,   berilayotgan
bilim   mustahkam   ilmiy   poydevor   ustiga   qurilib,   yaxshiro‘q   esda   qoladi.
7 O‘quvchilar   2
o‘ylashga   majbur   bo‘ladilar.   O‘ylash   jarayoni   ularning   yangi
bilimlarni o‘zlashtirishlarida ham qo‘l keladi.
              9-sinfdan   e’tiboran   adiblarning   tarjimai   holini   o‘rganishga   alohida   vaqt
ajratiladi,   ularning   hayotidagi   muhim   hodisalargina   emas,   balki   ijodiy
qiyofalarining   shakllanish   bosqichlari   ham   tekshiriladi.   O‘quvchilar   shu   sinfda
adib shaxsi bilan uning asari o‘rtasidagi bog‘lanishni ilg‘aydigan bo‘ladilar.
              Adabiyot   o‘qituvchisi   yuqori   sinflarda   yozuvchining   hayot   va   ijod   yo‘li
haqida  ma’ruza   o‘qishdan   oldin  o‘quvchilar   avvalgi  sinflarda  adiblarning  hayoti
va   ijod   yo‘llari   haqida   nimalarni   o‘rganganliklarini   esga   solishi   maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Yozuvchining hayoti o‘rganilar ekan, uning o‘ziga zamondosh,
o‘zidan oldin o‘tgan va keyin paydo bo‘lgan ijodkorlarga ta’siriga ham o‘rni bilan
to‘xtalish joiz.
Adib   hayotini   o‘rganishning   shakl   va   usullari   xususida   fikrlar   ortaga
tashlanadi.   Ij о dk о r   umrbayonini   o‘rganishda   adiblarning   o‘zlari   yozib   qoldirgan
tarjimai   hollardan,   adib   haqida   aytilgan   zamondoshlar,   uning   tengdoshlari,
ustozlari   yoki   shogirdlari,  tanish-bilishlari,  muxlislari  tomonidan  aytilgan  fikrlar
yoki   yozma   holda   yetib   kelgan   manbalardan   olish   mumkin.   Bu   boradagi   eng
yaxshi   omillardan   yana   biri   shoir   va   yozuvchilarning   asarlarida   saqlanib   qolgan
materiallardir.   Masalan,   Abdulla   Oripov   haqida   gapirib   turib,   Erkin   Vohidov
shunday degan edi: “Barcha isyonkor shoirlar kabi Abdullaga ham oson bo‘lgan
emas.   Qattol   tuzum   qamchisidan   u   ham   omon   qolmagan.   Lekin   ruhiy   azoblar,
siquvlar,  ming  iztiroblar   so‘nggida  shoirga  nasib   bo‘lgan  kattakon   baxt   shuki,  u
xalqi mehrini qozondi, o‘zi kurashgan ozodlik va mustaqillik g‘oyasining kurtak
yozganiga   guvoh   bo‘ldi...   ”.   A.Navoiy,   Z.M.Bobur,   Ogahiy,   Furqat   singari
ko‘plab mumtoz adabiyotimiz vakillarining hayoti va ijodini o‘rganishda ana shu
usuldan   foydalanish   yaxshi   samara   beradi.   Iijodkor   tarjimai   holini   o‘rganishda
ularning   o‘z   asarlarida   saqlanib   qolgan   materiallardan   foydalanish   usullari   ham
juda   samaralidir.   Jumladan,   Yusuf   Xos   Hojibning   hayoti   va   ijodini   o‘rganishda
uning “Qutadg‘u bilig”  asaridagi  yoki  Xorazmiyning tarjimai  holini  o‘rganishda
2
Баркамол   авлод  –  Ўзбекистон   тараққиётининг   пойдевори . –  Т .:  Шарқ , 1997. – 64  б
8 uning   “Muhabbatnoma”   asaridagi,   Muqimiy   va   Furqatlarning   “Sayohatnoma”
laridagi ma’lumotlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Yozuvchi tarjimai
h о li   va   uning   uslubi   o‘rtasidagi   al о qad о rlik   klast е r   yordamida   о chib   b е riladi.
O‘qituvchi   adib   haqida   gapirar   ekan,   uning   hayotidagi   u   yoki   bu   vo‘qeani
shunchaki   sodir   bo‘lgan   fakt   sifatida   emas,   balki   bo‘lajak   san’atkorning   ijodiy
qiyofasini belgilaydigan omil sifatida yoki biror asarning bitilishiga turtki sifatida
talqin   etsa   maqsadga   muvofiqdir.   Bu   sinf   o‘quvchilari   bir   yozuvchi   uslubining
boshqasinikidan   farqli   ekanligi   sabablarini   adiblar   voyaga   yetgan   muhitdan,
ularning   xarakter   xususiyatlaridan   qidirishni   o‘rganishlari   kerak.   H.Olimjonning
dilbar she’riyati, G‘.G‘ulomning tarixiy xulosalarga yog‘rilgan qasirg‘ali falsafiy
asarlarining   yaratililishini   ularning   tarjimai   hollari,   xarakter   xususiyatlarining
o‘ziga   xosligi   bilan   bog‘lash,   ulardan   keltirib   chiqarish   muhimdir.   Odatda,
o‘quvchilar   turli   asarlarning   qahramonlarini,   ularning   shaxsiyatidagi   birbiridan
farqli   xususiyatlarini   bir   muncha   yaxshi   tadqiq   etadilar.   Gulnor   Kumush   bilan
adashtirilmaydi.   Ammo   bu   o‘ziga   xoslik   ildizi   osha   obrazlarni   yaratgan
adiblarning   shaxsiyatidagi   o‘ziga   xosliklarga   bog‘liq   ekanligi   o‘quvchilar
nazaridan   chetda   qoladi.   A.Qahhor   shaxsiyatida   mavjud   bo‘lgan   prinsipiallik,
murosasizlik,   halollik,   uning   asarlarida   qay   tarzda   aks   etganini   o‘quvchilar
bilishsa,   adabiyot   uchun,   bolalar   ma’naviyati   uchun   juda   foydali   bo‘ladi.
Cho‘lpon,   Hamza,   Qodiriy   kabi   murakkab   taqdirli   ijodkorlarning   hayot   yo‘lini
o‘rganish,   ularning   asarlarini   tushunish   kalitigina   emas,   balki   bolalar
ma’naviyatinishakllantirish yo‘li hamdir. 3
3
. Borev Y.B. Estetika –M., 1988. 
9 1.2. Adabiyot darslarida badiiy ijodini o ‘ qitishning samarali uslublari va
yaratuvchanlik, ijodkorlik qobiliyatlarni rivojlantirish
Jahon   talablariga   mos   darslarni   tashkil   etish   va   uslublar   yaratish,
yoshlarimizni yuksak ma’naviyatli, yaratuvchanlik qobiliyatli, o‘tkir bilimli, keng
mushohadali,  buyuk davlatni   barpo etish  yolida  ijodkor   va faol  qilib  tarbiyalash
bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridandir. O‘z fikrini izchil, go‘zal va lo‘nda
ifoda   eta   olmaydigan   o‘quvchini   zamon   talabi   darajasidagi   o‘quvchi   deb
bo‘lmaydi.   Umumiy   o‘rta   ta’limda   bu   vazifani   bajarish,   asosan,   ona   tili   va
adabiyotimiz zimmasiga yuklatiladi. Respublikamizning ilmiy-ijodiy salohiyatini
ko‘aradigan   intellektual   yoshlarni   saralab   olish,   ularga   yordam   berish,   ularni
fanning   yonalishlari   boyicha   qobiliyatlarini   aniqlash   va   rivojlantirish,   noyob
iste’dodlarini   namoyon   qilish   uchun   zarur   imkoniyatlar   yaratish   muhim
ahamiyatga   ega.   O‘zbekiston   Respublikasining   «Davlat   tili   haqida»gi,   «Ta’lim
tog‘risida»gi   Qonunlari   va   «Kadrlar   tayyorlash   Milliy   dasturi»ga   muvofiq   bu
fanlarni   o‘qitish   oldiga   butunlay   yangi   maqsad   va   vazifalar   qo‘yilmo‘qda.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017-yil   7-   fevraldagi   PF-4947-son
“Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi
tog‘risida”gi,   2018-yil   5-sentabrdagi   PF-558-son   “Xalq   ta’limini   boshqarish
tizimini   takomillashtirish   boyicha   qo‘shimcha   chora-   tadbirlar   tog‘risida”gi
farmonlari   asos   bolib   xizmat   qiladi.   Adabiyot   fanini   o‘qitishda   o‘quvchilarning
aqliy,   ma’naviy-axlo‘qiy   barkamolligini   ta’minlash,   ta’lim   va   tarbiyani,   ta’lim
mazmuni, o‘qitish uslublari, vositalari va shakllarini uyg‘unlashtirish orqali ularni
rivojlantirish,   mustaqil,   ijodiy,   tahliliy   va   tanqidiy   fikr   yuritish   konikmalarini
tarkib toptirishga e’tibor qaratish lozim. Bularga erishish uchun adabiyotdan olib
boriladigan   ta’lim-tarbiya   jarayonining   barcha   turlariga,   dars,   darsdan   tashqari
ishlar,   ekskursiyalar,   togaraklar,   kitobxonlik   uchrashuvlarining   maqsadga
muvofiq   tashkil   etilishiga   bog‘liqdir.   Ayniqsa,   yoshlarimizning   ijodkorlik   va
yaratuvchanlik   qobiliyatlarini   oshirish,   tafakkur   doiralarini   boyitish   muhim
masaladir.   Adabiyot   fanini   o‘qitishning   bosh   maqsadi   yoshlarimizni   ijodiy
fikrlashga, o‘z fikrini erkin va ta’sirli qilib yozma va og‘zaki shaklda ifodalashga,
10 o‘zbek   tili   shevalarini   ongli   farqlashga   o‘rgatish,   shuningdek,   ularning   fikr
doirasini   kengaytirishga,   Vatanimizga,   milliy   an’analarimizga,   boy
ma’naviyatimizga   mehr-muhabbat   ruhida   tarbiyalashga   qaratilgandir.   Ana   shu
bosh   maqsaddan   kelib   chiqqan   holda   5-sinfdan   boshlab   adabiyot   fanini   o‘qitish
oldiga   quyidagi   vazifalar   qo‘yiladi:   -   o‘quvchilarni   erkin   fikrlashga   o‘rgatish;   -
o‘z   fikrini   og‘zaki   va   yozma   shaklda   ravon   bayon   eta   olish,   topqirlik   va
hozirjavoblikka   o‘rgatish;   o‘z   fikrlarini   tog‘ri   ifodalash;   nutqlarida   maqol   va
hikmatli so‘zlardan o‘rinli foydalana olish ko‘nikmasini shakllantirish, so‘zlardan
maqsadli foydalana olish;  - olamni bilishda adabiyotning ahamiyatini singdirish.
Mazkur   maqsad   va   vazifalarni   to‘laqonli   bajarish   uchun   o‘qituvchi   darslardan
tashqari   qo‘shimcha   mashg‘ulotlar   o‘tishi,   o‘quvchilarga   qo‘shimcha   vazifalar
berishi,   iqtidorlilar   bilan   alohida   ishlashi,   o‘quvchilarni   baholashda   ham   turli
shakllarga murojaat qilishi kerak. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar quyidagi shakllarda
bo‘lishi mumkin: 
1. “5 muhim tashabbus” markazlarini ochish; 
2.   To‘garak   shakli.   Uning   yillik   rejasi   maktab   ma’muriyati   tomonidan
tasdiqlanib,   hozirda   haftada   ikki   marta   otkaziladi.   Kop   maktablarda   to‘garak
mashg‘ulotlari nazariy mavzularga bag‘ishlanadi. Ijodkorlikni uyg‘otish, og‘zaki
va yozma savodxonlik, nutq ostirishga kopro‘q soatlar ajratilishi kerak.
3.   «Til   bayrami»   (21-oktabr),   “Navoiyxonlik,   Boburxonlik   kechalari”
«Savodxonlik   kechalari»   kabi   tadbirlarda   ona   tili   va   adabiyotimizga   hurmat   va
ehtirom,   og‘zaki   va   yozma   adabiyotimizning   yoshlarimiz   ma’naviyatidagi
ahamiyatini   anglash   kabi   fazilatlar,   konikmalar   shakllantiriladi,   rivojlantiriladi.
Ularda   bir   yoki   ikki   o‘quvchiga   ma’ruza   tayyorlash,   bir   nechtalariga   sahna
korinishi,   ayrimlariga   she’r   va   qoshiq,   boshqalariga   qiziqarli   savollar,
topshiriqlar, muammoli vaziyatlarni hosil  qilishni topshirish mumkin. “5 muhim
tashabbus” markazida yosh avlod ushun “Drama” togaraklari, “Yosh kitobxonlar”
klublarini   tashkil   etish   bugungi   kun   yoshlarida   katta   qiziqish   uyg‘otadi.
Farzandlarimizning   bosh   vaqatlaridan   unumli   foydalanib,   ularni   yorqin   kelajak
sari   yetaklashning   muhim   omillaridan   biridir.   Izlanuvchanlik,   ijodkorlik,
11 yaratuvchanlik   bugungi   kun   talabidir.   Ayniqsa,   osib   kelayotgan   yosh   avlodga
xalq   og‘zaki   ijodimizning   boy   merosini   singdirib   borar   ekanmiz   boshliqlar   va
past   o‘zlashtiruvchi   o‘quvchilar   kabi   muammolarga   duch   kelmaymiz.   Xalq
og‘zaki   ijodini   “5   muhim   tashabbus”   markazlarida   tashkil   etilgan   “drama”   va
“kitobxonlik”   to‘garaklarida   o‘rgatar   ekanmiz,   ajdodlarimizning   ma’naviy
yetukligi, vatanparvarligi, qahramonliklari bilan tanishgan har bir yosh avlod ko‘z
qorachiqlarida   o‘zgacha   nur,   mehr-o‘qibat   porlay   boshlaydi.   Asar
qahramonlarining   mard   va   tantiliklari,   ulardagi   shijoat,   halollik   va   tog‘rilikka
intilishlari   hech   bir   o‘quvchini   befarq   qoldirmaydi.   Xalq   og‘zaki   ijodi
namunalarini   o‘qitish   orqali,   o‘quvchilarda   virtual   tasavvurni   uyg‘otish   yanada
samaraliro‘q   kechadi.   Chunki,   fantexnika   rivojlangan   zamonda   yashayotgan
yoshlarga   xalqimiz   yaratgan   ijod   namunalarida   bugungi   kun   yutuqlari   bilan
bog‘lash   yoshlarda   katta   qiziqish   uyg‘otibgina   qolmay,   ularda   ajdodlarimizga
nisbatan   faxr   tuyg‘usini   ham   kuchaytiradi.   Ota-bobolarimiz   virtual   tasavvurga
boy bo‘lganliklarini mazkur misollarda ko‘rsatish mumkin. “O‘zi uchar gilamlar”
yoki   “qanoti   bor   otlar”   samolyotlar,   kosmik   kemalar;   “sozlaguvchi   devorlar”
telefon   yoki   radio,   butun   dunyo   go‘zallarini   korsatuvchi   “sehrli   uzuk”   yoki
“oyna-i   jahonlar”   televizor   yoki   kompyuter,   “suvda   o‘qqan   sandiqlar”   kema   va
qayiqlar   timsollarida   kora   olishgan,   orzu   qilishgan.   Asarlarida   tasvirlab
bergishgani   o‘z   zamonasining   buyuk   ixtirolari   bol‘ib,   ular   o‘quvchida   xalq
og‘zaki ijodi bilan ko‘pro‘q tanishish ko‘nikmasini shakllantiradi. Boy ma’naviy
merosga   ega   ekanligimizni   quyidagi   misollarda   o‘quvchilarga   isbotlab   berish
mumkin:   “Go‘ro‘g‘lining   tug‘ilishi”   dostonidagi   jarayonlar   bugungi   tibbiyot
yutuqlari   buyuk   bobokalonimiz   Abu   Ali   ibn   Sino   yaratgan   kashfiyotlar   bilan
chambarchas   bog‘liq   ekanligini   yana   bir   bora   isbotlagan.   “Alpomish”   dostonida
Barchinoyning qo‘ygan shartlari sport musobaqalarining aynan o‘zi bo‘lishi bilan
birga or-nomus, mardlik musobaqasi  ham edi. “Ravshanxon” dostonida Ravshan
o‘z   vataniga   sado‘qatini   dor   ostida   ham   isbotlab   berishi   vatanparvarlik
tuyg‘ularini   rivojlantirishdagi   kuchli   namunadir.   Butun   dunyo   jar   solayotgan
tozalik,   gigiyena   hattoki   atrof-muhitni   tozalash,   ekologiya   masalalari   bizning
12 kichikkina   ertagimiz   “Zumrad   va   Qimmat”da   aks   etib   berilgan   desak   hech   bir
mubolag‘a   bolmaydi.   Darslarda   interfaol   usullardan   foydalanish   o‘quvchining
ij о diy q о biliyatini tak о millashtirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ayniqsa, muamm о li,
l о yihalashtirilgan   va   jadallashtirilgan   ta’limlarning   qo‘llanishi   o‘quvchida
yaratuvchanlik,   bunyodk о rlik   q о biliyatlarini   o‘sishiga   о lib   keladi.   Predmetni
o‘zlashtiruvchi   o‘ziga   nisbatan   yaratuvchanlik   bilan   yond о shish   as о sida
o‘zlashtirib   о ladi.   Har   bir   faktik   materialga   ij о diy   va   tanqidiy   qaray   о ladi.
О linayotgan   o‘quv   materiali   unga   yangicha   qarash,   qo‘shimcha   materiallarni
о lish,   o‘zlashtirishga   yo‘l   о chadi.   Ko‘pincha   bunday   h о llar   o‘zlashtirishga
evristik yondashuvni shakllantiradi. Bu esa mutaxassislarni kelajakda  о lgan bilim,
ko‘nikmasining   faqat   ijr о chisigina   bo‘lib   q о lmay,   balki   ovz   kasbiy   fa о liyatiga
ij о dk о rlik,   yaratuvchanlik   as о sida   qarashga   о lib   keladi.   Adabiyot   darslarida
foydalaniladigan texnologiyalar guruhiga: 
1. Didaktik oyin texnologiyalari; 
2. Muammoli ta’lim texnologiyalari; 
3. Modulli talim texnologiyalari; 
4. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyalari; 
5. Loyihalash texnologiyalari; 
6. An’anaviy ta’lim texnologiyalari; 
7. Bumerang strategiyalari kiradi 
Didaktik   oyin   texnologiyalari   syujetli-rolli,   ijodiy,   ishbilarmonlar,
konferensiyalar   va   o‘yin   mashqlari   kabi   turlarga   bo‘linadi.   Darsning   bu   turi
folklor janrini yanada mazmunli va samarali qilib o‘zlashtirishga yordam beradi.
Ertak va dostonlarni  sahnalashtirib o‘rganish imkonini beradi. Muammoli ta’lim
texnologiyalarida   o‘quvchi   jadvallar   bilan   ishlab,   fikrlarini   isbotlab   beradilar.
“Aqliy   hujum”   darslari   dasturdagi   muayyan   bir   mavzuni   o‘rganishga
bag‘ishlanadi.   Hamkorlikda   o‘qitish   texnologiyasida   guruhlarda   ishlash,   “arra”
yoki   “zigzak”,   “birgalikda   bajaramiz”   metodlaridan   foydalanish   maqsadga
muvofiq.   Xalq   maqollarini   “Davom   ettiring”   o‘yini   bilan   o‘zlashtirish   mumkin.
Masalan,   birinchi   guruh   bironta   maqolning   birinchi   qismini   boshlab,   ikkinchi
13 guruh   ikkinchi   qismini   davom   ettirib,   sharhlab   berish   mumkin.   Loyihalash
texnologiyasida “video-topishmo‘q” metodi o‘quvchilarning kelajakda o‘z-o‘zini
rivojlantirishga,   hayotiy   tushunchalarni   oshirishga   yordam   beradi.   Yordamchi
qo‘shimcha mashg‘ulotlar. Bu mashg‘ulotlar o‘quvchilar ma’lum bir mavzularni
o‘zlashtirishga   qiynalganda   o‘tkaziladi.   O‘qituvchi   darsdan   tashqari   paytlar
o‘quvchilar   bilan   shug‘ullanadi.   Haftaning   ma’lum   bir   kunini   mana   shunday
mashg‘ulotlar uchun belgilab qo‘yilsa ham bo‘ladi. Adabiyotshunos olimlar bilan
uchrashuv   yoki   tavallud   sanalari   munosabati   bilan   tadbirlar   o‘tkazish.   Bu
tadbirlar ham qo‘shimcha mashg‘ulotdir, chunki o‘qituvchi ham, o‘quvchilar ham
tayyorlanishlari   lozim.   Darsda,   to‘garakda,   boshqa   mashg‘ulotlarda
topishmo‘qlardan   foydalanish   ham   samarali   natijalar   beradi.   Adabiyot   fani
bo‘yicha   «Zukkolar   bellashuvi».   Sinf   ikki   guruhga   bo‘linib   yoki   parallel   sinf
bilan   ma’lum   shartlar   bo‘yicha   bellashiladi.   Qo‘shimcha   mashg‘ulotlar   uchun
yana   bulardan   boshqa   shakllarni   tanlash   va   ijod   qilish   mumkin.   Xalq   og‘zaki
ijodidan   namunalar   yig‘ish,   “Ertaklar   –   yaxshilikka   yetaklar”;   “Ezgulikning
yovuzlik   ustidan   g‘alabasi”   kabi   tadbirlar   otkazish   mumkin.   O‘quvchilarga
beriladigan qoshimcha topshiriq va vazifalar: 
1.  O‘z   sevgan   asarlarini   yig‘ib  shaxsiy   kutubxonalar   tashkil   etish   va   ularni
do‘stlari   bilan   orto‘qlashish.   Darslikdan   yo‘qtirgan   she’r,   maqol   va   hikmatli
so‘zlarni maxsus tutilgan daftarga ko‘chirib yodlash, doimo takrorlab borish.
2.   Axborot   berish   daqiqalariga   tayyorlanish.   O‘quvchilar   ommaviy   axborot
vositalarini   kuzatgan   holda   mamlakatimiz   va   dunyoda   yuz   bergan   muhim
yangilik tog‘risida axborot berishga tayyo‘rgarlik ko‘rib kelish. Bunda hech qaysi
o‘quvchi bu vazifadan chetda qolmasligini ta’minlash kerak. Chunki bu topshiriq
nutq   ostirishda,   bolalarning   ijtimoiy-siyosiy   ongini   shakllantirishda   beqiyos
ahamiyatga ega. 
3. Shaxsiy test  bankini  yaratish. O‘quv yili  boshidan bu topshiriq barchaga
birdek   yuklatiladi.   Har   bir   o‘quvchi   otilgan   mavzuga   test   tuzadi.   O‘qituvchi
nazoratidan song o‘quvchilar ularni alohida kartochkalarga yozib boradilar. Zarur
vaziyatlarda   o‘qituvchi   bu   testlardan   mashg‘ulotlarda   foydalanishi   mumkin.
14 Ma’ruza   matnini   tuzish.   O‘quvchi   o‘quv   yilida   takrorlash,   mustahkamlash
darslarida   yoki   sinf,   maktab   miqyosidagi   tadbirlarda   berilgan   mavzu   boyicha
ma’ruza   bilan   qatnashishi   lozim.   Ma’ruza   matnini   tuzishda   unga   o‘qituvchi
hamda   iqtidorli,   faol   sinfdoshlari   yordam   beradi.   Bu   ularda   yaratuvchanlikni,
ijodkorlikni   rivojlantiradi.   Umuman   ins о n   fa о liyatida   yaratuvchanlik,   ij о diy
fikrlash   har   qanday   muamm о ni,   vazifani,   l о yihani   yechishda   sermahsul   jarayon
his о blanadi. O‘quv jarayonida o‘quvchi mustaqil ravishda masalaning yechimiga
intilsa,   o‘qituvchi   muamm о li   vaziyatni   oz   vaqtida   tashkil   etsa,   o‘quvchi   uchun
sekin-asta konikma va malakaga aylana b о radi. 
       Avvalo shuni aytish kerakki , adabiyot san`atning bir turi, u- so‘z san`ati. M.
Gorkiy   aytganidek,   badiiy   adabiyot   hayotni   so‘z   orqali   badiiy   tasvirlaydi.
Adabiyotda  hayotning muhim  vo‘qea=hodisalari,  kishilarning tipik xislatlari   aks
etadi, hayot taraqqiyoti tendensiyalari kursatiladi. Shu, tariqa, adabiyot turmunni
o‘rganish   quroli bUladi. Yozuvchi turmushni, fakt va   Xodisalarni o‘rganadi va
ulardan   zarur   xulosalar   chiqaradi.   Ana   shu   xulosalarini   obrazlar   vositasida   o‘z
asarida   ifodalaydi.   Adabiyotning   juda   katga   ijtimoiy-   tarbiyaviy   axamiyat   kasb
etishning boisi shunda.
Badiiy   adabiyot,   ayni   chogda,   o‘zgartirish   quroli   xamdir.   Badiiy   adabiyot
ustkurma   sifatida   jamiyat   hayotiga,   uning   bazisinga   kuchli   ta`sir   etadi.   Buyuk
yozuvchilar,   odatda,   jamiyatning   fikriy   jihatdan   olga   intilishiga   katta   yordam
beradilar. N.G. Chernishevskiyning ta`kidlashicha , adabiyot hayot darsligidir.
Badiiy adabiyot ukuvchining ongi-shuuriga kuchli ta`sir etadi. Biz badiiyo
asarda   san`atkorlik   bilan   yaratilgan   ijobiy   kaxramonlardan   ko‘p   narsa
o‘rganamiz, ularga taklid kilamiz. Asardagi salbiy obrazlar esa kitobxon kalbida
o‘ziga nibatan nafrat xislarini uyg‘otadi- biz hayotda shunday  kishilarniga qarshi
ko‘rashga   otlanamiz.   Badiiy   adabiyot   ana   shunday   qilib   kishilarni   tarbiyalaydi.
O‘zbek adabiyoti xam ana shunday sharafli ishga xizmat qilmokda.
Badiiy   adabiyotda   yaratilayotgan   talantli   asarlarning   mohiyatiga   to‘g‘gri
tushunish   va   ularga   obyektiv   baho   berish   uchun,   dastavval,   badiiy   adabiyot
15 haqidagi   fanni,   ya`ni   adabiyotshunoslikni   bilish   lozim.   Aks   holda   kishi   kulgilik
bir axvolga tushib qolishi hech gap emas. 4
II.BOB.  BADIIY ADABIYOTNING JAMIYAT HAYOTIDAGI
O‘RNI VA VAZIFALARI
2.1.BADIIY ADABIYOTNING IJTIMOIY ONG SHAKLLARI
ORASIDAGI O‘RNI VA O‘ZIGA XOSLIGI.
Badiiy   adabiyotning   ikkiyo‘qlama   mohiyati,   uning   bir   tarafdan   san`at
hodisasi, ikkinchi tomondan ijtimoiy ong shakllaridan biri ekanligini aytib o‘tdik.
Endi  nima uchun badiiy adabiyot  ijtimoiy ong sohasiga  mansub deyilishi, uning
ijtimoiy ong shakli sifatidagi o‘ziga xosligini ko‘rib chiqish darkor. 
Badiiy   adabiyot   —   insonning   ruhiy   faoliyati   mahsuli.   Badiiy   adabiyotni
ruhiy   faoliyat   turlaridan   biri   deb   atashga   imkon   beradigan   narsa   shuki,   ijodkor
o‘zining "faoliyati" yo‘naltirilgan predmetni (keng ma`noda borliqni) o‘z ongida
o‘zgartiradi   va   badiiy   obrazda   aks   ettiradi.   Demak,   "adabiyot   dunyoni
o‘zgartiradi", degan gapni  aynan tushunishimiz xato bo‘ladi. Zero, adabiyot  real
vo‘qelikni   bevosita   emas,   bilvosita   —   dunyoni   o‘zgartiruvchini,   INSONni
o‘zgartirish orqali amalga oshiradi.
Yuqorida   aytilganidek,   ruhiy   faoliyatning   o‘zi   "aqliy"   va   "hissiy"
qirralariga ega bo‘lib, bu ikkisi har vaqt bir–birini taqozo etadi.   Insonning borliq
bilan   munosabatini   o‘zaro   alo‘qa   sifatida   tushunish   to‘g‘riro‘q   bo‘ladi.   Chunki
borliqni bilish jarayonida inson unga muayyan hissiy munosabatda bo‘ladi va, o‘z
navbatida, borliq ham uning hislariga ta`sir qiladi. Shuningdek, konkret masalani
aqlan idrok etishga ojiz kishi uni hissiy idrok etishi mumkin, zero, inson ongidagi
milliardlab   hujayralarda   asrlardan   buyon   to‘planib   kelayotgan   informatsiya,
qadim   ajdodlarga   xos   bo‘lgan   va   hozir   go‘yo   konservatsiyalangan   ruhiy
imkoniyatlar   yashaydi.   Badiiy   ijod   jarayonida   ong   faoliyati   nechog‘li   muhim
bo‘lsa,   ongning   ost   qatlamida   konservatsiyalangan   holda   yashovchi   ruhiy
imkoniyatlarning   (podsoznatelnoye)   ishtiroki   ham   ulkandir.   Xuddi   shu   narsaga
ulug‘   shoirimiz   Cho‘lpon   o‘n   yetti   yoshligidayo‘q   e`tibor   qilgan   edi:   "...   muhit
4
  Rahimjonov N. Bugunning qahramoni kimg‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-2001 №6. B. 8-12
16 bo‘shlig‘inda   bo‘lgan   qat`iy   to‘lqunning   bir–biriga   birlashmagidan   har   odamga
har   xil   shodlik   va   yo   ko‘b   achchiq   ta`sir   etmagindan   odamning   ko‘nglida   o‘zi
bilmasdan o‘rnashub qolg‘on va har vaqt, umrining oxiriga qadar saqlanaturg‘on
qayg‘ulanmak   va   yo   ko‘krak   kerib   ko‘b   dam   olurday   oh   urmaklar   —   hammasi
ko‘ngulda   har   xil   rangda,   har   xil   kayfiyatda   to‘lub   yotqon   adabiyot   xosasindan
sanalur".   Cho‘lpon   "ko‘ngul"   deb   atayotgan   narsa   aslida   ong   osti
qatlamlari(podsoznatelnoye)dan   boshqa   narsa   emas.   Yosh   shoirning   talqinicha,
insonni   umr   bo‘yi   bezovta   qiladigan   va   adabiyotning   «xosa»si   sanaladigan
narsalar   uning   o‘ziga   sezilmagan   holda   ko‘nglida   o‘rinlashib   qoladi.   Tuyqus
xayolimizga   kelib   qolgan   fikr,   xulosani   biz   g‘aybdan   deb   o‘ylashimiz   mumkin.
Aslida   esa   u   qachondir   nimaningdir   ta`sirida   tug‘ilgan   va   ongimizning   olis
burchaklarida   mudro‘q   holda   yashab   kelgan,   endilikda,   muayyan   bir   vaziyatda
anglangan   o‘z   fikrimiz,   o‘z   xulosamizdir.   Ijod   jarayonini,   ijod   onlarida
san`atkorning   o‘zi   kutmagan   kashfiyotlarga   duch   kelishini   yoki   o‘zi   qilgan
kashfiyotni   anglayolmay   qolishini   tush   ko‘rishga   mengzash   mumkin.   Inson
tushida   o‘zini   kutayotgan   narsani   oldindan   ko‘rishi   mumkin,   ko‘pincha   bu
narsalar   ramzlar   tarzida   ko‘rinadi,   ularning   mag‘zini   chaqishga   urinamiz.
Holbuki,   o‘sha   ramzlarning   hosil   bo‘lishiga   asos   bo‘lgan   vo‘qealar   ishtirokchisi
bo‘lganmiz, o‘y–fikrlarni ongdan, his–kechinmalarni qalbdan o‘tkarganmiz. Endi
esa, uxlagan chog‘imizda ong ostki qatlami ishlagan, harakatga kelgan. 
Inson   —   ijtimoiy   mahluq   deganlari   bejiz   emas.   Zero,   inson   sifatida
shakllanish   uchun   odamdan   tug‘ilgan   bo‘lishning   o‘zi   kifoya   emas.   Inson
dunyoga   keltirgani   holda   insonlardan   ayro   yashagan   odam   inson   sifatida
shakllana   olmaydi.   Bunga   hayotda   ancha-muncha   misollar   bor.   Shunga   ko‘ra,
bizning   ongimizdagi   bilim   va   tasavvurlarning   aksari   vorisiy   xarakterga   ega.
YA`ni,   bugungi   kun   chaqalog‘ining   ongida   mavjud   imkoniyatlar   olis   ajdodlar
ongida   mavjud   imkoniyatlardan   chandon   balanddir,   zero,   unda   asrlar   davomida
to‘plangan   informatsiya   kodlangan   holda   mavjuddir.   Bundan   ko‘rinadiki,
shakllanish   jihatidan   ong   ijtimoiy   xarakterga   ega,   bizda   mavjud   bilimlar   va
tasavvurlar o‘z ongimizning, miyamizninggina faoliyati bilan bog‘liq emas.
17 Ijtimoiy ong deganda kishilik jamiyati taraqqiyotining muayyan bosqichida
o‘sha   jamiyat   a`zolarining   ongida   mavjud   bo‘lgan   borliq   (olam,   odam,   jamiyat)
haqidagi   bilimlar,   tasavvurlarning   jami   tushuniladi.   Ijtimoiy   ong   bevosita
jamiyatning   ijtimoiy-iqtisodiy,   ma`rifiy   taraqqiy   darajasi   bilan   bog‘liq   bo‘ladi.
Aytaylik, ibtidoiy jamiyat kishisi bilan hozirgi zamon kishilari ongidagi olam va
odam haqidagi bilimlar orasidagi farq yer bilan osmoncha.
Ijtimoiy   ongni,   ya`ni,   dunyo   haqidagi   bilim   va   tasavvurlarni   hosil   qilish,
boyitishga xizmat qiluvchi sohalarning bari ijtimoiy ong shakllari deb yuritiladi.
Din, ilm-fan, san`at, badiiy adabiyot, axlo‘q, huquq, siyosat, — bular bari ijtimoiy
ong shakllari sanaladi. Kishilik jamiyati taraqqiyotining ma`lum bir bosqichida bu
sohalarning   qaysidir   bittasi   yetakchi   mavqega   ega   bo‘lishi,   keyin   yetakchiik
boshqasiga   o‘tishi   mumkin.   Masalan,   kishilik   jamiyatining   tongida   insonlarning
tabiat   hodisalarini   anglashga   intilishi   natijasida   yuzaga   kelgan   miflar   yetakchi
mavqega ega edi (aniqrog‘i, miflar u davrda ijtimoiy ongning asosiy shakli edi).
Dunyoning, inson va boshqa jonzotlarning paydo bo‘lishi, hayot va o‘lim sirlari,
tabiat   hodisalarining   sodir   bo‘lishi   kabi   inson   bilishga   qiziqqan   masalalar
miflarda   o‘z   ifodasini   topgan.   Albatta,   miflar   qadim   ajdodlarimizning   bu
masalalar   mohiyatiga   yetmaganini   ko‘rsatadi,   biro‘q   miflarda   ularning   olam   va
odam   haqidagi   bilimlari   —   ijtimoiy   ongi   akslangani   ham   ayon   haqiqatdir.
Keyinro‘q, antik jamiyatda falsafaning yetakchiligi kuzatilsa, o‘rta asrlarga kelib
ijtimoiy   ong   shakllari   orasida   din   yetakchi   mavqe   egalladi.   Zero,   o‘rta   asrlarda
olam   va   odam   mohiyati   diniy   ta`limotlar   asosida   tushunildi   va   tushuntirildi.
Insonning dunyo haqidagi bilimlarining chuqurlashuvi XYIII asrga kelib fanning
yetakchiligini ta`minladi, endi ilmiy bilishning ahamiyati ortdi. 
Ijtimoiy   ong   shakllarining   keyingi   davrlardagi,   xususan,   hozirgi   holatiga
nazar solsak, unda turlichalikka duch kelamiz. Zero, hozirda ularning bari parallel
holda   (umuman   insoniyat   miqyosida   olsak,   taraqqiyot   darajasining   turlichaligi
bois   mifologik   tafakkurdan   tortib   to   yuksak   ilmiy   bilishgacha)   mavjud.   Albatta,
biz bu o‘rinda insoniyatning ilg‘orini, rivojlangan jamiyatlarni nazarga olishimiz
to‘g‘riro‘q   bo‘ladi.   Bu   holda   bilish   jarayonida   ijtimoiy   ong   shakllaridan   bir
18 qanchasi ishtirok etayotganiyu har birining o‘z sohasi (fan, san`at, siyosat, huquq)
borligiga amin bo‘lamiz.
Ijtimoiy   ong   shakllari   orasida   badiiy   adabiyot   va   san`at   borliqni   badiiy
obrazlar   vositasida   idrok   etishi   bilan   farqlanadi.   Xususan,   badiiy   adabiyot   so‘z
vositasida   ish   ko‘radi.   So‘z   esa   universal   bilish   va   ifodalash   vositasi   sanaladi.
So‘z   vositasida   ish   ko‘rgani   uchun   ham   badiiy   adabiyotning   badiiy   bilish
imkoniyatlari   anchayin   keng:   u   hayotdagi   turli   muammolarni,   uning   turli
jihatlarini badiiy tadqiq etish imkoniga ega. 
Badiiy   adabiyotning   jamiyat   hayotidagi   o‘rnini   tasavvur   qilish   uchun   u
bajarayotgan   ijtimoiy   funksiyalar(vazifalar)   nimalardan   iborat   ekanligini   ko‘rib
chiqish   lozim.   Badiiy   adabiyotning   eng   muhim   vazifasi   shuki,   u   insonni
komillikka   yetaklaydi,   jamiyatni   mukammallashtirishga   xizmat   qiladi.   Yuqorida
"badiiy   adabiyot   dunyoni   o‘zgartiradi"   degan   fikr   xususida   to‘xtalgan   edik.
Darhaqiqat,   badiiy   adabiyot   inson(demakki,   jamiyatni)ni   o‘zgartirish   orqali
dunyoni   o‘zgartiradi.   Negaki,   badiiy   adabiyot   real   vo‘qelikni   aks   ettiribgina
qo‘ymaydi,   u   ideal   asosida   fikrlaydi,   vo‘qelikni   ideal   asosida   qayta   yaratadi,
chinakam san`at asaridagi badiiy hukm idealdan kelib chiqqan holda chiqariladi.
Ideal   esa,   ma`lumki,   o‘zida   mukammal   inson,   mukammal   jamiyat   haqidagi
tasavvurlarni,   orzu-intilishlarni   mujassam   etadi.   Ijodkor   sog‘ingan   ideal   badiiy
asar   orqali   o‘quvchiga,   o‘quvchilarga   ko‘chadi   va,   bilingki,   ideal   sog‘inchini
o‘ziga yuqtirgan o‘quvchi endi o‘zgargan insondir. Inson(insonlar)dagi o‘zgarish
esa,   tabiiyki,   jamiyatdagi   o‘zgarishlarning   asosidir.   Demak,   badiiy   adabiyotning
eng muhim vazifalaridan biri jamiyatni ideal asosida qayta qurishdan iborat ekan.
Mutaxassislar   san`at,   xususan,   badiiy   adabiyot   haqida   so‘z   bo‘rganda
ularning   polifunksionalligi,   ya`ni,   ko‘p   vazifalarni   bajarishini   ta`kidlaydilar.
Quyida   biz   badiiy   adabiyotning   ijtimoiy   hayotda   bajaruvchi   vazifalari   xususida
qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
Bilish   (evristik)   funksiyasi.   Badiiy   adabiyot   borliqni   badiiy   bilish   orqali
bizning   olam,   odam   va   jamiyat   haqidagi   bilim   va   tasavvurlarimizni   boyitadi.
«Adabiyot   —   hayot   darsligi»,   degan   gap   faqat   chiroyli   ta`rifgina   emas,   uning
19 zamirida katta haqiqat yotadi. Zero, badiiy asarlar mutolaasi davomida biz inson
qalbining   chuqur   puchmo‘qlariga   kirib   boramiz,   uning   turfa   fe`l-atvori   bilan
tanishamiz,   insonlar   orasidagi   murakkab   munosabatlarni   kuzatamiz,   ularning
tublik   sabablarini   his   qilamiz.   Badiiy   adabiyot   orqali   o‘quvchi   o‘zga   insonlar
tajribasi   bilan   o‘rto‘qlashadi,   buning   natijasi   o‘laro‘q   u   hayotga,   insonlarga
o‘zgacharo‘q   yondasha   boshlaydi,   chuqurro‘q   tafakkur   qiladi,   fikrlash   doirasi
kengayadi. Bu esa, agar inson umrining qisqaligi, uning umri davomida bevosita
ko‘rish   va   his   qilish   imkoniyatining   cheklangani   e`tibo‘rga   olinsa,   juda   katta
ahamiyatga   molikdir.   Zero,   badiiy   asarni   o‘qish   davomida   o‘quvchi   asar
vo‘qeligida   yashaydi,   asar   qahramonlarining   o‘ylarini   ongdan,   hislarini   qalbdan
kechiradi.   Ehtimolki   u   o‘z   hayoti   davomida   o‘sha   tasavvurdagi   olamda
ko‘rgandek   taqdirlarga   duch   kelmas,   unda   tasvirlangandek   holatlarga   tushmas...
—   lekin   boshqa   olamda,   boshqa   odamlar   orasida   yashagani,   ular   ko‘rganni
ko‘rgani,   bilganni   bilgani,   his   qilganni   his   etgani   qolaveradi.   YA`ni,   badiiy
adabiyot   bamisoli   hayot   ichidagi   yana   bir   hayot,   inson   qisqa   umri   davomida
ko‘pro‘q   ko‘rishi,   his   qilishi,   anglashi   uchun   berilgan   qo‘shimcha   imkoniyat,
aytish mumkinki, qo‘shimcha «umr»dir.
Badiiy-konseptual   funksiya.   Badiiy   adabiyot   hayotni,   jamiyatning   joriy
holatini   badiiy   tahlil   qilish   orqali   olam   va   odam   haqida   yaxlit   badiiy   hukm   —
badiiy   konsepsiyani   ishlab   chiqishga   intiladi.   Bu   jihati   bilan   badiiy   adabiyot
falsafaga   yaqinlashadi.   Falsafadan   farq   qilaro‘q,   olam   va   odam   konsepsiyasini
ishlab chiqishda badiiy adabiyot mantiq kategoriyalariga emas, ma`no serqirraligi
bilan xarakterlanuvchi badiiy obrazlarga tayanadi. Jahon falsafiy tafakkuri Dante,
SHekspir,   Gete,   L.Tolstoy,   F.Dostoyevskiy,   T.Mann,   A.Kamyu   singari   o‘nlab
ijodkorlar   fikrlari   bilan   boyigani,   o‘z   vaqtida   ulardan   turtki   olganligi
shubhasizdir. Biz o‘zining ko‘lamli falsafiy mushohadaga moyilligi bilan tanilgan
va   e`tirof   etilgan   ijodkorlardan   ayrimlarinigina   sanadik.   Haqiqatda   esa   badiiy
konseptuallikka   intilish   iqtidor   bilan   yozilgan   har   qanday   badiiy   asarga   xosdir.
Xayyom   ruboiylarini   yo   hazrat   Navoiy   dostonlarini,   A.Qodiriy   romanlari   yo
A.Qahhor   hikoyalarini,   O.Yo‘qubov   nasri   yo   A.Oripov   she`riyatini   olasizmi   —
20 barida   hayot,   olam   va   odam   haqidagi   chuqur   falsafiy   mushohadalarga   duch
kelasiz,   mualliflar   mavjudlikning   o‘tkir   masalalari   yuzasidan   chiqargan   badiiy
hukm-xulosalar bilan o‘rto‘qlashasiz.
Kommunikativ   funksiya .   Badiiy   adabiyot   shaxslararo,   avlodlararo,
millatlararo mulo‘qotning amalga oshishiga xizmat qiladi. Badiiy asarni yaratish
davomida   ijodkor   tasavvurdagi   o‘quvchi   bilan   mulo‘qotga   kirishsa,   uni   o‘qish
jarayonida   o‘quvchi   ijodkor   bilan   mulo‘qotga   kirishadi.   Mulo‘qot   jarayonida
keng kitobxonlar ommasiga badiiy informatsiya yetkaziladi, bu esa o‘quvchining
bilim   va   tasavvurlar   doirasini   kengaytiradi,   informatsiyaga   bo‘lgan   ehtiyojini
qondiradi.   Badiiy   adabiyot   vositasida   amalga   oshuvchi   mulo‘qot   qarshisida
davriy yoki xududiy chegaralar mavjud emas: uning vositasida o‘quvchi o‘zidan
bir necha asrlar ilgari yashagan shaxs bilan ham, o‘zidan minglab chaqirim olisda
yashovchi   shaxs   bilan   ham   mulo‘qot   qila   biladi.   Masalan,   ko‘p   mutolaa   qilgan
hozirgi kitobxon olis ajdodlarining turmushi, fikrlash tarzi, orzu-intilishlari bilan
ham, olis dengiz ortidagi xalqning turmushi, fikrlash tarzi, orzu-intilishlari  bilan
ham yaqindan tanish bo‘la oladi. 
Tarbiyaviy   (didaktik)   funksiya .   Badiiy   adabiyot   shaxsni   aqlan   va   ruhan
kamolga   yetkazadi,   jamiyatning   ma`nan   tozarishi   va   yuksalishiga   xizmat   qiladi.
E`tibor berilsa, deyarli barcha milliy adabiyotlar taraqqiyotining ilk bosqichlarida
didaktik   funksiya   oldingi   planda   turgani   ko‘riladi.   Adabiyotning   tarbiyaviy
ahamiyatiga   juda   qadim   davrlardan   ayricha   e`tibor   berib   kelinishi   bejiz   emas.
Xususan,   qadimgi   yunon   faylasufi   Aflotunning   «Davlat»   asarida   adabiyotning
tarbiyaviy   tomonidan   qanday   foydalanish   kerak,   kimga,   nimani   va   qanday
o‘qitish kerak degan masala  keng qo‘yilgan. Sharq xalqlarida ham yosh avlodni
tarbiyalashda   badiiy   adabiyotdan   keng   foydalanilgan.   Shu   bois   ham   Sharq
mumtoz   adabiyotida   «Guliston»,   «Bo‘ston»,   «Qutadg‘u   bilik»,   «Hibatul
haqoyiq»,   «Qobusnoma»   singari   didaktik   asarlar   yaratilgan.   To‘g‘ri,   adabiyot
taraqqiyotining   keyingi   bosqichlarida   sof   didaktik   xarakterdagi   asarlar   kamayib
boradi,  hatto oshkor  didaktikaga  berilgan  asarlar   badiiy mukammallikdan  yiro‘q
tushadi,   deb   hisoblanadi.   Shunga   qaramay,   adabiyotning   mazkur   funksiyasi
21 hamon juda kuchli va sezilarlidir. Zero, chinakam san`at asarida ijodkor ezgulik,
go‘zallik,  adolat   singari  umuminsoniy  qadriyatlar   tomonida turib fikr   yuritadiki,
ayni shu narsa badiiy adabiyotdagi tarbiyaviy funksiyaning har vaqt mavjudligini
ta`min etadi. 
Kompensatorlik   funksiyasi .   Badiiy   adabiyotda   inson   o‘z   hayotida
ko‘rmaganini   ko‘radi,   undan   o‘ziga   yetishmayotgan   narsalarni   topadi   va   shu
asosda   ruhiy   qoniqish   hosil   qiladi.   Bu   jarayonning   asosi   shuki,   badiiy   asar
mutolaasi   davomida   o‘quvchi   irreal   olamda   —   badiiy   reallikda   yashaydi:   shu
irreal   olamda   real   hayotida   ko‘nglidan   kechirmagan   hislarni   kechiradi,   umri
davomida tushmagan vaziyatlarda «yashaydi». 
Badiiy   bashorat .   Badiiy   adabiyotning   bashoratchilik   funksiyasi   xalq
og‘zaki   ijodidagi   ertaklardayo‘q  namoyon   bo‘ladi.   Xususan,   ertaklardagi   «uchar
gilam»lar,   «oynai   jahonnamo»lar   aviatsiya   va   televideniye   paydo   bo‘lishidan
ancha   ilgari   bashorat   qilingan   edi.   Insonning   bugungi   imkoniyatlaridan   kelib
chiqqan   holda   ertadan   bashorat   qilish   yozma   adabiyotda,   xususan,   fantastik   va
ilmiy-fantastik   asarlarda   ham   kuzatiladi.   Masalan,   J.Vernning   «Yerdan   Oyga»
(1865), «Oy atrofida» (1869) asarlarida insonning Oyga sayohati, «20000 lye suv
ostida»   (1870)   romanida   uning   dengiz   qa`rlarida   sayohat   qilishi   tasvirlangan.
Holbuki, mazkur asarlar yozilgan paytda insoniyat hali bularga qodir emasdi. 
Badiiy   adabiyot   «kecha»   yoki   «bugun»ning   badiiy   tahlili   asosida   kishilik
jamiyatining   "erta"si   haqida   fikr   aytishga   intiladi.   Zero,   jamiyatdagi   joriy   holat,
undagi   rivojlanish   tamoyillarining   badiiy   tadqiqi   bunga   yetarli   asos   beradi.
Masalan,   nemis   adibi   L.Feyxtvangerni   olaylik.   Adib   1933   yilda,   Germaniyada
fashistlar   diktaturasi   o‘rnatilgach,   xorijga   chiqib   ketgan.   YA`ni,   Feyxtvanger
fashistlarni   hokimiyat   tepasiga   keltirgan   shart-sharoitlarni,   siyosiy   jarayonni
hamda   buning   natijasida   yuzaga   kelgan   ijtimoiy-siyosiy   holatni   juda   yaxshi
bilgan 
22 2.2. BADIIY ADABIYOT VA  UNING MAZMUN-MOHIYATI
Badiiy adabiyot va  uning mazmun-mohiyati o ziga xos xususiyatlari, paydoʻ
bo lish   va   rivojlanish   bosqichlari,   ijtimoiy   funksiyasi,   ijodiy   jarayon	
ʻ
qonuniyatlarini   o rganadigan   fan.   U   bir-biri   bilan   uzviy   bog liq   bo lgan   3	
ʻ ʻ ʻ
bo limni: adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiy tanqidni o z ichiga oladi.	
ʻ ʻ
Adabiyotning ildizi maqol, qo shiq, doston singari xalq og zaki ijodi namunalari	
ʻ ʻ
yuzasidan   bildirilgan   ilk   mulohazalarga   borib   bog‘lanadi.   Masalan,   Mahmud
Koshg ariyning „Devonu lug otit turk“ asaridan joy olgan matallarga, badiiy so z	
ʻ ʻ ʻ
unsurlariga   ilmiy-tekstologik   munosabat,   o sha   davr   adabiy   janrlari   haqidagi	
ʻ
fikrlar   Adabiyotning   olis   tarixidagi   ko rinishidir.   Adabiyot   ilmiga   oid   teran	
ʻ
qarashlar   Forobiyning   „She r   san ati…“   kitobida   mu-fassal   bayon   qilingan   (X	
ʼ ʼ
asr).   Unda   she riy   asarning   yaralish   tabiati,   ijodkor   shaxsi   va   mahorat	
ʼ
muammolari,   so z   qadri   xususida   fikr   yuritiladi.   XI   asrda   yashagan
ʻ
adabiyotshunos   olim   Abdulqodir   Jurjoniyning   „Asror   ul-balog a   fi-ilmi   bayon“	
ʻ
(„Bayon   ilmida   balog at   sirlari“)   asarida   so z   san atidagi   shakl   va   mazmun	
ʻ ʻ ʼ
masalasiga   alohida   urg u   berilsa,               XIII   asrda   yashagan   qomusiy   olim   Kays
ʻ
Roziyning   „Kitob   ul-mo jam   fi-maoyiri   ash’or   il-ajam“   („Ajam   she riyati	
ʻ ʼ
me yorlari   qomusi“)   kitobida   nazariy   masalalar	
ʼ   -   aruz   tizimi,   poetik   san atlar,	ʼ
she riy janrlar tahlil etilgan. Kaykovusning „Qobusnoma“sidan (XI asr) esa, she r	
ʼ ʼ
jamiyatning   turli   qatlamlari   estetik   talablaridan   kelib   chiqib   yaratilishi,   badiiy
asar,   albatta,   ta sirchan   bo lishi   lozimligi   haqidagi   mulohazalar   o rin   olgan.	
ʼ ʻ ʻ
Adabiyot   tarixi   yo nalishida   muay-yan   xalq   (xalqlar,   mintaqa,   jahon)   badiiy	
ʻ
adabiyotining tarixiy taraqqiyoti hamda yozuvchi-shoirlarning hayot va ijod yo li	
ʻ
chuqur o rganiladi. Jumladan, o zbek milliy adabiyoti bosib o tgan uzo‘q tari-xiy	
ʻ ʻ ʻ
yo l,   zamon,   siyosat   va   adabiy   jarayon   munosabatlarining   o ziga   xosliklari,   u	
ʻ ʻ
yoxud   bu   ijodkorning   ushbu   jarayon-ga   ko rsatgan   ta siri   yuzasidan   ko plab	
ʻ ʼ ʻ
tadqiqotlar   yaratilgan.   Adabiyot   tarixida   XII   asrda   yashagan   shoir   va
23 adabiyotshunos Nizomiy Aruziy ibn Umar Samarqandiy, XV asrda adabiyotshu-
nos   olim   Atoulloh   Husayniy,   Zamaxshariy,   Xondamir,   Vosifiy   asarlari   muhim
ahamiyatga   egadir.   O zbek   A.ning   takomili   Navoiy   (qarang   Alisher   Navoiy)ʻ
ijodiy   faoliyati   bilan   chambarchas   bog liq.   O zbek   tilidagi   tazkira   janriga   asos	
ʻ ʻ
solgan   “Majolis   un-nafois”   (“Go zal   majlislar”)   ilk   o zbek   adabiy   qomusi	
ʻ ʻ
hisoblanadi.   Ushbu   asarda   Navoiy   deyarli   yarim   asr   mobaynida   o ziga	
ʻ
zamondosh   bo lgan  469  shoir,  olim,  bastakor,  hattot,  she riyat  homiylari  haqida	
ʻ ʼ
ma lumot   beradi,   badiiy   mahorat,   san atkorning   ijtimoiy   burchi,   poetik   janr	
ʼ ʼ
masalalarini yoritadi. Navoiyning “Holoti Pahlavon Muhammad”, “Holoti Sayyid
Hasan   Ardasher”,   Jomiyga   bag ishlangan   “Hamsat   ul-mutahayyirin”   (“Besh	
ʻ
hayrat”)   singari   asarlari   adabiy   portretning   dastlabki   namunalaridir.   Uning
“Mezon   ul-avzon”   (“Vaznlar   o lchovi”)   asarlarida   aruzning   nazariy,   amaliy
ʻ
masalalari   tadqiq   etil-gan.   Husayn   Boyqaro   esa,   o z   navbatida,   Navoiyning	
ʻ
betakror   mahorati,   u   yaratgan   adabiy   muhit,   davr   adabiy   jarayoni   haqida
ma lumot   beruvchi   risola   yarat-gan.   Zahiriddin   Muhammad   Bobur   “Muxtasar”	
ʼ
kitobi   bilan   Navoiydan   so ng   aruz   ilmi   tadqiqini   yangi   bosqichga   ko tardi.   Bu	
ʻ ʻ
kitobda   aruzning   20   dan   ortiq   bahri,   530   dan   ortiq   vazni   haqida   ma lumot	
ʼ
beriladi. O zbek adabiyotshunosligining keyingi davrlardagi yo nalishini, asosan,	
ʻ ʻ
tazkiralar   belgilaydi.   Jumladan,   XIX   asr   boshlarida   Fazliy   rahbarligida   she riy	
ʼ
shaklda yaratilgan “Majmuai  shoiron” (“Shoirlar  guruhi”)  tazkirasi  Qo qon xoni	
ʻ
saroyiga   to plangan   ijodkorlar   haqida   nisbatan   to liq   ma lumot   beradi.   Ahmad	
ʻ ʻ ʼ
Tabibiyning she riy shakldagi “Majmuat ash-shuaroi Feruzshohiy” (“Shoh Feruz	
ʼ
shoirlari   guruhi”)   hamda   “Muhammasoti   majmuat   ush-shuaroi   Feruzshohiy”
(“Shoh   Feruz   shoirlari   guruhining   muhammaslari”)   tazkiralarida   ijodkorlarning
asarlari   janrlarga   bo lib   o rganiladi   (XX   asr   boshi).   Birinchisida   g azallar,	
ʻ ʻ ʻ
ikkinchisida   muhammas   va   musaddaslar   tahlil   etiladi.   Matbuot   va   noshirlik
ishlarining   rivoji   XIX   asr   oxiri   -   XXasr   boshlarida   o zbek   tanqidchiligi,	
ʻ
adabiyotshunosligi uchun yangi imkoniyatlarni vujudga keltirdi. Ayniqsa, adabiy
tanqidda  uyg onish   ro y   berdi	
ʻ ʻ   -     harakatdagi   adabiy   jarayonni,   yozuvchi   ijodini,
ada-biy   muammolarni   davrning   ma naviy   va   estetik   talablari,   ommaning   ruhiy	
ʼ
24 ehtiyojlaridan   kelib   chiqib   o rganish,   adabiyot   taraqqiyotidagi,   ijodkorʻ
mahoratidagi   yangiliklarni   kashf   etish,   kamchiliklarni   baholi   qudrat   ko rsatish	
ʻ
boshlandi.   Hoji   Muin,   Mirmuhsin   Shermuhamedov,   Behbudiy,   Abdulhamid
Cho lpon,   Abdurauf   Fitrat,   Ashurali   Zohiriy,   Vadud   Mahmudlarning	
ʻ
maqolalarida so z san ati oldida turgan muhim ijtimoiy vazifalarga urg u berildi,	
ʻ ʼ ʻ
adabiyot   rivojini   millat,   Vatan,   istiqbol,   mustaqil   yurt   uchun   kurashuvchi   yangi
insonni   tarbiyalash   masalalari   bilan   bog lashga   harakat   qilindi.   Cho lponning	
ʻ ʻ
„Adabiyot   nadur?“   (1914)   maqolasida   o rtaga   tashlangan   “Adabiyot   yashasa
ʻ   —
millat   yashar”   degan   g oya   milliy   uyg onish   uchun   ham   da vat   bo ldi.   20-yillar	
ʻ ʻ ʼ ʻ
o rtalarigacha   Adabiyot,   asosan,   adabiy   tanqid   doirasida   faoliyat   ko rsatdi.   Shu	
ʻ ʻ
paytlardan   e tiboran   sho ro   hukumati   uni   o z   yo rig iga   sola   boshladi.   Ijod	
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
mahsulini baholashda mafkura, o tkinchi siyosat bosh mezonga aylandi. Adabiyot	
ʻ
bir yo‘qlama (markscha) dunyo‘qarash bilan qurollanish, vo‘qelik va uning badiiy
in ikosi   bo lmish   san atga   faqat   sinfiy   kurash,   sho rolar   mafkurasi   nuqtai	
ʼ ʻ ʼ ʻ
nazaridan   turib   yondashish   talab   qilindi.   Bularga   qo shimcha,   mumtoz   ada-biy	
ʻ
merosdan voz kechish tamoyili hukm surdi. Yassaviy, Navoiy, Bobur, Mashrab,
Hofiz,   Rumiy,   Huvaydo   singari   shoirlar   yaratgan   ma naviy   mulk   o quvchiga	
ʼ ʻ
keraksiz,   hatto,   ziyonli   deb   e lon   qilindi.   Abdurauf   Fitrat,   Otajon   Hoshim   kabi	
ʼ
adabiyotshunoslar   bunday   qarashlarga   qarshi   chiqib,   madaniy   merosni   himoya
qilishga   urindilar.   Shu   yillari,   muayyan   kamchiliklardan   holi   bo lmasa-da,	
ʻ
dastlabki   nazariy   qo llanma	
ʻ   —   adabiyotshunos   Abdurahmon   Sa diyning	ʼ
“Amaliy,   ham   nazariy   adabiyot   darslari”   (1924)   yaratildi.   Fitratning   “Adabiyot
qoidalari”   (1926)   darsligida   esa   o z   davri   Sharq   va   G arb   adabiyoti   nazariyasi	
ʻ ʻ
muammolari   yoritildi.   Shu   muallifning   “O zbek   adabiyoti   namunalari”   kitobida	
ʻ
O rxun-Yenisey bitiklari, “Alpomish”, “Kitobi dadam Qo rqut”, “Devonu lug otit	
ʻ ʻ ʻ
turk”dan parchalar berildi, Yassaviy, Bo‘qirg oniy, Lutfiy, Atoiy, Navoiy, Bobur	
ʻ
asarlaridan misollar keltirildi. 
20-yillar oxiri   30-yillar boshlarida sho ro adabiy siyosatida partiyaviy tazyiq	
ʻ
ostida   sinfiy   dushman   axtarish   ruhi   kuchaydi,   ijod   erkinligi   bo g ildi,   vulgar	
ʻ ʻ
sotsiologizm   ko rinishlari   avj   oldi.   Abdulla   Qodiriyning   “O tgan   kunlar”,	
ʻ ʻ
25 “Mehrobdan chayon” romanlari zararli asar deb, muallifning o zi esa burjua adibiʻ
deb qoralandi. 30-yillar o rtasidan markaz Yozuvchilar uyushmasi  qurultoyining	
ʻ
qarori bilan rasmiy kuchga kirgan sotsialistik realizm metodi haqidagi aqidaning
keng   joriy   etilishi   o‘qibatida   o zbek   Adabiyotga   partiyaviylik,   sinfiylik,	
ʻ
g oyaviylik,   shaklan   milliy,   mazmunan   sotsialistik   degan   tushunchalar   chuqur	
ʻ
singib bordi. Mumtoz adabiyotga munosabatda uni saroy adabiyoti, diniy-klerikal
adabiyot, reaksion yoxud progressiv deya bir xalq adabiyotini ikkiga ajratib talqin
etish, ijodkorlar va ularning merosini sinfiy qarshilantirish tamoyili urfga kirdi. 
O ziga   xos   yondashuv   va   tahlilni   talab   etadigan   Yassaviy,   Bo‘qirg oniy,	
ʻ ʻ
Boyqaro,   Mashrab,   Huvaydo,   Amiriy,   Feruz   (Muhammad   Rahimxon)   kabi   sho-
irlar merosi batamom qoralandi, ular ijodini o rganish deyarli man qilindi. Sho ro	
ʻ ʻ
mafkurasining   zug umi,   tanqid   va   Adabiyotning   jiddiy   xatolari   tufayli   Abdulla	
ʻ
Qodiriy, Cho lpon, Fitrat, So fizoda, Elbek, Botu, Usmon Nosir singari shoir va	
ʻ ʻ
yozuvchilar,   Otajon   Hoshim,   Vadud   Mahmud   kabi   adabiyotshunoslar   jisman
yoxud   ma nan   mahv   etildilar.   O sha   yillardagi   nisbatan   ijobiy   faktlar   sifatida	
ʼ ʻ
So fizoda,   Oybek,   G afur   G ulom,   Hamid   Olimjon   haqida   adabiy   portretlar	
ʻ ʻ ʻ
yozilganini,   Izzat   Sultonning   „Adabiyot   nazariyasi“   darsligi   va   boshqa
monografiyalar   nashr   etilganini   qayd   etish   mumkin.   Biro‘q   40-yillar   oxiri   50-
yillar   boshlarida   Adabiyot   fani   kosmopolitizmga   qarshi   kurash,   yagona   o‘qim,
konfliktsizlik nazariyasi deb nomlangan xato yo llarni bosib o tishiga ham to gri	
ʻ ʻ ʻ
keldi.   Ayni   shu   yillari   Oybek,   Maqsud   Shayxzoda   va   boshqa   mualliflarning
tarixiy yo nalishdagi, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Said Ahmad singari adiblarning	
ʻ
zamonaviy   mavzudagi   asarlari,   o sha   “nazariyalar”dan   kelib   chiqib,   nohaq	
ʻ
qoralandi. 
50-yillar   o rtalaridan   avval   qatl   qilingan   ayrim   yozuvchi-shoirlar   hayoti   va	
ʻ
ijodini   qayta   o rganishga   harakatlar   bo ldi.   Matyoqub   Ho shjonov,   Ozod
ʻ ʻ ʻ
Sharafiddinov,   Ibrohim   G afurov,   Umarali   Normatov,   Salohiddin   Mamajonov,	
ʻ
Sobir   Mirvaliyev   singari   adabiyotshunos   olimlarning   adabiy   jarayon,   alohida
ijodkor   va   asar   haqidagi   kitob   va   maqolalari   adabiyotning   nisbatan   erkin   nafas
olishiga   zamin   yaratdi.   60-70-yillarda   o zbek   adabiyoti   tarixi   yuzasidan   qator	
ʻ
26 asarlar yaratildi. Jumladan, ilk adabiy yodgorliklardan tortib 20-asr boshlarigacha
bo lgan dav-rlar merosini qamrab oluvchi 5 jildli „O zbek adabiyoti tarixi“ kitobiʻ ʻ
nashr   qilindi.   Unda   o ta   mafkuraviy   talqin,   adabiyot   ilmidan   chekinish,   bir	
ʻ
yo‘qlamalik   qusurlari   mavjud   esada,   ming   yillik   adabiyotimizning   tari-xiy
taraqqiyoti,   yetakchi   tamoyillari,   so z   san atkorlarining   hayoti   va   ijodi,	
ʻ ʼ
asarlaridagi   o ziga   xosliklar,   mahorat   belgilari   to g risida   zamona   yutuqpari	
ʻ ʻ ʻ
darajasida   muxtasar   ma lumot   berildi.   Dunyodagi   eng   qadim   madaniyat	
ʼ
o choklaridan   biri   bo lmish   yurtimizda   yaratilgan   jamiki   adabiy-estetik	
ʻ ʻ
boyliklarga   xolis   nuqtai   na-zar   bilan   qarash   va   baho   berish   imkoniyati   paydo
bo ldi. Natijada, adabiyotshunos olimlar so z san atimiz tarixida e tibo‘rga loyiq
ʻ ʻ ʼ ʼ
neki   asar   bo lsa,   barchasini   chuqur   o rganishdek   mas’uliyatli   yumushga	
ʻ ʻ
kirishdilar.   “Avesto”dek   teran   va   murakkab   diniy-ma rifiy   yodgorlik,   xalq	
ʼ
og zaki   ijodining   gultoji   bo lmish   “Alpomish”   dostoni   va   boshqa   o nlab   epik	
ʻ ʻ ʻ
asarlar   atroflicha   tadqiq   etildi.   Tasavvuf   ta limotining   badiiy   ijodga   ko rsatgan	
ʼ ʻ
ta siri   xususida   Najmiddin   Komilov   (“Tasavvuf”,   1-   2-kitoblar),   Ibrohim	
ʼ
Haqqulov   (“Tasavvuf   va   she riyat”)   va   boshqa   mutaxassislarning   kitoblari   chop	
ʼ
etildi.   Navoiyning   20   jildli   “Mukammal   asarlar   to plami”   nashr   qilinishi	
ʻ
barobarida,   mutafakkir   ijodini   tamomila   yangi   mezonlar   asosida   o rganish	
ʻ
boshlandi   va   o nlab   risolalar   yaratildi.   XX   asr   boshlarida   yozilgan,	
ʻ
ma rifatparvarlik   ruhi   bilan   sug orilgan   badiiyat   namunalari   tadqiq   etildi,   nohaq	
ʼ ʻ
qurbon   bo lgan   Abdulla   Qodiriy   (U.   Normatov,   “Qodiriy   bog i”;   mualliflar	
ʻ ʻ
jamoasi   “Abdulla   Qodiriyning   badiiy   olami”),   Cho lpon   (O.Sharafiddinov,	
ʻ
“Cho lpon”,   “Cho lponni   anglash”,   D.   Quronov,   “Cho lpon,   hayoti   va   ijodiy	
ʻ ʻ ʻ
merosi”), Fitrat, M. Behbudiy, A.Avloniy, Hamza, Usmon Nosir hayoti va ijodiga
doir yirik asarlar dunyoga keldi. Adabiyotning nazariy muammolarini o z ichiga	
ʻ
qamragan 3 jildli „Adabiy turlar va janrlar“ kitobi,  A. Hojiahmedovning „She riy	
ʼ
san atlar   va   mumtoz   qofiya“,   „O zbek   aruzi   lug ati“   risolalari   chop   etildi.   S.	
ʼ ʻ ʻ
Mirvaliyev yaratgan „O zbek adiblari“ to plami esa XX asr o zbek adabi-yotining	
ʻ ʻ ʻ
yirik vakillari hayoti va ijodi xususida eng zarur ma lumotlarni beradi. Adabiyot	
ʼ
nafaqat   o zbek,   balki   jahon  este-tik  ilmi   yutuqlarini  ham  ijodiy  o zlashtirish,  bu	
ʻ ʻ
27 borada   o z   so zini   ay-tish   yo lida   izlanmo‘qda.   Najmiddin   Komilovningʻ ʻ ʻ
„Tafakkur   karvonlari“,   Ibrohim   G afurovning   „Dil   erkinligi“   singari   kitoblari	
ʻ
keyingi   davr   o zbek   A.ning   jiddiy   yutuqlari   hisoblanadi.   Bugungi   kunda	
ʻ
adabiyotshunosligimiz   saflarini   Shuhrat   Rizayev,   Dilmurod   Quronov,   Bahodir
Karimov,   Ulug bek   Abduvahob   singari   yosh,   iste dodli   olimlar   to ldirmoqda.
ʻ ʼ ʻ
Baxtiyor Nazarov, Rahmon Ko chqorov.	
ʻ
“Adabiyotshunoslik” atamasi etimologiya jihatidan “adabiyot” so‘ziga fors -
tojikcha “shinos”  (  yaxshi  bilish,  tayin  etish)  fe’li   va o‘zbekcha-“lik”  affksining
qo‘shilishidan xosil bo‘lgan. «Shinos» fe`li o‘zbek tili talaffo‘zi taqozasiga ko‘ra
«shunos»   shakliga   kirib   qolgan.   Shu   tariqa   «   adabiyotshunoslik»   atamasi   paydo
bo‘lgan.   «Adabiyotshunoslik»   terminiga   Qisqa   Adabiyot   Ensiklopediyasida
qo‘yidagicha   ta`rif   berilgan:   «Adabiyotshunoslik-   badiiy     adabiyotni,   uning
mohiyatini,   kelib   chiqishini   va   ijtimoiy   alo‘qalarini   xar   taraflama   o‘rganuvchi
fandir;   so‘z   orqali   badiiy   fikrlashning   spetsifikasi   (   o‘ziga   xos   xususiyatlari)
haqidagi,   badiiy   ijodning   genezisi   (   negizi,   zamini),   strukturasi   (   to‘zilishi),
tarixiy-   adabiy   protsessning   lokal   (   ma`lum   joy   va   davrga   oid)   va   umumiy
qonunlari   haqidagi   bilimlar   jamidir;   bu   so‘zning   torroq   ma`nosini   olganda,
adabiyotshunoslik   -   badiiy   adabiyotni   va   ijodiy   protsessni   o‘rganishning
prinsiplari va metodlari haqidagi fandir»
Adabiyotshunoslikning obyekti - tarixiy sharoit bilan uzviy birlikda olingan
adabiy   mahsulot   va   uning   yaratilish   jarayonidir.   Badiiy   adabiyotni   izchil
o‘rganuvchi va tahlil qiluvchi mutaxassis adabiyotshunos deb yuritiladi.
I.O.Sultonov   «Adabiyot   nazariyasi   fan   sifatida»   maqolasida
adabiyotshunoslikka   berilgan   ta`rifning   mag‘zini   chaqar   ekan.   Kuyidagilarni
ta`kidlaytsdi : 
a)   adabiyotshunoslikning   diqqat   markazida   dastavval   adabiyotning   eng
yaxshi  namunalari, ya`ni  klassik  asarlar  va klassik  yozuvchilar  ijodi  turadi. Ana
shunday   asarlar   va   yozuvchilar   ijodi   tahlili   jarayonida   badiiy   adabiyotning
qonuniyatlari, spetsifikasi kashf etiladi. Bundan tashqari, 
28 b)   adabiyotshunoslik   tarixiy-adabiy   jarayon-adabayotning   ma`lum   bir
davrda   rivojlanish   sharoiti   va   yullarini   o‘rganadi,   mana   tarixiy-   adabiy
jarayonlaning qonuniyatlarini ochadi. Shuningdek, 
v)   adabiyotshunoslik   adabiyotni   yaratuvchilarning   o‘zlarining   adabiyot   va
tarixiy-   adabiy   jarayon   haqida   aytgan   fikrlarini   xam   hisobga   oladi,   ularga
tayanadi.
Demak, adabiy klassika,  buyuk yozuvchilarning adabiyot    haqidagi fikrlari,
tarixiy-adabiy   jarayon   va   uning   xamma   arboblarining   faoliyati   va   ijodiy
mahsuloti- adabiyotshunoslikning obyektini tashkil kiladi.
Adabiyotshunoslikning asosiy vazifasi : 
a)   adabiy   jarayonni,   adabiyot   taraqqiyoti   tendensiyatarini,   qonuniyatlarini
chuqur   o‘rganishdan,   ulardan   adabiy   xarakatchilikni   yanada   rivojlantirish   uchun
zarur bo‘lgan xulosalar chiqarishdan iborat. Adabiyotshunoslik badiiy adabiyotni
zamon talablari asosida, rivojlanib borishi va xalqka xizmat qilishi da`vat etadi ;
  b)   adabiyotshunoslik   kitobxonning     estetik   didini   shakllantirishga,   uni
nazariy   jihatdan   qurollantirishi   kerak.   Adabiyotshunoslik,   ta`bir   joiz   bulsa,
adabiyot   bilan   hayot,   yozuvchi   bilan   kitobxon   o‘rtasidagi   alo‘qada   vositachi,
ularni bir-biri bilan bog‘lovchi ko‘prikdir. 5
5
  Rahimjonov N. Bugunning qahramoni kimg‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-2001 №6. B. 8-12
29 XULOSA
Adabiyot   o‘qitish   metodikasi   fanining   tarixi   haqida   gapirib   shuni   aytish
mumkinki,   dunyo   miqyosida   og   ‘zaki   va   yozma   adabiyot   paydo   bolgandan
buyon   uni   inson   ruhiyatiga   ta’sir   qila   oladigan   darajaga   yetkazish   asosiy
muammolardan   biri   bolib   kelmoqda.   Xususan,   o ʻ zbek   adabiyotini   o‘qitish
nazariyasi   hamda  metodikasi   tarixi   haqida gapirilarkan, uni   yaqin-yaqinlargacha
ham,   asosan.   Oktyabr   inqilobi   bilan   bog‘liq   holda   talqin   va   targ‘ib   etilganini
ta’kidlab   o ʻ tish   joiz.   Aslida,   turkiy   xalqlarda   adabiyot   o‘qitish   bilan   bog‘liq
masalalar juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu muammoning boshi O ʻ rxun-
Enasoy   yodgorliklarida   o ʻ z   aksini   topgan,   deyish   mumkin.   Adabiyot   va   badiiy
so ʻ zning   mohiyatiga   kirish   masalalari   Sharq   xalqlari,   jumladan,   o ʻ zbek   xalqi
hayotida har doim juda katta ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatga ega bo ʻ lib kelgan.
«Adabiy   ta’lim   konsepsiyasi»dagi   yetakchi   g‘oyalar   asosida   adabiyot
o‘qitish   boyicha  «Davlat  ta’lim   standarti»  yaratilib,  unda  turli   sinflarning  dastur
va   darsliklarida   kozda   tutilishi   hamda   o‘quvchilar   o ʻ zlashtirishlari   shart   deb
belgilangan   bilim,   konikma.   malakalar   va   ma’naviy   sifatlarning   minimal
ko ʻ rsatkichlari   ham   o ʻ z   ifodasini   topdi.   DTSning   minimal   talablar   qismi   ta’lim
jarayonida qatnashayotgan sog‘lom bola erishishi shart bo ʻ lgan marra hisoblanib,
u   davlat   tomonidan   muayyan   bosqichni   bitirayotgan   o‘quvchiga   qo ʻ yiladigan
talabni   anglatadi.   «Adabiy   ta’lim   standarti»da   belgilangan   mezonlarga   tayanib
yangidan tuzilgan «Adabiyot» dasturida maktabda adabiyot o‘qitishning maqsadi
yolida   soha   mutaxassislari   tomonidan   o‘quvchi   ozlashtirishi   lozim   deb   topilgan
bilimlar tizimi aks etdi’. 6
6
  Sarimso‘qov B. Adabiyotning ijtimoiy tabiatig‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-1995.-№2.-B.46-52.
30 FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR RO‘YXATI
I.  Normativ-huquqiy hujjatlar
1.   Ўзбекистон   Республикасининг   « Таълим   тўғрисида » ги   Қонуни .//
Баркамол   авлод   –   Ўзбекистон   тараққиётининг   пойдевори . –   Т .:   Шарқ , 1997.
– 64  б . 
2. Умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандарти ва ўқув дастури.
Она тили. Адабиёт. – Т.: Шарқ, 1999. – 304 б.
3. Umumiy orta ta’limning ona tili fanidan davlat ta’lim standarti  va o‘quv
dasturi.–Toshkent, 2017.–69 b.
4.   Ўзбек   мактабларида   она   тили   ўқитиш   концепцияси.   –   Тошкент:
ЎзПФИТИ, 1993. – 21 б.
II.Ozbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti asarlari
5.   Karimov   I.A.   Yuksak   malakali   mutaxassislar   –   taraqqiyot   omili.   –   T.:
Ozbekiston. 1995.
6.    Каримов И.  А.   Юксак  маънавият  –  енгилмас куч.  –Т.:  Маънавият,
2008. –176 б.
III. Ozbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari
7.   Мирзиёев   Ш .   М .   Эркин   ва   фаровон ,   демократик   Ўзбекистон
давлатини   биргаликда   барпо   этамиз . –  Т .:  Ўзбекистон , 2016. – 56  б . 
8 .   Мирзиёев   Ш .   М .   Буюк   келажагимизни   мард   ва   олижаноб   халқимиз
билан   бирга   қурамиз .–  Тошкент :  Ўзбекистон ,  2017. – 488  б .
1. Cho‘lpon adabiyot nadir. T., -1994. B.35 
2.   Sarimso‘qov   B.   Adabiyotning   ijtimoiy   tabiatig‘g‘O‘zbek   tili   va
adabiyoti.-1995.-№2.-B.46-52.
3.   Rahimjonov   N.   Lirikada   siyosiy   g‘oya   va   ijtimoiy   ma`nog‘g‘O‘zbek   tili
va adabiyoti.-1996.-№3.-B.54-56
31 4.   Rahimjonov   N.   Bugunning   qahramoni   kimg‘g‘O‘zbek   tili   va   adabiyoti.-
2001 №6. B. 8-12
5. Samosoznaniye yevropeyskoy kulturo‘ XX veka.-M.,1991
6. Borev Y.B. Estetika –M., 1988. 
32

Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati mavzusiga oid malumotlar kiritilgan, oldi qochni gaplar yoq, bemalol xarid qilishingiz mumkin