Advokatning fuqarolik ishlari bo’yicha taftish instansiyalaridagi ishtirokining o’ziga xos xususiyatlari va xorijiy mamlakatlar miqyosida huquqiy tahlil - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	18000UZS
Hajmi	68.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

1 Sotish

Advokatning fuqarolik ishlari bo’yicha taftish instansiyalaridagi ishtirokining o’ziga xos xususiyatlari va xorijiy mamlakatlar miqyosida huquqiy tahlil

Sotib olish

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
“TARIX VA YURIDIK” FAKULTETI
“YURISPRUDENSIYA” YO’NALISHI
“ Advokatura ” fanidan
KURS ISHI
MAVZU : Advokatning fuqarolik ishlari bo ’ yicha taftish
instansiyalaridagi ishtirokining o ’ ziga xos xususiyatlari va xorijiy
mamlakatlar miqyosida huquqiy tahlil
Bajardi: _______________________________
Tekshirdi : ______________
Mustaqil ish taqrizga
topshirilgan sana
“____” _______2026 y. Mustaqil ish taqrizdan
qaytarilgan sana
“____” _______2026 y.
Mustaqil ish himoya qilingan
sana
“____” _______2026 y.
Baho: “_____” _______ ___________
(imzo)
___________
(imzo) Komissiya a zolari: ʼ
__________________
__________________
Buxoro 2025-2026
1

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I. BOB. Advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalarida
ishtiroki: nazariy asoslar
1.1. Taftish instansiyalari tizimi va xususiyatlari …………………………………..7
1.2 . Fuqarolik protsessual kodeksi va advokat ishtiroki: asosiy tushunchalar ……..8
1.3. Advokatning huquq va majburiyatlari taftish jarayonida ………………………
9
II.BOB. Advokatning fuqarolik ishlarida amaliy faoliyati va ishtirok
xususiyatlari
2.1. Advokatning shikoyat va protestlarni tayyorlashdagi roli
…………………….12
2.2. Fuqarolik ishlarida taftish instansiyalarida himoya va vakillik funksiyasi ……
14
2.3 . Amaliy misollar va yurisdiksion tajribalar tahlili …………………………….15
III.bob. Xorijiy mamlakatlar tajribasi va huquqiy tahlil
3.1. Advokatning taftish instansiyalarida ishtiroki:Yevropa davlatlari
tajribasi …...17
3.2. AQSH va Osiyo ma mlakatlarida advokatning roli ……………………………18
3.3. Xorijiy tajriba asosida O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar …………………………………………………………………………..20
Xulosa ……………………………………………………………………………..21
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ………………………………………………..23
Test… ……………………………………………………………………………..24
Atamalar …………………………………………………………………………..26
Kazus ……………………………………………….……………………………..28
2

KIRISH
Fuqarolik ishlari bo‘yicha advokatning taftish instansiyalaridagi ishtiroki
zamonaviy huquqiy tizimda adolatni ta’minlash, taraflarning qonuniy huquqlarini
samarali himoya qilish va sud qarorlarining qonuniyligini mustahkamlashning eng
muhim vositalaridan biridir. Advokat nafaqat ishning sudda to‘g‘ri ko‘rilishiga
yordam beradi, balki taraflarning huquqiy manfaatlarini himoya qilish orqali sud
qarorlarining qonuniy va adolatli bo‘lishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Taftish
instansiyalari – apelatsiya va kassatsiya sudlari – qarorlarning qonuniyligini va
ularning bajarilishini tekshirishga qaratilgan muhim bosqich hisoblanadi. Shu bois,
advokatning bu bosqichdagi faol ishtiroki sud jarayonining sifatini oshiradi,
nizolarni minimallashtiradi va sud qarorlarining adolatli qabul qilinishini
ta’minlaydi.Advokatning fuqarolik ishlarida ishtiroki taraflarning huquqlarini
himoya qilish bilan bir qatorda, sud amaliyotining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Amaliyotda advokatning taftish instansiyalarida faol ishtiroki qarorlarni qayta
ko‘rib chiqish jarayonining samaradorligini oshiradi, ish yuritishdagi xatoliklarni
kamaytiradi va qarorlarning huquqiy jihatdan mustahkam bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu bilan birga, advokat taraflarning huquqiy manfaatlarini himoya qilishda
nafaqat sud jarayonida, balki sudga tayyorlanish bosqichida ham muhim rol
o‘ynaydi. Bu esa, o‘z navbatida, fuqarolik sudlarida adolatli qarorlar qabul
qilinishini ta’minlaydi va sud tizimining ishonchliligini oshiradi.Tadqiqotning
dolzarbligi shundan iboratki, O‘zbekiston fuqarolik protsessual kodeksi va boshqa
tegishli qonun hujjatlarida advokatning taftish instansiyalaridagi roli belgilangan
bo‘lsa-da, amaliyotda uning ishtirokining samaradorligi va o‘ziga xos xususiyatlari
yetarlicha o‘rganilmagan. Shu bilan birga, Yevropa, AQSh va Osiyo davlatlaridagi
advokat faoliyati tajribasi O‘zbekiston qonunchiligini yanada takomillashtirish
imkoniyatini beradi. Xorijiy mamlakatlarda advokatning taftish jarayonidagi
3

huquqiy roli, ishtirokining protsessual asoslari va imkoniyatlari tizimli ravishda
rivojlangan bo‘lib, ular O‘zbekistonda amaliyotni takomillashtirishda muhim yo‘l-
yo‘riq sifatida xizmat qilishi mumkin.Fuqarolik ishlari bo‘yicha advokatning
taftish instansiyalaridagi ishtiroki sud tizimida adolatni ta’minlash, qarorlarning
qonuniyligini mustahkamlash va nizolarni samarali hal qilish jarayonida muhim
ahamiyat kasb etadi. Advokatning faol ishtiroki sud jarayonining barcha
bosqichlarida, jumladan, apellyatsiya va kassatsiya instansiyalarida sud ishini
qayta ko‘rib chiqishda qarorlar sifatini oshiradi. Shu sababli, advokatning ishtiroki
nafaqat taraflarning huquqiy manfaatlarini himoya qilish bilan bog‘liq, balki sud
amaliyotining umumiy samaradorligini oshirishga ham xizmat qiladi.Advokatning
fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalaridagi ishtiroki taraflarning
huquqlarini samarali himoya qilish, sud qarorlarining qonuniyligini ta’minlash va
adolatni mustahkamlashga yordam beradi.Taftish instansiyalarida advokatning faol
ishtiroki ish yuritish sifatini oshiradi, sud jarayonida yuzaga keladigan nizolarni
minimallashtiradi va qarorlarning adolatli qabul qilinishini kafolatlaydi.Xorijiy
mamlakatlar tajribasini o‘rganish O‘zbekiston huquqiy tizimida advokat faoliyatini
samarali tashkil etish, yangi protsessual mexanizmlar joriy etish va sud amaliyotini
takomillashtirish imkonini beradi. 1
Tadqiqotning dolzarbligi advokatning
protsessual huquqlari va majburiyatlarini, shuningdek, taftish instansiyalarida
uning amaliy faoliyatini tahlil qilish orqali yanada oshadi. Shu bilan birga, xorijiy
mamlakatlar tajribasini solishtirish O‘zbekistonda advokat faoliyatini
takomillashtirish va sud ishlarining sifatini oshirish uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi.Advokatning ishtiroki taraflarning huquqiy manfaatlarini himoya qilish, ish
yuritishdagi xatoliklarni kamaytirish va sud qarorlarining adolatli bo‘lishini
ta’minlash orqali sud tizimining ishonchliligini oshiradi.Maqsadi: Advokatning
fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalaridagi ishtirokini tahlil qilish, uning
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida
1
Network of Presidents. (2021). Lawyer specialization in appellate and cassation courts . https://network-presidents.eu/page/consolidated-report
4

huquqiy tahlil olib borish. Vazifalar:Fuqarolik protsessual kodeksi va boshqa
qonunchilik hujjatlarida advokatning taftish jarayonidagi huquq va
majburiyatlarini chuqur o‘rganish. 2
Taftish instansiyalarida advokatning amaliy
faoliyatini real misollar va sud ishlaridagi tajribalar orqali tahlil qilish.Xorijiy
mamlakatlar (Yevropa, AQSh, Osiyo) tajribasini o‘rganib, O‘zbekiston
qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.Advokatning
taftish instansiyalaridagi ishtirokining samaradorligini baholash va uning fuqarolik
sudlarida adolatni ta’minlashdagi ahamiyatini aniqlash.Fuqarolik protsessual
qonunchiligidagi kamchiliklarni aniqlash va ularni xorijiy tajriba asosida
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Mazkur tadqiqotning natijalari
nafaqat akademik jihatdan, balki amaliyotda advokatlar faoliyatini yanada samarali
tashkil etish va sud ishlarida adolatni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy qiymati advokatlik faoliyatining taftish
instansiyalaridagi xususiyatlarini aniqlash, ularning faoliyatini nazariy va amaliy
jihatdan tahlil qilish va O‘zbekiston huquqiy tizimida samarali qo‘llash imkonini
beradi. Shu bois, mavzu zamonaviy huquqiy muhitda dolzarb va muhim
hisoblanadi.Advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalarida ishtiroki
nafaqat milliy, balki xalqaro kontekstda ham o‘rganilishi muhim. Xorijiy
mamlakatlarda advokatning protsessual ishtiroki va uning sud jarayonidagi roli
yanada rivojlangan bo‘lib, ularning tajribasi O‘zbekistonda amaliyotni
takomillashtirish va yangi protsessual mexanizmlarni joriy etish imkonini beradi.
Shu sababli, mazkur tadqiqotning natijalari O‘zbekiston sud tizimida advokat
faoliyatini optimallashtirishga, taraflarning huquqlarini samarali himoya qilishga
va fuqarolik ishlarida adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
I.BOB. Advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalarida
ishtiroki: nazariy asoslar
2
Toshpulatov, R. (2023). Fuqarolik sudlarida advokatning taftish instansiyasidagi ishtiroki: xususiyatlari va protsessual vazifalari . Scientific Journal of Law.
https://scientific-jl.org/new/article/view/5823
5

Fuqarolik ishlari bo‘yicha advokatning taftish instansiyalaridagi ishtiroki
zamonaviy huquqiy tizimda taraflarning huquqlarini himoya qilish, sud
qarorlarining qonuniyligini ta’minlash va adolatni mustahkamlashning eng muhim
vositalaridan biridir. 3
Advokat fuqarolik protsessual kodeksi va “Advokatura
to‘g‘risida”gi qonun asosida ish yurituvchining vakili sifatida sud jarayonida
ishtirok etadi. U ishning taftish bosqichlarida apellyatsiya va kassatsiya sudlarida
ish hujjatlarini o‘rganish, qarorlarni tahlil qilish, shikoyat va protestlarni tayyorlash
hamda sud majlislarida huquqiy pozitsiyani himoya qilish huquqlariga ega bo‘ladi.
Shu bilan birga, advokat sud qarorlarining qonuniyligini baholash va tarafning
huquqlarini himoya qilishda huquqiy tavsiyalar berish orqali ish jarayonining
sifatini oshirishga hissa qo‘shadi.Taftish instansiyalari — apellyatsiya, kassatsiya
va nazorat tartibida yuqori sudlar tomonidan berilgan qarorlarni qayta ko‘rib
chiqish bosqichi bo‘lib, ularning asosiy vazifasi qarorlarning qonuniyligini va
protsessual me’yorlarga muvofiqligini ta’minlashdir. Apellyatsiya sudida advokat
ishning mazmuni, dalillar va hujjatlar bo‘yicha fikr bildiradi, kassatsiya sudida esa
asosan qonuniylik va protsessual to‘g‘riligiga e’tibor qaratadi. Shu bois,
advokatning taftish instansiyalaridagi ishtiroki nafaqat himoya qilish, balki sud
jarayonining qonuniy va adolatli bo‘lishini ta’minlash jihatidan muhim
hisoblanadi. Nazariy jihatdan, advokatning taftish instansiyalaridagi ishtiroki
protsessual tenglik va adolat tamoyillariga asoslanadi. Fuqarolik protsessida
taraflar sudda teng huquqlarga ega bo‘lishi, o‘z fikrlarini to‘liq bayon etish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Advokat bu tamoyilni amalga oshirishda asosiy
vosita hisoblanadi, chunki u tarafning huquqiy pozitsiyasini mustahkamlash,
hujjatlar va dalillarni qonun asosida himoya etish imkonini beradi. Shu bilan birga,
advokatning ishtiroki ish yuritishdagi xatoliklarni kamaytiradi, qarorlarning
adolatli bo‘lishini ta’minlaydi va sud tizimiga ishonchni oshiradi.Xorijiy
mamlakatlar tajribasi ham advokatning taftish bosqichida ishtirokini nazariy
jihatdan asoslaydi. Masalan, Belgiya kassatsiya sudining amaliyotida barcha
3
Scientific-jl. (2023). Taftish instansiyasida advokatning roli va vazifalari . https://scientific-jl.com/tal/article/view/12535
6

fuqarolik ishlarida advokatlar — sudning advokatlar birlashmasi a’zolari bo‘lishi
talab etiladi, chunki kassatsiya talablarini ular orqali taqdim etish mumkin. Shu
kabi xalqaro tajribalar advokatning yuqori sud instansiyalaridagi ishtirokining
huquqiy va protsessual asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi.Advokatning
taftish instansiyalaridagi faoliyati nafaqat huquqiy, balki professional va etik
tamoyillar asosida amalga oshiriladi. 4
Advokat o‘z mijozlari manfaatlarini himoya
qilishda vakolatlarini qonun doirasida ishlatadi, sud majlislarida professional etika
qoidalariga amal qiladi va huquqiy yordam sifatini ta’minlaydi. Shu tariqa,
advokatning taftish instansiyalarida ishtiroki taraflarning huquqlarini samarali
himoya qilish, sud jarayonida adolatni ta’minlash va qarorlarning qonuniyligini
mustahkamlashga xizmat qiladi.Mazkur nazariy asoslar shuni ko‘rsatadiki,
advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalaridagi ishtiroki sud
jarayonining sifatini oshirish, qarorlarning qonuniyligini ta’minlash va taraflarning
huquqlarini himoya qilish uchun muhim vositadir. Shu bilan birga, xalqaro
tajribani o‘rganish O‘zbekiston huquqiy tizimida advokat faoliyatini yanada
takomillashtirish va sud amaliyotini takomillashtirish imkonini beradi.
1.1. Taftish instansiyalari tizimi va xususiyatlari
Fuqarolik protsessual huquq tizimida taftish instansiyalari, ya’ni apellyatsiya va
kassatsiya sudlari, sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish va huquqiy xatoliklarni
aniqlashga xizmat qiluvchi sud bosqichi hisoblanadi. Taftish instansiyalari tizimi
fuqarolik ishlari bo‘yicha sud jarayonining samarali va qonuniy amalga
oshirilishini ta’minlashga qaratilgan. Ular quyidagi asosiy xususiyatlarga
ega:Taftish instansiyalari birinchi instansiya sudida qabul qilingan qarorlarni
huquqiy asosda tekshiradi. Bu bosqichda advokatlar ish materiallarini tahlil qiladi,
dalillarni ko‘rib chiqadi va shikoyat yoki protestlar tayyorlaydi. Shu tariqa, sud
qarorlarida qonuniylik va protsessual me’yorlarga rioya qilinganligi
ta’minlanadi.Apellyatsiya sudlari birinchi instansiya sudining faktlar va dalillarga
4
Tsul Library. (2023). Fuqarolik protsessida advokat ishtiroki: vakillik va protsessual huquqlar . https://library.tsul.uz/uz/books/4857
7

oid qarorlarini qayta ko‘rib chiqadi. Kassatsiya sudlari esa asosan qonuniylik va
protsessual to‘g‘rilikka e’tibor beradi. Shu bilan taftish instansiyalarining har bir
bosqichi o‘ziga xos vazifaga ega bo‘lib, advokatning roli ham bosqichga qarab
farqlanadi.Taftish instansiyalari sud qarorlarining qonuniyligini va taraflarning
huquqlari himoyasini ta’minlashga xizmat qiladi. Advokatning ishtiroki
protsessual tenglikni mustahkamlash, tarafning huquqiy pozitsiyasini himoya qilish
va dalillarni qonuniy asosda taqdim etishga yordam beradi.Taftish instansiyalari
nafaqat qarorlarning mazmunini, balki ularni qabul qilish jarayonining protsessual
me’yorlarga muvofiqligini ham tekshiradi. Bu xususiyat advokat faoliyati orqali
yanada samarali amalga oshiriladi, chunki advokat ish materiallarini tahlil qiladi va
sud qarorlaridagi huquqiy xatolarni aniqlashda faol ishtirok etadi. 5
Xorijiy
mamlakatlarda ham taftish instansiyalari tizimi fuqarolik ishlarida muhim
ahamiyatga ega. Masalan, Belgiya kassatsiya sudida advokat bo‘lmagan holda
ishni sudga kiritish mumkin emas. Fransiya va AQShda apellyatsiya va kassatsiya
sudlarida advokatning ishtiroki protsessual kodeks bilan qat’iy tartibga solingan.
Shu tajribalar O‘zbekiston sud tizimi uchun ham huquqiy asos va takomillashtirish
imkoniyatini beradi.Taftish instansiyalari qarorlarni bekor qilish yoki o‘zgartirish
huquqiga ega emas, balki faqat qonuniylik va protsessual to‘g‘rilikni ta’minlaydi.
Shu sababli, advokatning ishtiroki qarorlarning qonuniy asosda ko‘rib chiqilishini
ta’minlash va tarafning huquqlarini samarali himoya qilishda muhim vosita
hisoblanadi. Taftish instansiyalari tizimi fuqarolik ishlarida sud qarorlarining
qonuniyligini tekshirish va taraflarning protsessual huquqlarini ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, advokatning faol ishtiroki ushbu jarayonning ajralmas qismi
hisoblanadi. Apellyatsiya va kassatsiya bosqichlarining farqlanishi, protsessual
tamoyillarni qo‘llash va xorijiy mamlakatlar tajribasidan o‘rganish taftish
instansiyalarining samarali ishlashini ta’minlaydi.
1.2. Fuqarolik protsessual kodeksi va advokat ishtiroki: asosiy tushunchalar
5
Network of Presidents. (2021). Advocacy in civil and commercial cases in Europe . https://network-presidents.eu/page/consolidated-report
8

Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) – bu fuqarolik sud jarayonini tartibga
soluvchi asosiy normativ huquqiy hujjat bo‘lib, sud ishlarini yuritish tartibi,
taraflarning huquq va majburiyatlari, ishtirokchilar ro‘yxati hamda protsessual
tartib - qoidalarni belgilaydi. FPK fuqarolik sud ishlarida advokatning protsessual
maqomi hamda uning fuqarolik sudlaridagi ishtiroki uchun huquqiy asosni
ta’minlaydi. Advokat bu kodeks asosida vakil sifatida sud jarayonida ishtirok etadi ,
ya’ni u taraflar nomidan sud oldida huquqiy pozitsiyani ifoda etish, hujjat va
dalillarni taqdim etish, shikoyat va protestlar kiritish, shuningdek sud majlislarida
himoya qilish funksiyalarini bajaradi. Advokatning protsessual huquqlari va
vakolatlari kodeks bilan mustahkamlab berilgan bo‘lib, u fuqarolik protsessual
huquqining ajralmas qismi hisoblanadi. 6
FPKda advokat ishtirokining asosiy
nazariy tamoyili – protsessual tenglik va tortishuvchilik tamoyili bo‘lib, bu sud
jarayonida barcha taraflarning teng huquqli ishtirokini ta’minlashga xizmat qiladi.
Fuqarolik protsessual kodeksida qatnashayotgan tomonlar bir - biriga qarshi o‘z
argumentlarini bildirish, dalillarni taqdim etish va sud qarorlarini apellyatsiya yoki
kassatsiya tartibida qayta ko‘rib chiqishga haqli bo‘lishlari belgilangan. Bu
tamoyillar orqali advokat o‘z mijoziga nisbatan samarali huquqiy himoya
imkoniyatini yarata oladi . FPK doirasida advokatning ishtiroki normativ jihatdan
shunday tashkil qilinganki, u sud jarayonida shaxsning huquqiy manfaatlarini
himoya qilishga ixtisoslashgan y urist sifatida ishtirok etishi mumkin . Bu huquqiy
himoya milliy qonunchilikdan tashqari, fuqarolarning asosiy huquqlaridan biri
sifatida ham e’tirof etiladi, chunki advokat yordamidan foydalanish adolatli sudlov
tamoyilini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Advokatning ishtiroki faqat
vakolatnoma asosida amalga oshiriladi; ya’ni advokat sud jarayonida
foydalanadigan protsessual huquqlari va vakolatlari mijoz bilan tuzilgan
vakolatnoma bilan tasdiqlanadi. Bu norma sud jarayonida advokatning huquqiy
maqomi aniq belgilanganligini ko‘rsatadi va kodeks asosida advokatga sudga
dalillarni keltirish, ularni tahlil qilish va taraf manfaatlarini himoya qilish huquqini
6
Consultant.net.ua. (2022). Role of lawyers in appeals and cassation proceedings . https://consultant.net.ua/en/consultant-article/12668
9

beradi. Shuningdek, FPK advokatning fuqarolik sud jarayonida ishtirok etadigan
boshqa sub’ektlar bilan munosabatlarini ham tartibga soladi . Fuqarolik protsessida
advokat sudjara ishlaridagi boshqa shaxslar – tomonlar, uchinchi shaxslar,
ekspertlar, guvohlar va boshqa sud ishtirokchilari bilan o‘zaro huquqiy
munosabatda bo‘ladi. Bu jarayon advokatning huquqiy bilimlari, protsessual
strategiya va yuridik tahlilni to‘g‘ri qo‘llash orqali sudda samarali himoya qilish
imkonini beradi. 7
Xalqaro tajribalarda ham fuqarolik protsessida advokatning
ishtiroki to‘g‘risida normativ tartib mavjud bo‘lib, masalan, qo‘shni davlatlar
fuqarolik protsessual kodekslarida advokat ishtiroki aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Bu
tajriba ham huquqiy tahlil jarayonida O‘zbekiston FPKsini takomillashtirish uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi.
II.BOB. Advokatning fuqarolik ishlarida amaliy faoliyati va ishtirok
xususiyatlari
Advokatning fuqarolik sud ishlarida amaliy faoliyati — bu tarafning huquqiy
manfaatlarini protsessual harakatlar orqali himoya qilish bo‘lib, u sud jarayonining
turli bosqichlarida turli xil vazifalarni bajaradi. Fuqarolik protsessida advokat
vakillik institutining asosiy subyekti sifatida sud jarayoniga kirishadi va taraflarni
sud oldida ifoda etadi. Advokatning fuqarolik ishlarida amaliy faoliyatiga dalillarni
to‘plash va sudga taqdim etish, shikoyat va apellyatsiya protestlarini tayyorlash va
himoya qilish, taraf manfaatlarini sudda ifodalash kiradi. Nasriy jihatdan, advokat
sud qarorlarining qonuniyligi va adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiluvchi
huquqiy vosita sifatida faoliyat ko‘rsatadi . Fuqarolik protsessida advokatning
amaliy xususiyatlaridan biri — u vakil sifatida mijoz nomidan protsessual
hujjatlarni tuzish, dalillarni taqdim etish va sud majlislarida ishtirok etish huquqiga
ega bo‘lishidir. Bu jarayonlar advokatning vakolatnomasi asosida amalga
oshiriladi va fuqarolik protsessual kodeksi orqali tartibga solinadi. Fuqarolik sud
ishini yuritishda advokat ko‘pincha shartnoma huquqi, meros huquqi, oilaviy
7
Consultant.net.ua. (2022). Lawyers’ functions in cassation claims . https://consultant.net.ua/en/consultant-article/12668
10

munosabatlar va mulkiy nizolar kabi predmetlar bo‘yicha protsessual strategiyani
shakllantiradi. U ishlarda dalillarni tartibga soladi, hujjatlarni tayyorlaydi, sud
majlislarida tomonlar o‘rtasida tortishadi va sud hukmiga qarshi protsessual
choralarga murojaat qiladi. Advokatning amaliy faoliyati natijasida sud qarorlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatish imkoniyati mavjud: u apellyatsiya va kassatsiya tartibida
shikoyatlarni tayyorlaydi, huquqiy argumentlarni sudga tushuntiradi va qarorlarni
tug‘diruvchi huquqiy xatoliklarni ko‘rsatadi. Misol uchun, apellyatsiya bosqichida
advokat sud qarorining dalillar bilan to‘g‘ri asoslanmaganligi yoki protsessual
me’yorlarga rioya qilinmagani ni aniqlash orqali qaror o‘zgartirilishiga erishishi
mumkin. 8
Kassatsiya bosqichida esa asosan huquqiy tartib - qoidalar buzilishi,
noto‘g‘ri talqin qilingan qonun normalari bo‘yicha huquqiy hujjatlar asosida qaror
bekor qilinishi yoki qayta ko‘rib chiqilishi mumkin. Bu amaliy jarayon
advokatning huquqiy tahlil, hujjat tayyorlash va dalillarni mustahkamlash bo‘yicha
malakasini talab qiladi. Advokat fuqarolik sud ishlaridagi amaliy faoliyati sud
majlislaridagi nutq va huquqiy argumentlarni yig‘ish va taqdim etish jarayonlarini
ham o‘z ichiga oladi. Sud majlislarida advokat mijozi nomidan huquqiy
pozitsiyasini bayon qiladi, unga nisbatan e’tiroz va dalillarni sud nazoratiga taqdim
etadi hamda sud tomonidan berilgan savollarga huquqiy asosda javob beradi. Bu
taqdimot — fuqarolik ishlarida advokatning samarali himoya strategiyasini
shakllantirish va qaror qabul qilish jarayoniga ta’sir ko‘rsatish
imkoniyatidir.Shuningdek, advokatning amaliy faoliyati fuqarolik protsessida
hujjat tuzish bo‘yicha aniq protsessual me’yorlarga rioya qilish ni ham talab qiladi.
Bu — fuqarolik sudlarida shikoyatlar, protestlar, arizalar va dalillarni tartibga
solish bo‘yicha huquqiy standartlarni bajarish zaruratini anglatadi. Bunday
harakatlar advokatning yuridik bilimlari va protsessual tajribasiga asoslanadi
hamda fuqarolik ishlarining samarali yechim topishiga xizmat qiladi. Xuddi
shunday, advokat fuqarolik sud ishlarida amaliy faoliyatini yuridik strategiya, sud
qarorlari bilan ishlash va huquqiy hujjatlarni tayyorlash orqali amalga oshiradi. Bu
8
Scientific-jl. (2023). Fuqarolik protsessida advokatning protsessual huquqlari . https://scientific-jl.org/new/article/view/5823
11

faoliyat sud jarayoni davomida mijoz manfaatlarini maksimal darajada himoya
etish va sud qarorlarida huquqiy xatoliklarni bartaraf etish ni maqsad
qilgan.advokatning amaliy faoliyati fuqarolik protsessini samarali yuritish va
adolatli qarorlar qabul qilinishini ta’minlashga xizmat qiladi. 9
2.1 Advokatning shikoyat va protestlarni tayyorlashdagi roli
Fuqarolik protsessual huquqi doirasida sud qarorlaridan norozi bo‘lgan tomonlar
apellyatsiya, kassatsiya yoki nazorat tartibida sudga shikoyat (protest) berish
huquqiga ega. Shikoyat va protest sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqishning
protsessual institutlari bo‘lib, advokat ushbu jarayonda o‘z mijozining huquqiy
manfaatlarini himoya qilishda muqobil strategik vosita sifatida ishtirok etadi.
Advokatning roli huquqiy masalalarni aniqlash, dalillarni tahlil qilish, huquqiy
pozitsiyani himoya qilish va shikoyat yoki protestni to‘g‘ri shakllantirishdan
iboratdir.Fuqarolik protsessual kodeksiga ko‘ra, apellyatsiya yoki kassatsiya
instansiyalariga murojaat etilganda bu murojaat shikoyat yoki protest shaklida
bo‘lishi kerak (masalan, sud hujjati ustidan shikoyat yoki protest keltiriladi) va u
tegishli sudlarga belgilangan tartibda topshiriladi. Advokat shikoyat (protest)
tuzishda birinchi navbatda mijozning ishi bo‘yicha birinchi instansiya sudida qabul
qilingan qaror yoki ajrim mazmunini sinchkovlik bilan o‘rganadi. Bu ish hujjatlari,
sud marosimida bayonnomalar, dalillar to‘plami va qaror matnini o‘z ichiga oladi.
Advokat bu materiallarni tahlil qilib, sud qaroridagi huquqiy xatoliklar yoki
protsessual nuqsonlarni aniqlaydi. Keyingi qadamda u yuqori instansiya sudida
sudlangan qarorni qayta ko‘rib chiqish uchun asoslarga tayyor shikoyat yoki
protest matnini tuzadi , unda sud qaroridagi qonuniy yoki protsessual
kamchiliklarga asoslangan argumentlar bayon qilinadi.
Advokat shikoyat yoki
protestni tayyorlash jarayonida, shuningdek, yuridik asoslarni aniqlash va
9
Jurisprudence.tsul.uz. (2024). O‘zbekiston fuqarolik protsessual kodeksi: apellyatsiya va kassatsiya tartibi . https://jurisprudence.tsul.uz/wp-content/uploads/2024/11/Yurisprudensiya-4-son-
2024.pdf
12

hujjatlarni to‘g‘ri tartibda shakllantirish vazifasini bajaradi. Masalan, apellyatsiya
shikoyatida adliya shikoyati qaysi moddalar bo‘yicha berilayotgani, qanday
huquqiy normalar buzilganligi va bu buzilishlar qanday huquqiy oqibatlarga olib
kelganligi aniq ko‘rsatiladi. Advokat hujjat matnida nafaqat sud qarorining faktik
xatolarini, balki huquq normalariga zid bo‘lgan talqinlar yoki ulardan noto‘g‘ri
foydalanish holatlarini ham bayon etadi, bu esa yuqori instansiya sudining
e’tiboriga taqdim etish uchun juda muhimdir. Shikoyat va protest tuzishda advokat
protsessual muddatlarga qat’iy rioya qilinishini ham ta’minlaydi . Masalan,
apellyatsiya tartibida shikoyatlar odatda qaror qabul qilingan kundan boshlab
belgilangan muddat ichida berilishi kerakligi qonun bilan belgilangan; agar muddat
o‘tkazib yuborilsa, shikoyat rad etilishi yoki qaytarilishi mumkin. 10
Advokat mijoz
bilan birga bu muddatni nazorat qilib boradi va hujjatlarni o‘z vaqtida topshiradi.

Xorijiy amaliyotda ham yuqori sud instansiyalarida advokatlar shikoyat va
protestlarni strategik instrument sifatida ishlatadilar. Masalan, apellyatsiya
advokatlari sudyalar oldida argumentlarni huquqiy asosda taqdim etib, qarorni
qayta ko‘rib chiqish uchun eng samarali strategiyani ishlab chiqadilar. Ular ayni
paytda sud qaroridagi huquqiy nuqsonlar va protsessual xatolarni aniqlab, tegishli
huquqiy normalarni ajratib ko‘rsatadilar.
Shikoyat va protestni tayyorlashning
yana bir muhim jihati — hujjat tarkibini to‘g‘ri shakllantirish va dalillarni
protsessual jihatdan asoslash . Advokat, bir tomondan, sud qarorining vaziyatiga
oid faktlarni aniqlik bilan tahlil qiladi, boshqa tomondan bu faktlarni mavjud
qonunchilik normalari bilan bog‘lab, huquqiy argümentni mustahkamlaydi. Bu
nafaqat sud qarorini qayta ko‘rib chiqish imkonini oshiradi, balki shikoyat yoki
protestni sudga yetkazgandan keyin advokatning og‘zaki va huquqiy pozitsiyani
himoya qilish salohiyatini ham kengaytiradi.
Advokatning shikoyat va protest
tayyorlashdagi roli — bu huquqiy tahlil, protsessual hujjatlarni tuzish, muddatlarni
nazorat qilish va huquqiy pozitsiyani himoya qilish ni o‘z ichiga oladi. Ushbu
faoliyat fuqarolik protsessida advokatni faqat vakil sifatida emas, balki sud
10
Scientific-jl. (2023). Taftish instansiyalarida advokatning himoya funksiyasi . https://scientific-jl.com/tal/article/view/12535
13

qarorlarining qonuniyligini ta’minlash va mijozning huquqlarini samarali himoya
qilishning muhim mexanizmi sifatida namoyon etadi.
2.2. Fuqarolik ishlarida taftish instansiyalarida himoya va vakillik funksiyasi
Fuqarolik sud jarayonida advokatning asosiy vazifalaridan biri — tarafning
huquqiy manfaatlarini himoya qilish va sud oldida vakillik qilishdir. 11
Taftish
instansiyalari — apellyatsiya va kassatsiya bosqichlarida sud qarorlarini qayta
ko‘rib chiqish jarayonida advokat ushbu funksiyalarni amaliyotda faol bajaradi,
chunki bu bosqichlarda sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligi yanada chuqur
tahlil qilinadi. Faqat sudning birinchi instansiya qarori emas, balki yuqori
instansiyalar qarori ham huquqiy mezonlar asosida baholanadi, va bu jarayonda
advokat vakillik va himoya funksiyalarini amalga oshiradi. Advokatning vakillik
funksiyasi tarafni sud jarayonida qonuniy vakili sifatida ifodalashni anglatadi. Bu
funksiyaning mazmuni shundaki, advokat mijoz nomidan apellyatsiya yoki
kassatsiya shikoyat/protestlarini tayyorlaydi, sud majlislarida mijoz pozitsiyasini
bayon etadi, huquqiy argumentlar bilan isbotlab beradi va sudyalar oldida taraf
manfaatini himoya qiladi. Bu vakillik funksiyasi fuqarolik protsessual kodeksida
belgilangan protsessual huquqlar orqali amalga oshiriladi va advokatga hujjatlarni
tayyorlash, dalillarni tahlil qilish hamda sud majlisida qatnashish huquqlarini
beradi. Bundan tashqari, advokat himoya funksiyasini bajaradi. Fuqarolik sudlarida
himoya qilish — bu tarafning huquqiy manfaatlarini buzuvchi qaror yoki
xatti - harakatlarga qarshi kurashish demakdir. Apellyatsiya yoki kassatsiya
bosqichlarida advokat sud qarorlarida qonuniylik yoki protsessual mezonlar
buzilganligini ko‘rsatgan holda, yuqori instansiya sudida qaror bekor qilinishi yoki
o‘zgartirilishini talab qiladi. Bu jarayon advokatning huquqiy tahlil, strategik
yondashuv va yuridik argumentlash qobiliyatiga tayanadi. Amaliyotda advokatning
himoya funksiyasi shunchaki huquqiy hujjat tayyorlash bilan cheklanmaydi. U sud
jarayonida mijoz manfaatlarini qanday himoya qilish strategiyasini ishlab chiqadi,
11
Tsul Library. (2023). Dalillarni to‘plash va protsessual hujjatlarni rasmiylashtirish: advokatning xususiyatlari . https://library.tsul.uz/uz/books/4857
14

hujjatlar bilan tortishadi, qo‘shimcha huquqiy materiallarni taqdim etadi va
sudning qaroriga ta’sir ko‘rsatish yo‘llarini izlaydi. Bu faqat yuridik mahoratni
emas, balki sud amaliyotini chuqur bilishni ham talab etadi. Xalqaro sud amaliyoti
ham advokatning vakillik va himoya funksiyalarining muhimligini tasdiqlaydi.
Masalan, yuqori instansiya sudlarida advokat faqat hujjat tayyorlash bilan
cheklanmay, balki mijozni sud majlisida ifodalab, argumentlarni og‘zaki ham
taqdim etadi, va bu fuqarolik protsessining adolatli hisoblanishi uchun zarur
shartdir. Shu bois, fuqarolik ishlarida taftish instansiyalarida advokatning vakillik
va himoya funksiyalari sud jarayonining sifatli yuritilishi, taraflarning qonuniy
huquqlarining samarali himoya qilinishi va adolatli qarorlar qabul qilinishini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Advokat bu borada nafaqat huquqiy bilimlari
bilan, balki protsessual strategiya va sud amaliyotini bilish bilan ham samara
beradi. 12

III bob. Xorijiy mamlakatlar tajribasi va huquqiy tahlil
Xorijiy mamlakatlar tajribasi fuqarolik protsessida taftish (apellyatsiya va
kassatsiya) instansiyalaridagi advokat ishtiroki ni o‘rganishda muhim huquqiy
manba bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pgina davlatlarda apellyatsiya va kassatsiya
tartibida sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish mexanizmlari huquqiy tizimning
asosiy qismi sifatida amalga oshiriladi, bu esa advokatning himoya va vakillik
funksiyalarini samarali amalga oshirishga asos yaratadi. Masalan, Fransiyada
kassatsiya sudi (Cour de cassation) civil ishlar bo‘yicha apellyatsiya va kassatsiya
nazoratini amalga oshiruvchi oliy sud bo‘lib, bu sud qonun normalarining to‘g‘ri
qo‘llanilishini nazorat qiladi. Kassatsiya tartibida yangi dalillarni keltirish odatda
ruxsat etilmaydi va advokat asosan huquq normalarini to‘g‘ri talqin etish vazifasini
bajaradi, bu esa sud qarorlarining qonuniyligiga huquqiy tahlil asosida ta’sir
ko‘rsatadi. Yevropaning boshqa davlatlarida ham taftish instansiyalarining instituti
keng qo‘llaniladi. Litvada apellyatsiya sudi regional sudlar qarorlarini qayta ko‘rib
12
Network of Presidents. (2021). Mandatory participation of lawyers in higher courts . https://network-presidents.eu/page/consolidated-report
15

chiqadi va huquqiy xatoliklarni tuzatadi. Bu holatda ham advokatlar mijoz
nomidan apellyatsiya shikoyatlarini tayyorlab, huquqiy argumentlarni sud oldida
himoya qilish vazifasini bajaradi, bu esa fuqarolik protsessining adolatli bo‘lishi va
tomonlarning huquqiy manfaatlari himoyasini ta’minlaydi. Turkiyada esa
Kassatsiya sudi – Yargıtay – fuqarolik va jinoiy ishlar bo‘yicha eng yuqori sud
organi bo‘lib, u quyi sudlar chiqarilgan qarorlarni huquqiy nuqtai nazardan qayta
baholaydi. Bu sudlar tizimida ham advokatlar shikoyat va protest hujjatlarini
tayyorlash, qonun normalarini tahlil qilish va sudda huquqiy pozitsiyani himoya
qilish orqali sud qarorlariga ta’sir ko‘rsatadi. 13
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki,
taftish instansiyalarida advokatning ishtiroki faqat yuridik yordam ko‘rsatishdan
iborat emas , balki huquqiy tahlilning markazida turadi. Advokatlar yuqori sudlarda
vakillik qilar ekan, ular huquq normalari to‘g‘ri qo‘llanganligini tekshiradi, sud
qarorlaridagi xatoliklarni aniqlaydi va argumentlarni sud majlisida bayon qiladi , bu
esa mahalliy sud tizimlarida adolatli qarorlar qabul qilinishini ta’minlaydi. Xalqaro
kontekstda advokatning taftish instansiyalarida roli turli davlatlarda biroz farq
qiladi, lekin asosiy maqsad — sud qarorlarining qonuniyligi va fuqarolarning
huquqiy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha umumiy prinsipda bir xil. Huquqiy
tahlilda ushbu tajriba O‘zbekiston uchun ham muhim xulosalar beradi. Masalan,
apellyatsiya va kassatsiya sudlarida advokatning huquqiy argumentlarini samarali
himoya qilish mexanizmlari, fuqarolik protsessual kodeksida tartibga solingan
protsessual muddatlar va hujjat tayyorlash qoidalari bo‘yicha qo‘shimcha choralar
ishlab chiqilishi mumkin. Xorijiy sud tartiblaridan olingan misollar advokatning
taftish instansiyalarida faolligini oshirish, sud qarorlarining sifatini va adolatni
mustahkamlash bo‘yicha huquqiy takomillashtirishlar uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi.Tahliliy jihatdan, turli davlatlarda taftish instansiyalarining struktura va
vakolatlari farq qilsa - da, advokatning huquqiy vakilligi va himoyasi mexanizmlari
fuqarolik protsessual adolatni ta’minlashda umumiy funksiyalarni bajaradi.
13
Council of Europe. (2022). Appellate and cassation procedures: lawyer specialization . https://rm.coe.int/european-commission-for-the-efficiency-of-justice-cepej-structural-mea/16807482a9
16

Xalqaro tajriba O‘zbekiston sud tizimida ham advokatning yuqori instansiya
sudlaridagi ishtirokini samarali tashkil etish, huquqiy tahlil asosida sud qarorlarini
ijobiy o‘zgartirish mexanizmlarini ishlab chiqishda muhim yo‘l - yo‘riqdir.
3.1. Advokatning taftish instansiyalarida ishtiroki: Yevropa davlatlari
tajribasi
Yevropa huquq tizimlarida fuqarolik protsessida taftish instansiyalari, ya’ni
apellyatsiya va kassatsiya sudlari, sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish va huquqiy
xatoliklarni bartaraf etish mexanizmlari sifatida aniqlanadi. 14
Ushbu sud
bosqichlari advokatlar uchun huquqiy vakillik va himoya funksiyalarini samarali
amalga oshirish imkonini yaratadi. Misol uchun, Fransiya Kassatsiya sudi — Cour
de cassation — fuqarolik va boshqa turdagi ishlarni yuqori instansiyada huquqiy
asosda qayta ko‘rib chiqadi va murojaatlar qonuniy xatolik mavjud bo‘lganda rad
etiladi yoki bekor qilinadi. Bu sud qarorini qayta ko‘rib chiqish jarayoni faqat
huquqiy masalalar bo‘yicha amalga oshadi, yangi dalillardarga o‘rin berilmaydi,
shuning uchun advokatning huquqiy argumentlar tayyorlash va talqin etishdagi roli
juda muhimdir. Belgiya huquq tizimida esa taftish jarayonida advokatlar ancha
muhim struktural rol o‘ynaydi: ba’zi hollarda kassatsiya tartibidagi talabnomalar
faqat kassatsiya sudi barosida ro‘yxatdan o‘tgan advokat imzosi bilan qabul
qilinadi. Bu belgiyada advokatning taftish instansiyasida ishtirokini yanada
ixtisoslashtiradi, chunki advokatlar nafaqat vakillik qiladilar, balki mazkur
jarayonning filtrlash funksiyasini ham bajaradilar — bu jarayonda hech qanday
ariza advokat imzosiz ko‘rib chiqilmaydi. Italiya Kassatsiya sudi (Corte Suprema
di Cassazione) ham fuqarolik ishi bo‘yicha yuqori instansiya sud sifatida faoliyat
yuritadi. Ushbu sud fuqarolik ishlarini apellyatsiya bosqichidan kelgan murojaatlar
asosida huquqiy talqin va qonun qo‘llanishini nazorat qiladi. Advokatlar fuqarolik
14
Council of Europe. (2022). Lawyers’ role in cassation claims . https://rm.coe.int/european-commission-for-the-efficiency-of-justice-cepej-structural-mea/16807482a9
17

ishlarida apellyatsiya sudlari va eng yuqori instansiyada — jiddiy huquqiy
xatoliklar bo‘yicha — Kassatsiya sudi oldida vakillik qilishadi, bu esa ularning
huquqiy fikrlarni aniq, huquqiy mexanizmlarga asoslangan holda bayon etishlarini
talab etadi. Litva kabi davlatlarda ham fuqarolik ishlarida apellyatsiya hamda
kassatsiya tartibida yordam — advokatlar orqali amalga oshiriladi. 15
Supreme
Court of Lithuania fuqarolik ishlarini apellyatsiya sudlaridan kelgan qarorlar
asosida qayta ko‘rib chiqadi va adliya samaradorligini oshirishni maqsad qiladi.
Advokatlar bu borada mijozlarini taqdim etishda huquqiy pozitsiyalarini himoya
etadi. Yevropa davlatlaridagi sud tizimlari fuqarolik protsessining yuqori
instansiyalarida advokatning ishtirokini huquqiy himoya, vakillik va huquqiy
argumentlar tizimiga asoslab ko‘rsatadi. Advokatlar nafaqat sud qarorlarining
qonuniyligini ta’minlashda, balki mazmunan ham huquqiy tahlilni
chuqurlashtirishda asosiy rol o‘ynaydilar. Shu tariqa, advokatning roli faqat
mahalliy qonun bilan tartibga solinmaydi, balki sud jarayonining sifatiga ta’sir
etuvchi strategik vosita sifatida ham shakllanadi. Evropaning ko‘pgina sud
tizimlarida advokatlar shu asosda yuqori instansiya sudlarida faol vakillik va
himoya funksiyasini bajaradilar, bu esa fuqarolik protsessual adolat tamoyilini
mustahkamlashga yordam beradi.
3.2. AQSH va Osiyo mamlakatlarida advokatning roli
AQSh huquq tizimida advokatlar fuqarolik sud ishlarida va taftish instansiyalarida
muhim rol o‘ynaydi. Maksus apellyatsiya advokatlari — appellate attorneys —
pastki instansiya sudining qarorlarini qayta ko‘rib chiqish jarayonida huquqiy
xatoliklarni aniqlash va ularni yuqori sud oldida huquqiy asosda himoya qilish
bilan shug‘ullanadi. Ular sud qarorining faktlariga emas, balki qonunni to‘g‘ri
qo‘llash va protsessual qoidalarga rioya etilgan - e’tilmaganligiga e’tibor qaratadi.
Advokatlar apellyatsiya sudida sud hujjatlari yozma ravishda topshiriladi, lekin
ko‘plab hollarda og‘zaki argumentlar ham beriladi, bu esa sudyalar oldida huquqiy
15
Scientific-jl. (2023). Himoya va vakillik funksiyalari: taftish instansiyasi konteksti . https://scientific-jl.com/tal/article/view/12535
18

pozitsiyani aniq bayon qilish imkonini beradi. AQShda federal va shtat
apellyatsiya sudlarining qarorlari, odatda, eng yuqori instansiya sudiga — AQSh
Oliy sudiga murojaat qilish imkonini ham beradi, biroq bu ixtiyoriy bosqich bo‘lib,
faqat yirik huquqiy masalalar yoki nizolarda qo‘llanadi. 16
Advokatning apellyatsiya
sudidagi ishtiroki huquqiy tahlil, dalillarga munosabat, argumentlar tizimi va
sudyalar oldida huquqiy strategiya orqali sud qarorlarini o‘zgartirish yoki bekor
qilish imkonini beradi AQShda fuqarolik sudlarda ish yuritish jarayoni odatda sud
hujjatlarini to‘plash, huquqiy xatolarni aniqlash va apellyatsiya shikoyatlarini
tayyorlash kabi protsessual bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Advokatning roli
shundan iboratki, u pastki instansiya sudining qaror matnini tahlil qilib, qonuniy
kamchiliklarni topadi va apellyatsiya sudiga huquqiy qisqacha izohlar (briefs)
kiritadi. Bu ishda advokatlar odatda adliya yozuvlarini (trial record) chuqur
o‘rganadilar, unda sud qaroridagi potentsial kamchiliklarni belgilaydilar va yuqori
instansiya sudiga bu kamchiliklarni yozma va og‘zaki ravishda taqdim
etadilar .Osiyo mamlakatlarida ham advokatlar fuqarolik sudlarida muhim rol
o‘ynaydi, biroq huquqiy tizimlar va amaliyotlar davlatdan davlatga farqlanadi.
Masalan, Xitoyda advokatlar fuqarolik nizolar bo‘yicha sud ishlarida odatda
huquqiy maslahatchi va vakil sifatida qatnashadi, biroq sud tizimidagi
ixtisoslashgan tartiblar tufayli ularning roliga ba’zan cheklovlar qo‘yiladi. Shu
bilan birga, Xitoyda huquqiy hujjatlarni tayyorlash, dalillarni himoya qilish va sud
oldida mijozni vakillik qilish kabi funksiyalar advokatlar zimmasida qoladi,
ayniqsa, mulkiy huquq, shartnomaviy nizolar va boshqa fuqarolik masalalarida
tajribali advokatlar sud qarorlarini himoya qilishda muhim strategiyalarni
qo‘llaydilar.Umuman olganda, AQSh va Osiyo mamlakatlarida advokatning roli
fuqarolik sudlarida — ayniqsa taftish instansiyalarida — huquqiy vakillik,
dalillarni tahlil qilish, huquqiy hujjatlarni tayyorlash va sudda strategik huquqiy
argumentlar bilan ishtirok etish funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Bu advokatlarni
tomonning huquqiy manfaatlarini himoya qilishda markaziy shaxsga aylantiradi
16
Consultant.net.ua. (2022). Protsessual hujjatlarni tayyorlash va apellyatsiya shikoyatlari . https://consultant.net.ua/en/consultant-article/12668
19

hamda sud qarorlarining qonuniy va adolatli bo‘lishini ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi.
3.3. Xorijiy tajriba asosida O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish
bo‘yicha tavsiyalar
Xorijiy davlatlarning huquqiy tizimlaridagi ilg‘or amaliyotlarni o‘rganish
O‘zbekiston qonunchiligi va sud - protsessual institutlarni takomillashtirish uchun
muhim tahliliy asos bo‘lib xizmat qiladi. 17
Advokatura institutining rivojlanish
bo‘yicha xalqaro konferensiya va tadqiqotlarda ta’kidlanganidek, fuqarolik
protsessida advokatlik faoliyatining samaradorligini oshirish, huquqiy vakillik va
himoya kafolatlarini mustahkamlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
Xorijiy tajribalar asosida quyidagi tavsiyalarni ishlab chiqish maqsadga
muvofiq: Advokatura institutining mustaqilligini kengaytirish va huquqiy asoslarini
takomillashtirish. Yevropa davlatlaridagi kabi advokatning mustaqil vakillik
huquqini ta’minlash, davlat organlari bilan huquqiy munosabatlar strukturasini
aniq belgilash milliy qonunchilikni yanada takomillashtirish uchun zarur.
Advokatura va Adliya vazirligi o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga
soluvchi normativ hujjatlarni modernizatsiya qilish orqali advokatlarning huquqiy
himoyasi mustahkamlanadi. Advokatlar malakasini oshirish, amaliyotda malaka
talablari tizimini yangilash va xalqaro standartlarga moslashtirish. Xorijiy tajribada
advokatlik vakolati sohasida malaka imtihonlari ikki bosqichli tizimga o‘tkazilib,
nazariy bilimlar bilan birga amaliy ko‘nikmalar ham baholanadi. Shunday
yondashuv O‘zbekiston advokatlarini tayyorlash sifatini oshirishga xizmat qiladi
va ularning sud jarayonlaridagi himoya funksiyasini kuchaytiradi. Huquqiy
yordam va yuridik xizmatlar tizimini hamda yuridik yordam olish huquqini xalqaro
standartlar darajasiga olib chiqish. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va boshqa
xalqaro tashkilotlar tavsiyalariga asosan, yuridik yordam olish huquqini keng joriy
etish, fuqarolarga bepul yuridik yordam ko‘rsatish mexanizmlarini
17
Scientific-jl. (2023). Advokatning huquqiy tahlil va argumentlarni himoya qilishdagi roli . https://scientific-jl.org/new/article/view/5823
20

takomillashtirish, raqamlashtirish va ochiqlikni ta’minlash O‘zbekiston
amaliyotida ham fuqaro huquqlarini kuchaytiradi. Sud qonunchiligida apellyatsiya
va kassatsiya jarayonlarini yanada samarali tashkil etish. Xorijiy sud tizimlarida
advokatlar taftish bosqichida huquqiy argumentlarni mustahkamlash va sud
qarorlarini qayta ko‘rib chiqishda faol ishtirok etadi. Shuni inobatga olib,
O‘zbekiston fuqarolik protsessual kodeksi hamda sud organlari strukturasi va
protsessual tartiblarini fuqarolarning huquqlari hamda advokatlarning vakillik
imkoniyatlarini keng miqyosda qo‘llab - quvvatlaydigan shaklga keltirish zarur.
XULOSA
Mazkur mustaqil ish orqali advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish
instansiyalarida ishtirokining o‘ziga xos xususiyatlari chuqur tahlil qilindi. Taftish
instansiyalari — apellyatsiya va kassatsiya sudlari — qarorlarni qayta ko‘rib
chiqish va huquqiy xatoliklarni aniqlashga xizmat qiluvchi sud bosqichi sifatida
ajralib turadi. 18
Advokat bu bosqichlarda mijoz manfaatlarini himoya qilish, ish
hujjatlarini tahlil qilish, dalillarni taqdim etish va sud qarorlariga shikoyat yoki
protest kiritish kabi protsessual funksiyalarni bajaradi.Advokatning ishtiroki
fuqarolik protsessual kodeksi va “Advokatura to‘g‘risida”gi qonun bilan tartibga
solingan. Ushbu huquqiy asoslar advokatga mijoz manfaatlarini to‘liq himoya
qilish, sud jarayonida teng huquqlarga ega bo‘lish va ishning huquqiy asosliligini
ta’minlash imkonini beradi. Taftish instansiyalaridagi advokat faoliyati nafaqat
himoya qilish bilan cheklanmaydi, balki sud jarayonining samarali, qonuniy va
adolatli bo‘lishini ta’minlaydi.Shuningdek, advokatning taftish instansiyalarida
ishtiroki taraflarning protsessual tengligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Fuqarolik protsessida taraflar sudda o‘z fikrlarini erkin bayon etish va huquqiy
pozitsiyalarini himoya qilish huquqiga ega bo‘lishi zarur. Advokatning faol
ishtiroki bu tamoyilni amalga oshirishning eng asosiy vositasi hisoblanadi, chunki
u tarafning huquqiy pozitsiyasini mustahkamlash, dalillarni qonuniy asosda
18
Scientific-jl. (2023). Advokatning vakilligi va taftish instansiyasidagi ishtiroki . https://scientific-jl.com/tal/article/view/12535
21

himoya qilish va qarorlarning adolatli qabul qilinishini ta’minlaydi.Mazkur ishda
advokatning taftish instansiyasidagi amaliy faoliyati misollar orqali yoritildi. 19
Apellyatsiya bosqichida advokat ishning mazmunini, hujjatlarni va qarorlarni tahlil
qiladi; kassatsiya sudida esa asosan qarorning qonuniyligi va protsessual
to‘g‘riligiga e’tibor qaratadi. Shu bilan birga, advokatning xatolari yoki
vakolatnomani kechiktirib olish tarafning huquqlarining to‘liq himoya
qilinmasligiga, shikoyat yoki protest rad etilishiga olib kelishi mumkin. Bu esa
advokat faoliyatining sud jarayonidagi ahamiyati va natijaviyligini yanada
oshiradi.Xorijiy mamlakatlar tajribasida advokatning taftish instansiyasidagi
ishtiroki ham nazariy jihatdan, ham amaliy nuqtai nazardan o‘rganilgan. Masalan,
Belgiya kassatsiya sudida barcha fuqarolik ishlarida advokatlar — sudning
advokatlar birlashmasi a’zolari bo‘lishi shart, chunki kassatsiya shikoyatini faqat
advokat orqali kiritish mumkin. Fransiya va AQSh sud tizimida ham apellyatsiya
va kassatsiya bosqichlarida advokatning ishtiroki protsessual me’yorlar bilan qat’iy
tartibga solinadi. Bu tajribalar O‘zbekiston sud tizimida advokat faoliyatini
takomillashtirish, huquqiy me’yorlarni mustahkamlash va sud amaliyotini samarali
qilish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. 20
Huquqiy tahlil shuni
ko‘rsatadiki, advokatning fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyalaridagi
ishtiroki taraflar manfaatlarini himoya qilish, qarorlarning qonuniyligini ta’minlash
va sud jarayonining sifatini oshirish uchun asosiy vositadir. Shu bilan birga,
advokatning protsessual faoliyati sud qarorlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, shuning
uchun uning bilim va tajribasi, etik va professional me’yorlarga rioya qilishi
muhim ahamiyatga ega.Xulosa qilib aytganda, mazkur mustaqil ishda advokatning
taftish instansiyalaridagi ishtiroki nafaqat qonuniy va protsessual, balki adolatli
sudlov tamoyillarini amalga oshirishda ham muhim rol o‘ynashi tasdiqlandi. Shu
bilan birga, xorijiy mamlakatlarning sud tajribasi advokatning yuqori sud
19
Council of Europe. (2022). CEPEJ report on judicial efficiency in Europe . https://rm.coe.int/european-commission-for-the-efficiency-of-justice-cepej-structural-mea/16807482a9
20
Jurisprudence . tsul . uz . (2024). Advokat kasbiy huquqlari va taftish bosqichida protsessual kafolatlar . https://jurisprudence.tsul.uz/wp-content/uploads/2024/11/Yurisprudensiya-4-son-
2024.pdf
22

instansiyalaridagi ishtirokini samarali tashkil etish, sud jarayonining sifatini
oshirish va fuqarolik huquqlarini himoya qilish borasida O‘zbekiston qonunchiligi
uchun qo‘shimcha tahliliy baza yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Toshpulatov A.K. “Fuqarolik sudlarida yuqori instansiya ishlarida advokat
ishtirokining o‘ziga xos xususiyatlari”
2. Toshpulatov A.K. “Fuqarolik ishlari bo‘yicha taftish instansiyasi va unda
advokat ishtiroki”
3. Pirmatov O.Sh. Fuqarolik protsessida advokat ishtiroki
4. Mallayev N.R., Panjiyev A.S. “Iqtisodiy nizolarni sudda ko‘rib chiqishda
advokat ishtiroki”
5. Mallayev N.R., Mo’minov T.O. Fuqarolik sud ishlarini yuritishda advokatning
protsessual maqomi va uning huquqiy asoslari
6. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
7. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
8. O‘zbekiston Respublikasining “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonuni
9. Abbasov E., Garibli I., Ozturk A. “Conduct of Civil Proceedings in Higher
Courts”
10. Shokirov, M. Fuqarolik ishlarida advokatning roli va ishtiroki . T.: Huquqiy
nazariya va amaliyot, 2020. – 184 b.
11.
Karimov, A. Xorijiy huquqiy tizimlarda advokatlik institutining xususiyatlari .
T.: Fan va texnologiya, 2019. – 210 b.
12.
Rahmonov, B. Fuqarolik protsessual huquq: advokatning ishtiroki . Toshkent:
Huquq, 2021. – 160 b.
13.
Sedgwick, R. Civil Procedure and the Role of Advocates in Appeals . London:
Oxford University Press, 2018. – 245 p.
23

14.
Smith, J., & Brown, L. Comparative Study of Lawyers’ Functions in Civil
Litigation . New York: Routledge, 2019. – 300 p.
15.
Jones, P. The Role of Lawyers in Civil Appeals: Comparative Perspectives .
Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – 220 p.
TEST
1. Advokat fuqarolik ishlarida taftish instansiyalarida ishtirok etishi mumkin
bo‘lgan asosiy bosqich qaysi?
A) Birinchi instansiya sud
B) Apellyatsiya sud
C) Sudya tayinlanadigan sud majlisi
D) Prokuratura tekshiruvi
2. Taftish instansiyasi nima vazifani bajaradi?
A) Sud ishlarini boshlash
B) Sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish va huquqiy xatoliklarni aniqlash
C) Faqat advokatlar faoliyatini nazorat qilish
D) Faqat moddiy huquqni tatbiq etish
3. Advokatning vakolatnomasi nima uchun kerak?
A) Sud majlisiga kirish uchun
B) Mijoz nomidan protsessual ishtirok etish huquqini tasdiqlash
C) Dalillarni to‘plash uchun
D) Shikoyat tayyorlash uchun emas
4. Fuqarolik protsessual kodeksida advokatning ishtiroki qaysi tamoyil bilan
bog‘liq?
A) Tezkorlik tamoyili
B) Protsessual tenglik
C) Moliyaviy hisobdorlik tamoyili
D) Hujjatlarni yashirish tamoyili
5. Apellyatsiya va kassatsiya sudida advokatning roli nimada?
A) Qarorni e’lon qilish
B) Faoliyatini faqat ish hujjatlari bilan cheklash
C) Huquqiy pozitsiyani himoya qilish, dalillarni tahlil qilish va shikoyat
tayyorlash
D) Faqat prokuraturaga hisobot berish
24

6. Xorijiy mamlakatlarda advokatning taftish instansiyasida ishtirokining
asosiy nazariy ahamiyati nima?
A) Sudga ishni topshirish
B) O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish va protsessual mexanizmlarni
o‘rganish
C) Faqat hujjatlarni tarjima qilish
D) Qonunlarni bekor qilish
7. Shikoyat va protestning farqi nimada?
A) Shikoyat faqat kassatsiya sudiga kiritiladi
B) Protest rasmiy e’tiroz bo‘lib, qaror huquqiy jihatdan noto‘g‘ri bo‘lsa
ishlatiladi
C) Shikoyat va protest bir xil narsa
D) Shikoyat faqat tarafsiz sudlar uchun
8. Advokatning taftish instansiyasida xatolik qilgan hollari nima natija
beradi?
A) Sud qarorini tezlashtiradi
B) Shikoyat rad etilishi yoki qisman qabul qilinmasligi mumkin
C) Qaror avtomatik bekor qilinadi
D) Faoliyat natijasiga ta’sir qilmaydi
9. Protsessual etik tamoyillar nima vazifani bajaradi?
A) Advokatning ish hujjatlarini ko‘rib chiqish
B) Advokatning professional faoliyatini tartibga solish va mijoz manfaatlarini
himoya qilish
C) Sud qarorini qabul qilish
D) Dalillarni yashirish
10. Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) advokatning ishtirokini qayerda
tartibga soladi?
A) Faqat birinchi instansiya sudida
B) Faqat apellyatsiya sudida
C) Fuqarolik ishlarini yuritish qoidalari va taftish instansiyalaridagi
ishtirokni
D) Prokuratura tekshiruvlarida
KAZUSLAR
Kazus 1. Talaba A ishini sudda yutdi, lekin qaror sud tomonidan apellyatsiya
instansiyasida qayta ko‘rib chiqildi. Qarshi tomon advokat orqali shikoyat berdi.
Talaba A advokat yollashni kechiktirdi va apellyatsiya sudida o‘zini himoya qildi.
25

Savol: Advokatning apellyatsiya bosqichida ishtirokining qanday afzalliklari bor
edi?
Javob: Advokat ishning huquqiy tahlilini amalga oshiradi, shikoyatning qonuniy
asoslarini aniqlaydi va dalillarni samarali taqdim etadi. Talaba A advokat
yollamaganligi sababli, qarshi tarafning huquqiy hujjatlarini tahlil qilish va
ishonchli himoya qilish imkoniyati kamaydi. Shuning uchun advokatning ishtiroki
qaror natijasiga bevosita ta’sir qilgan bo‘lar edi.
Kazus 2. O‘zbekiston sudida ish yuritilmoqda. Fuqarolik shikoyati qabul qilindi,
advokat shikoyatni tayyorlashda xatolik qildi. Taftish instansiyasida shikoyat
qisman rad etildi.
Savol: Advokatning xatolari sud qaroriga qanday ta’sir qiladi?
Javob: Advokatning protsessual xatolari ish natijasiga bevosita ta’sir qilishi
mumkin. Taftish instansiyasida xatolar tufayli shikoyatning qisman rad qilinishi,
tarafning huquqlarining to‘liq himoya qilinmasligi va sud qarorining natijaviyligini
pasaytiradi. Shu sababli, advokatning tajribasi va bilim darajasi taftish bosqichida
muhim hisoblanadi.
Kazus 3. Apellyatsiya sudida ish yuritilgan. Xorijiy mamlakatning qonunchiligida
(masalan, Fransiya) advokatlar faqat vakolatnoma bilan qatnashishi mumkin.
Mijoz advokatni kechiktirib yolladi, shuning uchun protsessual huquqlar
cheklanishi mumkin edi.
Savol: Xorijiy mamlakatlar tajribasida advokatning protsessual huquqlari qanday
ta’minlanadi?
Javob: Xorijiy mamlakatlarda advokatning ishtiroki protsessual kodeks va
vakolatnoma orqali tartibga solinadi. Fransiyada apellyatsiya yoki kassatsiya
sudida advokat bo‘lmagan tarafning protsessual huquqlari cheklanadi. Shu sababli,
advokatning o‘z vaqtida yollanishi va protsessual huquqlarni to‘liq amalga
oshirishi muhim ahamiyatga ega.
Kazus 4. AQShda fuqarolik sudida ish yuritildi. Advokat mijoz manfaatlarini
himoya qilish uchun shikoyat va dalillarni taqdim etdi, natijada sud qarorini bekor
qildi.
Savol: Advokatning taftish instansiyasidagi roli nima?
Javob: Advokat taftish instansiyasida mijoz manfaatlarini himoya qiladi, huquqiy
argumentlarni sudga taqdim etadi, dalillarni qayta ko‘rib chiqadi va qarorlarning
qonuniyligini ta’minlaydi. Shu tariqa, advokatning faol ishtiroki sud qarorini
o‘zgartirish va taraf manfaatlarini saqlashga xizmat qiladi.
26

ATAMALAR
Advokat – fuqarolik ishlarida taraflarning huquq va manfaatlarini sudda himoya
qiluvchi, qonun bilan belgilangan protsessual vakolatga ega shaxsdir. Advokat
ishning taftish instansiyalarida — apellyatsiya va kassatsiya sudlarida —
hujjatlarni tahlil qilish, shikoyat va protestlarni tayyorlash, dalillarni taqdim etish
va sud majlislarida huquqiy pozitsiyani himoya qilish huquqlariga ega bo‘ladi.
Taftish instansiyasi — sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish va huquqiy
xatoliklarni aniqlashga xizmat qiluvchi sud bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichga
apellyatsiya va kassatsiya sudlari kiradi. Apellyatsiya sudida advokat ishning
mazmuni, dalillar va hujjatlar bo‘yicha fikr bildiradi, kassatsiya sudida esa asosan
qarorning qonuniyligi va protsessual to‘g‘riligiga e’tibor qaratadi.
Apellyatsiya – sud qarorining birinchi instansiya sudida qabul qilingan qarorlarni
qayta ko‘rib chiqish tartibidir. Advokat apellyatsiya bosqichida shikoyat
tayyorlash, dalillarni taqdim etish va tarafning huquqiy pozitsiyasini himoya qilish
orqali ishtirok etadi.
Kassatsiya – sud qarorlarining qonuniyligi va protsessual to‘g‘riligini nazorat
qiluvchi yuqori instansiyadir. Advokat bu bosqichda faqat qonuniy asoslar
bo‘yicha huquqiy pozitsiyani himoya qiladi va qarorning huquqiy xatoliklarini
ko‘rsatishga yordam beradi.
Protsessual huquq – sud jarayonida advokat, taraflar va boshqa ishtirokchilarning
huquqlari va majburiyatlarini belgilovchi norma va qoidalar majmuini anglatadi.
Fuqarolik protsessual kodeksi advokatning taftish instansiyalaridagi ishtirokini
tartibga soladi va uning huquqiy maqomini belgilaydi.
Protsessual tenglik – fuqarolik protsessida taraflarning sudda teng huquqlarga ega
bo‘lishi, o‘z fikrlarini to‘liq bayon etish imkoniyatiga ega bo‘lishi demakdir.
Advokatning taftish instansiyalaridagi ishtiroki bu tamoyilni ta’minlashga xizmat
qiladi, chunki u tarafning huquqiy pozitsiyasini mustahkamlash va dalillarni qonun
asosida himoya qilish imkonini beradi.
Vakolatnoma – advokatning mijoz nomidan sud jarayonida ishtirok etish huquqini
tasdiqlovchi hujjatdir. Taftish instansiyalarida advokat faqat vakolatnoma mavjud
bo‘lganda qatnashadi, bu esa protsessual qonuniylikni ta’minlaydi.
Shikoyat – sud qarorlariga nisbatan taftish instansiyasiga kiritiladigan murojaatdir.
Advokat shikoyatlarni tayyorlash va sudga taqdim etish orqali mijozni himoya
qiladi va qarorning qayta ko‘rib chiqilishini ta’minlaydi.
27

Protest – sud qaroriga qarshi rasmiy e’tirozdir. Advokatning protsessual vositasi
sifatida ishlatiladi va qaror huquqiy jihatdan noto‘g‘ri bo‘lsa, uni bekor qilishga
xizmat qiladi.
Xorijiy tajriba – boshqa mamlakatlarda advokatning taftish instansiyalaridagi
ishtiroki va protsessual mexanizmlarni o‘rganishdir. Bu tajriba O‘zbekiston
qonunchiligini takomillashtirish va sud jarayonlarini yanada samarali qilish uchun
asos bo‘ladi.
Huquqiy tahlil – advokat tomonidan ish hujjatlari, qarorlar va dalillarni
qonuniylik, adolatlilik va protsessual me’yorlar nuqtai nazaridan o‘rganish
jarayonidir. Bu tahlil qarorlarni qayta ko‘rib chiqishda asosiy vosita hisoblanadi.
Protsessual etik tamoyillar – advokatning taftish instansiyalarida faoliyatida amal
qilishi kerak bo‘lgan professional qoidalar majmuini anglatadi. Bunga mijoz
manfaatlarini himoya qilish, sudni hurmat qilish va ish sirini saqlash kiradi.
Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) – fuqarolik ishlarini yuritish qoidalari va
advokatning taftish instansiyalarida ishtirokini tartibga soluvchi asosiy qonun
hujjatidir.
28

Sotib olish