Afrosiyob antik davr shahar xarobalarini o‘rganish - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	129.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Afrosiyob antik davr shahar xarobalarini o‘rganish

Купить

Mavzu:Afrosiyob antik davr shahar
xarobalarini o’rganish

Afrosiyob — Samarqandning qadimgi xarobasi. Bu nom tarixiy manbalarda qadimgi
Samarqandga nisbatan faqat 17-asrdan boshlab uchraydi. Qadimgi Samarqand sug d manbalarida ʻ
Smarakanve deb atalgan. Mil. av. 4-asrda Samarqand Aleksandr Maqsuniy qo shinlari tomonidan
ʻ
istilo etilgach, yunon mualliflari kundaliklarida Maroqanda sifatida eslatiladi. Maroqanda
Smarakanvening yunoncha tarjimasi. Movarounnahrda somoniylar hokimiyat tepasiga kelgach,
qadimgi Smarakanve 9-asrdan boshlab Samarqand deb atala boshlandi. 11 — 15-asrlarda turkiy
tilda bitilgan adabiyotlarda Samarqand Semizkent sifatida uchraydi. 15 — asrdan forsiy va turkiy
tillardagi manbalarda bir xilda Samarqand nomi ishlatiladigan bo ldi.
ʻ
Afrosiyob hozirgi Samarqandning shimoliy chegarasiga tutashgan keng bo sh tepaliklar bo lib,
ʻ ʻ
uning maydoni 219 ga. Tepalikning shim. Siyob arig i bilan chegaralangan. Jan. tomondan „eski
ʻ
shahar“ deb atalgan Samarqandga qo shilib ketgan.
ʻ
Shaharning dastlabki tarixi haqida yozma manbalarda ma lumotlar juda kam uchraydi. Ko hna
ʼ ʻ
shaharda o tkazilgan arxeologik qazishlar esa bunday ma lumotlarni ko proq bermoqda.
ʻ ʼ ʻ
Arxeologik qazishmalar bir necha metr qalinlikdagi madaniy qatlamlar qanday bo lganligini
ʻ
ko rishga, boylar va kambag allarning uylarini, hunarmandlarning ustaxonalarini, savdogarlarning
ʻ ʻ
do konlarini, ko'cha va maydonlarni, shohona saroylar va ibodatxona, masjid va madrasalarni,
ʻ
mudofaa inshootlarini, shaharning suv bilan ta minlash tizimi va h.k.ni aniqlashga yordam beradi.
ʼ

Afrosiyob va uning topilmalariga qiziqish 1868 yilda Chor Rossiyasi tomonidan Samarqand bosib
olingandan keyin boshlandi. Afrosiyobda dastlabki qazish ishlari bilan mayor Borzenkov (1874),
podpolkovnik V. V. Krestovskiy (1883), sharqshunos olimlar N. I. Veselovskiy (1884-85, 1895), V. V. Bartold
(1904) va V. L. Vyatkin (1905; 1912— 13)lar shug ullanishdi. 1919 yilda M. YE. Masson, V. L. Vyatkin ʻ
tadqiqot boshlagan joylarda qazish ishlarini davom ettirib, somoniylar saroyi (9-asr) xarobalarini ochdi. 1925,
1929—30 ylarda V. L. Vyatkin Afrosiyobda qazish ishlarini davom ettiradi va uning turli davrdagi tarixiga
oid ko plab materiallar to playdi. Ammo 1930 yillarga qadar Afrosiyobda olib borilgan arxeologik
ʻ ʻ
qazishmalar qadimgi Samarqand tarixiga doir juda kam materiallar bergan. Urushdan keyin O zbekiston
ʻ
FAning Tarix va arxeologiya instituti olimlaridan Afrosiyob I. Terenojkin tomonidan Afrosiyobda jiddiy dala
tadqiqotlari o tkazildi. Natijada uning eng pastki qatlamidan miloddan avvalgi 6—5-asrlarga taalluqli
ʻ
buyumlar, uy-joy xarobalari topildi. V. Afrosiyob Shishkin (1958-66) va Ya. F. G ulomov (1967—70)lar
ʻ
rahbarligida olib borilgan keng ko lamli arxeologik qazishlar natijasida qadimgi madaniy qatlam materiallari
ʻ
Afrosiyobning boshqa joylaridan ham topildi. 1966 yil 13 iyulda Afrosiyobni arxeologik jihatdan kompleks
o rganishni tashkil etish maqsadida Respublika hukumatining maxsus qarori qabul qilindi. Unga ko ra,
ʻ ʻ
Afrosiyob „arxeologik qo riqxona“ deb e lon qilinib, uni o rganish ishiga Toshkent va Samarqand davlat
ʻ ʼ ʻ
universitetlari hamda Madaniyat vazirligining San atshunoslik instituti ham safarbar etildi. Aniq ilmiy rejalar
ʼ
asosida boshlangan arxeologik tadqiqotlar tufayli nafaqat shaharning ko p asrlik yoshi, balki uning har xil
ʻ
davrlardagi tarixiy topografiyasi, shahar tarkibi, shahar hayotining rivojlanish bosqichlari, bosqinlar tufayli
yuz bergan bo'hronlar davri aniqlandi. Samarqand yushshdlarining shohona saroyi ochildi.

Afrosiyobda topilgan arxeologik materiallar Samarqand miloddan avvalgi 8—5-alarda Sug diyonaning ʻ
markaziy shahri sifatida vujudga kelganligini ko rsatadi. Mil. av. 329 yilda shahar Aleksandr Maqduniy
ʻ
qo shinlari tomonidan vayron etilgan, uning izlari hozirgacha shahar mudofaa inshootlarida yaxshi
ʻ
saqlangan. Mil. av. 3 — 1-asrlarda, Kushonlar saltanati davrida shahar hayotida yuksalishlar yuz bergan.
Mil. av. 3-asrda shahar qo shaloq mudofaa devori bilan o rab olingan. U davrlarning qalin ma-daniy
ʻ ʻ
qatlami Afrosiyobning shim.da, uning arki a losi joylashgan qismida yaxshi saqlangan. Arxeologik
ʼ
materiallar va yozma manbalarda ta kidlanishicha, bu zamonda Samarqand orqali Buyuk ipak Yo li
ʼ ʻ
o tgan, ichki va tashqi savdo, hunarmandchilik rivoj topgan. Ilk o rta asrlarda Samarqand Sug diyonaning
ʻ ʻ ʻ
bosh shaxri sifatida nufuzli mavqega ega bo lib, shahar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida tub o zgarishlar yuz
ʻ ʻ
berdi. Badavlat dehqon xo jaliklari kuchaydi, xuddi shu kezlarda ularning qasrlari joylashgan
ʻ
Afrosiyobning shim. qismi mudofaa devori bilan o rab olindi. Bu holat Movarounnaxr va unga qo shni
ʻ ʻ
viloyatlarda ham yuz berdi. Bu davrda Samarqand hukmdorlari „Ixshid“, Buxoro hukmdorlari esa
„Buxorxudot“ deb atalgan. 712 yilda arablar fotixi Qutayba ibn Muslim qo shin tortib kelganda,
ʻ
Samarqandning mudofaa devorlari mustahkam bo lib, atrofida suv to la xandaq bor edi. Qutayba
ʻ ʻ
Samarqanda Farg ona, Shosh va turklardan yordamga kelgan lashkarlarni enggach, ko maksiz qolgan
ʻ ʻ
Sug d hokimi G urak noiloj u bilan sulh tuzdi, shaharning ichki qismi (shahriston)ni arablarga bo shatib
ʻ ʻ ʻ
berishga majbur bo ldi. Arxeologik topilmalar islomga zid bo lgan haykal va devoriy rasmlarning ataylab
ʻ ʻ
qilich bilan chopilganini isbotlaydi.

9-asrning ikkinchi choragidan Movarounnahrda hokimiyat somoniylar qo liga o tdi. Buxoro ularning markaziga aylandi. ʻ ʻ
Shu davrda Samarqand iqtisodiy va madaniy jihatdan tez rivojlandi. Afrosiyobda somoniylar davrida o ymakor ganch
ʻ
naqshlar bilan bezatilgan saroylar, badavlat dehqon xonadonlari, masjid va madrasalar, hammom va kanalizasiyalar, tosh
ko chalar topilmoqda. Shaharni suv bilan ta minlash og irligidan aholining ehtiyojini qondirish uchun shahar hayotining
ʻ ʼ ʻ
dastlabki yillaridayoq Darg om tomonidan kanal qazib, suv keltirilgan. Ana shu kanal izlari hozirgi shahar xiyobonining
ʻ
jan.da, Alisher Navoiy haykali qad ko tarib turgan maskanda ochib o rganildi. Bu kanal Registon maydoni orqali Hazrati
ʻ ʻ
Xizr masjidi tomon yo l olgan. Tarixiy manbalarga ko ra Afrosiyobga jan.dan kiraverishda shahar xandaqi ustiga pishiq
ʻ ʻ
g ishtlardan ravoqli suvay-irg ich qurilib, uning tepasidan katta ariq o tkazilgan. Bu ariqni „Juyi arziz“ („Qo`rg`oshin
ʻ ʻ ʻ
ariq“) deb ataganlar. Ariq shu erda uchga bo lingan va shahar oralab Siyob arig i bo yiga borgan.
ʻ ʻ ʻ
10-asrning oxirida Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar qo liga o tganida xam Samarqanda savdo, hunarmandchilik,
ʻ ʻ
shahar obodonchilik ishlari davom etadi. Shaharning hunarmandchilik qiyofasi kuchayib, zodagon dehqon qasrlari endi
shahar tashqarisida, ularning dala hovlilarida markazlashadi. 1220 yilda Chingizxon qo shinlari „Juyi arziz“ to g onini
ʻ ʻ ʻ
buzib, shaharni suvsiz qoldirdi. Shahar mudofaachilari tengsiz jangda taslim bo ldilar. Bosqinchilar shaharning devor va
ʻ
darvozalarini vayron qilib saroy, masjid va madrasalarga, aholi xonadonlariga o t qo ydilar. Aholining katta qismi jangda
ʻ ʻ
qirildi, hunarmandlar Mo g ulistonga haydab ketildi. Shaharni so nggi mudofaachilari Jome masjidiga yashirinib,
ʻ ʻ ʻ
qarshilikni davom ettirdilar. Ularning olovda yongan tanalari jang kiyimida bizgacha yetib kelib, arxeologik qazish vaqtida
topildi. „Qo rg oshin ariq“ qayta tiklanmadi. Afrosiyobda suvsiz qolgan aholi Siyobdan charxpalakda suv chiqarib, kun
ʻ ʻ
ko'rgan, so ng aholi bora-bora Ani butunlay tashlab ketgan. Kimsasiz xarobaga aylangan qadimgi Samarqand avvallari
ʻ
„Hisori ko hna“, „Qal`ai Hisor“ atalib, 17-asrdan boshlab aholi orasida „Qal`ai Afrosiyob“ yoki „Afrosiyob“ deb atala
ʻ
boshlangan.

Afrosiyobda qazishma ishlari ayniqsa Samarqandda
O zbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologiya ʻ
instituti tashkil topgach, keng ko lamda kuchaydi.
ʻ
Ya. G . G ulomovdan so ng Afrosiyobdagi
ʻ ʻ ʻ
arxeologik qazishmalarga G. V. Shishkina, Sh.
Toshxo jaevlar rahbarlik qildi. Keyingi yillarda
ʻ
(1989 yildan) Afrosiyobni arxeologik jihatdan
tadqiq etish ishiga fransuz arxeologlari — Pol
Bernar, Frans Grene va b. jalb etilgan. Fransuz
arxeologik missiyasi O zbekiston arxeologlari bilan
ʻ
(M. Isomiddinov va b.) hamkorlikda Afrosiyobni
o rganishda qatnashmoqsa. O zbek va fransuz
ʻ ʻ
olimlarining hamkorlikda olib borgan tadqiqot
natijalari qadimgi Samarqand tarixiga oid qator
masalalarga aniqlik kiritdi, ya ni miloddan avvalgi
ʼ
6—5-asrlarga taalluqli shahar mudofaa devorlari
ostidan guvalaqdan qurilgan yanada qadimgi devor
qoldiqlari ochilib, Samarqandning yoshi miloddan
avvalgi 8-asr o rtalariga oid ekanligi isbotlaydi;
ʻ
shaharning arki a lo qismidan milodiy 8-asrga oid
ʼ
murabba (70x70) shaklidagi Samarqand
ixshidlarining mahobatli saroyi qoldiqlari ochildi.
Afrosiyobda arxeologik tadqiqot ishlari davom
etmoqda.

Afrosiyob antik davr shahar xarobalarini o‘rganish

Купить

Похожие документы
19 asrning ikkinchi yarmigacha Samarqand
1967 yilgi olti kunlik urush
20-asr fan texnika rivoji
A. Nasr Forobiyning “Fanlarning kelib chiqishi” risolasi
Abu nasr farobiyning ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari