Afrosiyob arxeologik yodgorligining Samarqand turizmidagi ahamiyati

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	72.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физическая культура

Afrosiyob arxeologik yodgorligining Samarqand turizmidagi ahamiyati

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va zarurati . Mamlakatimiz mustaqilligining
dastlabki kunlaridayoq ijtimoiy fanlar sohasi olimlari oldida xalqimiz tarixini,
shuningdek boshqa xalqlar tarixini haqqoniy va to‘laqonli o‘rganish masalasi
dolzarb vazifa etib qo‘yildi. Respublikamiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov
o‘zining tarixchilar oldidagi chiqishlarida Vatanimizning qadim o‘tmishini
obyektiv o‘rganish va yoritish masalasini qayta-qayta ta’kidlaganlar 1
. Bunda
madaniyatimiz ildizlarini o‘rganishga ham katta ahamiyat berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov 1998-yil
yozida bir guruh yetakchi tarixchi olimlar bilan bo‘lgan uchrashuvda
ta’kidlaganidek., “…o‘z tarixini bilgan, u bilan ruhiy quvvat oladigan xalqni
yengib bo‘lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni,
millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur!” 2
. Bundan tashqari
prezidentimizning tarix mutaxassislari bilan uchrashuvlarida “…davlatimiz,
millatimizning haqqoniy, ilmiy tarixini yaratish keng jamoatchiligimiz uchun
g‘oyat muhim va dolzarb masalaga aylanishi lozim” – degan so‘zlari bevosita
tarixchi olimlarimiz, tarix sohasida ilmiy izlanishlar olib borayotgan tadqiqotchilar
oldiga qo‘yilgan ulkan vazifa hisoblanadi 3
.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2018 yil 15 iyun kuni O‘zbekiston Islom
sivilizatsiyasi markazi quriladigan hududga tash tashrifi davomida 4
“Hamma o‘z
tarixini ulug‘laydi. Lekin bizning mamlakatimizdek boy tarix, bobolarimizdek
1
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent., 1998. B-1.
2
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz., VII tom, Toshkent.:”O‘zbekiston”, 1999. 149 b.
3
Karimov I.A.Tarixiy xotira va inson omili – buyuk kelajagimizning garovidir. Toshkent .:”O‘zbekiston”, 2012. 19-
bet.
4
G. Xalq so‘zi. 21 dekabr 2018 yil. Shavkat Mirziyoyev 2018 yil 15 iyun kuni O ‘ zbekiston Islom sivilizatsiyasi
markazi quriladigan hududga tashrifi davomida gi nutqi.
2

buyuk allomalar hech qayerda yo‘q. Bu merosni chuqur o‘rganishimiz, xalqimizga,
dunyoga yetkaza bilishimiz kerak”, deb aytgan jumlalaridan ham qanchalar biz
tarixchilarning vatanimiz, millatimiz oldida mas’uliyatimiz katta ekanligini, va
yanada chuqurroq o‘rganishimiz kerak ekanligiga turtki bo‘ladi.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Afrosiyob yodgorligi N.V.
Xanikov, V.V. Krestovskiy, N.I.Veselovskiy, V.L. Vyatkin, V.V Bartold,
fransiyalik arxeolog Shaffanjon kabi yetuk olimlar tomonidan o’rganilgan.
Tadqiqotning obyekti. Samarqanddag arxeologik yodgorliklarni o`rganish
sohalarida sodir bo’lgan o’zgarishlar, amalga oshirilayotgan islohotlar.
Tadqiqotning predmeti. Samarqanddagi arxeologik yodgorliklarni
o`rganish va bu borada qilinayotgan bir qator o’zgarishlarning amalga oshirilishi.
Sodir bo’lgan o’zgarishlarni qiyosiy tahlil qilish va tqqoslash mavzuning
predmetini tashkil qiladi.
Tadqiqotning usullari. Mavzuni yoritib berishda quyidagi usullardan
foydalanilgan: xolisona, haqqoniy, muommoli, xronologik, ilmiy va tarixiy
shakllarni paydo bo’lishi, Samarqanddagi arxeologik yodgorliklarni o`rganishga,
bu borada qilinayotgan o`zgarishlar va yangiliklarni aniqlashga qaratiladi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifasi. Samarqanddagi arxeologik
obyektlarini o`rganish, turistik imkoniyatlarini yanada oshirish va bu borada
qilinayotgan bir qator o’zgarishlarning amalga oshirilishini manbalar yordamida
ochib berish mavzuning maqsad va vazifasi hisoblanadi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Samarqanddagi
arxeologik yodgorliklarni o`rganish, tahlil qilish va turistik imkoniyatlarini
yanada oshirish .
Kurs ishning tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa,
foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
3

I BOB . Afrosiyob yodgorligining tarixiy ahamiyati.
1.1. Yodgorlikning umumiy tavsifi.
Ularning eng yirigi bo‘lgan Afrosiyob, qadim Samarqand ko‘hna shahri
hozirgi Samarqandning shimoliy qismida tepaliklar ko‘rinishida joylashgan bo‘lib
noto‘g‘ri yuraksimon shakldagi 220 gektar maydonni egallagan. Bu hududlarda
qal’a devorining to‘rtta halqasi aniqlangan bo‘lib, arxeologik taqiqotlarning
ko‘rsatishicha, birinchi va to‘rtinchi halqalar nisbatan qadimgi hisoblanadi.
Birinchi halqaning pastki qatlamlaridan xom g‘isht devor qoldiqlari aniqlangan
bo‘lib, arxeologik tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, birinchi va to‘rtinchi halqalar
nisbatan qadimgi hisoblanadi. Birinchi halqaning pastki qatlamlaridan xom g‘isht
devor qoldiqlari aniqlangan bo‘lib, bu devor qoldiqlari o‘z vaqtida G.V. Shishkina
tomonidan miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga oid deb sanalagan 5
.
Keyingi tadqiqotlar bu devor tagidan “lo‘mboz” usulida bunyod etilgan
himoya devorlarini aniqlash imkonini imkonini berdi. Ilk himoya inshootlari
qatlamidan burg‘ulik-chust ko‘rinishidagi qo‘lda ishlangan naqshli sopollar ham
topilgan. Shuningdek, bu davr qatlamlaridan silindr shaklidagi idishlar ham paydo
bo‘ladi. Ushbu qatlamni Ko‘ktepa ibodatxonasi qatlamlari bilan radiokarbon
asosda solishtirgan M.X. Isomiddinov uni mil. avv. VIII-VII asrlarga oid deb
hisoblaydi 6
.
Shuningdek, Chust madaniyati istehkomlaridagi o‘xshashlik ham shu sanani
tasdiqlaydi 7
.
Afrosiyobga o‘xshash arxaik davr ko‘hna shaharlari Ulkendepa va
Erkqal’aning shakllanishida ham dastlabki himoya devorlari yaxlit, bir butun edi.
Yerqo‘rg‘onda ham so‘nggi yillardagi tadqiqotlar natijasida bu yerdagi dastlabki
devorlar Afrosiyobga o‘xshash shakldagi xom g‘ishtlardan qad ko‘targanligi
5
Шишкина Г.В. Древнейшая оборонительная стена Самарканда //Общественные науки в Узбекистане.
Ташкент.1970.№9. С. 102-107.
6
Исамиддинов М.Х. Истоки городской культур ы …, С. 87-89.
7
Спришевский В.И. Оборонительные сооружения эпохи бронзы на территории Узбекистана // Советская
археология. 1972. №3. С. 227-233.
4

hamda bu davr madaniy qatlamlarida qo‘lda ishlangan naqshli sopollar, silindr
shakldagi idishlar borligi aniqlandi.
Afrosiyobning keyingi devorlari himoya inshootlarining boshqacha ya’ni
minoralari bo‘lgan yo‘lak-galeriya shaklida tiklanadi. Devorlardagi o‘q egar burjlar
ko‘hna shaharning ichki va tashqi tomonlariga qaratilgan 8
.
Yuqoridagi jihatlar qadimgi shaharlar qurilishida yangi uslub bo‘lib, bunday
uslub ahamoniylar davri shaharlar qurilishida keng yoyiladi. Ularning chegaralari
soylarning tabiiy irmoqlari bo‘lib, ular himoya xandaqlari vazifasini o‘tagan.
Shunga o‘xshash qurilishlar markaziy Baqtriyadagi qadimgi Balxda, Shim
Shimoliy Baqtriyadagi Qiziltepada kuzatiladi 9
.
Qiyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mil.avv. VII asrdan boshlab Afrosiyobda
qadimgi istehkomli himoya inshootlari tartibining paydo bo‘lishi – shahar atrofida
sug‘orish tartibining shakllanishiga va shaharlarda hunarmandchilikning
rivojlanishiga, rejaga ko‘ra shahar qurilishidagi ko‘chalar yoki mahallalar
tizimining shakllanishi bilan mos tushadi. Keyingi yillarda olib borilgan
tadqiqotlar natijasida ko‘hna shaharning xronologiyasi, ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy tarixiga ko‘pgina aniqliklar kiritildi. Afrosiyobda uzoq yillar tadqiqot
ishlari olib borgan. M.X. Isomiddinov qiyosiy tahlillar asosida Afr Ob qatlamlarini
mil.avv. VIII-VI asrning boshlari bilan, Afr 1a qatlamlarini esa mil.avv VII-VI
asrning birinchi yarmi bilan sanaladi 10
.
Ko‘hna shaharni o‘rab turgan qal’a devori mil.avv. VII-VI asrlarda bunyod
etiladi. Bu davrda olib borilgan bunyodkorlik ishlari natijasida shahar oldi
hududlari kengayib, ko‘hna shahar bir necha qismlarga bo‘linadi. Shaharning bir
qismini mustahkam qo‘rg‘on, boshqa bir qismlarini esa qal’a devorlari bilan
o‘ralgan saroy majmui, savdo-hunarmandchilik mahallalari tashkil etadi. Ko‘hna
shahar atrofida shahar oldi tayanch inshootlaridan tashqari (Lolazor) yirik yer
egalarining uy-qo‘rg‘onlari ham paydo bo‘ladi. Bularning barchasi So‘g‘diyona
davlatchiligida Afrosiyob muhim ahamiyatga ega bo‘lganligidan hamda qadimgi
8
Исамиддинов М.Х. Истоки городской культур ы …, С. 123.
9
Сагдуллаев А.С. Усадьбы древней Бактрии…
10
Исамиддинов М.Х. Истоки городской культур ы …, С. 123.
5

So‘g‘d davri Afrosiyobning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida katta
o‘zgarishlar sodir bo‘lganligidan dalolat beradi.
1.2.Afrosiyobning o’rganilish tarixi.
So‘g‘diyona vohasidagi ilk temir davriga oid yodgorliklar O‘rta Osiyoning
boshqa hududlariga nisbatan keyinroq kashf etildi. Zarafshon vohasidagi
arxeologik yodgorliklarni o‘rganish Qashqadaryo vohasiga nisbatan ancha
ilgariroq boshlanganiga qaramasdan nisbatan kam o‘rganilgan. Uzoq yillar
davomida bu vohadagi Samarqand – Afrosiyob ko‘hna shahri tadqiqotlar markazi
bo‘lib qolgan 11
.
Samarqand va uning atrofidagi arxeologik yodgorliklar to‘g‘risidagi
dastlabki ma’lumotlar rus olimlariga tegishli bo‘lib, dastlabki tadqiqotlar XIX
asrdan boshlangan.
1841 yilda Buxoro xonligiga tashrif buyurgan N.V. Xanikov Samarqandning
topografik xaritasini va Afrosiyobning tasnifini keltirgan. Samarqand Turkiston
general gubernatorligiga qo‘shilganidan keyin Afrosiyobni arxeologik tadqiq qilish
ishlari boshlandi. Baxtga qarshi, harbiy havaskorlar tomonidan amalga oshirilgan
ilk qazishmalar ko‘proq boylik izlash maqsadida amalga oshirilgan edi.
Qazishmalar chuqur o‘ralar qazish orqali amalga oshirilgan, negaki, u davrda hali
arxeologik qazish ishlarining uslublari ishlab chiqilmagan edi. Keyinchalik, V.V.
Krestovskiy tomonidan Afrosiyobda olib borilgan qazish ishlari bu yerda ellinizm
davri qatlamlari mavjudligini aniqladi. Ammo, u davrning uslublari arxeologik
qazishmalar talablariga javob bermas edi. 1883 yilda Afrosiyobda mashhur
sharqshunos N.I.Veselovskiy ishlar olib bordi. Ammo, unda arxarxeologik
tajribaning yo‘qligi tadqiqotlarga o‘z ta’sirini o‘tkazgan. N.I. Veselovskiy olib
borgan ishlarni bitta quyidagi dalil bilan izohlash mumkin. U to‘rt oylik dala
ishlari mobaynida Afrosiyobning 109 ta punktida kichik hajmli shurflar qazgan.
Bu holat katta shahar xarobalarini qazish uslublariga ziddir. Ammo, shunday
11
Эшов Б.Ж. М илоддан аввалги VII-IV асрларда Сўғдиёна тарихи ва маданияти: Тарих фан.номзоди дисс. –
Тошкент. 1999. – Б. 78
6

bo‘lsada, N.I.Veselovskiy tomonidan hozirgacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmay
kelayotgan Afrosiyobning aniq topografik xaritasi ishlab chiqilgan.
18 9 3 yildan boshlab M.G. C h ern i ya y ev buyrug‘i bilan Afrosiyob
xarobalarida polkovnik V.V. Krestovskiy qazishma ishlarini olib boradi. U
qazishma ishlari natijasida shaharning yoshini Iskandar davri bilan belgi belgilab,
yunon manbalarida keltirilgan Maroqanda shahri bilan qiyoslaydi 12
.
1895 yilda sharqshunos V.V Bartoldning tashabbusi bilan tuzilgan
“Turkiston arxeologiya havaskorlari to‘garagi” a’zolari Samarqanddagi
Afrosiyobni ko‘p asrlar xazinasi deb qarab, unda keng ko‘lamdagi arxeologik
qazishma ishlarini olib bordilar. V.L. Vyatkin, N.I. Veselovskiylar o‘tkazgan
arxeologik qazilmalar natijasida turli holdagi qadimiy buyumlar topilib, muzeyga
beriladi.
1894-1895 yillarda Afrosiyobda fransiyalik arxeolog Shaffanjon tomonidan
qazuv ishlari olib borilgan. Ammo, u Afrosiyobda qo‘rqinchli tarzda ishlar olib
borgan, ya’ni madaniy qatlamlarni portlatib, so‘ngra materiallarni yig‘ib olgan.
Hozirda uning yiqqan materiallari Parij shahridagi Gime muzeyida saqlanmoqda.
Keyingi yillarda Samarqand So‘g‘di va uning atrofini o‘rganish tarixi bilan S.M.
Gorshenina shug‘ullanmoqda 13
.
Umuman olganda, XX asrning 30-yillargicha Afrosiyobning rus olimlari
tomonidan o‘rganilishi primitiv uslublar yordamida dastlabki tadqiqotlardan iborat
bo‘lganligini kuzatishimiz mumkin.
1958-yilda O‘zR FA Arxeologiya va Tarix instituti tomonidan arxeologik
ekspedisiyaning tashkil qilinadi. Ushbu ekspedisiyaga V.A. Shishkin rahbarlik
qiladi. 1966 yildan V.A. Shishkinning vafotidan keyin ekspedisiyaga Y.G‘.
G‘ulomov rahbarlik qiladi 14
. Ekspedisiya tarkibida turli yillarda arxeologlardan T.
R. Agzamxodjayev, D. I.Varxotova, V.D. Jukov, S.K. Kabanov, Y.K. Krikis, Y.F.
12
Кўҳна Самарқанд археологияси. Самарқанд, 2002, 7-8 бетлар.
13
Горшенина С.М. Первые опыты российских и французский археологов в Русском Туркестане, методика
исследований и судьбы коллекций // культурные ценности-1996. Библиотека Туркмении. Международный
ежегодник.Спб.: Европейский дом, 1998б. с. 69-77.
14
Гулямов Я.Г. Стратиграфия Самарканда в свете новейших раскопок // Объединенная научная сессия,
посвященная 2500-летию Самарканда. ТД. Ташкент. 1969. С. 6-9.
7

Buryakov, O.V. Obelchenko, G.V. Shishkina, L.G. Bruchenkolar qatnashganlar.
Asosiy e’tibor Afrosiyobning stratigrafiyasi va topografiyasini o‘rganishga
qaratildi. Antik davri qatlamlarini o‘rganishda G.V. Shishkina hamda S.K.
Kabanovlar katta muvaffaqiyatlarga erishdilar 15
. Samarqandning suv ta’minoti va
viloyatdagi irrigatsiya masalalari o‘sha yillarda A.R. Muhammadjonov tomonidan
o‘rganilgan. Ko‘chmanchilarning qo‘rg‘onlarini o‘rganayotgan paytda O.V.
Obelchenko Urgut tumanida bronza davrining qabrini topadi 16
va bu So‘g‘ddagi
bronza davrini tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Afrosiyob hududida joylashgan Siyobcha qabri va Zarafshonning chap
sohilidan topilgan Chakka qabri ham shular jumlasidandir 17
. Shuningdek, N.A.
Avanesova tomonidan To‘qay qishlog‘i topib o‘rganildi. Yuqoridagi
tadqiqotlarning hammasini ham muvaffaqiyayatli deb bo‘lmaydi. Masalan, M. K.
Pachos, Afrosiyobning mudofaa devorlarini maxsus o‘rganar ekan, Samarqandga
IV asrda asos solingan, degan xato fikrni ilgari suradi.
1970-yildan Afrosiyobni o‘rganishda yangi bosqichga ko‘tarildi. Chunki
Samarqandda O‘zbekiston Respublikasi FA Arxeologiya instituti ochiladi. Shu
munosabat bilan Afrosiyobni o‘rganishga alohida e’tibor qaratiladi. 1971-1979
yillarda Afrosiyob ekspedisiyasiga Sh.S. Toshxo‘jayev, 1979-1987-yillarda G.V.
Shishkinalar rahbarlik qiladi. Yodgorlikni o‘rganish ishlariga turli jabhalardagi
mutaxassislar jalb qilinadi. Bu yerda turli yillarda I. Axrarov, A.A. Anarboyev,
X.G. Oxunboboyev, L.I. Albaum, L.G. Brusenko, Y.F. Buryakov, E.Y.
Yuryakova, O.N. Invatkina, I.D. Ivaniskiy, S.K. Kabanov, T.I. Lebedova, N.
Raxiboboyeva, Sh. Shoraximov, M.K. Pachos, M.I. Filanovich va boshqalar
ishtirok etadi. Afrosiyobdan topilgan devoriy sur’atlar, mudofaa inshootlari, sopol
va shisha idishlarning restavratsiya va konservatsiya ishlari bilan A.A.
Abdurozzoqov boshchiligidagi ximik-texnologlar guruhi shug‘ullana boshladi 18
.
15
Шишкин В.А. Афрасиаб- сокровишница древней культурым. Т.,1966 C 46.
16
Аскаров А.А. Раскопки могильника эпохи бронзы в Муминабаде. ИМКУ. Вып. 8. Ташкент.: 1969. С. 56-
62.
17
Аванесова Н.А. Культура пастушеских племен эпохи бронзқ Азиатской части СССР (по металлическим
изделиям). Ташкент. ФАН. 1991, с. 201.
18
Абдураззаков А.А. История стеклоделия Средней Азии в древности и средневековье. Автореф. дисс. д.и.н.
Ташкент, 1993, с. 40.
8

1966-yilda V.A. Shishkinning vafotidan so‘ng Afrosiyob ekspeditsiyasiga Y.
G‘ulomov boshchilik qiladi. Bu ishlar ichida Afrosiyobdagi stratigrafik tusdagi
ishlarga alohida e’tibor qaratish kerak.
1988-yildan boshlab, Afrosiyob shaharchasini o‘rganishga akademik P.
Bernar hamda Fransiyaning yozuv va nafis so‘z san’ati akademiyasining a’zosi F.
Grene boshchiligidagi fransuz hamkasblari qo‘shi shildi. O‘zbek-fransuz
ekspeditsiyasida turli yillarda Fransiya tomonidan K. Rapen, B. Lione, P. Jantel va
boshqalar qatnashdi.
O‘zbekistonliklar tomonidan ekspeditsiya ishida M.X. Isomiddinov, A.
Otaxo‘jayev, A. Gritsina, N. Rahimboboyeva, G. Ahatova kabilar ishtirok etishdi.
1988-yilda O‘zbek - Fransuz ekspedisiyasining tashkil etilishi bilan
(O‘FAE) So‘g‘d hududini o‘rganish yuqori bosqichga ko‘tarildi. 1989-yildan
boshlab Afrosiyobni o‘rganish ishlariga fransuz olimlari ham qatnasha boshlashdi.
Ayniqsa, o‘zbek – fransuz qo‘shma ekspeditsiyasining 1990 – 91 yillarda
Afrosiyobda olib borgan qazishmalarini ta’kidlab o‘tish joizdir. Bu qazishmalar
natijasida ko‘hna shaharning sharqiy va shimoliy-sharqiy qismidagi qal’alar,
ulardagi topilmalar va shahar darvozasi qoldiqlari o‘rganildi 19
. Xususan, P. Bernar
qal’aning shimoliy-g‘arbiy burchagidagi mudofaa devorini o‘rgandi. U yerda
ahamoniylar va ellin devorlari hamda ellinistik, antik va ilk o‘rta asrlarga oid turar-
joy xo‘jalik xujralari topildi.
Qal’aning sharqiy qismida O. Inevatkina tomonidan mudofaa devorining
birinchi xalqasi va unga tutash hududlarda qazilmalar olib borildi, qala’ning
stratigrafik qatlamlari, uning ichki va tashqi tuzilmasi o‘rganildi.
O‘zbek- Fransiya ekspeditsiyasi nafaqat o‘rta asr davriga, balki Samarqand
vujudga kelishining ancha ilk davrlariga ham e’tibor berdi. Afrosiyob bo‘yicha
katta hajmli ishlar qilindi, bular natijasida birinchi marta shaharning
ahamoniylargacha bo‘lgan shaharsozlik tarixi va madaniyati stra stratigrafik nuqtai
nazardan ajratib o‘rganildi 20
.
19
Бернар П., Грене Ф., Исамиддинов М.Х. Основн ые результаты работы узбекско-французской экспедиции
на Афрасиабе в 1990-1991 годах //ОНУз, 1994, № 3-4, с. 34-42.
20
Кўҳна Самарқанд археологияси. Самарқанд, 2002, 31-32- бетлар.
9

$Umuman olganda, o‘zbek-fransuz hamkor arxeologik ekspedisiyasi Afrosiyobni o‘rganish ishlarini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish imkonini berdi. Ekspedisiyaga fransuzlar tarafidan akademik Pol Bernar, ekspedisiya rahbari Tilshunoslik va tasviriy san’at akademiyasining muxbir a’zosi Frans Grene, ilmiy xodimlardan Klod Rapen, Bertil Lione, geograf Pyer Jantel hamda keyingi yillarda ilmiy xodim Lorian Sev Martinezlar qatnashmoqda. O‘zbekiston tarafidan M.H. Isomiddinov 21 (ekspedisiya hamrahbari), ilmiy xodimlardan H.G‘. Oxunboboyev, N. Raximboboyeva, L.F. Sokolovskaya 22 va I.D. Ivaniskiylar qatnashgan. Ekspedisiya ishlariga Moskvadagi Sharq xalqlari san’ati muzeyi xodimi O.N. Inevatkina ham jalb qilingan. So‘g‘d hududi haqida, ayniqsa Samarqand yoshi haqida to‘g‘ri va yakuniy ma’lumotlar olish uchun katta arxeologik qazilmalar olib borish zarurati tug‘ila iladi. Bunday qazilmalar Afrosiyobda 100 yildan beri olib borilmoqda. Samarqand shahrining yoshiga taalluqli ilk jiddiy arxeologik ma’lumotlar A.I. Terenojkin asarida uchraydi. (Terenojkin A.I. 1947; 1950; 1972). Uning xulosasi va deyarli barcha boshqa arxeologlarning tasdig‘i bilan 1970 yilda Samarqandning yoshi 2500 yil deb belgilandi va yubiley tantanalari o‘tkazildi. G.V. Shishkina Afrosiyobda uzoq yillar davomida ish olib borib, yangi ma’lumotlarni qo‘lga kiritdi. U ham “Samarqand Eron Ahamoniylarining O‘rta Osiyoni qo‘lga kiritishidan oldin shoshilinch qurilgan” deb hisoblaydi. (Shishkina G.V. 1987; Shishkina G.V.1994). 1. 3. Afrosiyob – dunyo etiborida. 21 Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самаркандского Согда. Ташкент. 2002. С. 255. 22 Соколовская Л.Ф. Некоторые итоги изучении керамики Афрасиаба XII века \\ТД молодых ученых ИА АН РУз. Самарканд. 1993. 10$

Afrosiyob boshiga tushgan ayanchli voqealarning biri shuki, 1965 yil
Samarqand shahridagi qurilishi rejalashtirilgan yangi ko‘cha aynan ana shu
qadimiy shahar xarobalari ustidan o‘tishi belgilandi. O‘sha vaqtda Samarqandda,
mamlakatimizda faoliyat ko‘rsatayotgan ziyolilar qanchalik qarshilik qilishmasin,
yo‘l qurilishi boshlanadi. Bir qator davlatlar, umuman dunyo tarixi haqida
ma'lumot beruvchi devoriy suratlar topiladi. Eng yomoni, buldozer devoriy suratni
qoq o‘rtasidan ikki bo‘lib o‘tgan edi. Bu bugungi kunda mavjud yer yuzidagi
tarixiy devoriy suratlarning eng yiriklaridan biri edi. Devoriy suratlarning qismi
ham juda noyob va ulkan ahamiyatga ega bo‘lgani uchun darhol muzeyga
jo‘natiladi. Undan nusxa ham ko‘chiriladi. 90-yillardan boshlab ana shu devoriy
surat jahondagi ko‘plab arxeolog, tarixchilar bir qator mamlakatlardagi ilmiy
institutlarni o‘ziga jalb eta boshladi. Negaki, ushbu devoriy suratlar ilk o‘rta asr
davrining nodir san'at asari, qadimgi So‘g‘diyona hayoti va madaniyati to‘g‘risida
so‘zlash bilan birga boshqa davlatlar madaniyatidan ham hikoya qiladi. Xususan,
Afrosiyob shohi Varxumanning saroyida chizilgan deb hisoblanayotgan ushbu
devoriy suratlarning «Elchilar xonasi» deb nomlangan qismi qadimgi davlatlar
tarixiga yan gilik kiritishi oydinlashdi. Yanayam aniqrog‘i, devoriy suratda bir
qator qadimiy davlatlar, jumladan, Koguryo davlatidan tashrif buyurgan elchilar
surati ham tasvirlangan edi. Bu esa 6-7 asrlardayoq ikki davlat o‘rtasida aloqalar
mavjud bo‘lganini tasdiqlaydigan juda muhim fakt edi. Shunday qilib, mazkur
yodgorlikning vaqt ta'sirida yemirilib borayotgani sababli So‘g‘diyona fra nsuz-
o‘zbek arxeologik missiyasi tashabbusi bilan Madaniyat va sport ishlari vazirligi
hamkorligida «Afrosiyob devoriy suratlarini asrab-avaylash uyushmasi»ga asos
solindi. Loyiha YuNeSKOning Toshkentdagi vakolatxonasi ko‘magida ishga
tushirildi. 2014 yilda Samarqand shahridagi Afrosiyob muzeyida noyob qadimiy
yodgorlik hisoblangan «Elchilar xonasi» devoriy suratlarining restavratsiya ishlari
boshlandi. Bu ish hukumatimiz hamda AQSh, Shveytsariya, Fransiya va Janubiy
Koreya davlatlari ko‘magida davom ettirildi. Afrosiyob boshiga tushgan ayanchli
voqealarning biri shuki, 1965 yil Samarqand shahridagi qurilishi rejalashtirilgan
yangi ko‘cha aynan ana shu qadimiy shahar xarobalari ustidan o‘tishi
11

belgilandi. O‘sha vaqtda Samarqandda, mamlakatimizda faoliyat ko‘rsatayotgan
ziyolilar qanchalik qarshilik qilishmasin, yo‘l qurilishi boshlanadi.
Yo‘l o‘tadigan hudud tekislanayotgan vaqtda esa butun insoniyat uchun
nodir topilma, bir qator davlatlar, umuman dunyo tarixi haqida ma'lumot beruvchi
devoriy suratlar topiladi. Eng yomoni, buldozer devoriy suratni qoq o‘rtasidan ikki
bo‘lib o‘tgan edi. Bu bugungi kunda mavjud yer yuzidagi tarixiy devoriy
suratlarning eng yiriklaridan biri edi.
Devoriy suratlarning qismi ham juda noyob va ulkan ahamiyatga ega
bo‘lgani uchun darhol muzeyga jo‘natiladi. Undan nusxa ham ko‘chiriladi.
90-yillardan boshlab ana shu devoriy surat jahondagi ko‘plab arxeolog, tarixchilar
bir qator mamlakatlardagi ilmiy institutlarni o‘ziga jalb eta boshladi. Negaki,
ushbu devoriy suratlar ilk o‘rta asr davrining nodir san'at asari, qadimgi
So‘g‘diyona hayoti va madaniyati to‘g‘risida so‘zlash bilan birga boshqa davlatlar
madaniyatidan ham hikoya qiladi. Xususan, Afrosiyob shohi Varxumanning
saroyida chizilgan deb hisoblanayotgan ushbu devoriy suratlarning «Elchilar
xonasi» deb nomlangan qismi qadimgi davlatlar tarixiga yangilik kiritishi
oydinlashdi. Yanayam aniqrog‘i, devoriy suratda bir qator qadimiy davlatlar,
jumladan, Koguryo davlatidan tashrif buyurgan elchilar surati ham tasvirlangan
edi. Bu esa 6-7 asrlardayoq ikki davlat o‘rtasida aloqalar mavjud bo‘lganini
tasdiqlaydigan juda muhim fakt edi.
Shunday qilib, mazkur yodgorlikning vaqt ta'sirida yemirilib borayotgani
sababli So‘g‘diyona fransuz-o‘zbek arxeologik missiyasi tashabbusi bilan
Madaniyat va sport ishlari vazirligi hamkorligida «Afrosiyob devoriy suratlarini
asrab-avaylash uyushmasi»ga asos solindi. Loyiha YuNeSKOning Toshkentdagi
vakolatxonasi ko‘magida ishga tushirildi. 2014 yilda Samarqand shahridagi
Afrosiyob muzeyida noyob qadimiy yodgorlik hisoblangan «Elchilar xonasi»
devoriy suratlarining restavratsiya ishlari boshlandi. Bu ish hukumatimiz hamda
AQSh, Shveytsariya, Fransiya va Janubiy Koreya davlatlari ko‘magida davom
ettirildi. «Elchilar xonasi» devoriy suratlarida o‘sha davrdagi bir qator
davlatlardan Afrosiyob hukmdori saroyiga tashrif buyurgan elchilar tasviri mazkur
12

suratlarning umuminsoniy ahamiyatini yanada oshiradi, - deydi Afrosiyob muzeyi
direktori Samariddin Mustafoqulov. – Xususan, unda 6-7 asrlardagi Koguryo
davlati vakillari tasvirlangani Janubiy Koreya tarixida ham yangilik deb baholandi
va koreyalik olimlar bilan hamkorlikda keng miqyosdagi o‘rganish ishlari boshlab
yuborildi. 2015 yilda Janubiy Koreyaning «Shimoliy-Sharqiy Osiyo tarixi» fondi
ko‘magida mazkur davlat tarixchi olim va mutaxassislari hamkorligida devoriy
suratlarning vaqt ta'sirida yemirilgan qismlarini ham qayta tiklashga kirishildi.
Shuningdek, yana bir muhim ishga qo‘l urildiki, bu O‘rta Osiyo tarixida ilk marta
va hatto dunyo tajribasida ham kamdan kam uchraydigan tajribadir. Xullas,
Janubiy Koreya va O‘zbekiston olimlari hamkorligida to‘liq ilmiy asoslangan
holda qadimiy Afrosiyob shahri o‘sha davrda qanday bo‘lgan bo‘lsa xuddi o‘sha
holatda «qayta tiklandi». Aniqrog‘i, qadimiy shahar maketi va shahar
ko‘rinishining 3D formatdagi videolavhasi tayyorlandi. Buning uchun dastlab
bugungi kunning eng zamonaviy texnologiyalari orqali shahar qoldiqlari skaner
qilindi. Shaharning o‘rni yuqori sifatli, havodan va yon tomonlardan
3D fotoapparatlarida suratga olindi. Maxsus apparatlarda test analizlari olindi va
hatto har bir surat mikroskop orqali o‘rganib chiqildi. Barcha devorlar qoldiqlari
tadqiq etilib, taqqoslanib, kompyuter grafikasi asosida ilmiy asoslangan holda
tiklab borildi. Devoriy suratlarni tiklashda ham, shahar ko‘rinishini tiklashda
ham ultrabinafsha va infraqizil nurlar orqali o‘sha ranglarning aniq holatini
tiklashga erishildi. Va nihoyat, qadimiy shahar to‘laligicha, o‘z vaqtida qanday
bo‘lgan bo‘lsa shundayligicha videolavha shakl ida ko‘z o‘ngimizda namoyon
bo‘ldi. Bu esa tarix fanida misli ko‘rilmagan yutuq edi. Biz endi Samarqandning 6
asrda qay ko‘rinishda bo‘lganini bilamiz. Bugun Samarqandga tashrif
buyurayotgan sayyohlarning aksariyati «Afrosiyob» muzeyiga tashrif buyurib,
yuqoridagi tasvirlarni hamda devoriy suratlarni tomosha qiladi. Mazkur suratlar
haqda yurtimiz olimlari ham bir necha marta Janubiy Koreyada bo‘lishdi.
Dunyoning bir qator mamlakatlari, xususan, Janubiy Koreyada ko‘plab
ko‘rsatuvlar tashkil etildi.
I I BOB . Ko’ktepa yodgorligi
13

Ko‘ktepa C h elak shahridan 5 km. janubi-sharqda S h amot va C h andir
qishloqlari oralig‘ida, Bulung‘ur kanalining o‘ng tomonidagi yuqori terassasida
tabiiy tepaliklar ustida joylashgan. Ko‘hna shahar ikki qismdan iborat. Ichki
shahar noto‘g‘ri kvadrat yaqin shaklga ega bo‘lib, maydoni 23 gektani tashkil
etadi. Manzilgoh alohida mudofaa devoriga ega bo‘lib, qadimgi darvozalarning
o‘rni egar shaklida ko‘rinadi.
Yodgorlik deyarli kvadrat shaklida bo‘lib, uning maydoni 23 gektarni tashkil
etadi. Yodgorlik toporelefiga ko‘ra, uni o‘rab olgan mudofaa devori chiziqlari va
darvoza o‘rinlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning Bulung‘ur kanaliga parallel
egarsimon shaklida yetib kelgan janubiy darvozasi qarshisida monumental bino
qoldiqlari saqlangan. Sharqiy devorining janubiy qismida yana bir darvoza o‘rni
bo‘lib, bu eshik o‘rni to‘ppa-to‘g‘ri qandaydir monumental binolar qoldig‘iga olib
boradi.
Ko‘hna shaharning markazida bulkasimon xom g‘ishtdan qad ko‘targan
qandaydir inshoot mavjud bo‘lib, u dastlab ilk o‘rta asrlar davriga oid degan fikr
bildirilgan edi. Keyinchalik bu yerdan topilgan qo‘lda va kulolchilik charxida
ishlangan sopol buyumlar hamda madaniy qatlamlar Afrosiyob va Yoztepa
topilmalari bilan solishtirilib Ko‘ktepa ilk temir davriga oid bo‘lishi mumkin degan
taxmin ilgari surildi 23
.
Yodgorlikning shimoliy g‘arbiy burchagida ikkita minora, markaziy darvoza
yaqinida yana ikkita minora o‘rni saqlangan. Yodgorlik shimoliy devorining
markazida joylashgan darvoza ikkita yirik minoralar bilan mustahkamlangan.
Shimoliy darvoza shaharni suv bilan ta’minlab turgan kanal bilan bog‘lagan.
Shaharga shimol tomondan suv olib kirgan kanal bo‘ylab yo‘l o‘tgan. Bularning
barchasi yodgorlik relyefida aniq ko‘zga tashlanadi.
Yodgorlik maydonida ikkita tepalik o‘zining kattaligi bilan ajralib turadi.
Ulardan biri qal’a markazida joylashgan bosh otashgoh o‘rni bo‘lishi mumkin.
Unga yodgorlikdan ekin maydoni sifatida foydalangan mahalliy aholi zarar
yetkazgan. Natijada, razrez kesmasida 2 metr balandlikda saqlangan platform
23
Исамиддинов М. Иваницкий И.Д. Иневаткина О.Н. Об обнаруженнии нового древнесогдийского
городи щ а // Города Центральной Азии на Великом Шелковом пути Тез докл. Самарканд. 1994, с. 33-34.
14

g‘ishtlari ochilib qolgan. Shunday g‘ishtlar Afrosiyobning quyi qatlamida ham
uchraydi. Garchi tepalikning aniq o‘lchami bizgacha saqlanib qolmagan bo‘lmasa-
da, u taxminan 70x70 kvadrat metrni tashkil etadi. Markaziy darvoza bilan ushbu
obyekt oralig‘ida hech qanday monumental bino qoldig‘i uchramaydi, aksincha,
janubiy darvozadan tepalik tomon bir tekisda ko‘tarilib borgan pandusni kuzatish
mumkin. Yodgorlik markazini egallagan bino qoldig‘i qazishma muallifi M. X.
Isamiddinovning tahliliy xulosasiga ko‘ra, zardushtiylik ibodatxonasi bo‘lishi
mumkin. Chunki, u yodgorlik markazida joylashgan baland platformaning ustida
qad ko‘targan. Bu joyda o‘tkazilgan qazishma natijalariga ko‘ra, platforma ostidan
olov bilan bog‘liq qandaydir qurilma qoldiqlari saqlangan bo‘lib, uni diniy
xarekteridan dalolat beradi.
Yodgorlik maydonida ko‘zga tashlangan ikkinchi yirik tepalik uning janubiy
sharqida joylashgan bo‘lib, u ikki yarusli, maydoni 200x100 m. Uning sharqiy
tomonida balandligi 10 m.dan kam bo‘lmagan qandaydir monumental bino
qoldig‘i uchraydi. U to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida, o‘lchami 100x80m., unga g‘arb
tomondan taxminan shuncha kattalikdagi maydon tutashgan. Uning mudofaa
xarekterini aniqlash maqsadida solingan shurflar kesmasida monumental bino
atrofi 2-2,5 m. qalinlikdagi devor bilan o‘rab olinganligi ma’lum bo‘lgan.
Qazishma muallifi M.X. Isamiddinov ushbu obyektni shahar hokimining qarorgohi
bo‘lsa kerak degan to‘g‘ri xulosaga keladi. O‘tgan asrning 70-yillarida kosmosdan
olingan aerofoto suratlarida ham bu ikki tepalik aniq ko‘zga tashlanadi.
Bulardan tashqari, yodgorlik maydonida uncha baland bo‘lmagan yolg‘iz va
yaxlit, uzluksiz davom etuvchi tepaliklar mavjudki, ular ayniqsa, shahar mudofaa
devorlari yaqinida yaxshi ajralib turadi. Bular aholining turar joy massivlari,
hunarmandchilik ustaxonalarining qoldiqlaridir. Qal’aga kirish darvozalari
yaqinida pastlik-maydonlar, ulardan tepaliklar tomon ketgan ko‘cha izlari ham
yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Ko‘ktepa atrofini o‘rab olgan mudofaa devorlari tashqarisida keng xandaq
izlari saqlangan. Uning g‘arbiy tomonida, xandaq chiziqlariga tutash uchburchak
shaklda afsuski bu tepalik zamonamizning mirishkor dehqonlari tomonidan
15

o‘zlashtirilib, tekislab tashlangan. Ekin maydonlaridan terib olingan sopol
parchalariga qaraganda, bu tepalik Ko‘ktepaga zamondosh bo‘lgan. Ikkita shunday
yassi tepaliklar yodgorlik sharqiy tomonida ham uchraydi. Ular ham davr jihatidan
Ko‘ktepa kompleksi bilan bir davrda tegishli. Qadimgi shahar ichki va tashqi
mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan bo‘lib, uning ichki devori tashqarisida,
undan 500 metrlar chamasi tashqarida tashqi devor izlari ko‘tarma devor (val)
sifatida saqlangan. U shimol va g‘arb tomonidan Bulung‘ur kanaliga borib
taqaladi. Bu mudofaa inshootining izlari eski topografik xaritada Ko‘ktepaning
sharqiy tomonida ham mavjud. Bu ko‘tarma devor Ko‘ktepaning janubiy tomonida
alohida tepaliklarni o‘rab olgan.
Yuqorida qayd etilgan dalillarga asoslangan holda muallif Ko‘ktepa
So‘g‘diyona hududidagi eng katta qadimgi shaharlardan biri bo‘lgan 24
, degan
xulosaga keladi.
Darhaqiqat, Ko‘ktepa So‘g‘diyonada Sarazmdan keyin tashkil topgan yirik
ilk shahar bo‘lib, unga antik davrda qurilgan Bulung‘ur kanaliga asos bo‘lgan
tabiiy o‘zan orqali suv keltirilgan. Ko‘ktepaning shimol va g‘arbida yana bir devor
bo‘lib, u dastlab eski o‘zanga borib taqalgan. Ichki va tashqi devorlar o‘rtasida
bo‘shliq kuzatiladi. Bu esa qadimgi shaharlar qurilishi amaliyotida uchraydigan
tabiiy holdir. Bu bo‘shliq zonasida paydo bo‘lgan ayrim tepaliklar shahar
qurilishining sekin-asta tashqi devor doirasida ko‘chganligidan dalolat beradi.
Xuddi shunday holatni Qalai-Zaxaki-Maronda ham kuzatilgan 25
. Darhaqiqat,
Qalai-Zahaki-Maronning markaziy qismi qalin uy-joy massivlaridan iborat, lekin
ikkinchi mudofaa chizig‘i doirasida bo‘shliqlar ko‘p.
Agar, Ko‘ktepa maydonini ikkinchi mudofaa chizig‘i doirasida belgilansa,
uning maydoni 100 gektardan kam bo‘lmaydi. Bu qadimgi ilk shaharlar qurilish
amaliyoti bilan bog‘liq hodisa bo‘lib, xuddi shunga yaqin holatni bronza davrining
yirik va ilk shahri Jarqo‘ton misolida ham kuzatiladi 26
.
24
Исамиддинов М.Х. Указ // Работа.С. 38.
25
Исамиддинов М.Х. Указ // Работа.С. 39. Сулайманов Р. Х. Древний Нахшаб. Т.:2000. С. 26-28.
26
Ас қаров А. Древнеземледельческая культура Южного Узбекистана. Т. : 977. С. 46-48.
16

Tashqi mudofaa devorini o‘rganish maqsadida uning bir necha joyidan devor
kesmasi olinadi. Ko‘tarma devor deb atalgan mudofaa chizig‘i katta bichimdagi
g‘ishtdan urilgan haqiqiy devor bo‘lib chiqdi. Tashqi devor qalinligi 9 m. Devor
kesmasiga ko‘ra, u bir-birlariga qadab qurilgan uch qator mustaqil devorlardan
iborat. Ulardan tashqi devoriga ancha putur yetgan, uning qalinligi yaqin 3 m.
O‘rta devor qalinligi 2 m. 60 sm, uchinchisining qalinligi 3 m.dan kengroq.
Ularning qurilishida ishlatilgan g‘ishtlar bir xil, katta bichimli (45x25x10,
45x27x9, 50x34x9 sm), qalin g‘ishtlardan iborat. G‘ishtlarning o‘lchami va ular
orasidan topilgan keramika materiallariga qaraganda, Ko‘ktepaning tashqi devori
qadimgi So‘g‘diyona davrida qad ko‘targan, ya’ni uning sanasi miloddan avvalgi
VII asrda qurilgan.
Uch mavsum ichida olib borilgan dala tadqiqotlari davomida Ko‘ktepaning 5
joyida stratigrafik shurflar qazildi va 6 punktda keng ko‘lamli qazishmalar
o‘tkazildi. Yodgorlikda olib borilgan stratigrafik shurflar va madaniy qatlamlardan
olingan arxeologik komplekslar Ko‘ktepani uch xronologik davrga bo‘lib
o‘rganish mumkinligini ko‘rsatgan. Birinchi davr Ko‘ktepa I (so‘nggi bronza
davri), ikkinchi davr Ko‘ktepa II (ilk temir davri So‘g‘diyonasi), uchinchi davr
Ko‘ktepa III (antik davri).
Birinchi qazilma obyekti yodgorlikning markazida, ibodatxona majmuasi
deb faraz qilingan baland tepalikda, 70x70 m. Aerosurat materiallariga ko‘ra,
ushbu markaziy tepalikka shimol va shimoli-sharqiy tomondan to‘g‘ri
to‘rtburchakli yassi tepalik yondashgan. Bu yonma-yon joylashgan ikki obyektning
yassi tepasi monumental ibodatxonaning hovlisi bo‘lib chiqdi.
Afsuski, baland tepalikning 80 % sharqiy tomondan buzib tashlangan, yassi
tepalikning asosiy binoga tutashgan qismidan har yili chim ko‘chirilib, unga ham
ancha putur yetkazilgan. Baland tepaning qolgan qismini ochib ko‘rilganda, uning
kesmasida blok-blok qilib tik urilgan g‘isht devor aniqlangan. Rejada har bir blok
ikki yoki uch qator dev g‘ishtlardan tashkil topgan. G‘ishtlarda “0” va “F”
ko‘rinishida tamg‘alar bosilgan. Shunga o‘xshash tamg‘alar Afrosiyobning quyi
17

qatlamlari g‘ishtlarida ham uchraydi. Biroq Afrosiyob tamg‘alari orasida “8” sonli
tamg‘alar ko‘proq. Blokli g‘isht devorining saqlangan balandligi 2 metrdan ziyod.
Qazishma maydoning janubiy-sharqiy qismi g‘isht qatlamlaridan
tozalanganda, uning ostidan bino poli ochildi. Pol yuzasida platform asosi va uning
ostidan bir necha rangli naqshli sopol parchalari topildi. Pol ostida qalinligi 2
m.dan kam bo‘lmagan yumshoq kulli tuproq qatlami, uning ostida kuchli
yong‘inda kuygan pol ochildi. Ikkinchi pol sathidan pastga tomon o‘ra (yama)
ketgan, o‘ra ichi organik chirindilar bilan to‘lib qolgan. O‘rani tozalaganda, u
yerdan tosh o‘roq parchasi, qayroqtosh va ko‘pgina rangli naqshli sopol parchalari
topildi.
Shunday qilib, Ko‘ktepaning markaziy qismida olib borilgan izlanishlar
natijasida, bu joyda qandaydir monumental bino qoldig‘i ya’ni zardushtiylik
ibodatxona kompleksi bo‘lganligi aniqlangan. Uning g‘isht platformasi ostidagi
qalin kulli yumshoq kuygan tuproq qatlamining topilishi bu joyda otashparastlik
ibodatxonasi bo‘lganligidan dalolat beradi 27
.
Ko‘ktepada baland minorasi bo‘lgan yirik tepalikning pastki qatlamlaridagi
uylardan qo‘lda ishlangan naqshli sopollar, yorg‘uchoqlar, tosh o‘roqlar topilgan.
Bu yerdagi moddiy madaniyat majmuasi so‘nggi bronza va ilk temir asri Farg‘ona
va Chochdagi Chust va Burg‘ulik madaniy majmualari bilan o‘xshashlik topadi.
Bu yerda to‘g‘ri burchakli xom g‘ishtdan hokim qarorgohi bo‘lganligi taxmin
qilinayotgan mahobatli inshoot bunyod etilgan. Ushbu majmuaning bunyod etilishi
mil.avv. VII asrning boshlari bilan belgilangan 28
. Ko‘ktepaning yirik o‘lchamlari,
galeriya shaklidagi himoya tartibini o‘z ichiga olgan mudofaa tizimi, hokim
qarorgohini qamrab olgan ichki qurilishlar, yirik ibodatxona majmui uni Afrosiyob
singari arxaik davr yirik ko‘hna shaharlari qatoriga qo‘shish uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi. Bu shahar ellin davrida ham faoliyat yuritib, unda katta qurilish
ishlari olib boriladi. Ellin davrida ark qismida bir necha xonalardan tashkil
topgan minorasifat imorat barpo etiladi. Aynan mana shu davrda Afrosiyobdagi
kabi kvadrat gishtlar o'rtasida yo'lak-galereya usuldagi ikki qatordan iborat ichki
27
Асқаров А. Ўзбек ҳалқининг келиб чиқиш тарихи. - Тошкент.:Ўзбекистон, 2015. 195-бет.
28
O‘sha joydan. 125- bet .
18

mudofaa devori quriladi. Boshqa bir kohna shahar Qorgontepa yodgorligi o'rnida
bo'lgan. Kohna shahar
ark, shahriston va shahar atrofi qismlaridan tashkil topgan. Ark qismida antik
davriga oid paxsadan o'rab olingan muhofaza devorining o'rni aniqlangan.
Ko’hna shaharda olov ibodatxonasi faoliyat yuritgan. Samarqand Sugdning
antik davri san'at namunalari terrakotik haykalchalarda o'z aksini topgan.
Qollarida hol meva, o'simlik, gullar yoki o'simlik ushlab turgan hosildorlik
ayol ma'budalarining haykalchalaridan iborat. Ust bosh kiyim kechagi turli
holatlarda tasvirlangan.
Umuman olganda, ilk temir davrining boshlarida Zarafshonning yuqori
oqimi hududi Samarqand vohasi hududida shakllangan o‘troq dehqonchilik
madaniyatiga oid dastlabki dehqon jamoalari qishloqlari o‘rnida mil. av. VIII-VII
asrlarda vujudga kelgan Afrosiyob bilan bir qatorda Ko‘ktepa yodgorligi ham
vatanimizning qadimgi shaharsozlik madaniyatini o‘rganishda muhim o‘rin
egallaydi.
Xulosa
19

Qadimiy Samarqand – Afrosiyob shaharchasining kelajagi haqida ham
ayrim fikr-mulohazalarimizni bayon qilmoqchimiz. Hozirgi kunda, bu qadimiy
shaharcha, uning hududida qurilgan zamonaviy Afrosiyob muzeyi, tarixiy
shakllangan va ta’mirlangan Shohi Zinda me’moriy majmuasi, Xo‘ja Doniyor
yodgorligi, Hazrati Xizr masjidi Qadimiy Samarqand – Afrosiyob shaharchasining
kelajagi haqida ham ayrim fikr-mulohazalarimizni bayon qilmoqchimiz. Hozirgi
kunda, bu qadimiy shaharcha, uning hududida qurilgan zamonaviy Afrosiyob
muzeyi, tarixiy shakllangan va ta’mirlangan Shohi Zinda me’moriy majmuasi,
Xo‘ja Doniyor yodgorligi, Hazrati Xizr masjidi va uning yonida joylashgan Islom
Karimov maqbara majmuasi kabi ob’yektlarni aytmasak, deyarli xaroba holida
yotibdi. Samarqandning tarixiy shahar ekanligini xorijiy sayyohlarga hozirda faqat
Temuriylar davri arxitekturasi (XIV-XV asrlar) eslatib turadi xolos. Holbuki,
shahrimizning qadimiyligini vizual ko‘rsatuvchi Afrosiyob shaharchasi qadim
mudofaa devorlarining asl me’moriy qiyofasi o‘z o‘rnida tiklab qo‘yilmagan, ya’ni
turistlarning vizual tarzda aynan qadim Samarqand shahrini ko‘rib tasavvur
qilishlariga deyarli imkoniyat yo‘q.
To‘g‘ri, Afrosiyob hozirda rasmiy tarixiy arxeologik qo‘riqxona shaharcha
hisoblanadi. Biroq bu turistlarning shaharcha hududiga kirishi mutlaqo man etilgan
degani emas-ku... Buni ushbu joyda qurilgan Afrosiyob muzeyi ham isbotlab
turibdi. Shunday ekan, yaqin kelajakda turistlarning qadim Afrosiyob shaharchasi
hududiga kirishi, hech bo‘lmasa, unda amalga oshirilgan arxeologik qazilmalar
natijasida ochilib, o‘rni va me’moriy tuzilishi aniqlangan Afrosiyob arkining
saroylari, bu yerda ochilgan shahar hukmdori Varxuman saroyining devorlari,
Somoniylar saroyi va masjidi, qadimiy hammomlar o‘rni va ularning
arxitekturaviy elementlari bilan vizual tanishish uchun turistik tomosha
yo‘laklarini yaratishni taklif qilgan bo‘lar edik. Bu yo‘laklarning usti turistlarni
quyosh nuridan himoyalovchi zamonaviy plastik qurilmalar bilan yopilishi kerak.
Arxeologik ochilmalar usti esa, xuddi Andijondagi qadim Asaka
shaharchasidagidek qilinib, qor va yomg‘irlar, shamollardan himoyalanadigan
mustahkam va yengil, shaffof konstruksiyalar bilan yopib qo‘yilishi lozim.
20

Bundan tashqari, Afrosiyob hududida X-XII asrlarda mavjud bo‘lgan “yashil
hayvonot bog‘i”ni arab olimi Ibn Havkal ma’lumotlariga asosan, grafik qayta
tiklab, bog‘ning maketi va uch o‘lchamli tasvirini sayyohlarga namoyish etishni
tashkillashtirish zarur. Kelajakda Samarqandda Iskandar Zulqarnayn armiyasiga
qarshi mardonavor kurashgan xalq qahramoni Spitamen siymosi yaratilishi lozim.
Xullas, Samarqand shahrining yaqin kelajagi, mavjud qadim Afrosiyobning
turizm salohiyatini yanada oshirish bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Bu
takliflarni amalga oshirishda Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti
professor-o‘qituvchilari va iqtidorli talabalarining kuchi va malakasidan
foydalanish imkoniyati mavjud. Faqat ularga topshiriq berishda ularni moddiy
rag‘batlantirish masalasini unutmaslik lozim.
ADABIYOTLAR
21

1. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва оли й жаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. Тошкент , Ўзбекистон, 2017.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent., 1998.
3. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. VII tom,
Toshkent, “O‘zbekiston”, 1999.
4. Karimov I.A., Tarixiy xotira va inson inson omili – buyuk kelajagimizning
garovidir. Toshkent, “O‘zbekiston”, 2012.
5. Бернар П., Грене Ф., Исамиддинов М.Х. Основн ые результаты работы
узбекско-французской экспедиции на Афрасиабе в 1990-1991 годах //
ОНУз, 1994
6. Исомиддинов М. Сополга битилган тарих. Тошкент , Фан, 1993.
7. Филанович М.И. К истории сложения городских укреплений
Афрасиаба // Хасанов М.О. Ж или щах раннеантичного времени юга
Узбекистана // Ўзбекистон қадимда ва ўрта асрларда. Самарқанд, 1992 .
8. Шишкин В.А. Афрасиаб – сокровишница древней культуром. Т.,1966 .
9. Эшов Б. Милоддан аввалги VII-IV асрларда Ўрта Осиёнинг жанубида
аҳоли жойлашуви тарихидан. // Мустақил Ўзбекистон ва миллатлараро
муносабатлардаги барқарорлик. Тошкент, 1995.
10. Эшов Б. Қадимги Сўғд манзилгоҳлари меьморчилиги тарихидан
(мил.авв. VII-IVасрлар). // Ўрта Осиё тарихи ва археологиясининг
долзарб муаммолари., Тошкент. 1996.
22

Afrosiyob arxeologik yodgorligining Samarqand turizmidagi ahamiyati

Купить

Информация о документе

Продавец

Afrosiyob arxeologik yodgorligining Samarqand turizmidagi ahamiyati

Похожие документы