Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ahamoniylar davlati

Купить
Mundarija Kirish… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .2-3 I. Bob. Ahamoniy lar dav lat ini t ashk il t opishi… … … … … … … … … … … … 4-13 1.1 Ahamoniylar davlatining markaziy boshqaruv organlari………………….4-7 1.2 Ahamoniylar davlatinining ijtimoiy-siyosiy ahvoli va aholisi…………… 8-13 II. Bob.A hamoniy lar salt anat ining O'rt a Osiy oga qilgan y urishlari.........14-25 2.1 Ahamoniylar davrida O'rta Osiyoning satrapliklarga bolinishi...................16-19 2.2 Ahamoniylar davlatining ma’muriy–boshqaruv tizimi................................20-23 III. Bob.A hamoniy lar dav lat ining madaniy at i v a dini… … … … … … … ....24- 32 3.1 Qadimgi Eronning xo`jaligi va madaniyati..................................................24-26 3.2 Ahamoniy saltanatida ijtimoiy – siyosiy hayot ...........................................27-32 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 33-34 Foy dalanilgan adabiy ot lar… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 35 Kirish Kurs ishi mav zusini dolzarbligi . Markaziy Osiyo - eng qadim zamonlardan boshlab ko‘plab xalqlarning taqdirini birlashtirgan, murakkab etnik va tarixiy jarayonlar kechgan tarixiy -geografik hudud hisoblanadi. SHuningdek, bu ulkan mintaqa jahon antropogen jarayonlari ro‘y bergan, insoniyatning ilk ajdodlari shakllangan makonlardan biridir.Ming yillar davomida Markaziy Osiyo jahon sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo‘shgan madaniyat o‘chog‘i sifatida dunyo ilm ahlining e’tiborini tortib kelgan 1 . Hurmatli birinchi yurtboshimiz I.A.Karimov, har tomonlama barkamol avlodni tarbiyalash, ularda milliy g’urur va fahr tuyg’ularini shakllantirishda tarixning tutgan o’rniga baho berib shunday degan edi: « tarixiy xotirasi bor inson-irodali inson kim bo’lishidan qat’iy nazar, jamiyatning har bir a’zosi o’z o’tmishini yaxshi bilsa, bunday insonlarni yo’ldan urish, har xil aqidalar ta’siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni hushyorlikka o’rgatadi, irodasini mustahkamlaydi». Ota- bobolarimiz ahamoniy va yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uzoq yillar davomida shiddatli kurash olib bordi. buning natijasi o‘laroq mustaqil davlatlar: qadimgi xorazm, choch, parkana, parfiya, yunon- baqtriya kabi davlatlar vujudga keldi, yuksaldi. Antik davrning buyuk davlatlari qang‘,kushon kabi saltanatlar nafaqat mintaqada balki, sharq va g‘arb mamlakatlari tarixida ham sezilarli iz qoldirdi. Jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo‘lgan buyuk ipak yo‘li aynan shu davrda shakllandi va rivojlandi. Eron tarixi bo‘yicha ma'lumot bеradigan manbalardan kelsak bu yunon mualliflarining asarlari hisoblanadi. Gеrodot (er. av. V asr)ning tarixi, Fukidid (er. av. V asr) tarixi, Ksеnofontning «Yunon tarixi» asari, uning «Anabasis» mеmuari, sitsiliyalik Diodorning «Tarixiy kutubxona»si kabi asarlar qadimgi fors tarixiga oid boy siyosiy, ijtimoiy, harbiy-diplomatik ma'lumotlar bеradi. Eron va O‘rta Osiyoning xo‘jaligi va undagi ijtimoiy munosabatlar to‘g’risida biz asosan arxеologiya yodgorliklaridan bilib olamiz. Uzoq o‘tmishning akssadolari Eronda kеng tarqalgan diniy asar – “Avеsto”ning ilk qatlamlarida saqlangan. 1 Karimov I. A. Tarixiy hotirasiz–kelajak yo’q. – Toshkent: Sharq, 1998. -B.18. Hilma-hil hujjatlardan iborat butun bir arxiv bizgacha faqat Elam davridan еtib kеlgan. Er.av. VI asrdan boshlab Ahmoniylarning yozuvlari paydo bo‘la boshlagan. Ko‘p masalalarni hal etishda Gеrodot, qisman Ktеsiy va boshqa antik dunyo mualliflarining asarlari yordam bеradi. Mav zuning maqsad v a v azifalari: Maqsad Ahamoniylar sulolasining davlat boshqaruvini o’rgangan holda zamonaviy davlatchilik tizimini yanada rivojlantirishda o’z ifodasini topadi. Uning vazifalari esa quyidagicha ifodalanadi. -Ahamoniylar davlati tarixiga oid manbalardan foydalanish -Ahamoniylar saltanatining O’rta Osiyoga qilgan yurishlarin tahlil etish -Ahamoniylar davlatining tarixi, ijtimoiy – iqtisodiy hayotini ilmiy o’rganish -Ahamoniylarning qilgan bosqinchilik yurishlarini holisona baho berish Kurs ishing ob’ek t i v a predmet i: Ahamoniylar saltanatining tashkil topishi, ijtimoiy – siyosiy hayoti, olib borgan bosqinchlik yurishlarini tadqiq etish mavzuga doir ob’yektini tashkil etadi. Ahamoniylar saltanatining O’rta Osiyoga qilgan bosqinchilik yurishlarini, bosib olgan hududlarni, olib borgan boshqaruvini xolisona tariflash mavzuning predmeti hisoblanadi. Kurs ishing t uzilishi: Kirish, 3 bob, 6 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar iborat. I. Bob. A hamoniy lar dav lat ini t ashk il t opishi 1.1 A hamoniy lar dav lat ining mark aziy boshqaruv organlari O’tmishga qadimgi dunyo tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, qadimgi sharq imperiya va boshqa podsholik-u saltanatlari o’zining katta masofalarga cho’zilganligi va ko’p sonli aholiga ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Shu bilan birga ular tabiiy geografik sharoiti, til tarkibi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi va madaniyati jihatdan bir xil bo’lmagan xalqlarni o’z qo’l ostida birlashtirib, ular ustidan hukmronlik qilishgan. Yuqorida aytib o’tilgan davlatlarning tayanchi biror ma’lum bir vaqt barqaror boshqaruvining sababi sifatida ba’zilar qudratli qo’shinni ko’rsatsa, boshqalar bu davlat tarkibidagi xalqlar bir-biriga yaqin va doimiy aloqada ekanligi hamda ular rivojlanish darajasi deyarli bir xil ekanligini ta’kidlashadi. Sharqda qadimgi davlatlar chegaralari atrofida yashovchi aholining kamchiligi bir tilda gaplashgan. Qadimda faqatgina bir nechta davlatlarda butun aholi bir tilda so’zlashgan. Yoki teskarisi, masalan Ahamoniylar imperiyasi juda ulkan hududni egallagan bo’lib, undagi xalq, elat, qabila-yu, qavmlar ko’p sonli va turli tilda so’zlashar edilar 1 . Qadim zamonlardan boshlab Urmiya ko’lining janubiy tomonlarida parsua qabilalari yashar edilar mil.avv. VIII-VII asrlarda ular Elamga ko’chib ahamun urug’idan chiqqan sardor atrofida birlashganlar, ular dastlab podsholari Kayxusraf I ( Kir I) davrida osuriyaga, Kambiz I davrida (mil. avv. 600-559) Middiyaga itoat etganlar. Kambiz I bilan Midiya shohi Asteagning qizi o’rtasidagi nigohdan Kir II (Kayxusraf II ) dunyoga keladi 2 . Kambiz II vafot etgach Parsua taxtiga Kir II o’tirib, mil.avv. 559-yilda Pasargada shahrini qurdirib, uni davlat poytaxtiga aylantiradi. Mil. avv. 553-549-yillar mobaynida olib borilgan urushlarda Kir II bobosi Asteag qo’shinlarini yengib, Midiya va Elamni parsuaga qo’shib oladi. Shu tariqa Ahamoniylar sulolasi asos solgan Ahamoniylar ya’ni Eron davlati tashkil topadi. Bu davlat qariyb ikki yuz yil mobaynida yashagan. Uning hududlari Misrdan to shimoli- 1 Abdurahimova. N, Isakova. M, Suleymanova. Z – Davlat muassasalari tarixi., Toshkent., “Sharq”., 2007. -B.67. 2 Shamsutdinov. R, Karimov. Sh – Vatan tarixi. Birinchi kitob., Toshkent., “Sharq”., 2010. -B.32. g’arbiy Hindistonga qadar cho`zilgan edi. Ahamoniylar davlati poytaxti Pasargad, Persopol, Suza shaharlari bo`lgan. Forslarga qadar Suzada elamitlar yashaganlar. Forslar dastlab faqat Janubiy Eron hududlarida yashaganlar. So`ngra ular butun Eron hududini egallaganlar. Ariylar qabilalari joylashgan yurt keyinchalik Eron deb atalgan 1 . Kir II g’arbda Lidiya shohi Krass qo’shinlarini, shimolda armanlarni yengib, butun kichik Osiyoni bosib oladi. Lidiya poytaxti Sard talanib, shoh Krass asir olinadi va o’ldiriladi, shundan so’ng Geradodning xabar berishicha “… Kir II yo’lida Bobil, Baqtriya xalqi, sak va misrliklar turar edi”. Mil. avv. 545-530-yillar oralig’ida Eron shohi Bobilni ham bosib olib Hind daryosigacha bo’lgan yerlarni istelo qiladi. Mil. avv. 530-yilda Kir II O’rta Osiyo ko’chmanchilari massagetlar bilan bo’lgan jangda o’ldiriladi. Kir II o’ldirilgach, Eron taxtiga uning o’g’li Kambiz II o’tiradi. “… shundan so’ng Kambiz II bor e’tiborini g’arbga tomon qaratadi va natijada milloddan avvalgi 525-yilda Misr bosib olinadi”. Uning Efiopiyaga uyushtirgan harbiy urushi muvafaqiyatsiz tugaydi. U Misrda ekanida Gaumatta boshliq eroniylar isyon ko’taradi. Isyonni bostirish uchun Erondan qaytayotganda Kambiz II o’ldiriladi (522-yil) shundan so’ng Eron taxtiga Gaumatta o’tirib, 7 oy podsholik qiladi. Behistun yozuvlarida (1, 50 51) “Xalq qo’rqardi” Gaumatadan. Hattoki, ko’pchilik Fors xalqi birlashib Doro huzuriga kelishadi va uni taxtga o’tkazish kerakligini aytishadi. Shunday qilib Midiyada o’ldirilgani qayt etilgan bu voqealardan ko’p o’tmay mil. avv. 522-yil 29-sentabrda fitnachilar tomonidan o’ldiriladi, undan so’ng Eron taxtiga Ahamoniylar urug’idan bo’lgan Doro I o’tiradi. ( Mil. avv. 522-486-yillar ) Doro I podsholigini dastlabki yillarida Bobil, Misr, Elam, O’rta Osiya va boshqa hududlarda boshlangan qo’zg’alonlarni shavqatsizlik bilan bostiradi. Manbalarda, Doro I hukmronligining dastlabki yillarida buhaqda Doro shunday deydi. “… Qachonki men buyuk shahanshoh Gaumatani o’ldirganimda, faqat bitta Asina ismli kishi Upadarmining o’g’li menga qarshi chiqib Elamda o’z hukumdorligini boshladi. U xalqqa shunday 1 Asqarov A.A O’zbekiston tarixi.T., “O’qituvchi”, 1994-yil, -B.130. dedi …men elam hukmdoriman. Shundan so’ng isyonchi elamliklar Asinani hukmdor deb tan olishdi. …men u yerga “gonsa” yubordim. Asina tutub keltirildi va men uning boshini oldim. Ahamoniylar davri aynan Doro I davrida o’z qudratining cho’qqisiga erishdi desak xato bo’lmas. U mamlakatda osoyishtalik o’rnatgandan so’ng qator sohalarda islohotlar o’tkazdi. Biz hozir Doro I umuman Ahamoniy hukmdorlar boshqaruvi davrida O’rta Osiyo va O’rta Osiyodagi ijtimoiy- iqtisodiy, diniy, harbiy va ma’muriy masalalarga to’xtalib o’tamiz, bularning barchasi Eron shohlarining ayniqsa Doro I ning islohotlariga bog’liqdir. Eron shahanshohlari ulkan hududlarga cho’zilgan mamlakatni boshqarishda etnik va geografik xilma-xilligini hisobga olib, ularni o’zaro aloqalarini yuqori darajadagi ma’muriy tuzulishni ishlab chiqishgan. Bu ma’muriy birliklarda byurokratik tamoyillarga asoslangan apparat ildiz ottirildi, sababi hayotning har tomonlarini qamrab olgan bu tizim orqali ma’muriy birliklarni so’zsiz itoatda tutib turish imkonini berar edi. Bularning barchasi uchun asosiy narsa poytaxt hisoblanar edi. Poytaxt har qanday buyuk imperiyalarda ham ma’muriy, ma’daniy va tranzit aloqalar markazi hisoblanadi. Poytaxt mamlakatning barcha shahar-u qishloqlarini o’ziga birlashtirgan bo’lsada, unda o’ziga xos boshqa joylarga o’xshamagan madaniy yo’nalish me’moriy uslubi bo’ladi. Eronliklar shunday moliya va ma’muriy aparat yaratgan edilarki bu orqali imperiyaning barcha hududlariga bir xil boshqaruv tizimi oqali boshqarishar edi. Ahmoniylar davrida davlat boshqaruvi shohlar shohiga (shahanshohga) tegishli edi. Shahanshohning cheklanmagan hokimiyati nafaqat fors zodagonlariga, balki, ma’lum darajada soliqlardan ozod qilingan va ahmoniylar davlatida ko’pgina imtiyozlarga ega bo’lgan ozod fors jamoalariga ham tayangan. Shuningdek, bosib olingan viloyatlarning mahalliy zodagonlari ham hokimiyatning tayanchi hisoblangan. Hokimiyat iyerarxiyasida shahanshohdan keyin boy fors oilalarining boshliqlari turgan. Shahanshoh saroyida kengash mavjud bo’lib uning tarkibiga boy oila boshliqlari, saroy ayonlari, yuqori lavozimdagi amaldorlar va noiblar kirgan. Davlat ahamiyatiga molik muhim masalalar ushbu kengashda ko’rib chiqilsa-da, hal qiluvchi qarorni shahanshoh chiqargan. Boshqaruvda shahanshohdan keyingi shaxs «xazarpat» - mingboshi deb atalgan. Xazarpat shahanshoh gvardiyasining boshlig’i va davlat boshqaruvida shahanshohning bosh yordamchisi hisoblangan. Ahmoniylar saltanatining bosh ma’muriy markazi Suza shahri edi.Bu yerda shahanshoh devonxonasi joylashgan bo’lib, barcha hujjatlar shu yerda saqlangan.Shahanshoh devonxonasi boshlig’i «dapirpat» - mirzaboshi deb atalgan. Devonxonada bosh xazinachilar, hisobchilar, qozilar, mirzalar va boshqa amaldorlar ishlaganlar. 1.2 A hamoniy lar dav lat inining ijt imoiy -siy osiy ahv oli v a aholisi Qoyatosh bitiklar va Gerodot ma’lumotlariga ko’ra, ahmoniylar davlati hududi 20 ta qaram-ma’muriy qismlarga satraplarga bo’lingan. Tadqiqotchilarning fikricha, forslar davlat boshqaru vining bu an’analari ni midiyalikl ardan o’zlashtirganlar. Satraplar yirik hududlarga ega bo’lib, ko’pincha bir necha viloyat va o’lkalarni o’z tarkibiga birlashtirgan. Masalan, Parfiya, Girkaniya, Areya, Xorasmiya va So’g’diyona bitta satrap tarkibiga kirgan. Satraplarning chegaralari ayrim hollarda o’zgarib turgan 1 . E’tibor berish lozimki, ahmoniylar davlatida satraplar etnik kelib chiqishiga qarab emas, balki iqtisodiy salohiyatiga qarab tashkil etilgan. Satraplar shahanshohning noibi sifatida asosan forslardan tayinlangan. Satrapning ma’muriyati va boshqaruvi shahanshoh ma’muriyati va markaziy boshqaruv apparatini qisqartirilgan holda takrorlagan. Ya’ni, satrapda ikkita yordamchi, devonxona va mirzalar bo’lgan. Bir vaqtning o’zida satrap o’zi noiblik qilib turgan hududda bosh qozi vazifasini ham bajargan.Ayrim hollarni istisno qilganda satrap harbiy boshliqlik vazifasini bajarmagan. Misol uchun, Doro I barcha satraplarning harbiy vazifalarini bekor qilgan va ularga faqat o’ziga bo’ysinuvchi harbiy boshliqlarni jo’natgan. Satraplarning faoliyati markazdan qattiq nazorat ostiga olingan.Hattoki shahanshoh huzuridagi amaldorlar tez-tez kelib satraplar faoliyatini tekshirib turganlar 2 . Eron bilan O‘rta Osiyoning qadim zamondagi etnik tarkibini aniqlash juda qiyin. Faqat bir narsani komil ishonch bilan aytish mumkinki, er.av. II ming yillikkacha bundagi tillarda na sеmit va na hind-Yevropa tillariga o‘xshashlik bo‘lgan. Bundagi tillardan bizga ma'lum bo‘lgani elamiy tilidir, bu til Eronning janubi-g’arbida ustunlik qilgan, ammo uzoq qadimda elamiy tili ancha nari, sharq va sharqi- shimolda ham tarqalgan bo‘lishi ehtimoldan holi emas. Faqat er.av. II ming yillikda, ayniqsa I ming yillikda etnogеnеz manzarasi oydinlashib borgan. Sovet davri ilmiy adabiyotlarida O‘rta Osiyo va Eronda hind- 1 Eshov. B - O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi., Toshkent., 2014. -B.26 2 Sagdullayev. A – Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda., Toshkent., “O’qituvchi”., 1996. -B.29. eron qabilalari paydo bo‘lgan. Ular shimol tomondan kеlgan dеb faraz qilinadi. Ammo eroniy tillar shimoldan janubga kirib kelgan degan fikrlar asossizligi haqida yangi fikrlar bor, ya’ni fors ko‘rfazi hududida eroniy tillarning dariy lahjasi bo‘lgani haqida farazlar bor. Er.av. I ming yillik boshlarida g’arbiy Eronda eron tilida so‘zlashuvchi qabilalar yashagan. Buni Ossur yilnomachilaridan bizga еtib kеlgan bir qancha rayonlarning onomastika va toponimikasi isbotlaydi. Eronda mеzolit va nеolit davriga oid manzilgohlar, arxеologik topilmalar, kulolchilik buyumlari Suza shahrining ilk qatlamlari yodgorliklari, Eron poytaxt shaharlari Suza, Ekbatana, Pasargad harobalaridan topilgan ulug’vor haykallar, qoyatosh rеlеflari, qimmatbaho mеtallardan qilingan buyumlar-riton-qadahlar, harbiy qurollar va taqinchoq-bеzaklar topib o‘rganilgan. Yevropa olimlari J. dе Margo va Grishman bu qadimgi shaharlar xarobalarini o‘rganib, eronshunoslik faniga muhim hissa qo‘shdilar. Er. av. VII -VI ming yilliklarda g’arbiy Eronda dеhqonchilik bilan shug’ullanadigan o‘troq va chorvador qabilalar er.av. VI -V ming yilliklarda Eronning boshqa hududiga tarqaladi. Er. av. III ming yillik boshlarida janubi-g’arbiy Eronda Elamtu (bobil va ossur tilida «mamlakat»)yoki Elam ilk davlat birlashmasi shakllanadi. Elam Mеsopotamiya hamda shimoliy va sharqiy Eron bilan bog’langan Korun va Kеrxa daryolari vodiylarida joylashgan. Suza shahri poytaxtga aylandi 1 . Ahmoniylar davlatida muntazam qo’shin mavjud bo’lib, uning asosini tarkibida o’n ming jangchi bo’lgan «abadiy o’lmas» polk tashkil etgan. Qo’shinlarning bosh qo’mondoni shahanshoh edi.Harbiy tuzilmada keyingi o’rinda «xazarpat»-mingboshi turgan. Ahmoniylar qo’shinlari quyidagi qismlardan iborat bo’lgan: 1. «abadiy o’lmas» polk; 2-piyoda qo’shinlar; 3-otliq qo’shinlar (suvoriylar); 4-satraplar qo’shinlari; 5-yunon yollanmalari; 6-ko’ngilli qo’shin. Qo’shinning qismlari 10,100,1000, 10000 kishilik harbiylardan iborat bo’lib, har bir qismning tayinlab qo’yilgan boshlig’i bo’lgan. 1 Azamat Ziyo. О‘zbek davlatchiligi tarixi Toshkent., «Sharq» 2000. -B.39. Yilda bir marta shahanshohning shaxsan o’zi qo’shinlarni ko’rikdan o’tkazib, yaxshi xizmat qilganlarni taqdirlagan, harbiy qoidalarni buzganlarni jazolagan. Butun davlat hududi to’rtta harbiy okrugga bo’lingan.Har bir okrug harbiy boshlig’i markazdan tayinlanib bevosita shahanshohga bo’ysungan. Bosib olingan hududlar va chegara rayonlard a harbiy gornizonl ar joylashtiril gan. Ahmoniyl ar qo’shinlarining harbiy tartibi haqida Gerodot va Kursiy Ruf batafsil ma’lumotlar beradilar. Bu ma’lumotlarga ko’ra, ularning asosiy harbiy qurollari qilich, gurzi, o’q-yoy, qalqon, xanjar, harbiy bolta va nayzalardan iborat bo’lgan. Yuqorida ta’kidlanganidek, Ahmoniylar bosib olgan barcha hududlar satrapiya hokimliklarga bo’lingan bo’lib ularni fors podsholari tomonidan tayinlab qo’yilgan satrap-hokimlar boshqarganlar. Gerodot ma’lumotlariga ko’ra, Baqtriya XII satrapiya bo’lib 300 talant (talant- Bobil pul birligi bo’lib, 1 talant 30 kg dan ziyodroq kumushga teng), saklar va kaspiylar XV satrapiya bo’lib 200 talant Xorazm, So’gd, Parfiya va Ariya XVI satrapiya bo’lib 300 talant miqdorda yillik soliq to’lar edilar. Shuningdek, O’rta Osiyoliklar soliq sifatida qimmatbaho toshlar, chorvachilik va dehqonchilik mahsulotlarini ham fors podsholariga berib turganlar.Qadimgi Eronda xilma-xil qabilalar yashaganlar. Shu tufayli Eron madani yati xilma- xil va ko`p qirrali bo`lgan. Milodda n avvalgi III mingyilliklardayoq elamliklar 150 belgi-rasmdan iborat mustaqil yozuvga ega bo`lganlar. Keyinchalik esa 80 belgidan iborat yozuv kashf etilgan.Lekin miloddan avvalgi XXIII–XXII asrlar davomida elamliklar shumer-akkadning mixsimon yozuvidan foydalanganlar 1 . Doro I va uning o`g`li Kserks va boshqalar Eron mixsimon xatidan keng foydalanganlar. Bu jihatdan Doro I ning Bexistun va Naqshi – Rustam qoyalariga mixsimon alifboda o`yib yozilgan katta xatlari muhim ahamiyatga egadir. Adabiyot. Qadimgi eronliklar o`zlarining boy xalq og`zaki ijodiyoti va yozma adabiyotiga ega bo`lganlar. Ular ko`plab xalq maqollari, ertaklari, hikoyalari, qo`shiqlari va yozma adabiyotning ajoyib namunalarini yaratganlar. Bu jihatdan 1 Sagdullayev A. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – T. 2004. B.59. xalq og`zaki ijodiyoti bilan sug`orilgan «Avesto» va Firdavsiyning «Shohnoma» dostoni alohida ahamiyatga egadir. «Avesto» va «Shohnoma»da Eron va Turon xalqianning qadimgi tarixi, xo`jaligi, diniy e`tiqodi va madaniyatimng ko`p tomonlari bayon etilgan. «Shohnoma»ning ko`p dostonlari shoshlik dehqon hikoyalari asosida yaratilgan. Eroniylar mavsumiy, xususan Navro`z bayramiga alohida e`tibor berganlar.Ahamoniy shohlari davrida Navro`z umumdavlat, umumxalq bay-ramiga aylangan. Tasviriy san`at.Tasviriy san`at qadimgi Eron madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Elam, Midiya va Ahamoniy eroniylari davrida haykaltaroshlik, rassomlik, toshga qabartma rasmlar ishlash va naqqoshlik ham ancha taraqqiy etgan edi. Haykaltaroshlar tosh, oltin va kumushdan xudolar, ma`budalar, shohlar, sarkardalar, ruhoniylar va ba`zan hayvonlarning haykallarini ishlaganlar. Me`morchilik ham Eronda erta shakllanib ahamoniylar davrida rivoj topdi. Me`mor ustalar, shoh saroylari, maktablar, ibo-datxonalar, harbiy qal`alar qurib, ularning ichi va sirtini xilma-xil naqshlar bilan bezaganlar. Bu jihatdan Elamning Dur-Untash shahrida qurilgan 4 qavatli bino – zikkurat, Midiyadagi Xarxar qal`asi, Pasargadda qurilgan Kayxusrav II maqbarasi, Persepoldagi shoh Doro I saroyi, Persepoldagi Kserks saroyi qadimgi Eron me`morchiligining ajoyib namunalaridir. Bu jihatdan Persepoldagi qabartma suratlar diqqatga sazovordir.Saroy darvozasiga shoh saroyini qo`riqlovchi qanotli, muqaddas buqalarning haykallari ishlangan.Saroy devorlari shohga turli xil sovg`alar olib kelayotgan xiroj to`lovchi qabilalarning qabartma suratlari bilan bezatilgan. Erondagi Bexistun qoyasidan Shoh Doro I va turli o`lkalardan bog`lab olib kelinayotgan qabila sardorlarining qabartma tasvirlari zamonimizgacha saqlanib keladi. Bularning barchasi Eronda tasviriy san`atning yuksak darajada rivojlanganligidan darak beradi. Qadimgi Eronda matematika, astronomiya, tarix, geografiya, tabobat, veterinariya va boshqa bilimlar rivoj topgan ekan. Ammo Eron shohlari misrlik va yunon tabiblarini saroylaiga tez-tez chorlab turganlar. Tabiblar bemorlarni davolashda shifobaxsh o`simlik va mevalardan keng foydalanganlar. Diniy e`tiqod. Eronliklarning qadimgi ajdodlari dastlab tog`-u tosh, suv, daraxt va har xil hayvonlarni ulug`laganlar. Tabaqaviy jamiyat davlatlar tashkil topishi munosabati, xo`jalikning rivojlana borishi natijasida e`tiqodda ham o`zgarishlar sodir bo`la boshlagan. Xususan elamliklar Pinker degan xudolar onasini ulug`lab, unga e`tiqod qilganlar. Ularda Inshushinak Suza shahri homiysi yer osti xudosi bo`lgan. Naxunt esa quyosh va adolat xudosi hisoblangan. Eronning ko`p joylarida totemizm, fetishizm kabi ibtidoiy din shakllari uzoq vaqtgacha saqlanib qolgan edi. Midiya podshosi Astiag davrida zardushtiylik keng tarqala boshlaydi 1 . Bu dinning asoschisi Zardusht bo`lib, din shu kishining nomi bilan zardushtiylik deb atalgan. Zardushtiylik dini kitobi «Avesto» bo`lib, unda Eron va Turonda yashagan xalqlarning tarixi, xo`jaligi, diniy e`tiqodi va madaniyati haqida ko`p ma`lumotlar bor. Eron xalqlari Misr, Bobil, Elam xalqlari madaniyatidan bahramand bo`lib, o`zlariga xos madaniyat yaratganlar. Bu dinda Axuramazda yaxshilik, haqiqat va odillik xudosi hisoblangan. Axra-Manyu esa zulmat, o`lim vayomonlik keltiruvchi xudo bo`lgan ekan. Eroniylar e`tiqodiga ko`ra bu ikki xudo o`rtasida kurash davom etgan. Eroniylar Mitradegan quyosh, Anaxita degan suv va hosildorlik shuningdek, yorug`lik, oy va shamol xudolariga e`tiqod qilganlar. Eron shohi Kserks diniy islohot o`tkazib mayda xudolar, ma`budalar va dev- parilarga e`tiqod qilishni taqiqlagan. Axuramazda eronliklarning birdan- bir samoviy tangrisi deb e`lon qilingan. Ahamoniylar — Ahamoniylar davlatini boshqargan qadimgi fors podshohlari sulolasi (miloddan avvalgi 558 — 330).Axomaniylar sulolasi qadimgi fors urug ʻ idan boshlanib, bu urug ʻ asoschisi Ahamoniy (qadimgi forschada Xaxomanish) aftidan, miloddan avvalgi VII asrda boshida Elam chegaralariga — Parsua (yunoncha Persida) deb nom olgan viloyatga ko ʻ chib kelgan fors qabilalarining yo ʻ lboshchisi bo ʻ lgan. Ahamon o ʻ g ʻ li Teisp (Chishpish) va uning bevosita avlodlari: Kir I, Kambis I, Kir II Anshan (Shim. Elamdagi viloyat) shohlari 1 Oblamurodov. N, Xazratqulov. A, Tolipov. F, Tursunov. N – Toshkent., 2011. -B.39. hisoblangan.Qadimgi Sharqning ko ʻ pgina mamlakatlarini bosib olgan Kir II Ahamoniylar saltanatini barpo etgan. Ahamoniylar ning katta tarmog ʻ i Kambis II vafoti (522) bilan tugagan. Kichik tarmoqqa Doro I asos solgan. Ahamoniylar sulolasi: Kir II (550 — 530) (Fors va Anshanda 558 yildan hokimlik qilgan), Kambis II (530 — 522), Doro 1 (522 — 486), Kserks I (486 — 465), Artakserks I (465 — 424), Kserks II (424), Sug ʻ diyon yoxud Sekudian (424 — 423), Doro II (423 — 404), Artakserks II (404 — 358), Artakserks III (358 — 338), Arses (338 — 336), Doro III (336 — 330). II. Bob. Ahamoniy lar salt anat ining O'rt a Osiy oga qilgan y urishlari 2.1A hamoniy lar dav rida O'rt a Osiy oning sat raplik larga bo’linishi O’tmishga qadimgi dunyo tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, qadimgi sharq imperiya va boshqa podsholik-u saltanatlari o’zining katta masofalarga cho’zilganligi va ko’p sonli aholiga ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Shu bilan birga ular tabiiy geografik sharoiti, til tarkibi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi va madaniyati jihatdan bir xil bo’lmagan xalqlarni o’z qo’l ostida birlashtirib, ular ustidan hukmronlik qilishgan 1 . Yuqorida aytib o’tilgan davlatlarning tayanchi biror ma’lum bir vaqt barqaror boshqaruvining sababi sifatida ba’zilar qudratli qo’shinni ko’rsatsa, boshqalar bu davlat tarkibidagi xalqlar bir-biriga yaqin va doimiy aloqada ekanligi hamda ular rivojlanish darajasi deyarli bir xil ekanligini ta’kidlashadi. Sharqda qadimgi davlatlar chegaralari atrofida yashovchi aholining kamchiligi bir tilda gaplashgan. Qadimda faqatgina bir nechta davlatlarda butun aholi bir tilda so’zlashgan. Yoki teskarisi, masalan Ahamoniylar imperiyasi juda ulkan hududni egallagan bo’lib, undagi xalq, elat, qabila-yu, qavmlar ko’p sonli va turli tilda so’zlashar edilar. Qadim zamonlardan boshlab Urmiya ko’lining janubiy tomonlarida parsua qabilalari yashar edilar mil.avv. VIII-VII asrlarda ular Elamga ko’chib ahamun urug’idan chiqqan sardor atrofida birlashganlar, ular dastlab podsholari Kayxusraf I ( Kir I) davrida osuriyaga, Kambiz I davrida (mil. avv. 600-559) Middiyaga itoat etganlar. Kambiz I bilan Midiya shohi Asteagning qizi o’rtasidagi nigohdan Kir II (Kayxusraf II ) dunyoga keladi 2 . Kambiz II vafot etgach Parsua taxtiga Kir II o’tirib, mil.avv. 559-yilda Pasargada shahrini qurdirib, uni davlat poytaxtiga aylantiradi. Mil. avv. 553-549-yillar mobaynida olib borilgan urushlarda Kir II bobosi Asteag qo’shinlarini yengib, Midiya va Elamni parsuaga qo’shib oladi. Shu tariqa Ahamoniylar sulolasi asos solgan Ahamoniylar ya’ni Eron davlati tashkil topadi. Bu davlat qariyb ikki yuz yil mobaynida yashagan. Uning hududlari Misrdan to shimoli-g’arbiy Hindistonga qadar cho`zilgan edi. 1 Shamsutdinov. R, Karimov. Sh – Vatan tarixi. Birinchi kitob., Toshkent., “Sharq”., 2010. -B.34. 2 Eshov. B - O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi., Toshkent., 2014. -B.27. Ahamoniylar davlati poytaxti Pasargad, Persopol, Suza shaharlari bo`lgan. Forslarga qadar Suzada elamitlar yashaganlar. Forslar dastlab faqat Janubiy Eron hududlarida yashaganlar. So`ngra ular butun Eron hududini egallaganlar. Ariylar qabilalari joylashgan yurt keyinchalik Eron deb atalgan . Kir II g’arbda Lidiya shohi Krass qo’shinlarini, shimolda armanlarni yengib, butun kichik Osiyoni bosib oladi. Lidiya poytaxti Sard talanib, shoh Krass asir olinadi va o’ldiriladi, shundan so’ng Geradodning xabar berishicha “… Kir II yo’lida Bobil, Baqtriya xalqi, sak va misrliklar turar edi”. Mil. avv. 545-530-yillar oralig’ida Eron shohi Bobilni ham bosib olib Hind daryosigacha bo’lgan yerlarni istelo qiladi. Mil. avv. 530-yilda Kir II O’rta Osiyo ko’chmanchilari massagetlar bilan bo’lgan jangda o’ldiriladi. Kir II o’ldirilgach, Eron taxtiga uning o’g’li Kambiz II o’tiradi. “… shundan so’ng Kambiz II bor e’tiborini g’arbga tomon qaratadi va natijada milloddan avvalgi 525-yilda Misr bosib olinadi”. Uning Efiopiyaga uyushtirgan harbiy urushi muvafaqiyatsiz tugaydi. U Misrda ekanida Gaumatta boshliq eroniylar isyon ko’taradi. Isyonni bostirish uchun Erondan qaytayotganda Kambiz II o’ldiriladi (522-yil) shundan so’ng Eron taxtiga Gaumatta o’tirib, 7 oy podsholik qiladi. Behistun yozuvlarida (1, 50 51) “Xalq qo’rqardi” Gaumatadan. Hattoki, ko’pchilik Fors xalqi birlashib Doro huzuriga kelishadi va uni taxtga o’tkazish kerakligini aytishadi. Shunday qilib Midiyada o’ldirilgani qayt etilgan bu voqealardan ko’p o’tmay mil. avv. 522-yil 29-sentabrda fitnachilar tomonidan o’ldiriladi, undan so’ng Eron taxtiga Ahamoniylar urug’idan bo’lgan Doro I o’tiradi. ( Mil. avv. 522-486-yillar ) Doro I podsholigini dastlabki yillarida Bobil, Misr, Elam, O’rta Osiya va boshqa hududlarda boshlangan qo’zg’alonlarni shavqatsizlik bilan bostiradi 1 . Manbalarda, Doro I hukmronligining dastlabki yillarida bu haqda Doro shunday deydi. “… Qachonki men buyuk shahanshoh Gaumatani o’ldirganimda, faqat bitta Asina ismli kishi Upadarmining o’g’li menga qarshi chiqib Elamda o’z hukumdorligini boshladi. U xalqqa shunday dedi …men elam hukmdoriman. Shundan so’ng isyonchi elamliklar Asinani hukmdor deb tan olishdi. …men u yerga 1 Sagdullayev. A – Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda., Toshkent., “O’qituvchi”., 1996. -B.29. “gonsa” yubordim. Asina tutub keltirildi va men uning boshini oldim. Ahamoniylar davri aynan Doro I davrida o’z qudratining cho’qqisiga erishdi desak xato bo’lmas. U mamlakatda osoyishtalik o’rnatgandan so’ng qator sohalarda islohotlar o’tkazdi. Biz hozir Doro I umuman Ahamoniy hukmdorlar boshqaruvi davrida O’rta Osiyo va O’rta Osiyodagi ijtimoiy- iqtisodiy, diniy, harbiy va ma’muriy masalalarga to’xtalib o’tamiz, bularning barchasi Eron shohlarining ayniqsa Doro I ning islohotlariga bog’liqdir. Eron shahansho hlari ulkan hududlarga cho’zilgan mamlakat ni boshqarishda etnik va geografik xilma-xilligini hisobga olib, ularni o’zaro aloqalarini yuqori darajadagi ma’muriy tuzulishni ishlab chiqishgan. Bu ma’muriy birliklarda byurokratik tamoyillarga asoslangan apparat ildiz ottirildi, sababi hayotning har tomonlarini qamrab olgan bu tizim orqali ma’muriy birliklarni so’zsiz itoatda tutib turish imkonini berar edi. Bularning barchasi uchun asosiy narsa poytaxt hisoblanar edi. Poytaxt har qanday buyuk imperiyalarda ham ma’muriy, ma’daniy va tranzit aloqalar markazi hisoblanadi. Poytaxt mamlakatning barcha shahar-u qishloqlarini o’ziga birlashtirgan bo’lsada, unda o’ziga xos boshqa joylarga o’xshamagan madaniy yo’nalish me’moriy uslubi bo’ladi. Eronliklar shunday moliya va ma’muriy aparat yaratgan edilarki bu orqali imperiyaning barcha hududlariga bir xil boshqaruv tizimi oqali boshqarishar edi. Shoh Doro I mamlakatni satrapliklarga o’lpon to’lovchi okruglarga bo’ladi. Satrapliklar hozigi viloyatlarga o’xshaydi. Ahamoniylar davlatida ular bosib olingan davlat hududiga to’g’ri keladi. Masalan Misr bunga misol bo’la oladi. O’rta Osiyo hududi ahamoniylar tomonidan 3 ta satraplikka bo’linib idora etilgan. Baqtriya Marg’iyona bilan birgalikda12-satraplikni tashkil etgan. U podsho xazinasiga yiliga 360 talan jarima to’lagan. Parfiya, Xorazm, So’g’d va Areya birgalikda 16-satraplikni tashkil etgan va yiliga 300 talan jarima to’lagan. Saklar va kaspiylar esa 15-satraplik bo’lib, ular Doro I xazinasiga yiliga 250 talan jarima to’lagan . O’rta Osiyodagi umumiy barcha satraplar o’z hududlaridagi eng qiyin va qattiq hujjat va sud ishlarini ham olib borishgan. Satrap (O’rta Osiyadagi) mahalliy zodagon rasmiylarga soliqlar yig’ilishini, xazina hisob kitobini ishongan. Bundan tashqari ular jarchilik, tergovchilik va kotiblik ishlarini ham yuritganlar. O’sha paytda ish yuritishda Bobil usuli tanlangan edi hujjatlarda esa oromiy yozuvida Ahamoniylar davrida oromiy yozuvi qadimiy Akkadning mixxat yozuvi siqib chiqardi. Va natijada oromiy yozuvi Osiyoda xalqaro savdo va diplomatik tilga aylandi. Ko’p sonli aholi ahvoli va byurokratiyani (qonuniylikni) nazorat qilish maqsadida saroyda maxsus tekshiruv guruhi “shohning ko’zi va qulog’i” bir vaqtning o’zida qadimiy va yashirin politsiya tuzildi. Bu maxsus gurux mamlakatning barcha mamlakatlarida faoliyat olib borgan. Ular hatto satrap va harbiy qo’mondonlarni ham nazorat qilib turishgan 1 . O’rta Osiyadagi satrapliklar aniqrog’i XVI satraplik tarkibiga kiruvchi Pafiya janubiy Turkmaniston va shimoliy-sharqiy Eronning ma’lum hududlarida joylashgan edi. Miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Parfiya yirik shaharlarni o’zida birlashtirgan harbiy-ma’muriy markaz sifatida muhim rol o’ynagan. Midiya manbalarida Parfiya o’ziga qo’shni bo’lgan ko’chmanchi oaziv qabilalari bilan yaxshi aloqada bo’lganligi va ular bilan to’g’ridan to’gri savdo ayirboshlash ishlarini olib borganligi qayt etilgan. Milloddan avvalgi 549-yil Elam bosib olingandan keyin ikki yil mobaynida Ahamoniylar qo’shini oldingi Midiya davlati tarkibiga kiruvchi Parfiya, Girkaniya, Arman xududlarini bo’ysuntirishga kirishganligi manbalarda ham qayd etilgan. Parfiya deyarli barcha satrapliklarda “shohning qulog’i va ko’zi” (militsiya)ning ishi yaxshi va samarali bo’lishi uchun ”shoh yo’li”ni tamirlash ishlari olib borilgan. Ularga qum sepilib, ustidan tosh yotqizilgan. Savdo yo’li bo’lmish ,”shoh yo’li”ning bir qismi aslida asosiy qismi O’rta yer dengizidan Eron poytaxtigacha, “miloddan avvalgi VI-IV asrlarda sharqning buyuk davlati Eron Ahomoniylar davlati hududida savdo yo’li “shox yo’li” nazarda tutilmoqda. O’rta yer dengizi bo’ylaridagi Efes, Sard shaharlarini Eron poytaxti Suza oldinroq Persopol tutashtirgan” Parfiya orqali ham o’tardi. Shu savdo yo’lida Parfiya yo’lida 1 Madraimov A., Fuzaylova G. Manbashunoslik. Toshkent, 2008. -B.45. ko’plab karvon saroy ko’prik va hammasidan ham qizig’i qurilgan inshootlarni doimo habiylar qo’riqlab turganlar bular asosan tovarlar saqlanadigan omborlar bo’lgan. Asli Parfiya qay tarzda ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida gapiradigan bo’lsak, Midiya hukmdori Astiag (miloddan avvagi 625-584) davrida mustaqillikka erishadi va yunon tarixchisi tili bilan aytganda “o’z yurtlarini saklarga topshiradi” Xorazm bilan ittifoq tuzib Midiyaga qarshi kurashga shaylanayotganda Midiya davlati qulaydi. (Miloddan avvalgi 550-yil) Miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmida Parfiya ahamoniylar qo’l ostiga tushadi va saltanatning XVI okrugi tarkibiga kiradi . Ahamoniylar davlati tarkibidagi deyarli bir xil boshqaruv tizimi joriy etilgan edi. Parfiyadan shimolroqda Murg’ob vohasida Marg’iyona joylashgan edi. Marg’iyona suvga boy hudud hisoblanadi. O’sha davrlarda miloddan avvalgi VI-IV asrlar Marg’iyonada juda mukammal rejalashtirilgan irrigatsion sistema asosida sug’orish inshootlari qurilgan bo’lgan. Marg’iyonada tokzorlar juda ko’p bo’lganligi hamda bog’dorchilikdan tashqari dehqonchilining taraqqiy etishiga ham manashu sug’orish tizimi asos vazifasini bajargan. O’rta Osiyodagi muhim viloyatlardan biri shubhasiz, Baqtriya bo’lib, uning muhimigini shunda ko’rish mumkun-ki, uni yo taxt vorisi yo shoh qarindoshi boshqargan. Ahamoniylarning Baqtriya bilan ilk munosabatlari to’g’risida ma’lumotlar yetarli deb bo’lmaydi. Doro davriga kelib esa Baqtriya qat’iy ravishda Ahamoniylar qo’l ostidagi mulklar qatoriga sanab o’tiladi . Doro Baqtriyaga o’z noibi qilib fors Dodarshishni tayinlagan. Geradod qiziq bir ma’lumot qoldirgan. Kir va uning o’g’li Kambiz hukmdorligi davrida qaram mamlakatlardan muayyam bir soliq olinmagan. Biroq bir tobe mulklardan ularga sovg’a-salomlar yuborib turilgan. “Doroni forslar savdogar deyishlariga sabab, deb yozadi Geradod: - u birinchi bo’lib soliq tizimini joriy etganligidir” . Baqtriya mustahkam qo’rg’oni eslatgan. Ahamoniylar undan shimoli-sharqiy hududlarni boshqarishda tayanch sifatida foydalanishgan. Doro I soliq siyosatini o`zgartiradi. Yangi umumdavlat soliq tizimi shakllantiradi. Har bir viloyat yer hajmi va hosildorlik darajasiga ko’ra qat’iy belgilangan soliq to’lovini amalga guvohliklarni Pernopoldagi (Erondagi Sheroz shahridan shimolda taxminan 50 km masofada joylashgan, 520-450-yillar orasida qurilgan) yozuvlardan ham topish mumkin. Lekin Doro I ning qabir toshi bitiklarida Ahamoniylar saltanatida tobe mamlakatlar ro’yxatida So’g’diyona, Ariya va Parfiya kiritilgan xolos. Xorazm esa bu qatorda yo’q. Geradod qoldirgan ma’lumotlarda aytilishicha Parfiya, Xorazm, So’g’diyona, Ariya ahamoniylarga qaram XVI okrugni tashkil etib, yiliga 300 talant soliq to’lab turganlar . Miloddan avvalgi 520-yil Elamliklar 3 marta Forslarga qarshi chiqdilar va bu haqda Behistun yozuvlarida shunday xabar qilinadi. Elam deb nomlanmish davlatda isyon bo’ldi Elamliklar Atamanta ismli shaxsni o’zlarining hukmdori deb elon qilishibdi shundan so’ng men qo’shin yubordim. Meni xizmatimdagi Gaubaruva ismli forsni ularga boshliq qildim. U Elamliklar bilan uzoq urushdi. Keyin Gaubaruva Elamliklarni tor-mor qildi va yanchib tashladi, ularni boshlig’ini ushlab meni oldimga olib keldi va men uni “o’ldirtirdim shundan so’ng mamlakat meniki bo’ldi” . Shu tariqa butun O’rta Osiyo ahamoniylar qo’l ostida o’tdi ajdodlarimiz o‘z erki uchun doimo kurashib kelgan. Shu misolda Fradani olishimiz mumkin. Tarixchilarning xabar berishicha eng ko’p odam o’ldirilgan joy Marg’iyona bo’lgan ekan (qo’zg’olonni bostirish paytida 55 ming kishi o’ldirilgan 6972 asir qilingan) 1 . Ahamoniylar davlat boshqaruvi shakliga ko’ra zo’rlikka asoslangan, tuzilishi markazlashgan initar (oddiy) shaklda edi. Butun hokimiyat podshoh qo’lida edi u davlatni kuchli markaziy davlat apparatiga tayangan holda boshqargan. Davlat apparatida podshohdan keyin ikkinchi o’rinda hazorapat (ming boshliq) turgan. U barcha davlat organlariga va mansabdor shaxslar faoliyatining nazorati hamda markaziy devon boshqaruvini yuritgan. Podshohning shaxsiy qo’riqchilariga boshliq bo’lgan hamda podshohga kelgan shikoyat va arizalar haqida ma’lumot berib borgan. Markaziy devonga kotiblar taftishchilar podshohga ma’lumot yig’ib keluvchilar apoqa xizmati xodimlari va boshqalar bo’ysungan. Ahamoniylardan Doro I mamlakatni mustahkamlash uchun qator islohotlar o’tkazadi. U bosib olingan 1 Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т. 1990. B.76. hudud ustidan nazorat o`rnatadi, soliqlar yig`imini tartibga soladi. U davlat hududini satrapiya deb atalgan ma`muriy soliq okruglariga bo`ladi. 2.2 A hamoniy lar dav lat ining ma’muriy –boshqaruv t izimi Satrapliklar ichida avtonom o’z-o’zini boshqaradigan qabila va shaharlar Finikiya, Kichik Osiyodagi yunon shaharlari ham mavjud bo`lgan. Forslar Finikiya shaharlarining ichki ishlariga aralashmaganlar va buning evaziga ular ahamoniylarni oxirigacha qo`llab- quvvatlaganlar. Satraplik lavozimiga forslar tayinlanadigan bo`ladi. Kayxusrav va Kambiz davrida satrap qo`l ostida fuqarolik va harbiy hokimiyat to`plangan edi. Bu haqida satrap Gobriyning Bobil, Suriya va yuqori Mesopotamiyadagi bir vaqtning o`zida fuqarolik va harbiy noib vazifasini bajargani to`g`risida aniq ma`lumotlar bor. Satrap va harbiy boshliqlar markaziy hokimiyatni podshoning va ayniqsa uning maxfiy xizmatining doimiy nazorati ostida bo`lganlar. Chunki viloyat satraplari doimo mustaqillikga erishishga harakat qilib, ajralib chiqish xavfini tug`dirganlar 1 . Davlat boshqaruvi va barcha amaldorlar ustida oliy nazorat “xazorapat” deb atalgan mansabdor qo`lida bo`lgan. U bir vaqtning o`zida “o`n ming o’lmas” podsho shaxsiy gvardiyasining boshlig`i bo`lgan. Islohotlar natijasida markaziy podsho konselariyasi bilan katta byukrokratik apparat vujudga kelgan. Davlat boshqaruvi poytaxt Suzada bo`lib, podshoning bosh qarorgohi Persopol bo`lgan. Miloddan avvalgi 522-521-yillarda anchagina hududlarni bosib olib yoki ko’tarilgan qo’zg’alonlarni bostirib bo’lgan Doro I islohotlar qila boshlaydi. Yuqorida ma’muriy jihatdan satrapiyalarga bo’linganligini gapirib bo’lgan edik. Endi uni barcha sohalardagi islohotlarni gapirib o’tsak. Boshqaruv tizimida qonunlarni joriy etish maqsadida bir guruh qonunshunoslarni yig’ib qadim Misr hududidagi qonunlarni barchasini yetarlicha yaxshi o’rganib hamda o’zining yangi qonunlari uchun asos bo’lgan Hamurapi qonunlari bilan birga butun imperiya hududida bo’ysunishi shart bo’lgan barcha qonunlarni ishlab chiqdi. Doro I soliq tizimini joriy etib, o’z boyligini ko’paytiradi. Satrapliklardan qancha miqdorda soliq olishini Doro I o’zi belgilagan edi. Bu belgilagan miqdor to ahamoniylar davlati qulaguncha qadar o’zgarmadi. Soliq yig’ib olish anchagina 1 Oblamurodov. N, Xazratqulov. A, Tolipov. F, Tursunov. N – Toshkent., 2011. -B.44. shavqatsiz kechgan. Forslarning qudratini dunyoga ularning armiyasi orqali bilishadi. Ahamoniylar armiyasi asosini forslar va middiyaliklar tashkil etgan, ular armiya safida 20 yil mobaynida xizmat ilganlar. Forslarning harbiy qudratini sharqiy eronliklar va shimoli-sharqiy hududdagi jangchilar saqlab turishgan. Forslarning otliq qo’shini asosini O’rta Osiyolik saklar tashkil etgan. Harbiy hayotda saklar butun Ahamoniylar davlati faoliyati davomida otliq qo’shindagi ustunlikni hechkimga bermaganlar. Forslar armiyasida 10 ming kishidan tashkil topgan “Bessmertnix” o’lmaydiganlar guruhi bo’lgan. Jangladagi forslarning g’alabasini aynan ular taminlashgan. Hokimiyatdagi boshqaruv haqida gapiradigan bo’lsak barcha sud ishlarini satraplar nazorat qilgan, tergov va tekshiruv ishlari esa ishonchli mahalliy zodagonga yuklangan. Yo’llarning tamirlanganligi karvon saroylarning qurganligi aloqa tizimini yaxshi ishlashiga zamin yaratgan. Qo’shin otliq va piyoda harbiy qismlardan tashkil topgan 1 . Otliq qismlar-zodagonlardan; piyodalar-dehqonlardan olingan. Bu ikkala qismlarning uyg`un harakati urushlarda g`alabani qo`lga kiritishga sabab bo`lar edi. Piyoda qo`shinning asosiy quroli kamon, suvoriyning qurol-aslahasi temir sovut, jez qalqon va ikki temir nayza ham bo`lgan. Qo’shinning eng ilg’or qismi o`n ming “o`lmas” askarlarining birinchi mingtasi faqat fors aslzodalari vakillaridan iborat bo`lib, podshohning shaxsiy qo`riqchilari hisoblanganlar. Qolgan qismlari turli fors, elam qabilalaridan to`ldirilgan. Bosib olingan mamlakatlarda qaram aholining qo’zg’olonlarini bostirish maqsadida qo’shinlar joylashtirilgan. Misr va Bobilda 10-12 ming kishilik qo’shin turgan. Davlat chegarala rida harbiylarg a yer berilib harbiy gornizon lar joylashtirilgan. Bevosita xizmatda bo`lgan harbiylar har oyda mahsulot bilan ish haqi olganlar. Iste’foga chiqgan askar oilasi bilan asosan kichik yer ulushidan kun ko’rgan, savdo va turli hunarlar bilan shug’ullangan. Eng muhim urush harakatlari davrida har bir qaram xalq ma`lum miqdorda askar yetkazib berish majburiyatini olgan. Doro I davrida forslar dengizda ham yetakchi rol o`ynay boshlaydilar. Dengiz 1 Azamat Ziyo. О‘zbek davlatchiligi tarixi Toshkent., «Sharq» 2000. -B.47. janglari Finikiya, Kipr, Egey orollari va Misr floti yordamida olib borilgan. Matros sifatida saklar, forslar xizmat qilganlar. Ko’pincha flotda rahbarlik vazifalarida misrliklar bo`lgan. Miloddan avvalgi V asrdan boshlab Fors o’lkasida dehqonlarning iqtisodiy ahvoli yomonlashadi. Dehqonlar harbiy xizmatdan bosh torta boshlaydilar. Bu o’z navbatda fors piyoda qo’shinlarini jangovar qobilyatini yo’qotishga olib keladi. Endilikda ular yaxshi qurollangan yunon yollanma askarlari bilan almashtira boshlanadi. III. Bob. A hamoniy lar dav lat ining madaniy at i v a dini 3.1 Qadimgi Eronning xo` jaligi v a madaniy at i Ahmoniylar davlati tarkibida xilma-xil madaniy yutuqlarga ega bo‘lgan ko‘pdan-ko‘p xalqlar bo‘lgan. Forslar hukmron xalq bo‘lib olib, bu madaniy xazinadan kеng foydalanganlar. Shu bilan birga ular bu madaniyatlarni ijodiy ravishda qayta ishlab o‘zlashtirganlar.Forslar mixxatni o‘zlashtirganliklari va takomillashtirganliklari to‘g’risida gapirgan edik. Ular mixxatdagi juda ko‘p ortiqcha alomatlarni yo‘qotib faqat 42 alomat qoldirganlar. Idoralardagi (ko‘nga, papirusga, sopol taxtalarga yoziladigan) yozishmalar uchun oromiylarning alifbosini ishlatganlar 1 . Mil. avv. VI va V asrlarda Xitoyga buddizm, hinduizmni Hindistonga kirib kelishi bilan Forsda zardushtiylik falsafa madaniyati Misr davlatlariga kirib kelgan. Bu madaniyat imperiyadan-imperiyaga o`tish davrida o`z kuchini yo`qotmagan. Fors podsholari o‘sha davrda eng o‘tkir dеb hisoblangan Misr tabiblarini o‘zlarining xizmatiga jalb qilganlar.Ammo Doro I podsholik qilgan davrda Misr tabiblari o‘rniga yunon tabiblari kеltirila boshlangan. Forslar Bobil va yunonlarning kalеndar hisobi bilan tanish bo‘lgan, dеgan ma'lumot bor. Yuqorida aytib o‘tilgan “Avеsto” Eron tili guruhi halqlarining ajoyib badiiy asaridir, u O‘rta Osiyoda vujudga kеlib, kеyinchalik Midiya va Pеrsiyaga tarqalgan, shu bilan birga, dastlabki nushasiga (Gatiga) ko‘p qo‘shimchalar qo‘shilib borilgan. “Avеstoda” targ’ib qilingan diniy ta'limot qadimgi payg’ambar Zaratushtra (yoki yunonlar ataganicha Zoroastra)ga mansub dеyilgan, ammo uning to‘g’risida bizga hеch nima ma'lum emas. Bu ta'limotning mohiyati ikki ilohiy manbani, yaxshilik xudosi Ahuramazda bilan yovuzlik xudosi Ahrimanni bir-biriga qarama qarshi qo‘yishdan iborat 2 . Axuramazda uy hayvonlari va madaniy o‘simliklar to‘g’risida g’amxo‘rlik qiladigan tinch mеhnat homiysidir. Uni aziz bilganlar еrga ishlov bеrishi, chorva 1 Shamsutdinov. R, Karimov. Sh – Vatan tarixi. Birinchi kitob., Toshkent., “Sharq”., 2010. -B.37. 2 Eshov. B - O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi., Toshkent., 2014. -B.31. mollarini ko‘paytirishi, yovvoyi hayvonlarni yo‘q qilmog’i kеrak. Ahriman inson ijodiy faoliyat ining dushmani, yirtqich hayvonlarninghomiys i, urush qoq ko‘chmanchila rning tinch hayot kеchiruvchi o‘troq aholini talas higa ko‘maklashuvchi qilib ta'riflanadi. Zorastra dinining haraktеrli alomati shuki, bu din murdani еrga ko‘mishni ham, kuydirishni ham taqiqlaydi. “Murda еrni va o‘tni xarom qiladi” dеb hisoblangan. O‘liklarni yirtqich qushlarga еm qilib tashlash lozim ko‘rilgan. Hindistonda, Bombеyning bir rayonidagi uncha katta bo‘lmagan fors mazhabi hozir ham shu odatni saqlaydi. “Avеsto” matnini ham xuddi o‘sha forslar saqlaganlar. Shu narsa diqqatga sazovorki, Ahmoniylar Ahuramazdani aziz bilganlari holda “Avеsto”ni tan olmagan bo‘lsalar kеrak. Qadimgi fors podsholarining hеch bir yozuvida Zaratusht ra tilga olinmaydi. Shuningd еk, fors podshola rining (Kayxusravdan boshlab) maqbaralari saqlangan, bu esa ,,Avеsto”ning taqiqiga hеch ham to‘g’ri kеlmaydi. Zorastrizm faqat Parfian va Sosoniylar podsholigi vaqtidagina davlat dini bo‘lgan. Doro I ning o‘g’li va taxt vorisi Ksеrks vaqtida diniy islohot qilishga urinilgan. Dеvlarga ibodat qilish taqiqlangan, Ahuramazda forslarning birdan-bir samoviy tangrisi dеb e'lon qilingan. Lеkin bu monotеistlik (bir xudolik) g’oyasi qaror topmagan va Ksеrks vorislari vaqtida quyosh xudosi Mitra bilan hosildorlik ma'budasi Anaxitga sig’inish kеng yoyilgan. Ahamoniylar san'atining yodgorliklari sinkrеtizm xaraktеridadir. Doro I ning Pеrsеpoldagi saroyini qurishda Bobil, Misr, Lidiya va boshqa qaram mamlakatlarning ustalari ishlagan . Ahamoniylar davri san'ati 3 davrga bo’linadi. 1. Pasargad davri - eramizdan avvalgi 559 - 530 yillar. 2. Pеrsеpol davri - eramizdan avvalgi VI asr oxiri - V asr oxiri. 3. Suzan davri - eramizdan avvalgi V asr oxiri - IV asr. Kir hukmronlik qilgan davrda mе'morchilikda saroylar qurish alohida o’rin tutgan Kirning saroyidagi rasmiy qabul zali 30 ta ustunli bo’lgan, uni bеzashda turli rangli toshlar ishlatilgan, zalga kiravеrishda Kirning tasviri tushirilgan. Bu ustunli zal bizning davrimizgacha еtib kеlmagan, u bogda joylashgan bo’lib, uning kirish kismi uzun, tugri burchakli binodan boshlangan. Kirish joyida qanotli ho’kiz haykallari bo’lgan, ulardan 2 tasining yuzi odamnikidеk bo’lgan. Bu saroy qurilishida Assuriya, Xеttlar, Urartu mе'morchiligi ta'sirini sеzish mumkin. Pеrsеpol davrida ham saroylar qurish kеng ko’lamda olib borildi 1 . Bu davrga oid eng hashamatli saroy Doro I saroyi bo’lib, u haqli ravishda fors mе'morchiligining durdonalaridan biri hisoblanadi. 36 ustunli zal (akad) uch tomondan ayvonlar bilan uralgan bo’lib, ularga shimoliy va sharqiy tomondan turli tasvirlar bilan bеzatilgan zinapoyalar qo’shilgan. Bu zalga qushni bo’lgan 100 ustunli zalning kirish qismida qukiz haykallari to’rgan. Budavrga mansub yodgorliklardan biri Doro mavzolеyidir. 1 Madraimov A., Fuzaylova G. Manbashunoslik. Toshkent, 2008. -B.48. 3.2 A hamoniy lar dav riga t egishli y urt imizdan t opilgan manbalar О‘tgan asrning 30-yillarida Ahamoniylar davri madaniy qatlamlari faqat Janubiy Tojikiston hududlaridagina ma’lum edi. Ikkinchi jahon urushidan sо‘ng mil.avv. VI-IV asrlarga oid yodgorliklar kо‘pgina hududlarda aniqlanib, tadqiqotlar kо‘lami kengaydi. Hozirgi kunda bu davrga oid manzilgohlar nafaqat Janubiy Turkmaniston, balki Shimoliy va Janubiy Baqtriyadan, Sug‘diyonadan, Parfiya va Marg‘iyonadan, Xorazmdan topib о‘rganilgan bо‘lsa, Farg‘onadan, Oloydan, Sharqiy Pomirdan hamda Orolbо‘yidan kо‘mish marosimiga oid yodgorliklar topib tekshirilgan. Bu davrga oid manzilgoh va kо‘hna shaharlar me’morchiligi Janubiy Turkmanistonda nisbatan kо‘proq о‘rganilgan. Bu hududlardagi eng yirik kо‘hna shahar Marvdagi Govurqal’a hisoblanadi. Govurqala о‘lchamlarining yig‘indisi 7,5 km. ga teng. Ahamoniylar davri Marvning markazi Govurqala shimoliy tomonining markazida joylashgan Erkqala istehkomi bо‘lgan. Mil.avv. I ming yillik о‘rtalarida ushbu istehkom baland loy devor bilan о‘rab olinadi. Erkqal’aning markazida yirik me’moriy inshootlar – hukmdor saroyi va diniy majmua qad kо‘taradi. Istehkom xom g‘ishtdan bunyod etilgan mustahkam poydevor ustiga qurilib, yagona darvozasi shahar tomonga qaratilgan 1 . Marv vohasining qadimgi markazida Ahamoniylar davriga oid Yozdepa manzilgohi ochib о‘rganilgan. Yozdepa birmuncha ilgariroq davrda paydo bо‘lgan bо‘lib, mil.avv. I ming yillik о‘rtalarida о‘zining avvalgi harbiy-ma’muriy ahamiyatini yо‘qota boshlaydi. Ammo, Yozdepa manzilgohi butunlay yо‘qolib ketmaydi va qazishmalar natijasida bu yerdan tо‘g‘ri burchakli g‘ishtlardan qad kо‘targan devorlar, inshootlar qoldiqlari aniqlangan 1 . Kopetdog‘ning tog‘ oldi hududlaridan mil.avv. VI-IV asrlarga oid yirik kо‘hna shahar Yelkendepe xarobalari ochib о‘rganilgan. Tadqiqotchilarning fikricha, Yelkendepe Shimoliy Parfiyaning harbiy- ma’muriy markazi bо‘lib, bu yerga Ahamoniylar podsholari kelib turgan. Kо‘hna shahar notо‘g‘ri aylana shaklida 1 B.Eshov. О‘zbekiston davlatchili va boshqaruv tarixi. Toshkent.: 2012. – B. 71-72.. 2 Madraimov A., Fuzaylova G. Manbashunoslik. Toshkent, 2008. - B.51. bunyod etilgan bо‘lib, о‘zunligi 500 metr, eni 300 metrga yaqin. Shahar о‘rnidagi dastlabki manzilgoh tо‘g‘ri burchakli yirik g‘ishtlardan qad kо‘targan mustahkam devor bilan о‘rab olingan. Markazda istehkom qad kо‘targan. Xorazm ekspeditsiyasining say’i-harakatlari tufayli qadimgi Xorazm hududlarida ham Ahamoniylar davri yodgorliklari aniqlangan. Ulardan biri – satrapning qurib bitkazilmagan saroyi Qal’aliqir I hisoblanadi. Yana bir bu davrga oid kо‘hna shahar Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Kо‘zaliqir bо‘lib, u tabiiy tepalik ustida joylashgan. Uning maksimal о‘zunligi 1000 metr, eni esa 500 metrdan ziyodroqdir. Qazishmalar natijalariga kо‘ra, kо‘hna shahar ikki qator devor bilan о‘rab olinib, tashqi devor minoralar bilan mustahkamlangan. Ichki devor esa turli qurilishlarga tutashib turgan. О‘ng qirg‘oq Xorazmdagi Ahamoniylar davriga oid yana bir yodgorlik Ding‘ilja yaqinidagi manzilgoh hisoblanadi. Qazishmalar natijasida bu yerdan 2600kv. m. maydonga ega bо‘lgan kо‘p xonali katta bino ochib о‘rganilgan. Binodan turar-joy, xо‘jalik ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bо‘lgan 17 ta xona aniqlangan. Devor tо‘g‘ri burchakli va tо‘rtburchak yirik g‘ishtlardan bunyod etilgan. Bino qurilishlari mil.avv. V asr oxiri - IV asrning birinchi yarmi bilan sanalangan. Sug‘diyonaning yirik madaniy markazi va poytaxti bо‘lgan Afrosiyob kо‘hna shahri bu davrd ayniqsa gullab-yashnadi. Bu davrga kelib umumiy maydoni 219 gektar bо‘lgan Afrosiyob markaziy va yirik shahar sifatida ancha rivojlanib, bu yerda shahar hayotining rivojlanishi Sug‘diyona va butun О‘rta Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy haytning yuksalishi hamda inqirozi bilan muvofiq tarzda kechgan. Ahamoniylar daridagi Samarqand Sug‘di xо‘jalik hayoti va madaniy taraqqiyoti haqida Lolazor, Laylaqо‘ytepa, Kо‘ktepa, Tо‘rtkо‘ltepa kabi yodgorliklardan topilgan topilmalar ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Bu topilmalarga qarab (jangovar va mehnat qurollari, uy-rо‘zg‘or buyumlari, taqinchoqlar, qurilish uslubi va hokazo) Samarqand va uning atroflaridagi hududlarda mil.avv. I ming yillikning о‘rtalarida yashagan aholi xо‘jaliknin dehqonch chorvachil uy hunarmand chiligi va ixtisoslashg an hunarmand chilik turlarini anchagina rivojlantirganlar degan xulosa chiqarish mumkin. Buxoro vohasidagi Xо‘ja Bо‘ston, Konimex, Qumrabod, Arabon, Chordara, Qо‘zmontepa kabi о‘nlab kо‘hna shahar va manzilgohlar ahamoniylar davriga oiddir. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, ular yirik etno-madaniy viloyatning uncha katta bо‘lmagan tumanlari bо‘lib, bu hududlarda mil.avv. VI-IV asrlarda umumiy kо‘rinishi bir xil bо‘lgan dehqonchilik madaniyati shakllanadi. Topilgan topilmalarning nihoyatda о‘xshashligi shundan dalolat beradi. Keyingi yillirda Buxoro shahri va uning atroflarida kо‘pgina arxeologik tadqiqotlar olib borildi. Bu tadqiqotlar natijalariga qaraganda, mil.avv. I ming yillikning о‘rtalarida Zarafshonning yirik bir irmog‘i Buxoro shahari hududlaridan oqib о‘tib, uning о‘ng va chap qirg‘oqida shaharga asos solinadi. Yana shu narsa ham aniqlandiki, bu davrda ark hududi paxsa devor bilan о‘rab olinadi. Buxoro atroflaridan esa bu davrga oid qal’alar va qо‘rg‘onlar ham ochilganki, ular atrof qishloqlarni tashkil etgan. Tadqiqotlardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, Buxoro – vohadagi urbanistik jarayonlarning markazi bо‘libgina qolmasdan, geografik nuqtai nazardan ham vohaning markazida joylashib, viloyat markazi vasifasini bajargan. Qashqadaryo vohasi mil.avv. VI-IV asrlar yodgorliklari Sug‘diyonaning boshqa hududlariga nisbatan yaxshiroq о‘rganilgan. Vohadagi kо‘hna shaharlardan biri Yerqо‘rg‘on mil.avv. VIII-VII asrlarda shakllanadi va Ahamoniylar davriga kelganda hududlari ancha kengayib, tо‘rtburchak shaklda devorlar bilan о‘rab olinadi. Undan tashqari bu davrga kelib kо‘hna shahar atrofida alohida qishloq manzilgohlari paydo bо‘ladi. Bu davrda dehqonchilik vohalari atroflarining о‘zlashtirilishi shaharlar bilan bog‘liq bо‘lib, о‘zlashtirilgan hududlar shaharlarga vositachi yoki tayanch vazifani bajargan. Bunday kichik qishloqlarning bir qismi shahar aholisining shahar tashqarisidagi yerlari bо‘lgan bо‘lishi ham mumkin. Mil.avv. VI-V asrlar voha va shahar yagona jamoadan iborat bо‘lib yaxlit Sug‘d о‘lka – satrapiyasi tashkil etgan bо‘lishi mumkin. Tadqiqotlar natijalaridan xulosa chiqarib Ahamoniylar davriga oid Janubiy Sug‘ddagi quyidagi inshootlar shakllarini belgilash mumkin: rejaviy tuzilishi tо‘g‘ri burchakli va ikki qator devor bilan mustahkamlanib maydoni 3 gektar bо‘lgan alohida qal’a qо‘rg‘on (Sangirtepa); qishloq hо‘jalik vohasi aholisi uchun harbiy boshpana vazifasini bajaruvchi va madoni 34-70 gektar bо‘lgan yirik qal’alar (Yerqо‘rg‘on, О‘zunqir); paxsa – xom g‘ishtlari bо‘lmagan hamda maydoni 2 gektargacha bо‘lgan yarim yertо‘la va yertо‘lalardan iborat qal’alar (Qо‘rg‘ontepa, Somontepa, Kо‘zatepa, Tо‘rtburcha ktepa va boshqalar); tabiiy- geografik qurilishlarga asoslanib, alohida turar-joylarga ega bо‘lgan manzilgohlar (Daratepa, Qorovultepa); qishloq uy-qо‘rg‘onlari (Saroytepa, SHо‘rob, Choshtepa). Vohadagi eng yirik yodgorliklardan biri bо‘lgan О‘zunqir kо‘hna shahri Ahamoniylar davrida о‘zida barcha himoyalanish belgilarini aks ettiruvchi mustahkam devor bilan о‘rab olinadi. О‘zunqir va uning atroflaridagi me’morchilik va himoya inshootlari (70 gektarga yaqin) yuqori darajadagi shaharsozlik madaniyatidan dalolat beradi 1 . Hozirgi kunda Tojikiston qadimiyati bilan shug‘ullanuvchi olimlar tomonidan Sirdaryo о‘rta oqimining chap qirg‘og‘i hududlaridagi Xо‘jand va uning va troflaridan (о‘rta asrlardagi Ustrushona) mil.avv. VI- IV asrlarga oid yodgorliklar ochib о‘rganilgan. Xо‘jand shahrini о‘rgangan tadqiqotchilar kо‘hna shahar istehkomining pastki qatlamlarini, xususan, umumiy maydoni 20 gektarga yaqin bо‘lgan (shundan istehkom 1 gektarga yaqin) tо‘rtbuchak shaklidagi shahar maydonini о‘rab turgan qal’a devori qoldiqlarini mil.avv. VI-IV asrlarga oid deb hisoblaydilar. Bu davr madaniy qatlamlari Shirin, Mug‘tepa (О‘ratepa shahrida) va Nurtepa (О‘ratepa shahridan shimolroqda) kо‘hna shaharlardan ham aniqlangan. Nurtepa kо‘hna shahri baland tog‘ tepaligida joylashgan. N. Negmatov va boshqalarning fikricha, kо‘hna shahar о‘rnidagi manzilgoh mil.avv. VII asrda paydo bо‘lgan. Mil.avv. VI-IV asrlarda esa Nurtepa umumiy maydoni 18 gektar bо‘lgan paxsa va xom g‘isht devorlardan qad kо‘targan qal’a hamda himoya devorlari bо‘lgan shahar hisoblanar edi. Bu yerdan topilgan kо‘plab topilmalarga qarab 1 Sagdullayev. A – Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda., Toshkent., “O’qituvchi”., 1996. -B.36. shunday xulosa chiqarish mumkinki, Nurtepa aholisi asosan dehqonchilik va hunarmandchilik ishlab chiqarish bilan shug‘ullangan. Xо‘jand va Nurtepa kо‘hna shaharlari makedoniyalik Iskandar yurishlari davrida tayanch nuqtalar bо‘lgan bо‘lishi mumkin. Mil.avv. VII-VI asrlarda Baqtriya hududlarida himoya devorlari bilan о‘rab olingan shaharlar shakllana boshlaydi. Oltindiryor (Aorn), Baqtra, Qiziltepa kabilar bu hududlardagi yirik shaharlar edi. Ahamoniylar davri Shimoliy Baqtriya haqida tо‘g‘ridan tо‘g‘ri yozma manbalarda ma’lumotlar berilmasa ham arxeologik tadqiqotlar bu masalaga kо‘pgina aniqliklar kiritadi. Tadqiqotchilarning fikricha, Baqtriya Kir II ning mil.avv. 539-530 yoki 547-539 yillardagi yurishlaridan sо‘ng Ahamoniy lar davlatiga bо‘ysuntiri ladi. Ayrim tadqiqotc hilar bu davrda Baqtriyaning shimoli-g‘arbiy chegeralaridagi Temir darvoza atroflarida Sisimifr qal’asi bо‘lgan deb hisoblaydilar. I. V. Pyankovning fikricha, bu yerda Baqtriya va Sug‘diyona о‘rtasidagi chegarani belgilaydigan hamda katta yо‘lni nazorat qilib turadigan punkt joylashgan bо‘lishi mumkin. Ammo, bu taxminlar arxeologik tadqiqotlar bilan tasdiqlanmaydi. Shu bilan birga Amudaryodan kechuv joyida va bu kechuvga keluvchi yо‘llar ustida mil.avv. I ming yillik о‘rtalarida qal’alar (SHо‘rtepa, Talashkan I, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu jarayon Ahamoniylarning Baqtriyadan Sug‘diyonaga о‘tuvchi barcha yо‘llarni qat’iy nazorat ostiga olganlaridan dalolat beradi 1 . 1 B.Eshov. О‘zbekiston davlatchili va boshqaruv tarixi.- Toshkent .: 2012. – B. 71. X ulosa Xullas, mil.avv. VI-IV asrlar О‘rta Osiyo viloyatlarida ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayot rivojlanadi. Bu davrda Baqtriya yirik davlat bо‘lib, fors podsholarining Sharqdagi yirik markazlaridan biri edi. Sо‘nggi yillarda О‘rta Osiyoning janubida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Qadimgi Baqtriya hududidan о‘ttizdan ziyod Ahamoniylar davriga oid yodgorliklar ochilgan. Ularning har birida о‘zlashtirilgan maydonlar va sug‘orish tartibidan tashqari turar joylar va xо‘jalik, mehnat va harbiy qurollar, kulolchilik buyumlarining qoldiqlari mavjuddir. Bu davr Baqtriya aholisining asosiy mashg‘uloti dehqonchilik edi. Qalaimir, Kuchuktepa, Qizilcha, Bandixon kabi о‘nlab yodgorliklardan dehqonchilik bilan bog‘liq mehnat qurollari – о‘roqlar, ketmonlar, yorg‘uchoq va dehqonchilik mahsulotlari qoldiqlarining topilishi dehqonchilikdan dalolat berib, dehqonchilik sun’iy sug‘orishga asoslanganligini kо‘rsatsa, me’morchilik madaniyati shaharsozlikning yuqori darajasini ifoda etadi. Mil.avv. VI-IV asrlarda Sug‘diyona hududlarida kо‘plab shahar va qishloqlar bо‘lib, ular fors podsholariga katta-katta soliqlar tо‘lab turar edilar. Arxeologik tadqiqotlar natijasida Zarafshon va Qashqadaryo vohalaridan bu davrga oid О‘zunqir, Yerqо‘rg‘on, Daratepa, Sangirtepa, Lolazor, Afrosiyob, Xо‘ja Bо‘ston kabi 50dan ziyod kо‘hna shahar va manzilgohlar ochib о‘rganilgan. Sug‘diyona hayotida dehqonchilik katta ahamiyatga ega edi. Shunisi muhimki, dehqonchilik sun’iy sug‘orishga asoslangan bо‘lib, bu haqda yozma manbalar ham ma’lumotlar beradi. Mil.avv. I ming yillikning о‘rtalarida Xorazm ham rivojlanish jarayonini boshdan kechiradi. Xorazm tadqiqotlari natijalariga qaraganda VI-IV asrlarda bu hududda yirik-yirik manzilgohlar mavjud edi. Bu davr Xorazm inshootlari qurilishida xom g‘isht va paxsa ishlatilgan. Manzilgohlar va turar-joylardan topilgan topilmalarning boy va qashshoqligi bu yerda mavjud bо‘lgan ijtimoiy va mulkiy tengsizlik dan dalolat beradi. Shaharlar aholisinin g asosiy mashg‘ul oti hunarmandchilik bо‘lgan. Kо‘plab topilgan sopol, bronza va temir buyumlar fikrimiz dalilidir. Xorazmda bu darvda mahalliy о‘troq aholidan tashqari kо‘chmanchi chorvadorlar ham yashagan bо‘lib, ular о‘rtasida doimiy harbiy tо‘qnashuvlar, iqtisodiy va madaniy munosabatlar bо‘lib turgan. О‘rta Osiyo halqlari Ahamoniylar madaniyat yodgorliklari bunyod etilishida katta hissa qо‘shdilar. Bu davrda О‘rta Osiyo halqlari ilk marta zarb qilingan tanga pullar bilan tanishdilar va muomala qildilar. О‘rta Osiyo hududidan Ahamoniylar pul tartibiga oid oltin dariklar va boshqa tangalar topilgan. Ahamoniylar davrida kо‘pgina sharq halqlarining siyosiy birligi – butun jahon tarixida, iqtisodiy va madaniy rivojlanishida muhim davr bо‘lib qoldi. Bu о‘rinda О‘rta Osiyo hududidagi xalqlar va qabilalarning ham hissasi nihoyatda katta bо‘ldi. Foy dalanilgan adabiy ot lar 1.Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent.: O‘zbekiston, 2017. 2.Karimov I. A. Tarixiy hotirasiz–kelajak yo’q. – Toshkent: Sharq, 1998 3.Eshov. B - O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi., Toshkent., 2014 4.Abdurahimova. N, Isakova. M, Suleymanova. Z – Davlat muassasalari tarixi., Toshkent., “Sharq”., 2007 5.Oblamurodov. N, Xazratqulov. A, Tolipov. F, Tursunov. N – Toshkent., 2011 6.Shamsutdinov. R, Karimov. Sh – Vatan tarixi. Birinchi kitob., Toshkent., “Sharq”., 2010 7.Sagdullayev. A – Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda., Toshkent., “O’qituvchi”., 1996 8.Madraimov A., Fuzaylova G. Manbashunoslik. Toshkent, 2008. 9.Asqarov A.A O’zbekiston tarixi.T., “O’qituvchi”, 1994-yil, 10.Azamat Ziyo. О‘zbek davlatchiligi tarixi Toshkent., «Sharq» 2000. 11.Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т. 1990. 12.Sagdullayev A. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – T., 2004. 13.Xo’jayev A., Xo’jayev K. Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi.T:. Ma’naviyat”. 2001. 14.Boynazarov F.O’rta Osiyoning antik davri. T., O’qituvchi. 1991. 15.Qadimgi tarixchilar О‘rta Osiyo haqida. Tuzuvchi va tarjimon Zohir a’lam.T.: Yurist media markazi.2008.

MUNDARIJA

Kirish

I. Bob. Ahamoniylar davlatini tashkil topishi

1.1 Ahamoniylar davlatining markaziy boshqaruv organlari

1.2 Ahamoniylar davlatinining ijtimoiy-siyosiy ahvoli va aholisi

II. Bob. Ahamoniylar saltanatining O'rta Osiyoga qilgan yurishlari

2.1 Ahamoniylar davrida O'rta Osiyoning satrapliklarga bolinishi

2.2 Ahamoniylar davlatining ma’muriy–boshqaruv tizimi

III. Bob. Ahamoniylar davlatining madaniyati va dini

3.1 Qadimgi Eronning xo`jaligi va madaniyati

3.2 Ahamoniy saltanatida ijtimoiy – siyosiy hayot

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить