Ahamoniylar saltanatining tashkil topishi va o’rta osiyoni bosib olishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	108.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ahamoniylar saltanatining tashkil topishi va o’rta osiyoni bosib olishi

Купить

MAVZU: AHAMONIYLAR SALTANATINING TASHKIL TOPISHI VA
O’RTA OSIYONI BOSIB OLISHI.
MUNDARIJA:
KIRISH ………………………………………………..…………………………..3
I BOB. AHAMONIYLAR DAVLATINING YUZAGA KELISHI.
1.1. Ahamoniylar davri siyosiy tarixi va boshqaruv shakli… ………………….….5
1.2. Ahmoniylar xukumronligi davridagi O`rta Osiyo tarixiy
geografiyasi ……………………………………………………………………….14
II BOB. DUNODAGI ENG YIRIK MARKAZLASHGAN DAVLAT.
2.1. Ahamoniylar davridagi siyosiy ahvol ………………………………………...21
2.2. Ahamoniylar hukmronligi davrida ijtimoiy - siyosiy
tuzumdagi o ` zgarishlar …………………………………………………………....26
XULOSA …………………………………...…………………………………….31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………….………………………...….33

KIRISH.
Kurs ishining dolzarbligi: Ahamoniylarga oid bir qancha qisqacha
bitiklardan tashqari, Ahamoniylar davlati haqidagi asosiy ma’lumotlarni qadimgi
yunon tarixchilarining asarlaridan olamiz. Hatto Fors shohlarining nomlari ham
qadimgi yunonlar tomonidan yozilganidek tarixshunoslikka kirdi. Masalan,
bugungi kunda Kiaksar, Kir va Kserks nomi bilan mashhur bo‘lgan
podshohlarning ismlari fors tilida Uvaxshtra, Kurush, Xshayarshan deb talaffuz
qilinadi. 1
Shtatning asosiy shahri Suza edi. Bobil va Ekbatana ma'muriy markazlar,
Persepolis esa marosim va ma'naviy hayot markazi hisoblangan. Davlat yigirmata
satraplik yoki viloyatga bo lingan bo lib, ularda satraplar boshchilik qilgan. Forsʻ ʻ
zodagonlarining vakillari satraplarga aylandilar va mansabning o'zi meros bo'lib
qoldi. Bu mutlaq monarx va yarim mustaqil gubernatorlar hokimiyatining
kombinatsiyasi edi sezilarli xususiyat ko'p asrlar davomida mamlakatning siyosiy
tuzilishi.
Barcha viloyatlar pochta yo'llari bilan bog'langan, ularning eng muhimi,
uzunligi 2400 km bo'lgan "qirollik yo'li" Suzadan O'rta er dengizi sohillarigacha
bo'lgan. Yagona ma'muriy tizim, yagona pul birligi va yagona bo'lishiga
qaramay rasmiy til , ko'pgina tobe xalqlar o'z urf-odatlari, dini va mahalliy
hukmdorlarini saqlab qolishgan. Ahamoniylar hukmronligi tolerantlik bilan ajralib
turardi. Forslar hukmronligi davrida uzoq yillar osoyishtalik hukm surgan,
shaharlar, savdo va dehqonchilik rivojlanishiga yordam bergan. Eron o'zining oltin
davrini boshdan kechirayotgan edi.
Fors qo'shini tarkibi va taktikasi jihatidan oldingi qo'shinlardan ajralib
turardi, ular uchun aravalar va piyodalar xos edi. Fors qo'shinlarining asosiy zarba
beruvchi kuchi dushmanni u bilan to'g'ridan-to'g'ri aloqa qilmasdan o'qlar buluti
bilan bombardimon qilgan kamonchilar edi. Armiya har biri 60 000 askardan
iborat olti korpusdan va eng zodagon oilalar a'zolaridan tanlangan va "o'lmas" deb
nomlangan 10 000 kishilik elita tuzilmalaridan iborat edi; ular podshohning
1
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
3

shaxsiy qo'riqchisini ham tashkil qilganlar. Biroq, Yunonistondagi yurishlar
paytida, shuningdek, oxirgi Ahamoniylar shohi Doro III hukmronligi davrida juda
katta, yomon boshqariladigan otliqlar, aravalar va piyoda askarlari jangga kirishdi,
ular kichik bo'shliqlarda manevr qila olmadilar va ko'pincha ulardan sezilarli
darajada past edilar. yunonlarning intizomli piyoda askarlari.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Ahamoniylar o'zlarining kelib
chiqishi bilan juda faxrlanishgan. Doro I buyrug‘i bilan toshga o‘yilgan Behistun
yozuvida shunday deyilgan: “Men, Doro, buyuk shoh , podshohlar podshohi,
barcha xalqlar yashaydigan mamlakatlar podshohi, qadimdan ham uzoqqa
cho'zilgan bu buyuk zaminning podshosi bo'lgan, Gistaspening o'g'li Ahamoniylar,
Fors, Forsning o'g'li, Oriylar va mening ajdodlarim oriylar edi. Holbuki,
Ahamoniylar sivilizatsiyasi Qadimgi dunyoning barcha qismlarida mavjud bo‘lgan
urf-odatlar, madaniyat, ijtimoiy institutlar va g‘oyalar majmuasi edi. O'sha paytda
Sharq va G'arb birinchi marta to'g'ridan-to'g'ri aloqada bo'lgan va natijada fikr
almashish bundan keyin ham to'xtamagan.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I BOB. AHAMONIYLAR DAVLATINING YUZAGA KELISHI.
1.1 Ahamoniylar davri siyosiy tarixi va boshqaruv shakli.
Axomaniylar davlati – qadimgi dunyoning eng yirik davlatlaridan biri
(miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar davlati hududi Eronni va Hind
daryosidan Egey va O rta dengizgacha bo lgan oraliqdagi Osiyo mamlakatlarini,ʻ ʻ
shuningdek Misr, Liviya va Bolqon yarim orolning bir qismini bosib olish
natijasida tashkil topgan.
Axomaniylar davlatiga qadimgi fors podshohlari xonadoni – axomaniylar
vakili Kir II asos solgan. Miloddan avvalgi 558 yil Kir II fors qabilalari ittifoqiga
rahbar bo lib, 553 yil midiyaliklar hukmronligiga qarshi qo zg olon ko targan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Forslar 550 yil g alaba qozonib va Midiyani egallab keyingi uch yil mobaynida
ʻ
sobiq Midiya davlati tarkibiga kirgan mamlakatlarni bosib olganlar, 546 yil esa
Lidiya va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini zabt etganlar. 545–539 yillar
oralig ida Kichik Osiyoning katta qismi, 538 yilda Bobil, 525 yilda Misr, 519–512
ʻ
yillar oralig ida Egey dengizidagi orollar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning
ʻ
shimoli-g arbiy qismi bo ysundirilgan.
ʻ ʻ 2
Axomaniylar davlati Doro I davrida
shakllangan murakkab byurokratik tizim orqali boshqarilgan.
Doroning ma’muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan
boshqaruv va nazoratni yanada takomillashtirdi: davlat 20 ta harbiy-ma’muriy
satrapiya (okrug)larga bo linib, ularning tepasida maxsus amaldorlar (satraplar)
ʻ
turgan. Ular fors podshosiga ulkan miqdorda soliqlar (pul va natura holda)
to lashgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi – 8,4 g oltin og irligidagi doriq
ʻ ʻ
joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda kumush tanga vazifasini o tagan.
ʻ
Axomaniylar davlati etnik tarkibi va ijtimoiy ukladi bo yicha turli-tuman
ʻ
bo'lgan. Uning tarkibiga Kichik Osiyo, Bobil, Finikiya va Misr kirib, ularning
qishloq xo jaligi va hunarmandchiligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan.
ʻ
Iqtisodiy jihatdan shunday rivojlangan mamlakatlar qatorida forslar saltanati
tarkibiga Frakiya va Makedoniya kabi viloyatlar, shuningdek urug chilik
ʻ
tuzumining yemirilishi bosqichida turgan ko chmanchi arab va skif qabilalari ham
ʻ
2
Eshov B . O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “Sharq”, 2012-yil.
5

kirgan. Fors ma’muriyati zabt etilgan mamlakatlarda eski mahalliy qonunlar, urf-
odatlar, dinlar, pul tizimi, o lchov-og irlik tizimi, yozuv va tillarni saqlab qolgan.ʻ ʻ
Mahalliy tillar qatorida Axomaniylar davlatining rasmiy idora tili bo lgan oromiy
ʻ
tili ham keng tarqalgan.
Eronda qadimgi fors va oromiy tilidan tashqari ma’muriy ehtiyojlar uchun
elam tilidan ham keng foydalanishgan. Forslar ko pgina finikiy va yunon
ʻ
shaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda (masalan, Kilikiya,
Sug diyona va boshqalar) mahalliy shohlar va hokimlar sulolasini saqlab
ʻ
qolganlar, ibodatxonalarni soliq va to lovlardan ozod etganlar. Persepol bilan bir
ʻ
qatorda axomaniylar Bobil, Suza va Ekbatanani poytaxt qilishgan. Axomaniylar
davlati madaniyati va san’ati Eron madaniy an’analarini Yunoniston, Ossuriya,
Misr va boshqa mamlakatlar an’analari bilan chog ishtirmasidan iborat bo lgan.
ʻ ʻ
Forslarning o zi saltanatda mumtoz mavqega ega edilar.
ʻ
Ular soliqlar va majburiy ishlardan ozod etilganlar. Fors zodagonlari eng
muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini egallashgan. Fors shohlari, ularning qon-
qarindoshlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kichik Osiyo, Bobil, Misr va boshqa
mamlakatlarda qullar mehnatiga asoslangan katta xo jaliklarga ega bo lishgan.
ʻ ʻ 3
Axomaniylar davlati barqaror iqtisodiy asosga ega bo lmagani tufayli beqaror
ʻ
harbiy-ma’muriy birlashma edi, u faqatgina qurol kuchi yordami bilangina turli
xalqlarni davlat tarkibida tutib turishga asoslangandi. Axomaniylarning harbiy
qudrati zaiflashishi bilan ularning davlati parchalanib keta boshlagan. Misr, Bobil,
Midiya, Kichik Osiyo va boshqa mamlakatlarda ko plab qo zg olonlar ko tarilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
(mas, 522 yilda Midiyada Gaumata qo zg oloni va Marg iyonadagi qo zg olon,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
500 – 493 yillarda kichik osiyolik yunonlar qo zg oloni, 405 yil Misrdagi
ʻ ʻ
qo zg olon). Miloddan avvalgi 5-asr oxiridan boshlab satraplar muntazam suratda
ʻ ʻ
o zaro urush olib borganlar, ba’zan esa hatto podshohning o ziga ham qarshi qurol
ʻ ʻ
ko targanlar. 500 – 449 yillardagi yunon-fors urushlari davridayoq fors
ʻ
qo shinining jangovarlik qobiliyati anchagina yo qotilgan. Miloddan avvalgi 330
ʻ ʻ
yil Aleksandr Makedonskiy qo shini zarbalari ostida Axomaniylar davlati qulagan.
ʻ
3
Usmonov Q, Sodiqov M, Burxonova S O’zbekiston tarixi.- T., “Iqtisod-Moliya”, 2006-yil.
6

Turon xalqlarining Axomaniylar davlatiga qarshi olib borgan kurashlari haqida:
qarang To maris, Shiroq, Marg iyona qo zg oloni.ʻ ʻ ʻ ʻ
Ahamoniylar – Ahamoniylar davlatini boshqargan qadimgi fors podshohlari
sulolasi (miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar sulolasi qadimgi fors
urug idan boshlanib, bu urug asoschisi Ahamoniy (qadimgi forschada
ʻ ʻ
Xaxomanish) aftidan, miloddan avvalgi 7- asrda boshida Elam chegaralariga –
Parsua (yunoncha Persida) deb nom olgan viloyatga ko chib kelgan fors
ʻ
qabilalarining yo lboshchisi bo lgan. Ahamon o g li Teisp (Chishpish) va uning
ʻ ʻ ʻ ʻ
bevosita avlodlari: Kir I, Kambis I, Kir II Anshan (Shim. Elamdagi viloyat)
shohlari hisoblangan. Qadimgi Sharqning ko pgina mamlakatlarini bosib olgan Kir
ʻ
II Ahamoniylar saltanatini barpo etgan. Ahamoniylar ning katta tarmog i Kambis
ʻ
II vafoti (522) bilan tugagan. Kichik tarmoqqa Doro I asos solgan. Ahamoniylar
sulolasi: Kir II (550 – 530) (Fors va Anshanda 558 yildan hokimlik qilgan),
Kambis II (530 – 522), Doro 1 (522 – 486), Kserks I (486 – 465), Artakserks I
(465 – 424), Kserks II (424), Sug diyon yoxud Sekudian (424 – 423), Doro II (423
ʻ
– 404), Artakserks II (404 – 358), Artakserks III (358 – 338), Arses (338 – 336),
Doro III (336 – 330).Axomaniylar davlati Doro I davrida shakllangan murakkab
byurokratik tizim orqali boshqarilgan.
Doroning ma’muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan
boshqaruv va nazoratni yanada takomillashtirdi: davlat 20 ta harbiy-ma’muriy
satrapiya (okrug)larga bo‘linib, ularning tepasida maxsus amal-dorlar (satraplar)
turgan. Ular fors podshosiga ulkan miqdorda soliqlar(pul va natura holda)
to‘lashgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi – 8,4 g oltin og‘irligidagi doriq
joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda ku-mush tanga vazifasini o‘tagan. Forslar
ko‘pgina fi-nikiy va yunon shaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda
(mas, Kilikiya, Sug‘diyona va boshqalar) mahalliy shoxlar va hokimlar sulolasini
saqlab qolganlar, ibodatxonalarni soliq va to‘lovlardan ozod etganlar. Fors
shohlari, ularning qon-qarindoshlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kichik Osiyo,
Bobil, Misr va boshqa mamlakatlarda qullar mehnatiga asos-langan katta
xo‘jaliklarga ega bo‘lishgan.Axomaniylar davlati barqaror iqtisodiy asosga ega
7

bo‘lmagani tufayli beqaror harbiy-ma’muriy birlashma edi, u faqatgina qurol kuchi
yordami bilangina turli xalqlarni davlat tarkibida tutib tu-rishga asoslangandi.Kir II
Araks daryosidan o‘tib, To‘maris boshchiligidagi mas-sagetlar bilan urushgan deb
yoziladi. Uchinchi bir manbalarda esa Kir derbiklar bilan va nihoyat, ayrimlarida
dayolar bilan jang qilgan deyiladi. Bu yurish va uning natijalari hakidagi hikoyalar
Gerodotda, Trog, Yustinda va boshka mualliflarda berilgan. Gerodotning xabar
berishicha, Kichik Osiyoga Kirning o‘zi yurish qilmagan, balki uning ishonchli
qo‘mondanlaridan biri Garpog yurish qilgan. Kirning o‘zi esa Osiyoning yuqori
qismida joylashgan xalqlarni bo‘ysindirgan. Ahamoniylarning bu barcha
davlatlarini bo‘ysindirishini olib qaraydigan bo‘lsak, ular bu davlatlarni juda
chiroyli, oqilona va aniq o‘ylangan taktika orqali bosib olishgan dep yozgan
Geradot.
Gerodotning yozishicha, Kir II Midiyani bosib olgandan so‘ng, uning
yo‘lida Vavilon, Baqtriyaga qarshi esa lashkarboshilaridan birini yuboradi. 4
Shunga qaraganda, Kir II Markaziy Osiyo xalqlarining kuch-qudrati va harbiy
tayyorgarligi to‘g‘ri-sidagi ma’lumotga ega bo‘lgan. Kir II ning Markaziy Osiyoga
yurishi haqidagi ayrim ma’lumotlar grek tarixchisi Ktesiyda berilgan. Uning
yozishicha, Kir «baqtriyaliklar bilan urushgan va urushda hech qanday tomon
ustunlikka erishmagan». Faqatgina baqtriyaliklar Ahamoniylar davlatining ichki
siyosiy ahvoli mustahkamlanganligini (Midiya hukmdori Astiagning Kir oldida
taslim bo‘lishi) bilganlaridan so‘nggina, Kirga «ixtiyoriy» bo‘ysunganlar Doro I
(er.av. 530-522 yy.) tomonidan o‘yib yozilgan «Bexustun» yozuvlari Ahamoniylar
davri tarixini o‘rganishdagi muhim manba hisoblanadi.
Aleksandr, Iskandar Maqduniy (Sharq mamlakatlarida Iskandar, Iskandar
Zulqarnayn nomi bilan mashhur) (mil. av. 356, Pella – 323.13.6, Bobil) – ma-
kedoniyalik sarkarda va davlat arbobi. Makedoniya podshosi Filipp II va uning
rafiqasi Olimpiadaning o‘g‘li. Aristo-teldan ta’lim olgan, harbiy ishni ot-asidan
o‘rgangan. 336 yil Filipp II fitnachilar tomonidan o‘ldirilgach, Makedoniya taxtiga
o‘tirgan. 334 yil Aleksandr Eronga yurish boshlaydi; bu bosqinchilik urushi otasi
4
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
8

Filipp II davridayoq boshlangan bo‘lib, uning o‘limi tufayli to‘xtab qolgandi.
Aleksandr qo‘shinida sarkardalardan Antipatr, Parmenion, Ptolemey Lag va
boshqa, shuningdek 30 mingga yaqin piyoda jangchi, 5 ming otliq, yengil
qurollangan yordamchi otryadlar va 160 kema bo‘lgan. 5
Aleksandr Granik (334
yil), Iss (333 yil) va Gavgamela (331 yil) janglarida Doro III qo‘shinlarini
yenggan. A. Eronning markaziy shaharlari – Bobil, Suza, Persepol, Ekbatana
hamda Misrni egallagan. Aleksandr 329 yil Baqtriyani egallagach, satrap Bess,
Oke (Ukuz, Amudaryo) dan kechib o‘tib, Navtaka (Qashqadaryo vohasi) ga
chekingan.
Ammo Bess tezda qo‘lga olinib, qatl etilgan. So‘ng, A. Samarqand
(Marokanda) ni egallab, Sirdaryo tomon yo‘l oladida, u yerda shahar barpo etib,
uni Aleksandriya Esxata (Chekka Iskandariya) deb ataydi. Umuman
Aleksandrning O‘rta Osiyoga nisbatan bosqinchilik siyosati qattiq qarshilikka
uchragan.Usrushonadagi yettita shahar-qal’a A.ga qattiq qarshilik ko‘rsatgan.
Bularning ichida eng kattasi – Kiro-pol bo‘lib, Kir II uni boshqa shahar-qal’alarga
nisbatan baland devor bilan o‘rattirgandi. Uning ichida mahalliy aholining
ko‘pchilik qismi, eng jangovar jangchilar to‘plangandi. A. shahar atrofiga xandaq
qazittirgan, manjaniqlar (devorteshar mashinalar) bilan devorning bir necha
yeridan teshik ochib, u yerdan shaharga bostirib kirmoqchi bo‘lgan. Bu urinishi
natijasiz chiqqach, u harbiy hiyla ishlatib, shahar ichidan o‘tgan quruq daryo
o‘zani orqali o‘zining xos jangchilari bilan shaharga kirgan. Kiropol
mudofaachilari bilan Aleksandr jangchilari o‘rtasida shiddatli jang bo‘lgan. Unda
A. boshi va bo‘yniga tosh tegib yarador bo‘lgan, bir qancha lashkarboshilari
(Krater va boshqalar) kamon o‘qidan shikastlangan. 6
Makedon qo‘shini katta
qiyinchilik bilan shaharni egallagan. Shahar mudofaachilari (jami 15 ming) dan
8000 ga yaqini halok bo‘lgan, qolgani ichki qo‘rg‘onga yashiringan, so‘ng
tashnalikdan qiynalib taslim bo‘lgan.
5
Usmonov Q, Sodiqov M, Burxonova S O’zbekiston tarixi.- T., “Iqtisod-Moliya”, 2006-yil.
6
Eshov B . O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “Sharq”, 2012-yil.
9

Makedon qo‘shini qolgan shaharlarni ham shu tariqa qiyinchilik bilan
egallagan. Aleksandr mahalliy xalqning ja-soratidan shu qadar xavotirga
tushganki, Ptolemeyning aytishicha, u o‘z jangchi-309lariga asir olingan kishilarni
bo‘lib berib, to bu mamlakatdan chiqib ketma-gunlaricha ularni zanjirband holda
saqlashni topshirgan. 7
Aleksandr Sug‘diyonada Spitamen qo‘zg‘olon ko‘tarib,
Marokandani qamal qilgani (qarang Spitamen, Spitamen qo zg oloni) va Tanaisʻ ʻ
ortidan saklar podshosining ukasi Kartazis boshchiligidagi katta qo‘shin unga
yordamga yetib kelgani haqida xabar-dor bo‘lgach, qo‘zg‘olonchilarga qarshi 2000
kishilik qo‘shin jo‘natib, o‘zi saklar tomon qo‘shin tortgan (qarang Tanais daryosi
bo‘yidagi jang).
Mazkur qo‘shin tor-mor keltirilgach, A. shaxsan o‘zi katta kuch bilan
Spitamenni dasht chegarasigacha ta’qib qilib borib, ortga qaytishda 120 mingdan
ortiq tinch aholini qirib tashlaydi, ko‘plab qishloq va qal’alarni vayron qiladi,
ekinzor, bog‘-rog‘larni payhon etadi. Aleksandr mil. av. 329–328 yillar qishini
Zariaspa (Balx, Baqtra)da o‘tkazadi. Bahorda uning huzuriga xorasmiylar podshosi
Farasman 1500 jangchisi bilan kelib o‘zaro ittifoq tuzishni taklif etadi. Aleksandr
328–327 yil boshida Sug‘diyonadagi tog‘lar ustida joylashgan qal’alardagi
qo‘zg‘olonchilarni bo‘ysundirishga juda ko‘p kuch sarflaydi, ularni mag‘lub
qilgach, Oksiartning qizi Roxshanak (Roksana) ga uylanadi (qarang So‘g‘d qoyasi,
Xoriyen qal’asi va boshqalar). Mil. av. 327 yil yozida Aleksandr so‘g‘dlik
Oropiyni So‘g‘diyona hokimi etib tayinlab, o‘zi Hindistonga yurish qiladida,
Gidasp daryosi (Hind d. irmog‘i) sohilida katta qiyinchilik bilan podsho Por
qo‘shini ustidan za-far qozonadi. Shu tariqa Aleksandr Panjobni egallab, Gang
daryosi vodiysiga yurishni davom ettirmoqchi bo‘ladi. Biroq sa-far va kasallik
azobidan holdan toygan qo‘shinning ochiqdan-ochiq qarshiligiga duch keladi. Shu
bois A. Gifasis daryosi (Hind d. sharqiy irmog‘i) bo‘yidan ortga qaytishga majbur
bo‘ladi.A. o‘z davlatining poytaxti qilib Bobil shahrini tanlagan va shu yerda yangi
yurishlarga tayyorgarlik ko‘rish asnosida bezgak kasaliga yo‘liqib, vafot etgan. A.
yurishlari natijasida vujudga kelgan ulkan saltanat hududi Hind da-ryosidan
7
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
10

Dunayga qadar cho‘zilgan bo‘lib, u qad. dunyoning eng yirik davlati edi. Lekin
mustahkam ichki aloqalari bo‘lmagan bu saltanat A. vafot etgach, tezda
parchalanib ketgan va uning hududida bir qancha ellinistik davlatlar vujudga
kelgan. Aleksandr harbiy san’at tarixida yirik sarkarda sifatida mashhurdir. Qadim
zamonlardan (mil. av. 200 yil) Aleksandr haqida ko‘plab rivoyat, afsona, doston va
minia-tyuralar yaratilgan. Ular o‘rta asr adabiyotiga ham kirib kelgan.
Miloddan avvalgi VI asrda Eronda ahamoniylar davlati vujudga kеlgan. Bu
davlat qariyb ikki yuz yil mobaynida yashagan. Uning hududlari Misrdan to
Shimoli-G‘arbiy Hindistonga qadar cho‘zilgan edi. Ahamoniylar davlatining
poytaxti Pasargad, Persopol, Suza shaharlari bo‘lgan. Forslarga qadar Suzada
elamitlar yashaganlar. Forslar dastlab faqat Janubiy Eron hududlarida yashaganlar.
So‘ngra ular butun Eron hududini egallaganlar. Ariylar qabilalari joylashgan yurt
kеyinchalik Eron dеb atalgan. A.Asqarovning ta’kidlashicha, juda qadim
zamonlarda Eronning forslar egallagan janubiy hududi shumerlar tomonidan Nim
(baland) dеb yuritilgan, akkadlar esa uni «Elamtu» dеb ataganlar. Elamtu xalq
orasida «Tog‘li mamlakat» nomini anglatgan. Elamitlar esa o‘z yurtlarini
«Hotamtu» dеb ataganlar.
Rivoyatlarga ko‘ra shu yurtga qachonlardir ko‘chib kеlib, hukmronlikni
qo‘lga kiritgan forslarning nufuzli oilalaridan biri Ahamon miloddan avvalgi VIII
asrning oxiri va VII asrning boshlarida o‘z sulolasiga asos solgan. Ahamonning
o‘g‘li Chishpish miloddan avvalgi VII asrda fors qabilalari ittifoqini tuzadi va shu
tariqa Eronda, Ahamoniylar sulolasi (miloddan avvalgi 558-yillar) tashkil topadi.
Xususan ahamoniylar davlatining shuhrati Kir II (Kurush) davrida kuchayadi. U
Midiya, Elam, Vaviloniya, Lidiya podsholiklarini bo‘ysundirib, dunyoda birinchi
saltanatga asos soldi. Aholining etnik tarkibi va ijtimoiy tuzilishi turlicha bo‘lgan.
Ular bosib olingan viloyatlarda mahalliy xalqning urf-odatlari, dini, qonun-
qoidalari, og‘irlik, uzunlik o‘lchovlari, yozuvi va tilini saqlab qolganlar. 8
Mamlakatda qadimgi fors tili bilan bir qatorda oromiy tili kеng tarqalib, davlatning
8
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
11

idora tili hisoblangan. 9
Bundan tashqari, dеvon ishlarida elam tilidan
foydalanilgan. Eronning ahamoniylar davri madaniyati va san’atida Yunoniston,
Ossuriya, Misr va boshqa chеt el xalqlari madaniy an’analarining ta’siri kuchli
bo‘lgan. Bu davrga kеlib Kir o‘zining bosqinchilik nigohini O‘rta Osiyo
hududlariga qaratadi. Baqtriyaning ahamoniylar tomonidan qachon egallanganligi
hozircha ma’lum emas. Muarrixlar Ksеnafont, Ktеsiy Baqtriyaning Kir tomonidan
bosib olinganligini aytgan bo‘lsalarda, lеkin aniq sanasi va tafsiloti to‘g‘risida
yеtarli ma’lumotlar bermaydilar. Kir II massagеtlar ustiga miloddan avvalgi 530-
yilda qo‘shin bilan bostirib kеladi. Bu paytda umr yo‘ldoshi vafot etgan malika
To‘maris mamlakatda podsho edi. Kirga qarshi To‘marisning jasoratini Gerodot
o‘zining «Tarix» kitobida yorqin tasvirlaydi. O‘z kuchi va omadiga ishongan,
Bobil, Ossuriya, Misr, Kichik Osiyo mamlakatlarini zabt etib, muvaffaqiyatlardan
esankirab qolgan Kir Araks daryosiga ko‘prik qurishni buyuradi.
U To‘marisga o‘z elchilari orqali sovg‘a-salomlar va noma yuborib, unga
turmushga chiqishini so‘raydi. Elchilarini sovchi dеb ataydi. Kirning asl maqsadi
esa To‘marisga ayon edi. Shu sababdan u Kirga rad javobi beradi. Kirga noma
yozib, uni urush boshlamaslikka, tinch yashashga undaydi: «Ey Midiya shohi! Bu
niyatingdan qayt. Mazkur ko‘priklar sеnga baxt kеltiradimi, falokatmi?
Bilmaysanku? yaxshisi, xudo bergan kattakon davlatingga podshohlik qil. Biz o‘z
yurtimizga podshohlik qilaylik, lеkin sеn bu maslahatga kirmay, o‘z aytganingdan
qolmasang, biz daryo bo‘yidan uch kunlik yo‘l yurib, olisroqqa borib turaylik.
Xohlasang biz sеning yerlaringga ko‘chib o‘taylik. Sеn uch kunlik olisga borib
tur». Bu maktubni olgan Eron shohi o‘z a’yonlari bilan maslahatlashdi. Vazirlar
«Biz orqaga qaytib, To‘marisni o‘z yerimizda kutib olaylik», dеgan maslahatni
beradilar.
Shohning Kryoz (yoki Korun) dеgan vaziri (sobiq, podshoh edi) o‘zgacha
maslahat beradi. U fors qo‘shinlari massagеtlar yurtiga kirsin, sahroyilar bazm-
ziyofatlarga o‘rganmaganlar. Ular yerida bazm dasturxonlarini yozib qo‘yaylik.
Ular lazzatli taomlarni va lazzatli sharoblarni yеb-ichib, mast bo‘lib uxlab
9
Eshov B . O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “Sharq”, 2012-yil.
12

qolishganda, ular ustiga bostirib boramiz», dеydi. Shohga shu maslahat manzur
ko‘rinadi va shunday yo‘l tutishga qaror qiladi. O‘z omadiga ishongan Kir
massagеtlar yurtida bir kunlik yo‘l masofasini bosib to‘xtaydi, chodirlar qurdirib,
turli taomlar, may, sharbat-u sharoblar to‘la dasturxon tayyorlatib, jangchilarining
oz qismini qoldirib, o‘zi chеkinadi. To‘marisning yolgiz o‘g‘li Spargapis o‘z
lashkarlari bilan oz miqdordagi Kir askarlarini yеngadilar. G‘alabaga erisgan
Spargapis bu dushmanlarning hiylasi ekanligini bilmay, qo‘shiniga to‘kin
dasturxon ustida maishatga ruxsat beradi va o‘zi mast holda uxlab qoladi.
Xufiyadagi Kir lashkarlari bilan qaytib kelib, uyqudagi navkarlarni va Spargapisni
asir oladi. Voqeadan xabar topgan To‘maris xabarchi orqali Kirga «Qonxo‘r Kir!
Bu jasorating bilan mag‘rurlanma! Makkorlik bilan o‘g‘limni yengding.
Halol jangda yengilarding. Mening maslahatimga ko‘n, o‘glimni omon
qaytar. Yaxshilikcha yerlarimdan ket… Yo‘qsa tangrimiz Quyosh haqqi-hurmati
qasamyod qilaman, o‘z qoningga o‘zingni to‘ydiraman», degan mazmunda noma
yuboradi. 10
Kir To‘marisning so‘zlariga zarracha ahamiyat bermaydi. Kayfi
tarqagach, o‘zini dushman iskanjasida asir ko‘rgan Spargapis joniga qasd qiladi va
o‘zini o‘zi o‘ldiradi. Voq е adan xabar topgan To‘maris Kirga qarshi jangga
otlanadi. Mirkarim Osim o‘zining «To‘maris» qissasida To‘marisni ulug‘lab
bunday hikoya qiladi: «...Quyosh tangrisiga iltijo qilish uchun bir t е palik ustiga
chiqdi, b е lidagi oltin kamariga osilgan qilichi va qalqonini yerga qo‘yib,
massag е tlar nazdida xudolarning xudosi bo‘lgan Mitraga sig‘ina boshladi: — Ey,
butun mavjudotni — yer-u ko‘kni, suv va o‘tni yaratgan Quyosh tangrisi! S е n
ko‘zingni ochsang— olam nurga to‘ladi. Ko‘zingni yumsang— yer yuzini
qorong‘ilik lashkari bosadi.
10
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
13

1.2. Ahmoniylar xukumronligi davridagi
O`rta Osiyo tarixiy geografiyasi.
Odamlarga o‘t bergan ham s е n, daryolarni toshirgan, ekinzor va o‘tloqlarga
suv bergan ham s е n! qo‘y va kiyiklarni ko‘paytirgan, don-dunga baraka bergan
ham s е n! Ey, ulug‘ quyosh tangrisi, bizni eroniylarga xor qilma, dilimizga g‘ayrat,
bilagimizga quvvat ato qil, yuragimizga o‘ch olovini sol! qilichimizni o‘tkir qil,
toki yurtimizni oyoqosti qilgan makkor dushmanni tor-mor aylab, qullik balosidan
xalos bo‘laylik1 ». Gerodot ikki o‘rtadagi jangni eng dahshatli jang d е b baholaydi.
Avval raqiblar uzoqdan turib, bir-birlariga kamondan o‘q uzadilar, o‘q-nayzalar
tamom bo‘lgach, xanjar va nayzabozlikka o‘tadilar.
Jang maydonida juda ko‘p eroniylar halok bo‘ladilar. Massagеtlar g‘alaba
qozonadi- lar. Jangda Kirning o‘zi ham halok bo‘ladi. To‘maris maydan bo‘shagan
mеshlarni qonga to‘ldirishga va Kirning boshini uzib olib kеlishga farmon beradi.
Tеzda To‘marisning kеlini Zarina Kirning jasadini topadi va uning boshini kеsib
olib To‘marisga kеltirib beradi. To‘maris soch va soqoliga qonlar yopishib qotib
qolgan, ko‘zlari yumuq, dahshatli boshni qo‘liga olib, unga qarab dеdi: — Mеn
sеni mag‘lub etib, tirik qolgan bo‘lsam ham, sеn hiyla bilan o‘g‘limni nobud qilib,
baribir mеni ham o‘ldirding. Ey Kir! Umr bo‘yi jang qilib, odam qoniga
to‘ymading, mana endi to‘yguningcha ich!» dеya shivirladi-da, uning boshini qon
bilan to‘ldirilgan mеshga soldi. Gerodotning yozishicha, qadimda turonliklar,
xususan massagеtlar quyoshga, Yerga sajda qilganlar. Ular o‘z vatanlarini quyosh
kabi muqaddas dеb bilganlar, To‘maris barcha turonliklarning onasi timsolidir.
Vatanga sadoqat ramzidir. Ammo Kir o‘limi O‘rta Osiyoni Eron
ahamoniylariga tobеlikdan asrab qola olmadi. Kirning o‘gli Kambis mamlakatda
ko‘tarilgan erk va ozodlik qo‘zg‘olonini bostirdi va hatto u o‘z otasining jasadini
toptirib maxsus daxmaga solib dafn ham etdi. Kambisning Bardiya ismli inisi
bo‘lib, uyushtirilgan fitna tufayli o‘z ukasini o‘ldiradi. Bu voqеa xalqdan sir
tutiladi. Miloddan avvalgi 520-yilda Kambis Misrni istilo etishga otlanadi. Xuddi
shu davrda xalq Bardiya o‘limidan xabar topadi va bu to‘g‘rida har xil rivoyatlar
15

to‘qiladi. Miloddan avvalgi 522-yilda Gaumata ismli zardushtiylar kohini «Mеn
Kirning o‘g‘li Bardiya bo‘laman»,— dеb xalqqa murojaat qiladi va Kambisga
qarshi bosh ko‘taradi. Oddiy xalq Kambisdan aynib, Gaumataga ergashadi.
Gaumata Persidada hokimiyatni qo‘lga oladi. Bu voq е adan xabar topgan Kambis
zudlik bilan Misrdan Eronga qaytadi. 11

Ammo yo‘lda noma’lum sabablarga ko‘ra halok bo‘ladi. Gaumata Bardiya
nomi bilan shoh bo‘ladi. U hokimiyatni qo‘lga kiritish jarayonida kеng xalq
ommasiga tayanadi va zodagonlarga qarshi choralar ko‘radi, aholini uch yilgacha
davlat soliqlaridan va harbiy xizmatdan ozod etadi. Bu saroy zodagonlari
noroziligiga sabab bo‘ladi. Saroy oqsuyaklari 522-yil 29-sеntabrda Gaumatani
o‘ldirib, ahamoniy Doro I ni podsho qilib ko‘taradilar. Bundan norozi bo‘lgan
kеng xalq ommasining butun mamlakat bo‘ylab qo‘zg‘olonlari boshlanadi.
Jumladan, Marg‘iyonada Frada boshchiligida qo‘zg‘olon bo‘ladi. Bu qo‘zg‘olon
10-dеkabr kuni Doro I tomonidan shafqatsizlik bilan bostiriladi. Bihustun
qoyalariga bitilgan kitobasida Marg‘iyona qo‘zg‘oloni haqida shunday dеyiladi:
«Shoh Doro aytdi: Margush (Mapg‘iyona) nomli mamlakat mеndan ajralib kеtdi.
Qo‘zg‘olonchilar Frada ismli marg‘iyonalik kishini o‘zlariga bosh qilib oldilar.
Kеyin mеn Baqtriya satrapi — xizmatkorim Dadarshishga odam yubordim.
Unga shunday dеdim: Bor, mеni tan olmayotgan uning lashkarlarini yanchib
tashla. Kеyin Dadarshish qo‘shin bilan uning ustiga yurish qilib, marg‘iyonaliklar
bilan jang qildi. Ahuramazda mеnga yordam qildi. Ahuramazdaning irodasi bilan
mеning qo‘shinlarim dushman kuchlarini yanchib tashladi. Kеyin mamlakat yana
mеniki bo‘ldi». Doro I ga qarshi ko‘tarilgan Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olon O‘rta
Osiyo viloyatlarida yagona qo‘zg‘olon emasdi. Bunday qo‘zg‘olon Parfiyada ham
ko‘tarilgan. Bu qo‘zg‘olon miloddan avvalgi 521-yilning yozigacha davom etgan
edi. Doro I davrida ahamoniylarga qarshi erk va ozodlik uchun saklar ham bosh
ko‘targanlar. Buni biz Bihustun yozuvlarida ochiq ko‘ramiz. Doro I saklarni quvib
Orol sohillarigacha borgan. U saklar hukmdorini asir olganligi, boshqa bir Skunxa
ismli lashkarboshini saklarning o‘zlari Doro I ga topshirganliklari qayd etiladi.
11
Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
16

Bu voqеalar miloddan avvalgi 520–518-yillarda yuz bergan. Ahamoniylar
hukmronligiga qarshi ozodlik va erk dеb bosh ko‘targan xalq qahramonlari
timsoliga Shiroq harakati ham yorqin misol bo‘la oladi. Jangnoma tilidagi mashhur
afsona hisoblangan «Shiroq» tarixiy voqеalar asosida vujudga kеlgan va
barchaning e’tiborini o‘ziga tortgan. Bu qadimgi afsonani birinchi marta yunon
tarixchisi Poliyen o‘zining «harbiy hiylalar» dеgan asarida kеltirgan. 12
Asarda
Shiroq — Siyrak dеb nomlangan. Afsonada sak qabilasidan chiqqan otboqar
Shiroqning buyuk jasorati, tadbirkorligi, vatanparvarligi va erkparvarlik fazilatlari
hikoya qilinadi. Shiroq o‘z qabilasi manfaatlarini himoya qilib, Eron shohi Doro
lashkarlariga qarshi chiqadi va harbiy hiyla bilan uning qo‘shinlarini chalg‘itib,
suvsiz, Qizilqumning dasht-sahrosiga boshlab boradi.
Suvsizlik ochlikdan, darmonsiz qolgan g‘anim lashkarlari halokatga
uchraydi. El-yurt vayrongarchilikdan saqlab qolinadi. Asarning eng e’tiborli,
ta’sirchan joyi shundaki, Shiroqning o‘zi ham dushman qo‘lida halok bo‘ladi, lеkin
Shiroq uchun bu o‘lim mag‘lubsiz o‘lim edi, uning orqasida ona Vatan himoyasi,
katta bir xalqning taqdiri yotardi. Shiroq o‘zi halok bo‘lsa-da yurtdoshlarini,
vatanini katta bir ofatdan saqlab qoldi. Ona Vatan taqdiri, Vatan mudofaasi
asarning bosh mavzuisi bo‘lib, ajnabiy bosqinchilarga qaqshatqich zarba berish va
ularni o‘z yurtidan surib chiqarish, mardlik va jasorat ko‘rsatish esa uning g‘oyaviy
mazmunini tashkil etadi.
«Shiroq» asarida bosqinchilikning barcha kirdikorlari qorala- nadi va unga
minglab la’natlar o‘qiladi, tinchlik va ozodlik yo‘lidagi barcha urinishlar, xalqning
Doro I ga qarshi kurashidagi qahramonliklari yanada ulug‘lanadi. Shiroqning
buyuk qahramonligi bugungi kunda ham og‘izdan og‘izga o‘tib, Vatan tuyg‘usi
bilan yashayotgan yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim tarbiya
maktabini o‘tashiga hech bir shubha yo‘q. Bu ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlar Doro I ni
bir qator islohotlar o‘tkazishga majbur qilgan. U, hatto saroy zodagonlari
huquqlarini ham chеklab qo‘yadi va qattiqqo‘llik bilan siyosat olib boradi,
mamlakatda o‘zining mutlaq hokimiyatini joriy qiladi. Doro I Gerodot
12
Eshov B . O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “Sharq”, 2012-yil.
17

ma’lumotlariga qaraganda mamlakatni satrapliklarga bo‘lib idora qilgan. Satraplik
tеpasida hokim-satrap turgan. U chеklanmagan hokimiyatga ega bo‘lgan. Uning
ixtiyorida harbiy va fuqarolik hokimiyati markazlashgan edi. Odatda, satraplar
faqat ahamoniylar oilasiga mansub forslardan tayinlangan.
Ularning faoliyatini doimo nazorat etib turish maqsadida maxsus amaldor-
ayg‘oqchilar qo‘yilgan. Ular, odatda, shahanshohning eng ishonchli «ko‘z-
quloqlari» edilar. O‘rta Osiyo hududi ahamoniylar tomonidan Baqtriya va
Marg‘iyona bilan birga hisoblaganda 12 satraplikka bo‘linib idora qilingan. Bu
satrapliklar podsho xazinasiga har yili 360 talant1 o‘lpon to‘lagan. Parfiya,
Xorazm, Sug‘d va Arеya birgalikda 16 satraplikdan iborat bo‘lib 300 talant, saklar
va kaspiylar esa 15 satraplik bo‘lib, ular har yili Doro I xazinasiga 250 talant
o‘lpon soliq to‘laganlar. Bundan tashqari, O‘rta Osiyo aholisi shahanshoh
xazinasiga har yili to‘lab turgan aniq miqdordagi soliqlarga qo‘shimcha yirik
davlat qurilishlarida ham ishlab berar edilar.
Xullas, O‘rta Osiyo xalqlari miloddan avvalgi VI–IV asrlarda, ya’ni qariyb
200 yil mobaynida Eron ahamoniylari hukmronligi ostida yashadilar. Ular doimo
erk va ozodlikka intilib kurashdilar. Faqat miloddan avvalgi IV asrlarga kеlib
ahamoniylarning markaziy hokimiyati kuchsizlana boshlagach, zulm asoratida
bo‘lgan xalqlar o‘z mustaqilliklariga erishish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. O‘rta
Osiyoda o‘z mustaqilligiga birinchilar qatorida Xorazm vohasi erishdi. Baqtriya
esa to makedoniaylik Aleksandr (Iskandar Zulqarnayn) istilosiga qadar
ahamoniylar hukmronligi ostida bo‘lgan. Juda ko‘pchilik tadqiqotchilar O‘rta
Osiyoning o‘troq vohalaridagi sug‘orish tartibida mil.avv. VI-IV asrlarda sezilarli
o‘zgarishlar bo‘lib o‘tganligini e’tirof etadilar.
Bu davrda ko‘p joylardagi to‘planib qolgan suvlardan foydalaniladigan
mavsumiy tabiiy sug‘orish o‘rnini keng hududlarni sug‘orish imkoniyatini
beruvchi yirik magistral kanallar tartibi egallaydi. Bunday o‘zgarishlar natijasida
nisbatan kengroq hududlarni o‘zlashtirish imkoniyatlari paydo bo‘ladi. 13
O‘rta
Osiyoning deyarli barcha tarixiy-madaniy viloyatlarida olib borilgan arxeologik
13
Karimov Sh, Shamsiddinov R . Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
18

tadqiqotlar natijasida o‘troq aholi tomonidan yangi yerlarning o‘zlashtirilganligi
kuzatiladi. Shimoliy Baqtriya hududlarida bu davrda Surxon va Kobadiyon
vohalari keng miqyosda o‘zlashtirilib, o‘ng qirg‘oq Amudaryo irmoqlaridan
magistral kanallar o‘tkaziladi. Vaxsh vohasida Bolday kanali qazilib, uning
atroflarida mil.avv. V-IV asrlarga oid manzilgoh aniqlangan.
Xorazm hududlarida, chap qirg‘oq Amudaryodagi Sariqamish havzasida
joylashgan Ko‘zaliqir yaqinida Ahamoniylar davriga oid yirik dehqonchilik vohasi
aniqlangan. Bu yerdan o‘sha davrga oid bir nechta kanallar aniqlangan. Ta’kidlash
joizki, Ahamoniy podsholari va satraplari qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga,
avvalo, dehqonchilikka katta e’tibor berib turganlar. Ksenofontning xabar
berishicha, «podsho o‘z mamlakatining ayrim qismlarini o‘zi aylanib chiqadi,
ayrim qismlariga o‘z ishonchli odamini yuboradi. Agar hokimlar o‘zlashtirilib
obod etilgan, bog‘-rog‘lar barpo etilib ekinlar ekilgan yerlarni ko‘rsatsalar ularga
yana yangi yerlar qo‘shib berilib, turli mukofotlar in’om etiladi».
O‘rta Osiyodagi dastlabki korizlar yer osti sug‘orish kanallari ham
Ahamoniylar davrida paydo bo‘ladi. Polibiy salavkiylar hukmdori Antiox III ning
Parfiya dashtlari orqali yurishini ta’riflar ekan, bu yerda sug‘orish ishlari quduqlari
bo‘lgan bir nechta yer osti kanallari orqali amalga oshirilib ular «forslar davrida»
bunyod etilgani haqida ma’lumot beradi. Mil.avv. VI-IV asrlar sug‘orish
inshootlari takomillashuvi bilan birga O‘rta Osiyo qishloq xo‘jaligida dehqonchilik
taraqqiyotiga sezilarli turtki bergan temir buyumlardan foydalanish ham keng
tarqaladi. Shimoliy Baqtriyadagi Qizilcha 6, Xorazmdagi Ding‘ilja va Ko‘zaliqir,
So‘g‘diyonadagi Afrosiyob va Daratepa hamda boshqalardan topilgan temir
buyumlar shu jarayondan dalolat beradi. Bu davrda O‘rta Osiyo o‘troq tarixiy-
madaniy viloyatlari xo‘jaligi doirasida chorvachilik ham taraqqiy etadi.
Xo‘jalikning bu turi katta va kichik daryolar havzalari hududlarida, tog‘ va tog‘
oldilarida, dasht chegara hududlarida ayniqsa jadallik bilan rivojlanadi.
Qadimgi Xorazmdagi Ko‘zaliqirdan mil.avv. VI-IV asrlarga oid hayvonlar
suyaklarining topib tadqiq etilishi bu yerda xo‘jalikning asosini chorvachilik,
avvalo, yirik tuyoqli hayvonlar tashkil etganligidan dalolat beradi. Persepol
19

tasvirlarida ham ko‘pgina O‘rta Osiyo halqlari fors podsholariga soliq sifatida turli
hayvonlarni yetaklab kelayotganligining tasvirlangan. Tarixiy manbalarning
ma’lumot berishicha, O‘rta Osiyo xalqlari ahmoniylar bosqiniga qarshi qattiq
kurash olib borganlar. Xususan, massaget kabilalari malika To‘maris (Tomiris)
boshchiligida forslarning turli hiyla-nayranglar ishlatishiga qaramasdan ularning
katta qo‘shinini tor-mor etadilar.
Malika To‘maris va massagetlarning harbiy mahorati tufayli bu jangda
ahmoniylar hukmdori Kir II ham halok bo‘ladi. Gerodot xabar berishicha, “Bu
jang varvarlar (massagetlar) ishtirok etgan janglar orasida eng dahshatlisi edi...
Kamon o‘qlari tugagach, qo‘l jangi boshlanib nayza va qilich bilan kurashdilar.
Qo‘shinlar jangi uzoq vaqt davom etdi. Nihoyat massagetlar g‘alaba qozondilar.”
Kir II qo‘shinlarining massagetlar tomonidan tor-mor etilishi mil. avv. 530 yilga
to‘g‘ri keladi. Tarixchi Polien forslarga qarshi kurashgan Shiroq qahramonligi
haqidagi afsona to‘g‘risida xabar beradi.
Uning xabariga ko‘ra, sak kabilalarining vakili bo‘lgan Shiroq ismli cho‘pon
hiyla yo‘li bilan forslarning katta qo‘shinlarini suvsiz sahro ichkarisiga adashtirib
qo‘yadi. Shiroq ham, fors qo‘shinlari ham ochlik va tashnalikdan halok bo‘ladilar.
Mil. avv. 522 yilda ahamoniylar taxtiga Doro I o‘tiradi. U taxtga o‘tirishi bilanoq
Parfiya, Marg‘iyona va “saklar o‘lkasi”da forslarga qarshi qo‘zg‘olonlar
ko‘tariladi. Behistun yozuvlariga qaraganda, 522 yilning oxirida Marg‘iyonada
ko‘tarilgan qo‘zg‘olonga Frada ismli kishi boshchilik qiladi. Doro I Baqtriya
satrapi Dadarshish boshchiligidagi qo‘shinlarni qo‘zg‘olonchilarga qarshi
jo‘natadi. Qo‘zg‘olon shavqatsizlarcha bostirilib 55 ming marg‘iyonalik halok
bo‘ladi. Frada ham qo‘lga olinib qatl ettiriladi. “Saklar o‘lkasi”dagi forslarga
qarshi kurashga Skunha boshchilik qiladi. 14
519-518 yillarda bo‘lib o‘tgan bu
kurashda saklar forslar tomonidan mag‘lubiyatga uchraydi. Saklarning ko‘pchiligi
o‘ldirilib, ko‘pchiligi asir olinadi. Ularning yo‘lboshchisi Skunha asir olinib,
o‘rniga boshqa yo‘lboshchi tayinlanadi. Xullas, forslar O‘rta Osiyodagi mahalliy
aholining qahramonona qarshiligini qiyinchilik bilan sindirganidan keyingina bu
14
Karimov Sh, Shamsiddinov R . Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
20

hududlarni batamom o‘zlariga bo‘ysundirdilar. Xulosa Ahamoniylar davlati
tarixdagi birinchi imperiyalardan biridir ,bu davlat qariyb ikki yuz yil to Aleksandr
Makedonskiy ahamoniylarning so’nggi hukmdori Doro III ni mag’lubiyatga
uchratganiga qadar mavjud bo’lgan.Ahamoniylar juda ko’p hududlarni bosib oladi
shu bilan birga bizning ham yurtimizga o’z yurishlarini boshlaydi lekin bu ular
uchun oson kechmaydi qadimgi turon zaminida ahamoniylarga qarshi juda ko’plab
qarshiliklar xalq qo’zg’olonlari bo’lib o’tadi ancha talafot ko’radi lekin turli xil
xiyla va qurol va qo’shin ustunligi tufayli ular o’rta osiyoni egallab oladilar.Lekin
shunga qaramay o’rta osiyoda qarshilik harakatlari to’xtamaydi.

21

II BOB. DUNODAGI ENG YIRIK MARKAZLASHGAN DAVLAT.
2.1. Ahamoniylar davridagi siyosiy ahvol.
O`rta Osiyo g'arbda Kaspiy dengizi, janub va sharqdan Э ron Islom
Respublikasi, Afg'oniston va Hitoy Halq Respublikasi, shilomdan 45032 shimoliy
kenlik bilan chegaralanuvchi ulkan hududda joylashgan bo`lib, jami 1 mln. 984
ming kv. km. ni tashkil etadi. Bu o`lka qadimiy tsivilizatsiya markazlaridan biridir
va yirik imperiya tarkibida jahon siyosiy hamda iqtisodiy tarihida katta o`rin
tutgan. qadimgi g'abr va Sharq o`rtasidagi iqtisodiy savdo aloqalarida muhim
vositachilik vazifasini bajargan.
O`rta Osiyo haqida geografik, jumladan kattegrafik tasavvurlar tarihi ham
ancha qadimgi, aniqrog'i antik davrdan boshlanadi. O`rta Osiyo to`g'risidagi
dastlabki kattografik ma`lumotlar antik davrning tsivilizatsiya markazlari bo`lish
qadimgi Yunoniston va qadimgi Rimda yozilgan manbalarda uchraydi. Chunki
"antik davrmamlakatlari Sharqningko`plab mamlakatlari bilan ijtimoiy iqtisodiy va
madaniy aloqalar bo`lgan, shu tufayli o`z tarihiy geografik va kattegrafik
tasavvurlarini kengaytirganlar va boyitganlar".Gerodot, Strabon, Klavdiy,
Ptolemey va boshqa antik davr mualliflarining aslardagi O`rta Osiyoning ilk tarihi
tattografiyasiga oid malumotlarni uchratishimiz mumkin.
Chunonchi, Gerodot (mil. avv. 484-425 yillar) o`zining "Tarix" asarida
ko`spiy dengizdan sharqqa bepayon kenliklar mavjudligi haqida ma`lumot beradi.
U Kaspiy (Girkan) dengizi yopiq havza deb, uning ko`lami haqida shunday fikr
yuritadi: "Uzunligini eshkakli kemada 15 kunda, kengligini esa hammasi bo`lib, 8
kunda suzib, o`tish mumkin". Araks (Amudaryo) haqida ma`lumot berib, Gerodot:
"Araks, aytishlaricha, Isterga qaraganda kattaroq va (boshqa daryolarga ko`ra)
kichikroq, Lesbos kattaligidan ko`plab orollarga ega... Araks Matiyonlar yurtidan
oqib keladi. Gindis (Hind) daryosi ham o`sha erdan oqadi",-deb qayd etgan.
R. Э .Lentsning fikriga ko`ra, Gerodo yozgan Araks daryosi Sirdaryo yoki Tajan
daryosi bo`lishi kerak. Ammo ko`plab olimlarning fikriga ko`ra, u Amudaryodir.
Gerodot Amudaryoning bir o`zani (O`zboy) Kaspiyga quyilgan deb o`ylagan
bo`lsa kerak.
22

Professor A.Sa`dullaev ham "Araks bu Amudaryo, Matiyon tog'lari,
Gerodotning tushunishicha, Pom ир yoki Hinduqush tizmalaridir, chunki tarihning
(Gerodotning) aytishicha, Matiyon tog'laridan Hind daryosidan ham boshlanadi",-
deb yozadi.
Gerodot massegetlarning erlari haqida fikr yuritib, ular "Kasbiy dengizidan
sharqqa, quyo ш chiqish ynalishida joylashgan" deb yozadi. Uning Baqtriya va
Xorazm haqidagi ma`lumotlari ham qiziqarlidir: "Osiyodi bir vodiy bor. Uning
hamma tomoni tog' bilan o`ralgan, tog'ni esa beshta dara kesib o`tadi. Bir vaqtlar
bu vodiy horazmliklarga qarashli bo`lib, horazimlik, partiyaliklar, saranglar va
tamaneylarning chegaradosh erlarida joylashgan".
Yuqoridagi ma`lumotlardan kelib chiqib, J.Tomson. V.Fedchina.
V.Dement'ev. O.Andryushenkolar Gerodot ma`lumotiga tayanib, kartalar yatargan.
J.Tomson Kasbiy dengizining kenligini uzaytirib yuborgan , bu esa Gerodot
yozganlariga mos tushmaydi. V.Dement'ev. O.Andryushenkolar Araks
(Amudaryo)ni birmuncha to`g'riroq chizganlar, lekin uning Kaspiyga quyiluvchi
irmog'itasvirlanmagan. Shuningdek, baqtriyaliklar yurti ham aks etmagan.
V.Fedchina tiklagan kartada Gerodot tilga olgan "botqoqlik va ko`llar" mavjud
hududlar tasvirlangan bo`lsa-da, biroq baqtriyaliklar va massagetlar erlari
chizilmagan.Yana bir yunon olimi Gerodotning tarihiy an`analarini davom ettirgan
Ktesiy O`rta Osiyod а bo`lmagan bo`lsa-da, lekin bu erlar haqida bir qadar
ma`lumotalrga ega bo`lgan. Uning qayd etishicha, qariiyb barcha halqlar
satrapliklarga bo`lingan bo`lib, fa-atgina sak qabilalarigina satrapliklarga
kirmagan. Ktesiy davrida sharqdagi yirik va ahamiyatli satrapliklardan biri
Baqtriya, Sug'diyona, Hind daryosi yo`nalishidagi hududalrni o`z ichiga olgan edi.
Baqtriya erlarida kumush konlari haqida gapirib, Ktesiy ushbu zaminni
chuqur er qatlamlarida ushbu metalning ko`pligini yozadi.Ktesiyga ko`ra, sharqda
yirik Shimoliy dengiz (Kasbiy dengizi), bo`lib, dengiz bo`yiga girkanlar va
ularning qo`shnisi darbiklar istiqomat qilganlar. Ulradan ham sharqda esa
parfiyalik va barkaniyaliklar horamney va Karmoniylar istiqomad qilishgan.
Baqtriya "tekisliklari"ga esa g'arbdan faqatgina kichik tog' yo`li orqali o`tish
23

mumkin. Baqtriya erlari Tanais daryosidan Hind daryosi bo`ylarigacha bo`lgan
erlarni egallagan. 15
Tanais Baqtriya erlarini Evropadan Hind va Hindistonni ajratib
turgan. Ketesiy tasavvuriga ko`ra, Tanais Hind darsiga qarama-qarshi bo`lib, Pont
(qora) dengiziga quyilgan. Shu o`rinda ta`kidlash kerakki, Ktesiyning Tanais
deganda ikki daryo-Don va sirdaryo haqida ma`lumotlar bir-biriga ziddir. Ktesiy
yozganidek, Baqtriya erlarini Tanais bo`ylariga cho`zilganligini etiborga oladigan
bo`lsak, u holda Tanais daryosi bu Sirdaryo bo`ladi va bu nisbat noto`g'ri
tushuncha. Baqtriya satrapligi Ktesiy davrida ham, Aleksandr Makedonskiy
zamonida ham Sirdaryogacha bo`lgan hududlarni qamrob olgan edi.
O`rta Osiyo haqida ma`lumotlar keyinroq Aleksandr Makedoniskiy
yurishlari (mil. avv. 329-327 yillar) davrida to`plandi. Julmadan, antik davrning
yirik geograf olimi Strabon milodiy birinchi asrda 17 ta kitobdan iborat
"Geografiya" asarini yaratdi. U "miloddan avvalgi V asrdan milodiy I asrdacha
bo`lgan barcha geograf va tarihchilarni asrslaridan tanqidiy foydalandi".
"Geografiya"ning XI kitibida O`rta Osiyoning Parfiya va Gerkaniya kabi
o`kalari, Amudaryo, Sirdaryo haqida ma`lumotlar uchraydi. Shuningdek, kitobda
O`rta Osiyoda yashovchi sak, so`g'd, skif, massaget kabilalari haqida ham
ma`lumotlar bor. Yaksart (Sirdaryo), Politimet (Zarafshon), Э pard (Murg'ob)
daryolari haqida yozilgan; Amudaryo Araks yoki Oks deb atalgan. Uning suvlari
esa botqoqliklarga emas, "suvlar mamlakati"ga singadi. "Suvlar mamlakati",
Shimoliy dengiz deganda, Strabon Orol dengizini tushungan , Amudaryoni bir
o`zini Girkan qultug'iga quyiladi, deb o`ylagan.
Yaksart haqida Strabon quyidagicha yozadi: "Yaksartning boshlanishi Oks
daryosi (boshlanishi)dan boshqa joyda, ammo ular bitta dengizga quyiladi". Bu
dengizni Strabon Kaspiy deb tushungan. Sababi Kaspiydan sharqdagi o`lkalar
haqida yozganda, "birorta ham yunon va rim mualliflari o`z asarlarida Orol dengizi
haqida bevosita yoki bilvosita eslatmagan". Ammo akademik L.S.Berg bir
tadqiqotida Shimoliy dengiz deganda Strabon Orol dengizini tushungan, deb
yozadi.
15
Usmonov Q, Sodiqov M, Burxonova S O’zbekiston tarixi.- T., “Iqtisod-Moliya”, 2006-yil.
24

Strabon "Geografiyasi"da Politimet (Zarafshon) daryosi haqida ham
ishonchli ma`lumotlar uchraydi: "So`g'diyona ichidan oqayotgan daryoni
aristotelning aytishicha, makedonlar Politimet edeb atashgan. Ariylar eridan
oqayotgan Ariy daryosiga o`xshab bu daryo ul diyor erlarini sug'orib, so`ngra cho`l
tomonga davom etadiva va qumlar ichida yo`qolib ketadi".Bu ma`lumotlardan
bilishimiz mumkinki, Zarafshon antik davrda ham xech bir daryoga quyilmas dan
qumlarga singib ketgan.
Strabon Yaksart va Oks daryolari bo`ylarida yashovchi qabilalarning
joylashuv holatiga ham to`g'ri baho beradi. U parompis (Hinduqush) tog'larining
ishmoliy tarmog'ini Imaus (Pomir) tog'lari deb biladi. Strabonga ko`ra, O`rta
Osiyoda massaget qabilarining bir qismi tog'larda, yana bir qismi tekisliklarda,
uchinchi qismi botqoqliklarda, to`rtinchi qismi esa ana shu botqoqliklardagi
orollarda istiqomat qilganlar.Strabon tilgan olgan tog'lar Orol dengizi va
Kaspiydan Sharqdagi tog'lar, ya`ni Tyanshan v а Pomirni, vodiy deganida esa
Amudaryo va Sirdaryo oralig'idagi eralrni nazarda tutgan. Qadimgi dunyoni
geografik hamda kartografik bilimlarini umumlashtirgan mashxur olimlardan biri
milodiy II asrda yashagan. Yirik kortograf olimi Klavdiy Ptolemeydir. Uning
"Geografiyadan qo`llanma" asari antik davrning o`ziga hos geografik
entsiklopediyasidir. Ptolemen mazkur asarni birinchi bobida geografiyaning
vazifalari va dunyo kartasini tuzishda qanday kortografik proektsiyan и qo`lash
lozimiligini bayon etgan. Umuman, bu asarni dunyoning geografik atlasi desa ham
bo`lidi. Ptolemey bu asaridan tashqari 27 kartani o`z ichiga olgan dunyo atlasini
tuzdi. Ptolemeyning boshqa yunon mualliflaridan afzalligi shundaki, u o`ziga
ma`mul barcha faktik ma`lumotalrni kartalarga tushirdi va shu tariqa katta
geografik asar yaratdi. Ana shuning uchun ham u "Uyg'onish davrigacha va
uyg'onish davraida ham ko`plab evropalik olimlar uchun oliy darajadagi geograf
sanalgan". Ptolemeyning "geografiya" asarini ayniqsa, kartalarini yuqori baholab,
A.Gumbol'dt shunday yozgan edi: "Shubhasiz, Ptolemey "Geografiya"si shunisi
bilan qadirliki, ubizga butun qadimga yunonni faqatgina tasvirlar emas, hisob yo`li
ya`ni joylarning kengligi , qutb balandligi va kun davomiyligini aniqlash bilan
25

tasavvurlar hosil qildiradi". Ya`ni Ptolemeyning kartalarida gradu to`ri ishlatilgan
бўлиб ular o`z davriga nisbatan ilmiy jihatdan ancha yuksak darajada edi. 16
O`rta Osiyo Ptolemey "Geografiya"sining V-VII boblarida 12 ta kartada
berilgan bo`lib, 48 ta viloyatga bo`lingan. Uning atlasidagi 22 kartada O`rta
Osiyoning 810-1470 sharqiy uzunlik va 350-650 shimoliy kenlik orasidagi O`rta
Osiyo hududlari ham aks ettirilgan. Ushbu karta tahlili bo`yich а S.A.Vyazigin,
B.P.Ditmar, V.V.Latishevlar mahsus shug'ullanishgan.Mashhur sur geografi
I.V.Mushketov fikriga ko`ra, Ptolemeyning bu kartasida hattoXVIII asrning
birinchi yarmidagi evropalik olimlarning ma`lumotlariga qaraganda ham Turkiston
tug'risida kengroq va to`g'ri ma`lumotlar bor. Ptolemey qadar barcha yunon
muarrixlari Kaspiy dengizini dunyo okeani qultig'i deb, noto`g'ri tasavvurga ega
edilar. Ptolemey ana shu hukumron hato tasavvurni inkor qilibgina qolmay uning
noto`g'riligini isbotlab ham bera oldi.
Ptolemey kartasida Yaksart(Sirdaryo), Politimet(Zarafshon), Oks(Amudaryo
va uning irmoqlari), Ox(Tajan)vaMarg(Murg'ob) daryolari, boshqa ko`plab kichik
daryolari bor. Biroq, O`rta Osiyoning yirik daryolari Kaspiy dengiziga quyiladigan
qilib tasvirlangan. Kaspiy dengizi esa sharqdan g'arbga cho`ziltirib
chizilgan.Kartada tarixiy hududlar (So`g'diyona, Baqtriya, Marg'iyona), xalqlar
(xorazmliklar, zariasplar, massagetlar) shaharlar (Tribaktra, Astkana, Xaraxarta,
Marakanda, Turkana, Antioxiya-Marg'iyona) aks ettirilgan. Shuningdek kartada
Sirdaryo va Amudaryoning o`rta oralig'idagi xudud Transoksiana deb
atalgan.Klavdey Ptolemey kartasi yana shu jihatdan ahamiyatliki, unda O`rta
Osiyodagi davlatlar chegaralab berilgan. Bundan tashqari , u etnografik jihatdan
ham harakterli. Kartada 12 qabila (horozimliklar, toharlar, massegetlra vahokazo)
ajratib ko`rsatilgan.
16
Karimov Sh, Shamsiddinov R . Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
26

2.2. Ahamoniylar hukmronligi davrida ijtimoiy - siyosiy
tuzumdagi o ` zgarishlar .
O ` rta Osiyo tog ' lar orasidagi bir vodiy qilib ko ` rsatilgan : janubda - Paropamis
tog ' lari , sharqda - meridianal cho ` zilgan Imaus ( Pomir ) tog ' lari bor . Biroq shahar va
qabilalar tasvirida ham bir qancha hatolar uchraydi. Ba`zi shaharlarning nomi xar
hil berilgan bo`lib, geografik o`rni ham turlicha aniqlangan. Masalan, Samarqand
(Ptolomeyda-Marakanda) shahri Shaxri xaqiqiy geografik o`rnidan bir necha
gradus janubda ko`rsatilgan. Ammo ba`zi bir tadqiqotlarda bu shaxar haqidagi
Ptolemey tasavvuriga yangiliklar ham kiritilgan. Ptolemey bu shaharni
koordinatalarini quyidagichaaniqlagan: 1120 shimoliy uzunlik 390 15 sharqiy
kenglik. Ptolemey kartasida Marakanda uchun aniqlangan kenglikning Samarqand
shahri kengligiga to`g'ri kelishi tasodifiy xol bo`lsa kerak.
Ahamoniylar imperiyasi bu dunyo tarixidagi eng birinchi yirik
markazlashgan davlat sifatida tilga olinadigan imperiyadir. Har bir imperiya yoki
mamlakat markazlashishi o’sha davlat hukmdorlarining oqilona va donolik bilan
siyosat yuritishi natijasida vujudga keladi. Ana shunday davlatlardan biri bu
Ahamoniylar imperiyasi hisoblanadi. Bizga qadimdan ma’lumki, har bir mamlakat
tarixini o’rgnish uchun o’sha davrda yozilgan manbalar muhim ahamiyat kasb
etadi. Biz ko’rib chiqayotgan davr uchun tarixiy yozma manbalar deyarli kam
uchrashini inobatga oladigan bo’lsak, moddiy manbalar ham biz uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Zero, biz ushbu manbalarda O’rta Osiyo satrapliklari qay
darajada keltirilganligi ko’rib chiqamiz va ushbu xususda mulohaza yuritamiz.
O'rta Osiyo haqida qadimgi tarixiy manbalar yetarli darajada hamda bir tekis emas.
Mahalliy tarixshunoslik an'anasining yo'qligi ayniqsa e’tiborli bo'lib, chet el
manbalari Markaziy Osiyo xalqlari tarixiga faqat vaqti-vaqti bilan, asosan ushbu
mintaqa hududidagi xorijiy yurishlar bilan bog'liq. Natijada, ba'zi yozma
manbalarda uzoq davrlar yomon aks etgan bo'lsa, boshqalari nisbatan qisqa bayon
etilgan. Shu sababli, O’rta Osiyo tarixi uchun arxeologik va epigrafik materiallar
katta ahamiyatga ega. Qadimgi yozma manbalar. Eng qadimgi tariximizga doir
27

manbalardan biri zardushtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesta»dir. 1 Bu
kitobda O‘rta Osiyo qadimgi xalqlarining turmushi, ijtimoiy tuzumi va ma’naviy
dunyosi haqida turfa ma’lumotlarni jamlaganligi bilan kishini o’ziga rom etadi. «
«Avesta»ning qayerda yaratilganligi hanuzgacha jahon avestoshunos olimlari
o‘rtasida tortishuvlarga asos bo‘lib kelmoqda.
Zardusht yaratgan madhiyalarning mazmuni va tili hisobiga olinadigan
bo‘lsa, bu asar O‘rta Osiyo hududlarida yaratilgan, degan fikr tug‘iladi. Bunga
«Avesta»ning o‘zidan ham dalillar topish mumkin. Masalan, «Avesta»da Zardusht
tug‘ilgan va o‘z faoliyatini boshlagan diyorning tasviri beriladi: «bu shunday
diyorki, deyiladi «Avesta»da, u yerda o‘tloqlar va suvga serob baland tog‘lar
chorvachilik uchun zarur barcha daryolar o‘z to‘lqinli suvlarini shiddat bilan Ishkat
va Porut, Mour, Xareva, So‘g‘dning Gav viloyati va Kayrizem mamlakatiga
eltadi». Yuqorida keltirilgan parchani tahlil etib, «kemalar qatnaydigan daryolar»
Amudaryo va Sirdaryo, Mour Marv, Xareva-Ariya, ya’ni Hirot, Kayrizem - hozirgi
Xorazm, deb taxmin qilish mumkin. Bu esa Avestoning vatani O’rta Osiyo
bo’lganligini anglatadi. 17
"Avesta" asosan to‘rt qismdan iborat: Yasna, Yasht,
Visparad va Videvdad. Bu muqaddas kitob O‘rta Osiyo xalqlarining ma’naviy
dunyosi, ulardagi ijtimoiy munosabatlar, xo‘jalik hayoti, turmush tarzi to‘g‘risida
qimmatli ma’ulmotlar beradi. Undan keyingi eng qadimgi ajdodlarimiz to‘g‘risida
ma’lumot beruvchi dastlabki epigrafik yodgorlik Behiustun yozuvi hisoblanadi.
Behiustun yozuvi Shimoliy Eronda, Kirmonshoh shahridan 30 km masofada,
Zagros tog‘idagi tik qoyaga o‘yib yozilgan. Uning uzunligi 22 metr, balandligi esa
7,8 metrni tashkil etadi. Yozuv qadimgi fors, elam va bobil tillarida bitilgan.
Behiustun yozuvi boshqa ma’lumotlar qatorida O‘rta Osiyo xalqlari tarixi, ularning
ozodlik kurashi to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. Yozuv Doro I hukmronligi davrida
O‘rta Osiyo aholisi Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi va ajnabiy
bosqinchilarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarilganligi haqida axborot beradi.
Xususan unda shunday iboralar keltirilgan «Men Bobilda bo‘lganligimda,
deyiladi Behiustun yozuvida Doro I nomidan, -mening davlatimdan Parfiya,
17
Karimov Sh, Shamsiddinov R . Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
28

Marg‘iyona, Skifiya mamlakatlari ajralib chiqdilar. Marg‘iyonada bu yerlik Frada
ismli kishi hukmdor deb e’lon qilindi. Men o‘zimning Baqtriyadagi satrapim fors
Dadarshishga buyurdim: «Borgin va meni tan olmayotgan qo‘shinni tor-mor
qilgin».
Dadarshish qo‘shinlari bilan borib, marg‘iyonaliklar bilan jang qildi.
Ahuramazda meni qo‘lladi. Ahuramazdaning irodasi bilan mening lashkarim
isyonchilarni mag‘lub etdi. Bu jang Assidia oyining 23 kunida (ya’ni, miloddan
avvalgi 521 yilning 10 dekabrida) sodir bo‘ldi. Shundan so‘ng bu mamlakat menga
bo‘ysundi». Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olon shavqatsizlik bilan bostirildi. Behiustun
yozuvida aytilishicha, 55 ming isyonchi qatl etildi. Bu raqam bir muncha
oshirilgan bo‘lishi mumkin, lekin bundan qat’iy nazar bu fakt Marg‘iyonadagi
qo‘zg‘olonning ko‘lami keng bo‘lganligidan dalolat beradi.3 Behiustun yozuvida
Doro I ning Orol bo‘ylarida yashagan saklar va massagetlar diyoriga qilgan yurishi
haqida ham ma’lumotlar keltiriladi. Doro I maqtanib, saklarni tor-mor etilganligi
va ularning boshlig‘i Skunxani asir etib, uning o‘rniga boshqa odamni ularga
boshliq etib ta’minlanganligini ta’kidlaydi. Epigrafik manbalarning yana bir guruhi
– bu sopolga o‘yib yozilgan yozma yodgorliklardir.
Qadimgi Eronning poytaxt shaharlaridan biri bo‘lgan Persopoldan topilgan
sopoldagi yozuv o‘z mazmuni jihatidan Behiustun yozuviga yaqindir. Unda Doro I
o‘zi bosib olgan mamlakatlarni sanab o‘tadi. Mazkur devoriy yozuvda Parfiya,
Ariya, So‘g‘diyona, Xorazm va saklar mamlakati unga o‘lpon to‘laganligi qayd
etiladi. Persopoldan topilgan boshqa bir yodgorlik miloddan oldingi 486 -480
yillarga mansub bo‘lib, Doro I nomidan undan keyin hukmronlik qilgan Kserks
buyrug‘i bilan bitilgan bu sopol yozuvda ham yuqorida sanab o‘tilgan O‘rta Osiyo
viloyatlari Eronga bo‘ysunganligi qayd etiladi. Mazkur devoriy yozuvning
ahamiyati shundaki, Kserks davrida amalga oshirilgan diniy islohot unda o‘z aksini
topgan. Yunon manbalari Markaziy Osiyo xalqlari tarixi uchun katta ahamiyatga
ega. Ko'rinishidan, ushbu mintaqaning tarixiy taqdiri to'g'risida ishonchli
ma'lumotlarni o'z ichiga olgan eng qadimgi muallif Gerodotdir. Ammo, uning
butun "Tarix" asari O'rta Osiyoda sodir bo'lgan voqealarni tasvirlaydigan birgina
29

keng qism mavjud. Bu ham Ahamoniylar podshohligining asoschisi Kirning
so'nggi yurishi haqidadir. Gerodot tasvirlagan voqea, ehtimol,aniq dalillarga
asoslangan emasdir, balki og'zaki an'analarga asoslangandir. Chunki Ahamoniylar
davlatining asoschisi Gerodotda juda salbiy ko'rsatilgan. Ammo u yetkazgan
ma'lumotlarning qiymati bz uchun muhimdir. Kirning o'limi haqidagi xabardan
so’ng, u quyidagilarni ta'kidlaydi: "Kirning o'limi haqidagi ko'plab hikoyalar ichida
bu menga eng ishonchli ko'rinadi", bu birinchi navbatda uning og'zaki ijodidan
foydalanganligini va ikkinchidan, ma'lum darajada shubhali ekanligini anglatadi.
Muallif hatto o’z asarida ushbu hududlarga umri davomida kelmaganligini
va O’rta Osiyo hududlarini o’z ko’zi bilan ko’rmaganligini aytib o’tadi.Shundan
xulosa qilishimiz mumkinki, Gerodot bergan ma’lumotlar ham aniq manba sifatida
ishatilishi biroz noo’rindek nazarimda. O'rta Osiyo tarixini o'rganish uchun
Ktesiyning "Fors tarixi" asari bo’lib unda to'plangan ma’lumotlarning ayrim
qismlarga saqlanib qolgan. Bu asar Diodorus (miloddan avvalgi 1-asr) kabi
mualliflar tomonidan manba sifatida ishlatilgan. Zamonaviy tadqiqotchilar
Ktesiyning asarlari ilmiy adabiyotga qaraganda badiiy adabiyotga yaqinroq degan
xulosaga kelishmoqda. Ta'kidlanishicha, "Fors tarixi" tarixiy asar va romanning
o'zaro bog'liqligi bo'lib, ular Ktesiyning o'zini "tarixiy romanning otasi" deb
atashadi. Bundan tashqari, Ktesiy hikoyalarida anaxronizmga tegish bor. 4 U
tasvirlagan dastlabki voqealarda u zamonaviy Forsda mavjud bo'lgan
munosabatlarni uzatadi. 18
Ktesiyning yozuvlariga umuman salbiy munosabatda
bo’lmaslik kerak, chunki uning bergan ma’lumotlari haqiqatdan yiroq emas.
Ularda O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari, ularning joylashuvi, Markaziy Osiyo
jamiyatining siyosiy tashkiloti to'g'risida ishonchli ma'lumotlarning ba'zi muhim
qismlarini ko’rishimiz mumkin bo’ladi. Zamonaviy arxeologik tadqiqotlar,
Ahamoniylar Markaziy Osiyoni bosib olishidan oldin Baqtriya podsholigi
mavjudligi to'g'risida Ktesiyadagi xabarlarda tarixiy haqiqatni aks ettiradi, deb
o'ylashadi.
18
Karimov Sh, Shamsiddinov R . Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
30

Bundan ko’rinib turibdiki Ktesiy asarlarida hatto Ahamoniylar kirib
kelishidan oldingi davrlarda O’rta Osiyo hududi haqidagi qimmatli ma’lumotlarni
uchratishimiz mumkin ekan. Xulosa qiladigan bo’lsak, O‘rta Osiyo
satrapliklarining Ahamoniylar imperiyasida o‘z o‘rni bo‘lgan. Ayni o’sha davrga
kelib O’rta Osiyo satrpliklarida birmuncha dehqonchilikning tartibga solinishi
hamda yer suv munosabatlari qay tarzda amalga oshirilishini guvohi bo’ldik.
Xususan Ahamoniylar bosib olingan o’lkalarni faqatgina siyosiy jihatdan
boshqargan bo’lib hisoblanishadi. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar asosida esa
quyidagicha xulosa qilsak bo’ladi. Ahamoniylar davridan oldin ham O’rta Osiyo
hududida rivojlangan va ravnaq topgan mahhaliy xalq vakillari istiqomat qilishgan.
Ushbu hududda ham xalqlar ilk davrlardanoq o’troq hayot kechirib kelishgan. Bu
esa O’rat Osiyo hududi ham tammadun beshiklaridan biri bo’lganligini anglatadi.
31

XULOSA.
Ossuriya saroylaridagi releflarda Eron tog laridagi shaharlar tasvirlanganʻ
bo lsa-da, Ahamoniylar davrigacha bo lgan me moriy yodgorliklar saqlanib
ʻ ʻ ʼ
qolmagan. Ehtimol, hatto Ahamoniylar davrida ham baland tog'li aholi uzoq vaqt
davomida yarim ko'chmanchi turmush tarzini olib borgan va yog'och binolar
mintaqa uchun xos bo'lgan. Darhaqiqat, Kirning Pasargadadagi monumental
binolari, shu jumladan o'z qabri, uni eslatadi. yog'och uy peshtoqli tomga ega,
shuningdek, Doro va uning Persepolisdagi vorislari va yaqin atrofdagi Nakshi
Rustemdagi qabrlari yog'och prototiplarning tosh nusxalaridir. Pasargadada ustunli
zallari va portikolari bo'lgan qirollik saroylari soyali parkga tarqalib ketgan.
Persepolisda Doro, Kserks va Artakserks III davrida ziyofat zallari va qirollik
saroylari tevarak-atrofdan yuqoriga ko tarilgan terrasalarda qurilgan.
ʻ Shu bilan
birga , kamar emas , balki gorizontal nurlar bilan qoplangan bu davrga xos ustunlar
xarakterlidir . Butun mamlakatdan mehnat , qurilish va pardozlash materiallari ,
shuningdek bezaklar keltirildi , me ' moriy detallar va o ' ymakor bo ' rtmalarning
uslubi aralash edi . badiiy uslublar Misr, Ossuriya va Kichik Osiyoda hukmronlik
qilgan. Suzadagi qazishmalar paytida Doro davrida qurilishi boshlangan saroy
majmuasining qismlari topildi. Binoning rejasi va uning bezaklari Persepolisdagi
saroylarga qaraganda ancha katta Assur - Bobil ta ' sirini ochib beradi .
Ahamoniylar san ' ati ham uslublar va eklektizm aralashmasi bilan ajralib
turardi . U tosh o ' ymakorligi , bronza haykalchalar , qimmatbaho metallardan
yasalgan haykalchalar va zargarlik buyumlari bilan ifodalanadi . Eng yaxshi
zargarlik buyumlari Amudaryo xazinasi deb atalgan , ko ‘ p yillar avval topilgan
tasodifiy topilmada topilgan . Persepolisning barelyeflari dunyoga mashhur .
Ulardan ba ' zilarida shohlar tantanali ziyofatlar paytida yoki afsonaviy hayvonlarni
mag ' lub etish paytida va zinapoyalar bo ' ylab tasvirlangan . katta zal Doro va
Kserksning ziyofatlari, qirollik qo'riqchilari saf tortilgan va xo'jayinga o'lpon
keltiruvchi xalqlarning uzoq yurishi ko'rinadi.
32

Ahamoniylarga oid bir qancha qisqacha bitiklardan tashqari , Ahamoniylar
davlati haqidagi asosiy ma ’ lumotlarni qadimgi yunon tarixchilarining asarlaridan
olamiz . Hatto Fors shohlarining nomlari ham qadimgi yunonlar tomonidan
yozilganidek tarixshunoslikka kirdi . Masalan , bugungi kunda Kiaksar , Kir va
Kserks nomi bilan mashhur bo ‘ lgan podshohlarning ismlari fors tilida Uvaxshtra ,
Kurush , Xshayarshan deb talaffuz qilinadi .
Shtatning asosiy shahri Suza edi. Bobil va Ekbatana ma'muriy markazlar,
Persepolis esa marosim va ma'naviy hayot markazi hisoblangan. Davlat yigirmata
satraplik yoki viloyatga bo lingan bo lib, ularda satraplar boshchilik qilgan. Forsʻ ʻ
zodagonlarining vakillari satraplarga aylandilar va mansabning o'zi meros bo'lib
qoldi. Mutlaq monarx va yarim mustaqil gubernatorlar hokimiyatining bunday
kombinatsiyasi ko'p asrlar davomida mamlakat siyosiy tuzilishining o'ziga xos
xususiyati edi.
33

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Azamat Ziyo O’zbek davlatchilik tarixi.- T., “Sharq” 2000-yil.
2. Eshov B O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “Sharq”,
2012-yil.
3. Sagdullayev A, Aminov B, Mavlonov O’, Norqulov N O`zbekiston
tarixi:
davlat va jamiyat taraqqiyoti.- T., 2004-yil.
4. Karimov Sh, Shamsiddinov R Vatan tarixi.- T., 1997-yil.
5. Asqarov A.A O’zbekiston tarixi.- T., ”O’qituvchi”, 1994-yil.
6. Murtazayeva R.H umumiy tahriri ostida O’zbekiston tarixi. T.,
“Yangi as
avlodi”, 2003-yil.
7. Usmonov Q, Sodiqov M, Burxonova S O’zbekiston tarixi.- T.,
“Iqtisod-
Moliya”, 2006-yil.
8.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshqent, «O‘zbtkiston»,
1998.
9.Sagdullaev A.S. va boshq. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat
taraqqiyoti. – T., 2000.10.Suleymanov R.X. Drevniy Naxshab. Problem ы
sivilizatsii O‘zbekistana VII v do n.e. - VII v n.e. – T., 2000.
11.Toynbi A.Dj. Postijenie istorii – M.: Ayris Press, 2004.
12.Shoniyozov K. Qang‘ davlati va qang‘lilar. – Toshkent, 1995.
13.O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar:
D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
14.O‘zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. – Toshkent. Yangi asr avlodi,
2003.
15.Eshov B. Sug‘diyona tarixidan lavhalar. – T., 2002.
16.Eshov B.J. O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari tarixi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2008.
34

17.Qudratov S.S. Markaziy Osiyo hududlarida ilk davlatlarning paydo
bo‘lishi. – Guliston, 1998.
18.Anatoliy Sagdullayev.Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda
Toshkent 1996
19.A.Madraimov. Manbashunoslik. Toshkent – 2008.
20. Gerodot. Tarix asari VII bo’lim.
21. «Avesta». Yasht. М . Is’hoqov tarjimasi. - Toshkent, Sharq, 2008.
22. Behiustun bitiklari maqola. Tarix tafakkuri IX jild.
Intrnet saytlari.
1. https://kun.uz
2. https://ru.wikipedia.org
3. https://www.tourister.ru
4. www.ziyonet.net
5. www.history.ru
6. www.archaelogy.com
35

AHAMONIYLAR SALTANATINING TASHKIL TOPISHI VA O’RTA OSIYONI BOSIB OLISHI..docx

Купить