Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ahamoniylar sulolasida Doro I davri

Купить
Ahamoniylar sulolasida Doro I davri. Mundarija Kirish……………………………………………………………………………2-3 I. Bob.Doro I davriga qadar Ahamoniylar davlati………………………4- 12 I.1.Kambiz II davrdan keyingi siyosiy jarayonlar va Doro I ning siyosiy faoliyatining boshlanishi ………………………………………………………………….…....4-7 I.2.Doro I ning siyosiy hokimiyatga ko‘tarilishi ………………………………..8- 12 II. Bob. Doro I davrida Ahamoniylar davlati……………………………13- 25 II.1. Mamlakatda islohotlarning olib borilishi…………………..……………..13- 17 II.2.O‘rta Osiyoda boshqaruv tizimining o‘rnatilishi………………………….18-25 Xulosa…………………………………………………………………………….26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………….27 Ilovalar………………………………………………………………………..28-30 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Berilgan mavzu Qadimgi dunyoning eng yirik savdo va iqtisodiy tizimini shakllantirishga ulgurgan Old Osiyoning yirik, juda katta salohiyatga ega bo‘lgan imperiyasi Ahamoniylar imperiyasining Doro I davri haqida. Mamlakatning uzoq yillik tarixi davomida qadimgi sharq davlatlari bilan bo`lgan munosabatlar va Doro I ning mamlakat hududida qilgan siyosiy,iqtisodiy,harbiy ishlari haqida bilib olishimiz mumkin . Bu imperiyaning tarixini o‘rganar ekanmiz, qadimgi Sharq dunyosida mavjud savdo tizimlari va ularning yo‘lga qo‘yilish shart – sharoitlari davlatlar va xalqlararo munosabatlar, shuningdek, ushbu munosabatlar ostida qurilgan iqtisodiy tizim haqida ma’lumotlarga ega bo‘lishimiz mumkin. Kurs ishining o ‘rganilish darajasi. Ahamoniylar sulolasi va imperiyasi davriga oid bo‘lgan tadqiqotlarda A.Kurt 1 , A.Olmsted 2 , M.A. Dandamayev 3 , shuningdek, A.Sagdullayev 4 , D.Urakov, A.Biyquziyev, A.Xolliyev, Q.Matxoliqov 5 , R.Rajabov 6 lar tomonidan ishlab chiqilgan qo‘llanmalardan foydalanilgan. Ayniqsa, A.Kurtning “ The Persian Empire” asarida ahamoniylar sulolasi va Doro I ning imperiya tarixida tutgan o‘rni haqida ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, Fors imperiyasidagi O‘rta Osiyo haqida ham kiritib o‘tilgan. A.Olmsted tomonidan yozilgan “ History of Persian Empire” kiobida nafaqat, Fors imperiyasi, balki fors xalqining kelib chiqish masalasi ham o ‘rgnilganligi bilan ahamiyatlidir. 1 Kuhrt.A. The Persian Empire. London . Routledge – 2010 .496 p 2 Olmstead.A. History of Persian Empire. Chicago . University of Chicago – 1992 .567 p 3 Дандамаев . М . А . политический история Ахеменидской державы . М .: Наука – 1989 4 Sagdullayev.A. O’zbekiston tarixi I kitob.T.: VNESHINVESTPROM – 2019. B 175 – 188 5 Urakov.D.J., Biyquziyev.A.A. Jahon tarixi I – tom 1 – qism. T.: Navro ‘z – 2018. B.15 – 16 6 Rajabov.R. Jahon tarixi. T.: Yangi asr avlodi – 2016 . B 179 – 180 2 Kurs ishi obyekti. Kurs ishi Qadimgi Old Osiyoning yirik davlati sanalgan Eron tarixining mil.avv 6 – 5 mingyilliklar oralig’idagi davrni qamrab oladi. Aynan bu davrda Ahamoniylarning siyosiy, ijtimoiy – iqtisodiy va madaniy tarixiga qisqacha to‘xtalib o‘tilgan. Kurs ishi predmeti. Qadimgi Eronning Doro I davridagi siyosiy ahvoli, xo‘jaligi, madaniy hayoti kurs ishining predmeti sanaladi. Kurs ishi maqsadi. Tadqiqot ishining maqsadi Qadimgi davrda Eron hududida tashkil topgan Ahamoniylar imperiyasi sivilizatsiyasi va ushbu sivilizatsiya fonida yaratilgan moddiy va ma’naviy madaniyat, xo‘jalik, savdo tizimi va siyosiy strukturani o‘rganish sanaladi. Kurs ishi vazifasi quyidagilardan iborat : - Doro I davriga qadar bo‘lgan siyosiy jarayonlar haqida ma’lumotga ega bo‘lish ; - Doro I ning taxtga kelishi shart – sharoiti va siyosiy maydondagi holatni tahlil qilish ; - Doro I davrida imperiya hayotini va islohotlar davrini o‘rganish ; - O‘rta Osiyoning Fors imperiyasi davridagi ijtimoiy – siyosiy hayotini tarixiy nuqtayi nazardan o‘rganish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob 2 ta paragraph, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, ilovadan iborat. Tadqiqotning umumiy hajmi 32 betdan iborat. 3 I BOB.DORO I DAVRIGA QADAR AHAMONIYLAR DAVLATI I.1.Kambiz II davrdan keyingi siyosiy jarayonlar va Doro I ning siyosiy faoliyatining boshlanishi Navbatdagi Parsuash hokimi Kambiz I ning o‘g‘li Kayxusrav II bo‘lgan. Mil.avv. 558-yilda fors qabilalari podshosi bo‘ldi. Forslar o‘zlari qaram bo‘lgan Midiyaga qarshi mil.avv. 553-yilda Kayxusrav II boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Kayxusravning otasi Kambiz Midiya podshosi Astiagning qiziga uylangan edi. Urush uch yil davom etdi va mil.avv. 550-yilda forslarning g‘alabasi bilan tugadi. Midiyaning poytaxti Ekbatana fors podshosining qarorgohlaridan biri bo‘lib qoldi. Midiya bosib olinganidan keyin forslar qo‘shni mamlakatlarga yurish boshladilar. Ular mil.avv. 549–548-yillar Parfiya va Girkaniyani va ehtimol, Armanistonni bosib oladilar. Mil.avv. 547-yilda forslar Kichik Osiyoda eng kuchli davlat hisoblangan Lidiyani istilo qilishga kirishdilar va ikki jangdan so‘ng Lidiya podsholigi istilo qilinadi. Shundan so‘ng, Kichik Osiyodagi yunon shaharlari Kayxusrav hokimiyatini ko‘ngilli tan oldilar 7 . Kayxusrav mil.avv. 545-yildan 530-yilgacha hozirgi Eronning sharqiy hududlari, Afg‘oniston va Hindiston, O‘rta Osiyodagi ba’zi viloyatlarni va Marg‘iyona, Xorazm, So‘g‘diyona, Baqtriya, Ariya, Gedrosiya, Sattagidiya, Araxosiya va Gandxarani bo‘ysundirdi. Ahmoniylar davlati hududlari Hindistonning shimoliy-g‘arbiy chegaralarigacha, Hindiqushning janubiy yonbag‘irlarigacha yetdi. Kayxusrav shimoliy-sharqiy yo‘nalishlarda o‘z ta’sirini mustahkamlab oldi. Shundan so‘ng Kayxusravning navbatdagi yurishi natijasida mil.avv. 539-yil kuzida Bobil podsholigi bosib olindi. Bobil podsholigi rasman saqlab qolinib, uning ijtimoiy tuzilmasi o‘zgartirilmadi. Bobil shahri fors podsholari turadigan qarorgohlardan biriga aylantirildi. Bobil davlat boshqaruvida bobilliklar yetakchi o‘rinda qolaverdi. 7 Olmstead.A. History of Persian Empire. Chicago . University of Chicago – 1992 .567 p 4 Bobilliklarning qadimgi diniy e’tiqodlariga fors podsholari homiylik qildilar. Amalda Bobil mustaqil davlatdan Ahmoniylar satrapiyasi (viloyati)ga aylandi. Mamlakat mustaqil siyosat yuritishdan mahrum bo‘ldi. Ichki siyosatda oliy harbiy va ma’muriy hokimiyat fors podshosining noibi qo‘liga o‘tdi. Shundan so‘ng Suriya, Falastin va Finikiyaning shahar-davlatlari Misr chegaralarigacha Kayxusravga ko‘ngilli ravishda bo‘ysundilar. Finikiya, Bobil va Kichik Osiyoning savdo-hunarmand qatlamlari tranzit savdo yo‘llari xavfsizligini ta’minlaydigan kuchli markazlashgan davlatdan manfaatdor edilar. Shu sababli, ular qudratli Fors davlatini qo‘llab-quvvatladilar 8 . Kayxusrav buyuk imperiyaning boshlanishiga asos soldi. Uning davridan boshlab, fors urug‘-qabila yo‘lboshchilari imperiyaning oliy amaldorlari satrapliklarning noiblariga aylandilar. Ular katta-katta yer va mulklar, boyliklarga ega bo‘ldilar. Oddiy forslar harbiy tabaqaga aylandilar, harbiy turmush tarzida yashadilar. Fors harbiylariga ajratilgan yerlarda qaram kishilar, qullar ishladilar. G‘olibona yurishlardan ulkan harbiy o‘ljalar, o‘n minglab asirlar olib kelindi. Asirlar shaharlar, ibodatxonalar, yo‘llar va sug‘orish inshootlari qurilishida ishlatildi. Bosh poytaxt Persepolning ulkan hashamatli saroylari ularning kuchi bilan tog‘yonbag‘rida bunyod qilindi. Vaqt o‘tishi bilan oliy amaldorlar, satraplar turli yo‘llar bilan mislsiz boylik to‘pladilar va markaziy hokimiyatga bo‘ysunmay qo‘ydilar. Oxir-oqibatda davlat hokimiyati zaiflashdi va qariyb 200 yildan so‘ng halokatga yuz tutdi 9 . Yangi shakllangan fors davlatining shimoliy-sharqiy chegaralarida jangovar sak va massagetlar yashar edi. Bu gabilalar azaldan Eron chegara hududlaridagi yaulovlarda ko‘chib yurganlar. Kayxusrav ularni o‘z chegaralariga bostirib kirish 8 Olmstead.A. History of Persian Empire. Chicago . University of Chicago – 1992 .567 p 9 https://www.britannica.com/biography/Darius-I/Darius-as-an-administrator murojaat qilingan sanasi 01.04.2024 5 xavfini tugatish uchun mil.avv. 530-yilda massagetlar ustiga yurish qildi. Uning maqsadi massagetlarni bo‘ysundirish edi. Gerodot tarixida bu yurish batafsil tasvirlanadi. Massagetlar malikasi To‘maris tomonidan Kayxusrav qo‘shini yanchib tashlanib Kayxusrav ham o ‘ldiriladi. Mil.avv. 530-yil avgust oyida Fors taxtiga Kambiz (Qo‘mbiz) chiqdi. Kambiz o‘z hokimiyatini mustahkamlab, Misrga yurishga tayyorlana boshladi. Misr fir’avni Amasis (Yaxmos II) bu vaqtda tashqi xavfni oldini olish uchun mamlakatning iqti sodiy-harbiy qudratini mustahkamlashga kirishdi. U yunon yollanma askarlarini o‘z qo‘shini tarkibiga kiritdi. Fir’avn Kipr, Lidiya va Bobil bilan ittifoq tuzgan edi. Lekin Lidiya, Bobil tez orada Kayxusrav tomonidan bosib olindi. Kambis Misrga katta qo‘shin va flot bilan yurish boshladi. Shu vaqtda yaxshi tash kilotchi fir’avn Amasis vafot edi. Yangi fir’avn Psammetix III Misrni forslar bosqinidan saqlab qola olmadi. Yollanma yunon qismlari sarkardasi Fanes xoinlik qilib, forslar tomoniga o‘tib ketdi. Pelusiya yonidagi jangda va Memfis shahri himoyasida misr qo‘shinlari kuchli qarshilik ko‘rsatdilar, lekin misrliklar yengildilar. Forslar mamlakat poytaxti Memfisni bosib olib, ikki ming kishini qirib tashladilar. Psammetix III ning o‘g‘li ham qatl qilindi. Lekin Psammetixning o‘ziga Kambiz shafqat ko‘rsatdi 10 . Mil.avv. 525-yil avgust oxirida Kambiz Misr fir’avni deb e’lon qilindi. U Misr urf-odati bo‘yicha toj kiydi va yangi XXVII sulo laga asos soldi. Misrni bosib olgach, Kambiz janubga Nubiyaga qarshi yetarlicha tayyorgarlik ko‘rmay yurush boshladi. Yetar licha oziq-ovqatga ega bo‘lmagan qo‘shin suvsiz sahroga tushib qoldi. Qo‘shinda odamxo‘rlik boshlanib, Kambiz chekinishga majbur bo‘ldi 11 . Harbiy yurish muvofaqiyatsiz tugadi. Kambizning og‘ir vaziyatga tushib 10 https://www.britannica.com/biography/Hystaspes-governor-of-Persis-and-Parthia . murojaat qilingan sanasi 31.03.2024 11 Olmstead.A. History of Persian Empire. Chicago . University of Chicago – 1992 .567 p 6 qolganidan foydalanib, misrliklar qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Kambiz (mil.avv. 524- yil) Memfisga qaytib, Misrda boshlangan qo‘zg‘olonni bostirdi. Kambiz uch yil Misrda qolib ketdi. Mil.avv. 522-yil mart oyida uning kichik ukasi Bardiya qo‘zg‘olon ko‘tarib, Eronda podsho bo‘lgani to‘g‘risidagi xabarni oldi. Kambiz Eronga qaytish uchun yo‘lga chiqib, sirli holda vafot qildi (mil.avv. 522-yil). I.2.Doro I ning siyosiy hokimiyatga ko‘tarilishi Uning hayoti va hukmronligi haqida ma'lumot beruvchi eng muhim birlamchi manbalar uning bitiklari bo'lib, eng mashhur namunasi akkad yoki bobil, elam va qadimgi fors tillarida Bisitun (Behistun) qoya relyefiga o'yilgan uch tilli yozuvdir. xuddi shu nomdagi qishloq va uning Persepolisdagi saroyidan. Shuningdek, uning hukmronligi haqidagi ma'lumotlarni yunon tarixchisi Gerodot yozgan. Doro I mil.avv. VII–VI asrlarda Kayxusravgacha hukmron bo‘lgan Ahmoniy podsholari avlodidan edi. Doroning o‘zi fors urug‘ aslzodalari oliy tabaqasiga mansubligi tufayli Bardiya bekor qilgan zodagonlarning imtiyozlarini qayta tiklay di. Doro I taxtga o‘tirishi bilan unga qarshi Bobilda ko‘taril gan qo‘zg‘olonni bostirayotgan bir vaqtda Fors, Midiya, Elam, Marg‘iyona, Parfiya, Sattagidiya (hozirgi Afg‘oniston), O‘rta Osiyoning sak qabilalari va Misr qo‘zg‘olon ko‘taradi. Forsning o‘zida ham o‘zini Bardiya deb e’lon qilgan Vaxayazdata nomli kimsa Doroga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarib, Sharqiy Eron viloyat lari va Afg‘onistongacha bo‘lgan hududlarni bosib oldi. Mil.avv. 521-yil 16-iyulda Doro Vaxayazdata qo‘shinlarini tor-mor qildi 12 . Midiyada o‘zini Midiya podshosi Kiaksar urug‘idan deb hisoblagan Fravartish (Fraorti II) qo‘zg‘olon ko‘tarib, hokimiyatni qo‘lga oldi. Doro bu qo‘zg‘olonni 12 https://www.britannica.com/biography/Darius-I/Darius-as-an-administrator murojaat qilingan sanasi. 01.04.2024 7 ham bostirdi. Mil.avv. 521-yil yoziga kelib, Doro qo‘shinlari besh jangdan so‘ng Afg‘onistonni qayta bo‘ysundirdi. Doroning qaynotasi Dadarshish Parfiya va Girkaniyadagi g‘alayonlarni bostirdi. Bu vaqtda Bobilda so‘nggi qo‘zg‘olon boshlanib, mil.avv. 521-yil 27-noyabrgacha davom etdi. Doro I taxtga chiqqanidan bir yil o‘tgach, o‘z hokimiyatini bir qadar mustahkamladi. U mil.avv. 519-yilda O‘rta Osiyoga saklarga qarshi yurish qildi. Saklar podshosi Skunxa qo‘shi ni tor- mor qilindi. Bu yurish to‘g‘risida Doro I ning Behustun yozuvlarida aytib o‘tiladi. Forslar mil.avv. 519–512-yillarda Frakiya, Makedoniya va Hindistonning shimoliy-g‘arbiy qismini bosib oldilar. Mil.avv. VI asrning oxirida Ahmoniylar davlati chegaralari sharqda Hind daryosidan g‘arbda Egey dengizigacha, shimolda Armanistondan janubdan Nilning birinchi ostonasigacha yetib boradi. Doro I ning faol istilochilik yurishlari natijasida dunyo tarixida birinchi bor Osiyo, Afrika, Yevropadagi o‘nlab mamlakatlar va xalqlarni o‘z ichiga olgan ulkan imperiya tashkil topdi. Doro I Shimoliy Afrikada Liviyaning bir qismini, Bolqonda Frakiyani, Samos va boshqa yunon orollarini bosib oldi. Uning vorisi Kserks Yunonistonni to‘liq bosib olishni rejalashtirgan edi 13 . Doro miloddan avvalgi yilda tug'ilgan. Miloddan avvalgi 550 yil, Hystapes va Rodugunning to'ng'ich o'g'li. Behistun yozuvida uning otasi Buyuk Kir (miloddan avvalgi 559-530) va uning o‘g‘li Kambis (miloddan avvalgi 530-522) davrida Baqtriya va Persning satrapi (fors hokimi) lavozimini egallaganligi qayd etilgan. Kambiz hukmronligi davrida Doro nayzachi (doriforos) lavozimini egallagan va miloddan avvalgi 528-525 yillarda Misrga yurishida qirolga hamrohlik qilgan. Misrga jo'nab ketishdan oldin, Kambises Patizitni uning yo'qligida qirollik saroyining qo'riqchisi etib tayinladi. Patizitlar bu vaziyatni 13 https://www.britannica.com/biography/Darius-I . murojaat qilingan sanasi 01.04.2024 8 kuchga ega bo'lish imkoniyati sifatida ko'rdilar. U o'zining ukasi Gaumatani Bardiya yoki Kambizning ukasi Smerdis nomi bilan soxta qirol qilib tayinladi va miloddan avvalgi 522 yilda yangi hukmdor bo'ldi. Kambiz II o'z mamlakatiga yetti oydan so'ng qaytib keldi va taxtini qaytarib ololmasligini bildi. Ba'zi tarixiy manbalarda u yolg'onchi podshoh va uning tarafdorlarini mag'lub eta olmagani uchun o'z joniga qasd qilgani aytiladi, boshqalari esa u Suriya Ekbatana yoki Damashq orqali yurish paytida yiqilib tushgan. Soxta podshohning hukmronligi uzoq davom etmadi. Gerodot bizga Kambizning amakisi Otanesning qizi Fedimiya hukmdor Kambizning ukasi emasligini aniqlaganini aytadi. Uning otasi haqiqatni bilib, tezda fitnachilar guruhini to'pladi, ular orasida Hidarnes, Intaphrenes, Megabiz va Doro ham bor edi, ular o'sha paytda hali qirolning nayzasi edi. Nihoyat, Gaumata o‘ldirildi va Fors imperiyasini yetakchisiz qoldirdi; fitnachilar imperiyaning kelajagini hal qilishlari kerak edi. Otanes o'z oilasi uchun faqat maxsus imtiyozlar olishni istab, oligarxiyani Megabyz tomonidan taklif qildi, Doro esa monarxiya uchun ovoz berdi. Muammoni hal qila olmay, ularning barchasi g'olib taxtga o'tiradigan tanlovga kelishib oldilar. Ularning barchasi ertasi kuni ertalab har biri o'z otiga minib uchrashishdi va quyosh chiqqanda birinchi kelgan ot yangi podshoh deb atalar edi. Gerodot bizga Doro aldaganini aytadi; go'yoki uning xizmatkori Oebares bo'lib, u avval toychoqning jinsiy a'zolarini ishqalab qo'ygan hayvonga qo'lini hidlab, otni kishanlagan. Qanday bo'lmasin, bo'rondan chaqmoq va momaqaldiroq bilan birga otning kishini boshqalarni miloddan avvalgi 522 yilda Doroni yangi shoh sifatida qabul qilishga ishontirdi 14 . Imperiyada ichki tartibni tiklagan Doro o'z chegaralarini mustahkamlash va ko'chmanchi qabilalarning bosqinlarini tekshirish maqsadida bir qancha yurishlarni 14 Kuhrt.A. The Persian Empire. London . Routledge – 2010 .496 p 9 amalga oshirdi. Miloddan avvalgi 519-yilda u Kaspiy dengizining sharqida skiflarga hujum qildi va bir necha yildan keyin Hind vodiysini bosib oldi. Doro I birlashgan davlatni qaytadan tiklaydi. Kir II davridan boshlab dunyoning barcha mamlakatlari ustidan hukmronlik o‘rnatishga intilgan ahamoniylar yillar mobaynida juda yirik davlatga asos solganlar. Doro I o‘zidan oldin o‘tgan podsholar siyosatini davom ettirgan. Doro I qabriga qo‘yilgan qabrtoshdagi bitiklarda: «Sen Eron jangchisining nayzasi uzoq-uzoq mamlakatlargacha borib yetganini bilib olasan », – deb yozilgan 15 . Qadimga forslarning O‘rta Osiyo shimoliga yurishlari shafqatsiz yakunlanganligi va Kirning massagetlar qabilalari bilan qattiq jang paytida halok bo‘lganligi, Doro I ning tashqi siyosatida inobatga olinib, mil. avv. 519/518-yilda Doro I saklar (saka-tigraxauda)ga qarshi maxsus yurish qilgan. Doro I shunday xabar qiladi: «Saklarga qarshi men Sak yurtiga bostirib bordim, ularning o‘zlari cho‘qqi qalpoq kiyib yuradilar. Men daryoga yetib keldim, daryo kemalaridan ko‘prik qilib, saklar yurtiga hujum qildim. Ularning sardori – Skunxa ismli odamni tutib, mening huzurimga keltirdilar. Men o‘z xohishim bilan saklar yurtiga yangi boshliq tayin qildim. Shundan so‘ng mamlakat mening qo‘l ostimga o‘tdi». Doro I sak qabilalari ustidan g‘alabaga erishgan bo‘lsa ham, O‘rta Osiyo xalqlari ahamoniylarga qarshi ozodlik kurashlarini davom ettirganlar. Qadimgi dunyo tarixi muallifi Polien, o‘zigacha yetib kelgan hikoyalarga asoslanib, jasur Shiroq tarixi orqali saklarning ahamoniylarga qarshi qahramonona kurashini hikoya qiladi. Shiroq o‘z jonidan kechib, qadimgi fors qo‘shinlarini suvsiz cho‘l va sahroning ichkarisiga olib kirib, saklarning makonlarini dushman hujumidan saqlab qoldi, bundan o‘zi ham halok bo‘ldi 16 . 15 Дандамаев.М.А. политический история Ахеменидской державы.М.: Наука – 1989 16 https://www.britannica.com/biography/Hystaspes-governor-of-Persis-and-Parthia . 31.03.2024 10 513-yilda sharqiy Frakiya va Geteylarni o ziga bo ysundirgach, Dunayʻ ʻ daryosi orqali Yevropa Skifiyasiga o tdi, ammo skif ko chmanchilari undan ʻ ʻ chekinib, mamlakatni vayron qildilar va u ta minot yo qligi sababli yurishni tark ʼ ʻ etishga majbur bo ldi. Kichik Osiyo satraplari Frakiyani bo'ysundirishni ʻ yakunladilar, Makedoniyaning bo'ysunishini ta'minladilar va Egey dengizidagi Lemnos va Imbros orollarini egallab oldilar. Shunday qilib, Yunonistonga bo'lgan yondashuvlar Fors qo'lida edi, shuningdek, Qora dengiz bo'g'ozlari orqali g'alla savdosini nazorat qilish, ikkinchisi Gretsiya iqtisodiyoti uchun muhim ahamiyatga ega edi. Yunonistonning bosib olinishi Kichik Osiyo yunonlari ustidan forslar hukmronligini ularning yevropalik qarindoshlari aralashuvidan himoya qilish uchun mantiqiy qadam edi. Gerodotning yozishicha, Doro skiflar yurishidan oldin yunon qirg oqlarini o rganish uchun kemalar jo natgan, biroq u eramizdan avvalgi ʻ ʻ ʻ 499-yilgacha, Afina va Eretriya Ioniyaliklarning Fors hukmronligiga qarshi qo zg olonni qo llab-quvvatlaguniga qadar hech qanday harbiy harakatlarni ʻ ʻ ʻ amalga oshirmagan. Ushbu qo'zg'olon bostirilgandan so'ng Doroning kuyovi Mardoniusga Afina va Eretriyaga qarshi ekspeditsiya topshirildi, ammo Atos tog'i yaqinidagi bo'ronda flotining yo'qolishi (miloddan avvalgi 492 yil) uni operatsiyadan voz kechishga majbur qildi. . Miloddan avvalgi 490 yilda midiyalik Datis boshchiligidagi boshqa bir kuch Eretriyani vayron qildi va uning aholisini qul qildi, ammo Marafonda afinaliklar tomonidan mag'lubiyatga uchradi. Uchinchi ekspeditsiyaga tayyorgarlik Misrdagi qo'zg'olon tufayli kechiktirildi va Doro ular tugamasdan miloddan avvalgi 486 yilda vafot etdi 17 . 17 https://www.nationalgeographic.com/culture/article/darius-i-persia murojaat qilingan sanasi 02.04.2024 11 II BOB. DORO I DAVRIDA AHAMONIYLAR DAVLATI II.1. Mamlakatda islohotlarning olib borilishi Doro I Fors hukumatining huquqiy tizimini takomillashtirdi, Bobil Hammurapini namuna sifatida ishlatdi va uning ba'zi qonunlarini to'liq ko'chirib oldi. Qonunlar imperatorlik sudyalari tomonidan amalga oshirildi, ular buzilmas bo'lishi kerak edi. Doro avvalgi mahalliy amaldorlarni olib tashlab, ularning o'rniga o'ziga sodiq odamlarni qo'ydi. Jazolar bugungi kunda shafqatsiz bo'lib ko'rinsa-da, so'yishdan tortib ko'r qilishgacha bo'lgan jazolar jinoyatning tabiati va og'irligiga bog'liq bo'lganligi sababli adolatdan chetda qolmadi. Yangi tizim mashhur bo'lib chiqdi, hatto Doro vafotidan keyin ham ba'zi qonunlar miloddan avvalgi 218 yilda ham amalda edi 18 . Diniy masalalarda Doro zardushtiylik tarafdori yoki hech bo'lmaganda Ahura Mazdaga qat'iy e'tiqod qilgani ma'lum. Buni uning muvaffaqiyatini Axura Mazdaga bog‘lagan yozuvlarida va barcha qonunlar zardushtiylik xudosi nomi bilan yaratilgan huquq tizimida ko‘rishimiz mumkin. Forslar nazorati ostida bo'lgan o'lkalarda boshqa barcha dinlar itoatkor va tinch bo'lib qolgan ekan, ularga toqat qilingan 19 . Doro hukmronligi davrida butun imperiya bo'ylab ta'sirchan qurilish loyihalarini amalga oshirdi. Suzada u shaharning shimoliy qismida uning sevimli qarorgohiga aylangan saroy majmuasini qurdi. Persepolisdagi katta loyiha ortidan; saroy majmuasiga harbiy kvartal, xazina, qirol qarorgohi va mehmon uyi kirgan. Saroylardan tashqari, Doro Pasargadada Kirning ilgari tugallanmagan qurilish loyihalarini ham tugatdi. Misrda u ko'plab ibodatxonalar qurdi va ilgari vayron bo'lganlarini tikladi.Miloddan avvalgi 500-yillarda Doro yangi universal pul birligi 18 Дандамаев.М.А. политический история Ахеменидской державы.М.: Наука – 1989 19 https://www.worldhistory.org/Darius_I/ . murojaat qilingan sanasi 01.04.2024 12 - darayakani muomalaga kiritgan. Bu yangilik yer, chorva mollari va bozorlardan soliq yig‘ishni osonlashtirdi, bu esa imperiyaning daromadlarini yaxshilashga olib keldi. Iqtisodiyotni yanada yaxshilash va savdogarlarga yordam berish uchun tarozi va o'lchovlarning yangi standartlashtirilgan tizimi joriy etildi 20 . Dastlab Doro I ko'p vaqtini isyonlarni bostirishga sarfladi, ularning eng muhimi Bobilda sodir bo'ldi. Hukmronligining uchinchi yilida Doro I o'zining Fors imperiyasida chegaralarni himoya qilish va yirik ichki tashkiliy islohotlarni o'tkazishga kirishdi. Uning islohotlarining asosiy tarkibiy qismi imperiyani 20 ta satraplikka qayta tashkil etish edi, keyinchalik ularni yanada samarali boshqarish mumkin edi. Doro I, shuningdek, yirik qurilish yo'l dasturini boshladi va pochta tizimini tashkil qildi. Doro I, shuningdek, Kichik Osiyo yunonlarining bi-metal tizimini qabul qilgan yirik pul islohotini o'tkazdi. Uning barcha islohotlari savdo va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishga qaratilgan edi. Shunday qilib, Fors iqtisodiyoti gullab-yashnadi va Doro I bu jarayonda xalqning xayrixohligini qozondi. Doro I hatto yahudiylarning hurmatiga sazovor bo'lgan va u turli dinlarni hurmat qilgani uchun miloddan avvalgi 516 yilda Quddusdagi ma'badni qayta qurishga ruxsat bergan 21 . Doro I, shuningdek, Fors imperiyasini kengaytirishga intildi va shu sababli sharqda Hind daryosi bo'yi va shimoli-sharqda Kavkaz tog'laridagi yangi hududlarni bosib oldi. Biroq, eramizdan avvalgi 516 yilda Doro Dunay daryosi atrofidagi qabilalarni bosib olishga harakat qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Miloddan avvalgi 499-yilda Kichik Osiyodagi Ioniya yunon shaharlari o rtasida qo zg olon ko tarildi (Ion qo zg oloni), bu qo zg olon qisman bo lsa hamʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 20 Дандамаев.М.А. политический история Ахеменидской державы.М.: Наука – 1989 21 https://www.britannica.com/biography/Darius-I . murojaat qilingan sanasi 01.04.2024 13 materik yunon shaharlari tomonidan qo zg atilgan. Miloddan avvalgi 493 yilda Ionʻ ʻ qo'zg'oloni muvaffaqiyatli bostirildi, ammo keyinchalik Fors va Gretsiyani to'g'ridan-to'g'ri to'qnashuvga olib keldi. Miloddan avvalgi 492-yilda Doro I o zining kuyovi Mardoniy ʻ boshchiligidagi qo shin bilan materik Yunonistonga bostirib kirdi. Forslar shu ʻ tariqa Bosfordan o tib, Frakiyaga ko chdilar. Bosqindan voz kechish kerak edi, ʻ ʻ chunki ularning ta'minot kemalari Athos tog'ida halokatga uchragan va shuning uchun forslarning Frakiyadan Gretsiyaga o'tishiga to'sqinlik qilgan. 2 yildan keyin Gretsiyaga ikkinchi bosqin boshlandi. Bu safar Doroning jiyani Artafern va Midiya qo'mondoni Datis qo'mondonligi ostida yirik fors qo'shinlari yuborildi. Fors qo'shini shimoldan Gretsiyaga bostirib kirdi, ammo mashhur Marafon jangida mag'lubiyatga uchradi, natijada Afina ko'tarildi 22 . Miloddan avvalgi 486 yilda Doro I vafot etganida uchinchi va oxirgi bosqin tayyorlanayotgan edi. Shunga qaramay, uning o'g'li Kserks I (miloddan avvalgi 486-465) eramizdan avvalgi 480 yilda Yunonistonga eng katta bosqinni amalga oshiradi, bu Fors imperiyasining oxirining boshlanishi edi. Yunon tarixchisi Gerodot Kserksning quruqlik va dengiz kuchlarining umumiy kuchi sifatida 2.641.610 jangchini ko rsatadi. Kserks Ellespontni kesib o'tib, Frakiyaga, so'ngra ʻ Fesaliya va Lokrisga ko'chib o'tdi. Termopilda 300 spartalik jasorat bilan forslarni o'n kunga kechiktirdi. Keyin Kserks Attikaga kirib, Afinani yoqib yubordi. Ammo Salamis jangida Fors floti mag'lubiyatga uchradi va g'alaba yunonlar qo'lida qoldi. Doro o'z hukmronligi haqida batafsil ma'lumotni uchta tilda baland qoyaga yozib qo'ygan. Birinchi inglizcha transkripsiyasi 1849 yilda yakunlangan ushbu Behistun yozuvi Doro hayotining ko'plab tafsilotlarini tasdiqlaydi 23 . 22 https://www.worldhistory.org/Darius_I/ . murojaat qilingan sanasi 01.04.2024 23 Rajabov.R. Qadimgi dunyo tarixi. T.: Fan va Texnologiyalar – 2009. B. 151 – 160 14 Behistun yozuvi (shuningdek, Bisotun, Bisitun yoki Bisutun; forscha: byystwn, qadimgi forscha: Bagastana, "xudoning joyi" degan ma noni anglatadi)ʼ — Eronning Kirmonshoh viloyatidagi Behistun tog idagi qoya ustidagi ko p tilli ʻ ʻ ahamoniylar shoh yozuvi va katta qoya relyefidir. , G arbiy Erondagi Kirmonshoh ʻ shahri yaqinida Buyuk Doro (miloddan avvalgi 522–486 yillar hukmronligi) tomonidan asos solingan. Bu mixxat yozuvini ochishda muhim ahamiyatga ega edi, chunki u qadimgi fors, elam va bobil tillarida (turli akkad) yozilgan eng uzun uch tilli mixxat yozuvidir. Miloddan avvalgi 522 yilning yozida Fors imperiyasi podshosi sifatida taxtga o'tirilishi va miloddan avvalgi 486 yilning kuzida vafoti o'rtasida Buyuk Doro muallifligida yozilgan bu yozuv Doroning qisqacha tarjimai holi, jumladan, uning nasl-nasabi va nasl-nasabi bilan boshlanadi. Keyinchalik yozuvda Doro Kambiz II ning o'limidan keyingi voqealarning uzoq ketma-ketligini taqdim etadi, unda u Fors imperiyasi bo'ylab ko'plab qo'zg'olonlarni bostirish uchun bir yil davomida (miloddan avvalgi 521 yil dekabrda tugaydigan) o'n to'qqizta jang olib borgan. Yozuvda qo‘zg‘olonlarni imperiyaning turli shaharlarida bir necha firibgarlar va ularning hamkorlari uyushtirgani, ularning har biri Kambiz II o‘limidan keyingi qo‘zg‘olon paytida o‘zini yolg‘oncha qirol deb e’lon qilgani batafsil bayon etilgan. Buyuk Doro qo'zg'olon davridagi barcha janglarda o'zini g'olib deb e'lon qildi va muvaffaqiyatini "Axura Mazda inoyati" bilan bog'ladi 24 . Yozuv balandligi taxminan 15 m (49 fut) va kengligi 25 m (82 fut) va Bobil va Midiya poytaxtlarini (mos ravishda Bobil va Ekbatana) bog'laydigan qadimiy yo'ldan ohaktosh qoyadan 100 m (330 fut) balandlikda joylashgan. Qadimgi forscha matn besh ustundan iborat 414 qatordan iborat; Elam tilidagi matn sakkizta ustunda 260 qatorni, Bobil matni esa 112 qatorni o'z ichiga oladi. Doro I davrida yozilgan oromiy tilidagi matnning nusxasi Misrda topilgan. Yozuv Buyuk Doro I 24 Sagdullayev.A. O’zbekiston tarixi I kitob.T.: VNESHINVESTPROM – 2019. B 175 – 188 15 ning qirollik belgisi sifatida kamon tutgan, chap oyog‘i o‘zining oldida cho‘nqayib yotgan figuraning ko‘kragiga qo‘yilgan hayotiy o‘lchamdagi barelyefi bilan tasvirlangan. Yaltiroq figura da'vogar Gaumata sifatida tanilgan. Doroning chap tomonida ikkita xizmatkor, o'ng tomonda esa bir metrli to'qqizta figuraning qo'llari bog'langan va bo'yniga arqon bog'langan bo'lib, ular zabt etilgan xalqlarni ifodalaydi. Faravahor tepada suzib, shohga duo qilmoqda. Bir figura, boshqalari qurib bo‘lingandan so‘ng, Doroning soqoli ham qo‘shilgan ko‘rinadi, bu alohida tosh blok bo‘lib, temir igna va qo‘rg‘oshin bilan biriktirilgan 25 . II.2.O‘rta Osiyoda boshqaruv tizimining o‘rnatilishi O‘rta Osiyoning bo‘ysundirilgan hududlari va umuman, zabt etilgan Qadimgi Sharq viloyatlari Doro I davrida alohida ma’muriy o‘lkalarga birlashtirilgan. Bu ma’muriy-harbiy o‘lkalarni idora qilgan hokimlarni qadimgi forslar «xshatrapavan», yunonlar esa «satrap» deb ataganlar (qadimgi fors tilidagi «xshatra» – «viloyat» atamasidan «satraplik», «satrapliklar» tushunchasi kelib chiqqan). Baqtriya satraplari ro‘yxatini aniqlaganlar. Mil. avv. 530-522-yillarda Baqtriya satrapi vazifasini Kir II ning o‘g‘li Smerdis (Bardiya) bajargan (u podsho Kambizning ukasi), mil. avv. 522-486-yillarda Dadarshish, mil. avv. 486-480 va 480-465-yillarda Ariamen bilan Masist (ular Doro I o‘g‘illari), mil. avv. 465-423- yillarda esa Artabon Gistasp, (mil. avv. 335-yilgacha ma’lumotlar yo‘q) mil. avv. 335-329-yillarda Bess Baqtriyaning satrapi bo‘lgan (u so‘nggi strap). Mazkur ro‘yxatdagi Baqtriya viloyatini idora qilgan satraplar turli yillarda podsho o‘g‘illari yoki uning aka-ukalari bo‘lgan. Muhim savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan Baqtriya Ahamoniylar davlatida katta iqtisodiy va harbiy ahamiyatga kasb etgan. Shu sababli ham uning satraplari Ahamoniylar sulolasi vakillari edi. Gerodotning aytishicha, Doro I o‘z davlatini 20 ta satrapliklarga taqsimlagan. 25 https://www.nationalgeographic.com/culture/article/darius-i-persia murojaat qilingan sanasi 02.04 2024 16 Behistun, Naqshi Rustam va Suza bitiklarida fors podsholigi 24 satraplikka ajratilib ko‘rsatilgan. Behistun yozuvlari ro‘yxatida Baqtriya 16-, Sug‘diyona esa 17-o‘rinda ko‘rsatilgan. Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, Baqtriya 12-, saklar 15-, Parfiya, Sug‘d va Xorazm 16- ma’muriy o‘lka bo‘lgan. Gerodotning «Tarix» asarida satrapliklarning podshoga to‘laydigan soliqlar miqdori keltirilgan. Choch va Farg‘ona vodiysi Ahamoniylar davlati tarkibiga kirmagan 26 . Qurilishda ganch, yog‘och va loy keng darajada ishlatilgan. Uylarda supa va ayvonlar mavjud bo‘lgan. Mudofaa devorlari qurilishida yirik, xom g‘ishtlar ishlatilgan. Uy-joy sathlari loy bilan suvalgan, oziq-ovqat mahsulotlari saqlash uchun mo‘ljallangan xo‘jalik omborxonalarining sathlari toshlar va sopol siniqlaridan terilgan. Persepol saroyining tosh devorlaridagi sug‘dlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar va saklarning bo‘rtma tasvirlari bu xalqlarning etnik qiyofasi, qurollari va kiyim- boshlari qanday bo‘lganligini tasvirlab turadi. O‘rta Osiyo xalqlarining qurollari va qurol yasash uslublari Qadimgi Sharqda mashhur bo‘lgan. Baqtriya o‘q-yoylari, Xorazm dudama xanjarlari, saklarning harbiy boltalari bronzadan yasalgan. Ahamoniylar davrida O‘rta Osiyoda dehqonchilik turli shakllarda taraqqiy topgan. Tog‘ yonbag‘irlarda qadimgi dehqonlar dalalarni sug‘orish maqsadida soylarning suvlaridan foydalanishganlar. Mahaliy sug‘orish tajribasida soylardan kanal va ariq chiqarish katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Qadimga zamonlardan boshlab ziroatchilik bilan shug‘ullanish, don ekish O‘rta Osiyo xalqlari uchun savobli ish bo‘lib, «Avesto»da arpa va bug‘doy muqaddas boshoqli ekin hisoblangan. Boshoqli ekinlardan bug‘doy, tariq, va ayniqsa arpa keng yetishtirilgan. Bog‘larda turli 26 Sagdullayev.A. O’zbekiston tarixi I kitob.T.: VNESHINVESTPROM – 2019. B 175 – 188 17 mevali daraxtlar o‘stirilgan, chorva uchun xashak bo‘ladigan o‘simliklarni ekish rivojlantirilgan. O‘rta Osiyo tog‘lari va dashtlarida an’anaviy chorvachilik xo‘jaligi ustunlik qilgan. Ko‘chmanchi qabilalar asosan mayda chorva, qoramol hamda otni ko‘plab urchitganlar. Shuningdek, o‘troq aholi hayotida mahsuldor chorvachilikni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Persepol saroyi devoridagi bo‘rtma rasmlarda Xorazm, Baqtriya, Sug‘d va saklar yurtidan shohga ot, tuya hamda qo‘y olib kelayotganlari manzarasi tasvirlangan. Ayniqsa, Qadimgi Sharqda Baqtriya tuyalari, Xorazm va sak yurti yilqilari mashhur bo‘lgan 27 . O‘rta Osiyo tabiiy qazilma boyliklari qadimdan ma’lum edi. Gerodotning aytishicha, saklar yerlarida «oltin va mis juda ham ko‘p» bo‘lgan. tarixi Tarixchining ma’lumotlari haqiqiy ekanligini hozirgi davrda Qizilqumda qazib chiqarilayotgan oltin konlari isbotlab berishi mumkin. O‘rta Osiyoning tabiiy boyliklari Ahamoniylar davlatida keng ishlatilgan. Suza shahrida topilgan yozuvlarda Doro I shunday e’lon qiladi: «Suzadagi saroyni men bunyod qilganimda, uning bezaklari uzoq yurtlardan olib kelingan. Uaka yog‘ochi – Gandxaradan, oltin – Sard va Baqtriyadan, yaltiroq toshlar va lojuvard Sug‘diyonadan, firuza Xorazmdan yetkazib berilgan». O‘rta Osiyo xalqlari ahamoniylarga katta miqdorda soliqlar to‘laganlar. Moliya- soliq ishlari satrap qo‘lida bo‘lgan. Viloyatlarning iqtisodiy va ijtimoiy hayotini satraplar kuzatib borgan. Ular bo‘ysundirilgan o‘lkalardagi butun idora ishlarini ham nazorat qilganlar. Satrap o‘z o‘lkasida viloyat, tuman hokimlari va qishloq oqsoqollariga tayangan holda boshqaruvni amalga oshirgan. Uning vazifalari satraplikning xavfsizligini ta’minlash, harbiy yurishlar paytida o‘lkadan markazga qo‘shinlar yuborish, yillik soliqlarni belgilangan 27 Sagdullayev.A. O’zbekiston tarixi I kitob.T.: VNESHINVESTPROM – 2019. B 175 – 188 18 miqdorda yig‘ib, markaziy davlat g‘aznasiga yetkazib berishidan iborat bo‘lgan. Satrapliklarning boshqaruv tashkilotida turli mansab va lavozimlar mavjud edi. Devonxona boshlig‘i, xazinabon, soliq yig‘uvchi, sud ishlarini yurituvchi, xattot- kotib va xo‘jalik ishlari boshlig‘i shular jumlasidandir. O‘rta Osiyo satrapliklari muayyan miqdorda belgilangan kumush soliqlardan tashqari qishloq xo‘jalik, chorva va hunarmandchilik mahsulotlari shaklida ham soliq to‘lashga majbur edilar. Soliq yig‘ilishi vazifasi qishloq oqsoqollari, tuman va viloyat hokimlari zimmasiga tushgan. Soliqlar satraplar saroyidagi g‘azna omborxonalarida Baqtra va Maroqanda kabi markaziy shaharlarda to‘plangan. Satrap o‘lka miqyosidagi soliqlarning yig‘ib olinishi jarayonini nazorat qilgan. Saroy xazinachisi va hisobchilari tuman va viloyatlardan yetkazib berilgan soliqlar turlari va miqdori asosida iqtisodiy-moliyaviy hisobotlar tayyorlaganlar. Ushbu ma’lumotlar markaziy davlat soliq tashkiloti tomonidan rejalashtirilgan muddatda, maxsus aloqa tizimi xizmatchilari – choparlar orqali fors podshosi qarorgohiga jo‘natilgan. Satrapliklar qishloq jo‘jalik omborxonalaridan ma’lum miqdorda aynan satrapning xonadonlari mansabdorlar va harbiylar maosh sifatida oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlangan (un, chorva, yog‘, sabzavot, vino, pivo va boshqalar). Mil. avv. 353-324-yillarga oid Baqtriya hujjatlarida amaldorlar, xizmatkorlar hamda Asparasta aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlanish haqidagi ro‘yxatda tariq, arpa, «oddiy» va «oq» un, vino, qatiq va uksus tilga olingan. Amaldorlar arpa bilan xizmatkorlar – tariq, aholi oddiy un bilan ta’minlangan. «Oq» un esa qurbonlik marosimlarida ishlatilgan. Zabt etilgan hududlarni idora qilish maqsadida, podsho buyruqlarini joylarga o‘z vaqtida yetkazish va satraplardan turli ma’lumotlarni tezkor olish uchun, Ahamoniylar davlatida maxsus aloqa xizmati tashkil qilingan edi. O‘rtayer dengizi buyidagi Kichik Osiyoda Efes shahridan boshlangan «Shoh yo‘li» qadimgi Fors davlati poytaxtlaridan biri – Suza bilan bog‘langan (masofasi 2470 km). Ushbu 19 yo‘lning Sharqiy tarmoqlari Baqtriya orqali Sugdiyona va Hindistongacha davom etgan. «Shoh yo‘lida» xavfsizlikni ta’minlash uchun harbiy istehkomlar va maxsus maskanlar qoshida oziq-ovqat omborxonalari barpo etilgan edi. Har bir 30 km masofada choparlar uchun dam olish va otlarni almashtirishga imkon yaratilgan. Xizmat safarida davlat ishlarini amalga oshiruvchi mansabdorlar (hisobchilar, harbiylar, tekshirish va nazorat xizmati vakillari) ushbu yo‘lda joylashgan omborxonalardan ozuqa bilan ta’minlangan. Qadimgi yunon tarixchisi Ktesiyning xabariga ko‘ra, Baqtra shahridan davlat poytaxti Suzaga otlangan amaldor o‘z xizmat safari davomida har kuni 1-1,5 kg un, 1 litr vino yoki pivo hamda ma’lum miqdorda go‘sht bilan ta’minlangan. Davlat miqyosida iqtisodiy, siyosiy va ma’muriy ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish maqsadida oromiy alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalanilgan. Joylarda turli hujjatlar mahalliy tillarda tarjima qilingan. Xorazm vohasidagi Katta Oybo‘irqal’ada mil. avv. V-IV asrlarga oid xum sirtida tig‘ bilan bitilgan oromiy alifbosiga asoslangan xorazm yozuvi namunasi topilgan. U hajm o‘lchovi birligi «mari» deb o‘qilgan (1 mari 16,5-17 litrga to‘g‘ri kelgan). Bu yozuv Xorazm yozuvining eng qadimgi nusxasi hisoblanadi. Oromiy yozuvini mahalliy xorazm tiliga (shuningdek, baqtriya va sug‘d tillariga) moslashtirish ahamoniylar davriga to‘g‘ri keladi. Yirik ma’muriy o‘lkalarning satraplari Ahamoniylar sulolasidan bo‘lib, fors podshosi nomidan o‘z satrapliklarini idora qilganlar. Baqtriya va Xorazm satraplari huzurida maxsus qal’alar va yirik saroylar bo‘lgan. Baqtriya o‘lkasining iqtisodiy boyliklari va harbiy kuchlari, satraplarning haddan oshiq mustaqilligi ahamoniylar podshosiga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘tarishga olib kelgan 28 . 28 Сагдуллаев.А. Қадимги Ўрта Осиё тарихи.Т.: Университет –2004. Б. 67 20 Amudaryo xazinasi tarkibida Eronda va Yunonistonda (Afina shahrida) zarb etilgan tanga pullar mavjud. Dastlabki tanga pullar esa mil. avv. VII asrda Kichik Osiyo va Afinada paydo bo‘lgan. O‘rta Osiyo orqali Qadimga aloqa va savdo yo‘llari turli viloyatlarni birlashtirgan. Badaxshonda boshlangan «lojuvard yo‘li», G‘arbiy Sibir (Oltoy)dan – «oltin yo‘l» O‘rta Osiyo hududidan o‘tib, O‘rtayer dengizigacha davom etgan. Qadimga yo‘llar savdoni rivojalantirish va aloqa xizmatini keng darajada yo‘lga qo‘yish uchun muhim ahamiyagga ega bo‘lgan. Tog‘ daralari yonida, daryolardan kechib o‘tilgan joylarda istehkomlar mavjud bo‘lgan. Amudaryoning o‘rta oqimida Odoytepa, Sherobod vohasida Talashqontepa, Zarafshon tizmasi yonbag‘ridagi Uzunqir va boshqalar shular jumlasidandir. Ular harbiy ahamiyatga ega bo‘lgan. O‘rta Osiyoda qulchilik munosabatlari Qadimgi Sharq mamlakatlari va qadimgi Yunonistonga nisbatan ancha farq qilib, sust rivojlangan. O‘rta Osiyoda qadimgi qulchilik shakllaridan biri «uy, xonadon qulchiligi» bo‘lgan. Е lam va qadimgi fors yozuvlaridagi «kurtash» bilan «garda» atamalari «uy quli» tushunchasini bildiradi. Ular turli iqtisodiy vazifalarni bajargan (misol uchun, «garda-hunarmand», «garda- binokor»lar). Uy quli oila jamoasi е rkin a’zolari bilan umumiy uyda yashaganlar. «Uy qullarining» mehnat faoliyati hunar kasbi, dehqonchilik, uy chorvachiligi va boshqa ishlab chiqarish vazifalari bilan bog‘langan. Ularning soni jamoaning еrkin a’zolariga nisbatan ancha kam bo‘lgan. Qishloq xo‘jalik jamoalarning iqtisodiy hayotida jamiyat еrkin vakillarining mehnati ishlab chiqarish jarayonida asosiy kuch edi. «Uy qullari» kambag‘allashib qolgan, xonavayron, ish qidirib yurgan xizmatkorlar va qarzdor jamoa a’zolari bo‘lishlari mumkin edi. Bu kishilarning barchasi jamoaning еrkin aholisidan kelib chiqqan va ularning paydo bo‘lishi iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning o‘zgarishi bilan uzviy bog‘langan 29 . 29 Сагдуллаев.А. Қадимги Ўрта Осиё тарихи.Т.: Университет –2004. Б. 67 21 Yozma manbalarning xabariga ko‘ra, Kichik va Old Osiyo shaharlarida Sug‘d va Baqtriyadan olib kelingan «kurtash» – «uy qullari»dan binokorlik, toshtaroshlik va qurolsozlik ishlarida keng foydalanilgan. Qullar ahvoliga tushib qolgan odamlar podsho va satraplar ustaxonalarida, saroylarida va yerlarida ham mehnat qilganlar. Eron va Old Osiyoda «kurtash» va «garda»lar xususiy mulkka ega bo‘lmaganlar. O‘rta Osiyoning ijtimoiy vaziyatiga ko‘ra, ular е rkin aholining «mulki» bo‘lganligi haqida ham yozma manbalarda aniq ma’lumotlar yo‘q. Ahamoniylar davrida O‘rta Osiyo xalqlarining urf-odatlari, e’tiqodlari va diniy qarashlari mahalliy ildizlarga ega an’analarga asoslanib rivojlangan. Mazkur davrga oid olov ibodatxonalari Baqtriyada (Tillatepa, Qutlug‘tepa), Janubiy Sug‘dda (Sangirtepa) va Xorazmda (Xumbuztepa) o‘rganilgan. Bu yodgorliklarda zardushtiylikka xos sig‘inish odatlarining izlari aniqlangan. Misol tariqasida, Sangirtepa ibodatxonasi devorlari bo‘ylab joylashgan kichik o‘ralarda toza tuproq bilan aralashtirilgan kul saqlangan. Zardushtiylar olov qoldiqlariga ham hurmat bilan qarashgan. Ilk zardushtiylik ta’limotiga oid ibodatxonalarida ma’budalar haykallarini o‘rnatish odati bo‘lmagan hamda devoriy rangtasvirlar aniqlanmagan. Biroz so‘ng, ahamoniylar davrining oxirgi bosqichlarida Xorazm vohasida ma’budalar tasvirlariga sig‘inish vujudga keladi. Mil. avv. IV asrning boshlariga oid Еlxaras ibodatxonasida loydan ishlangan va sirtiga ganch berilgan haykallar parchalari topilgan. O‘rta Osiyoning ko‘chmanchi qabilalari Quyoshni xudo deb bilganlar va olovni qadrlaganlar. Olovni izzat-hurmat qilish odati qadimgi zamonlardan saqlanib kelgan. Ko‘chmanchilar olovga ochiq joylarda qurbonlik qilganlar. Ziroatchilarning uylarida maxsus olovxonalar bo‘lgan. Xonadonlarning o‘choqlarida olovni doimo yonib turishiga harakat qilishgan Olovni oshxonalarga, o‘choqlarga, tandirlarga va sandallarga doimo ko‘chirish 22 zarur bo‘lgan. Olov – hayot manbasi, uning xudosi Atar – marhamatli xudo deb hisoblangan. Otashkadalar Xorazm, Surxondaryo va Qashqadaryo vohalarida topib tekshirilgan. Daratepada (Qashqadaryo) olovga va hosildorlikka sig‘inish an’anasi bilan bog‘liq bo‘lgan katta vazasimon guldon idish va sopol chirog‘don topilgan. Ular mil. avv. VII-IV asrlar bilan belgilanadi. Muqaddas suvga ham ochiq joylarda qurbonlik qilingan. Gerodot o‘zining «Tarix» kitobida bu haqda qayta-qayta takrorlaydi. Qurbonlik marosimi paytida odam uchun yuzini shimol tomonga qaratish man etilgan. Shimol bu devlar makoni, kasallik, o‘lim va yovuzlik yurti deb faraz qilingan. Mazkur davrda Baqtriya. Sug‘d va Xorazmda otashparastlik va zardushtiylik ta’limoti keng yoilgan. Ahamoniylar davrida Axuramazda yirik davlatning turli xalqlari uchun oliy yagona xudo deb e’lon qilingan. Axuramazdaning ibodatxonasi butun osmon va dunyo sayhon yerlari deb hisoblangan. Shuning uchun ham Axuramazdani «maxsus ibodatxonalarning devorlari bilan o‘rab yoki qamab olish» g‘oyat katta gunoh deb faraz qilingan. Shoh Doro I Axuramazdani oliy xudo deb e’lon qilgan. Shu tariqa Axuramazda tasvirlari Behistun qoyasida va Persepol tosh devorlarida o‘yib ishlangan. Mil. avv. VI-IV asrlarda Navro‘z bayramini o‘troq dehqonchilik aholi tomonidan nishonlash keng darajada amalga oshirilgan. Qadimgi zamonlarda ham Navro‘z mart oyining oxirga haftasiga to‘g‘ri kelardi. Navro‘zning kelib chiqishi insonlarning dunyoqarashlari bilan bog‘liq bo‘lgan. O‘rta Osiyoda tabiat tirilishiga bag‘ishlangan marosimlar dehqonchilik xo‘jaligi keng yoyilishi natijasida vujudga kelgan. Shu boisdan Navro‘zning ildizlari olis zamonlarga borib taqaladi. Ahamoniylar davridan avval Marg‘iyona, Baqtriya, Sug‘diyona va boshqa viloyatlarda Navro‘z katta jamoatchilik marosimi, tabiatga va inson hayotiga baxt- 23 saodat, hosildorlik, sog‘-salomatlik va ko‘pdan ko‘p yaxshiliklar keltiruvchi bayram bo‘lib hisoblangan. Tabiatning kuchlari jonlanishi kunlarda ko‘cha va xonadonlarda ozodalik o‘rnatilgan. Uy-joylar tomonlarining to‘rt burchagida olov yoqilgan, toza va tiniq suv to‘ldirilgan sopol idishlarga dastlabki yashil barglar tashlangan. Odamlar «Avesto»dan madhiyalar kuylab, qadimgi duolardan o‘qiganlar. Ular Ezgulik va yorug‘lik tangrisiga barcha yovuzliklarni yo‘qotishga, olov, suv, dala va bog‘larga kuch-quvvat, yangi hayot bag‘ishlashga da’vat qilganlar. Bugungacha turli xil arxeologik manbalar saqlanib keldi. Ajdodlarimizning moddiy va ma’naviy merosi xalqimizning ma’naviy boyligi bo‘lib, uzoq o‘tmish tarixini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etmoqda 30 . 30 Сагдуллаев.А. Қадимги Ўрта Осиё тарихи.Т.: Университет –2004. Б. 67 24 XULOSA Qadimgi Sharq tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan Ahamoniylar tarixiga nazar solar ekanmiz, mavjud siyosiy boshqaruv, tuzum, ijtimoiy ahvol bugungi kunimizga o‘xshashligini ko‘rishimiz mumkin. Doro I ning taxtga kelgangunga qadar bo ‘lgan davrlardagi taxt tuchun kurashlar bo ‘lganligini ko ‘rar ekanmiz, mamlakatda siyosiy muvozanatni ushlab turuvchi kuch bo‘lishi lozimligini ko ‘rsadi. Shunaqa kuch Doro I siymosida yorqin ko ‘rindi. Doro I ning taxtga chiqqunga qadar ham saroy ichida bo ‘lganligi uchun saroy ishlarini yaxshi bilganligi sababli ham siyosiy va ichki tartiblarni Kir kabi qattiq biroq o ‘ziga xos bo ‘lgan siyosiy tizimda boshqarishni bashlaydi. Doro Ahamoniylar shohi sifatida mashhur bo'lganiga shubha yo'q, chunki uning dono boshqaruvi va qurilish loyihalari hukmdor sifatida, Doro uning hukmronligidan oldin ham moliyaviy, ham ma'muriy jihatdan eng og'ir ahvolda bo'lgan Forsni mustahkamlash va tashkil etishda hal qiluvchi rol o'ynadi. Shunga qaramay G'arb manbalarining aksariyati Doroni pastroq raqib sifatida ko'rsatgan. Iskandar, bu manbalar Doroga yorqin hurmat ko'rsatayotganga o'xshaydi. ehtiyotkorlik, Behistun yozuvi shaklida uning avtobiografik harakat, uning buyuk yo'lboshchi va jangchi sifatidagi ko'nikmalar va strategiyalar, uning qurilishga bo'lgan chuqur qiziqishi Forsdagi loyihalar, uning to'g'ri huquq tizimini joriy etishdagi hissasi va yuqorida hammasi, uning diniy bag'rikengligi. Binobarin, u shunday buyuk fazilatlar tufayli, Doro G'arb va Sharq xalqlarining ongini ta'qib qilishda davom etmoqda. Fors imperiyasining eng yirik hududlaridan biri bo‘lgan O‘rta Osiyoning ijtimoiy – iqtisodiy ahvoli Ahamoniylar sulolasi davrida turli ijobiy va salbiy ko‘rinishlarni kasb etgan edi. Masalan, Fors imperiyasi davrida tanga pullar kirib keldi, hunarmandchilik va ijtimoiy soha bir qadar rivojlandi. Yirik shaharlar qayta kengaydi. Shu bilan birga, mintaqani egallash yo ‘lida juda katta qurbonlar qilishi, 25 soliqlarning yuqoriligi va majburiy safarbarliklarning kuchayishi turli xalq qo‘zg‘olonlarining bo‘lishiga ham sabab bo‘lgan. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Adabiyot va kitoblar 1. Urakov.D.J., Biyquziyev.A.A. Jahon tarixi I – tom 1 – qism. T.: Navro ‘z – 2018. 308 b 2. Rajabov.R. Jahon tarixi. T.: Yangi asr avlodi – 2016 . 604 b 3. Sagdullayev.A. O’zbekiston tarixi I kitob.T.: VNESHINVESTPROM – 2019. 642 b 4. Сагдуллаев.А. Қадимги Ўрта Осиё тарихи.Т.: Университет –2004. 116 б 5. Rajabov.R. Qadimgi dunyo tarixi. T.: Fan va Texnologiyalar – 2009.B. 150– 160 II.Internet saytlari 6. https://www.britannica.com . 7. https://www.britannica.com/biography/ . 8. https://www.worldhistory.org/ . 9. https://www.nationalgeographic.com/ 27 ILOVALAR 1 – rasm. Behistun qoyatoshi 2 – rasm. Doro I ning freskadagi tasviri 28 3 – rasm. Doro I davrida Ahamoniylar sarhadi 29

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Doro I davriga qadar Ahamoniylar davlati

I.1. Kambiz II davrdan keyingi siyosiy jarayonlar va Doro I ning siyosiy faoliyatining boshlanishi

I.2. Doro I ning siyosiy hokimiyatga ko‘tarilishi

II bob. Doro I davrida Ahamoniylar davlati

II.1. Mamlakatda islohotlarning olib borilishi

II.2. O‘rta Osiyoda boshqaruv tizimining o‘rnatilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Ilovalar

Купить