Ahloqiy tarbiya jarayonida alisher navoiy merosidan foydalanish - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	102.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ahloqiy tarbiya jarayonida alisher navoiy merosidan foydalanish

Купить

MAVZU: AHLOQIY TARBIYA JARAYONIDA ALISHER NAVOIY
MEROSIDAN FOYDALANISH
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...….3
I.BOB. DAVLAT VA JAMOAT ARBOBI………………………………..……6
1.1. Hayot yo’lining boshlanishi ……………………………………………..……6
1.2. Alisher Navoiyning insonparvarlik faoliyati, ilg‘or qarashlari …………..…..23
II.BOB. ASOSIY QISM……………………………………………………...…37
2.1. Alisher Navoiyning asarlaridagi tarbiyaviy qarashlari …………………..…..37
2.2. Alisher Navoiyning inson axloqiga va tarbiyasiga doir eng noyob
pand va nasihat ruhidagi asari «Mahbub ul-qulub» ………………………..…….39
XULOSA……………………………………………………………………..….43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….…44

KIRISH
Kurs ishining dolarbligi: Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy (1441-1501)
fan va san’atning turli sohalari: adabiyot, tarix, til bilimlari, musiqa, hattotlik,
tasviriy san’at, me’morchilik rivojlanish bilan birga ta’lim-tarbiya
takomillashishiga katta e’tibor beradi. U o‘zining «Hamsa», «Mahbub ul qulub»
kabi ta’limiy axloqiy asarlarida, shuningdek «Munojat», «Vaqfiya», «Majolisun
nafois», «Muhokamatul ul-lug‘atayn», «Qirq hadis» asarlarida tarbiyaga oid
qarashlarini ifoda etadi. Uning pedagogik qarashlari insonparvarlik g‘oyasi bilan
sug‘orilgandir. U xalq baxtini orzu qiladi, xalq manfaatini o‘z manfaatidan ustun
qo‘yadi:
Yuz jafo qilsa menga bir qatla faryod aylamam,
Elga qilsa bir jafo yuz qatla faryod aylaram.
Yoki
Odami ersang demagil odami
Onikim yo‘q xalq g‘amidin g‘ami.
Alisher Navoiy inson kamolotida ilmning o‘rnini muhim deb biladi. U ilmni
insonni, xalqni nodonlik, jaholatdan qutqaruvchi omil sifatida ta’riflaydi. Ilm
olishni insoniy burch deb biladi. U ilmda barcha fanlarni o‘rganishni targ‘ib etadi.
Navoiy ilm-fanni yuksaltirish uchun Ixlosiya madrasasini tashkil etdi, uning
yonidan maktab ochib, o‘z vakfidan mablag‘ ajratdi. Madrasada qattiq intizomga
amal qilinishini nazorat qildi 1
.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Adib ustoz-murabbiylarga ham katta
talablar qo‘yadi, ularni avvalo o‘zlari bilimli va tarbiyali bo‘lishlari lozim deydi.
Shu bilan birga ustozlarning mehnatini juda qadrlaydi:
Haq yo‘linda kim senga bir harf o‘qitmish ranj ila,
Aylamak bo‘lmas ado oning haqin yuz ganj ila1.
Alisher Navoiy o‘zining badiiy asarlarida komil inson obrazlarini yaratib,
ta’lim-tarbiya to‘g‘risidagi fikrlarini ifodalagan bo‘lsa, ta’limiy-axloqiy asarlarida
esa komil insonni shakllantirishning mazmuni, yo‘llari, usullarini bayon etdi.
1
B.Jalilov va boshq. O’zbek adabiyoti. T. A.Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. 2006
3

Alisher Navoiy o‘z davrining ilg‘or, ma’rifatparvar allomasi sifatida
islomdagi ta’lim-tarbiya aqidalari, o‘zidan ilgari o‘tgan mutafakkirlarning
qarashlarini an’anaviy tarzda davom ettirdi. Ayniqsa, inson kamolotida ilm-
fanning o‘rni, aql-idrokning ahamiyati, aqliy tarbiyaning mohiyatini yoritib berdi.
Navoiy tasavvurlaridagi komil insonga xos bo‘lgan eng yuksak fazilatlarga:
ijodkorlik, qobiliyat, ilm-fanga muhabbat kiradi. Chunki, baxtli hayotga intilgan
Navoiy fikricha, oqil, qobiliyatli, dono inson o‘zining kuch-quvvatiga, aqlu
zakovatiga ishonadi. Shuning uchun Navoiy ilm-fanning ahamiyatini yoritib berar
ekan, ilmni qorong‘ilikni yoritadigan chiroq, hayot yo‘lini nurafshon etadigan
quyosh, odamlarning haqiqiy qiyofasini ko‘rsatadigan omil sifatida ta’riflaydi. Bu
fikrni «Nazmul javohir» asarida:
Kim olim esa nuqtada barhaq de oni,
Gar bazm tuzar bihishti mutlaq de oni.
Har kimsaki, yo‘q ilmga anga ahmaq de oni,
Majlisdaki ilm bo‘lsa uchmaq de oni1.
Ya’ni ilmli, oqil odam o‘z maqsadiga erishish uchun har qanday
qiyinchilikni engib o‘tadi, Kim ilmni o‘ziga tayanch qilib olsa, u hech qachon
qoqilmaydi, xor bo‘lmaydi va ilmning vazifasin inson baxt-saodatiga xizmat
qilishdir, deb ta’kidlaydi.
Alisher Navoiy ilmni inson kamoloti uchun eng zarur fazilatlardan deb
biladi. U ilmni insonni, xalqni nodonlikdan, jaholatdan qutqaruvchi omil sifatida
ta’riflaydi. Shunga ko‘ra u o‘z asarlarida kishilarni ilm-ma’rufatli bo‘lishga
undaydi. Ilm olish har bir kishining insoniy burchi, deb hisoblaydi. Chunki ilm
egallashdan maqsad ham xalqining, o‘z mamlakatining baxt-saodatli, farovon
hayot kechirishi uchun xizmat etishdan iboratdir, deb ta’kidlaydi. Masalan, Mirzo
Ulug‘bekni Shunday insonlardan, deb ta’riflab, uning nomi ilmu xikmatda, tarixda
abadiy qoldi, deydi 2
.
Navoiy orzu qilgan komil inson faqat ilmli bo‘lish bilan qanoatlanib
qolmasligi, balki u yana sabr-toqat, saxiylik, himmatli, to‘g‘rilik, rostgo‘ylik,
2
B.Jalilov va boshq. O’zbek adabiyoti. T. A.Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. 2006
4

tavoze’, adab, ishq va vafo hamda Shu singari fazilatlarga ham ega bo‘lishi
lozimligini bir necha bor ta’kidlagan edi.
Shoirning «Hamsa»siga kirgan «Xayratul abror» dostoni va «Mahbubul
qulub» asarlari axloqiy didaktik asarlaridan hisoblanadi.
«Hayratul abror» muqaddima qismiga oid bir necha boblardan tashqari 20
maqolat, har bir maqolatga oid 20 she’riy hikoyadan tashkil topgan bo‘lib,
maqolatning har birida Navoiy o‘z davri uchun zarur bo‘lgan biror ijtimoiy siyosiy
yoki ixloqiy masalani qo‘yadi, uni o‘z davridagi hayotdan, ijtimoiy tabaqalarning
ahvolidan kelib chiqish va atroflicha tahlil qiladi va unga insoniy munosabat
bildiradi. «Hayratul abror»dagi masalalarni 3 turkumga ajratish mumkin:
1. Falsafiy masalalar.
2. Ijtimoiy-siyosiy masalar.
3. Axloqiy-ta’limiy masalalar.
Asarning 5-maqolati insoniy fazilatlardan biri –saxiylikka bag‘ishlanadi,
saxiylik qoidalarini ko‘rsatib beradi. U saxiy insonni shunday ta’riflaydi: «Ey
xushyor odam, sen shunday odamni saxiy deb bilki, baxt-davlat uning boshini
yuqori ko‘tarib, ahvoli yaxshi bo‘lsa ham, yomon bo‘lsa ham birovdan molu amal
tama’ qilmasa…u qo‘lida bor narsa bilan qo‘li qisqa odamni xursand qiladi…
birovning yarasini ko‘rsa malhamini ayamaydi».
Kurs ishining tuzilishi : kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
5

I.BOB. DAVLAT VA JAMOAT ARBOBI
1.1. Hayot yo’lining boshlanishi
Alisher Navoiy hayoti va ijodini chinakam ilmiy tamoyillar asosida
o’rganish XX asrning 20-yillaridan boshlandi. Ulug’ shoirning “Xamsa”sini ilmiy,
ilmiy-ommabop yo’sinda o’rganish sohasidagi dastlabki dadil qadamni o’zbek
xalqining serqirra adibi va birinchi professori Abdurauf Fitrat qo’ydi. Uning
“Farhod va Shirin” dostoniga doir qiyosiy tahlil asosida yaratilgan “Farhod va
Shirin” dostoni to’g’risida” nomli salmoqli maqolasi shu yo’nalishdagi jiddiy
tadqiqotlardan biridir. Sobiq ittifoq hukumatining 1938-yilda Alisher Navoiy
tavalludining 500 yilligini 1941-yilda nishonlash to’g’risida qaror qabul qilishi
navoiyshunoslik borasidagi ishlarning yanada jonlanishiga sabab bo’ldi. Sadriddin
Ayniy Alisher Navoiy “Xamsa”sining nazmu-nasrdan iborat qisqartirilgan
nusxasini yaratdi va mazkur ish lotin yozuvida 1939-yilda nashr bo’ldi. Besh asrlik
yosh to’yi munosabati bilan ulug’ shoirning “Chor Devon”, “Muhokamat ul-
lug’atayn”, “Mahbub ul-qulub” va yana bir qator asarlari ham chop etildi. Taniqli
adib va olim M.Shayxzoda “Genial shoir” nomli asarini yozdi. V.Abdullayev esa
Navoiyning Samarqanddagi hayoti va faoliyati haqidagi nomzodlik
dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi.
1941-yilda sobiq ittifoq hududining II jahon urushi janggohlariga aylanishi
tufayli Alisher Navoiy yubileyini keng miqyosida tantana qilish kechiktirildi.
Shunday bo’lsa-da, nafaqat O’zbekistonda, balki Moskva va hatto qamalda qolgan
Sankt-Peterburgda ham I.A.Orbeli, I.Y.Krachkovskiy, E.E.Bertels, A.A.Boldirev,
A.N.Kononov, B.B.Piotrovskiy, B.T.Rudenko singari olimlar tomonidan Alisher
Navoiy merosini o’rganish ishlari qizg’in davom ettirildi. Ulug’ mutafakkir shoir
tavalludining 500 yilligi 1948-yil may oyida tantanali suratda o’tkazildi. Shu yili
taniqli yozuvchi Oybek tahriri ostida “Ulug’ o’zbek shoiri” nomli ikkita maqolalar
to’plami E.E.Bertels, Sadriddin Ayniylarning ilmiy risolalari chop qilindi 3
.
Turkiy adabiyotni jahoniy mavqega ko’targan Alisher Navoiy ijodiy
merosini o’rganish turli millat va tilga mansub sharqshunos olimlarning diqqatini
3
B. Qosimov va boshq. O’zbek adabiyoti.T.- 2004
6

ham o’ziga jalb etdi. Navoiyshunoslik fan sifatida shakllana boshladi va uning
oldida shoir asarlarini to’plash, Navoiy merosining mukammal bibliografiyasini
tuzish, asarlarining nodir nusxalarini aniqlash va ilmiy tekshirish, adib ijodini keng
kitobxonlar o’rtasida ommalashtirish hamda undagi dolzarb muammolar yuzasidan
ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishdek g’oyatda muhim vazifalar turardi. Shunday
qilib, ulug’ shoir tavalludining besh asrlik to’yi soha ravnaqi uchun tub burilish
pog’onasi vazifasini o’tadi. XX asrning 40-yillarida ibtido topgan ko’lamdor ilmiy
yo’nalishlar 500 yillik umr to’yi tantanalari shaxdam ilgarilayotgan
navoiyshunoslikni yanada yangi taraqqiyot pillapoyalariga olib chiqdi. Taniqli
adabiyotshunos Porso Shamsiyev tomonidan amalga oshirilgan “Xamsa”ning
mukammal nashri, Hamid Sulaymon sa’y-harakati bilan “Xazoyin ul-maoniy”
akademik nashri hamda Alisher Navoiy asarlarining o’zbek tilidagi o’n besh
tomligining nashr etilishi o’zbek xalqining madaniy hayoti tarixida juda katta
ijtimoiy-ma’naviy voqea bo’ldi. Adabiyotshunos olimlardan Yo.Is’hoqovning
“Alisher Navoiyning ilk lirikasi” (1965), M.Shayxzodaning “Ustodning
san’atxonasida” maqolalar turkumi (1965-66), A.Hayitmetovning “Navoiyning
ijodiy metodi masalalari” (1963), “Sharq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan”
(1970), Navoiy adabiy an’analarining davomi va takomili xususida V.Abdullayev,
B.Valixo’jayev, H.Yoqubov, A.Qayumov, H.Rasulov, E.Ibrohimova, R.Majidiy
singari o’nlab salohiyatli o’zbek olimlarining katta-kichik ijodiga doir turfa ilmiy,
ilmiy-ommabop asarlar yaratildi va kichik tadqiqotlari vujudga keldi. Shuningdek,
Alisher Navoiyning hayoti va ijodiga doir turfa ilmiy, ilmiy-ommabop asarlar
yaratildi va keng maqolalar to’plami (1967), uning ukrain adibi A.Deych bilan
birga yozilgan ‘Alisher Navoiy” ilmiy-ommabop ocherki, T. Jalolovning “Xamsa”
talqinlari” (1962), S.G’aniyevaning “Alisher Navoiy” (1969), S.Narzullayevaning
‘Alisher Navoiy” (1965), N.Mallayevning “Genial shoir va mutafakkir” (1968),
M.Qodirovning “Alisher Navoiy va san’at” (1968) kabi o’nlab mazmundor
kitoblari shular jumlasidandir. Alisher Navoiy va adabiy ta’sir muammolari
mavzui ham davr navoiyshunoslarining diqqat markazidan o’rin olgan edi. 1968-
yilda Alisher Navoiy tavalludining 525 yilligi munosabati bilan O’zbekiston
7

Respublikasi FA Til va adabiyot instituti bilan hamkorlikda nashr qilingan
“Navoiy va adabiy ta’sir masalalari” to’plami ana o’sha keng qamrovli mavzu
ishlanishining kichik bir samarasidir.
O’zbekiston Respublikasi mustaqilligi e’lon qilingunga qadar
V.Zohidovning “Ulug’ shoir ijodining qalbi”(1970), A.Hayitmetovning “Tabarruk
izlar izidan”, “Navoiy dahosi”, “Meros va ixlos” kabi tadqiqotlari hamda “Hayrat
ul-abror” dostonining nasriy tavsifi” (1974), A.Abdug’afurovning “Navoiy
ijodining xalqchil negizi” (1973) hamda “Alisher Navoiy va xalq ijodiyoti” (1974),
A. Rustamovning “Navoiyning badiiy mahorati” (1979) singari yirik ilmiy
tadqiqotlari vujudga keldi.
Navoiyga ijodini tadqiq etish 60-80 yillarda yanada yuqori pillapoyalar
sari ilgariladi.
Mustaqillik arafasida hamda mustaqillik yillarida bu xayrli ishlar jadal
suratlarda rivojlandi. Mutafakkir asarlarining 20 jildlik asarlar to’plamining nashr
qilinishi, birgina olim I.Haqqulning 10 ga yaqin kitobi Navoiy ijodiga
bag’ishlanganligi, nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarining yaratilayotganligi
fikrimizning dalilidir.
Adabiyotshunos olim Yo.Is`hoqov sobiq sovet hokimiyati yillarida Navoiy
lirikasini o’rganish borasidagi ishlarning, asosan, ikki yo’nalishda olib
borilganligini qayd etadi[1]: birinchi yo’l tekstologik tadqiq qilish yoki to’liq
nashrini yaratishgacha bo’lgan bosqichlardan iborat. Ana shu sohada amalga
oshirilgan ishlarni shunday umumlashtirish mumkin:
a) Navoiy she’rlarining to’plam, xrestomatiya va antologiyalar tarkibida
berilishi;
b) alohida majmua yoxud tanlangan asarlar tarzidagi nashrlari;
v) akademik nashri.
Navoiy lirik merosining qariyib qirq yil davomida yuzaga kelgan turli
nashrlari o’z xarakteriga ko’ra yutuq va kamchiliklarga ega, albatta. Biroq muhimi
shundaki, ana shu ilmiy tadqiqotlar Navoiy lirikasining ilmiy-tanqidiy matnini
yaratish uchun asosiy zamin bo’la oladi.
8

Alisher Navoiy lirikasini tekshirishning ikkinchi yo’li esa nazariy
xarakterdadir. Bu sohadagi tadqiqot ishlari, asosan, 40-yillarda boshlangan bo’lib,
shoirning lirik merosi turli aspektdagi tadqiqotlar manbai bo’lib kelmoqda.
Avvalo, Navoiyning lirik merosi shoir ijodining bir qator nazariy
masalalariga bag’ishlangan asarlar tarkibida u yoki bu masala bilan bog’liq holda
tadqiq etilgan. Navoiyning falsafiy-ijtimoiy qarashlari, uning satirasi, ijodiy metodi
hamda mahorati masalalariga bag’ishlangan monografik tadqiqotlar ana shular
jumlasidandir 4
.
Bir qator tadqiqotlar bevosita shoir lirik merosini turli aspektlarda
tekshirishga bag’ishlangan. Shuningdek, M.Yunusov, E.Rustamov, O.Nosirov,
I.Haqqulov, R. Orzibekovlarning o’zbek klassik poeziyasining ba’zi janrlariga
bag’ishlangan maqola va risolalarida ham Navoiy lirikasiga katta o’rin berilgan.
H.T.Zarifov “Ruboiy” nomli maqolasida Navoiy ruboiylarining g’oyaviy-
badiiy mohiyatini tahlil etibgina qolmay, ayni zamonda ruboiy janrining spetsifik
xususiyatlari, uning o’zbek adabiyotida vujudga kelishi va rivojlanishi uchun
zamin bo’lgan milliy adabiy faktorlar haqida ham original mulohazalar yuritadi.
“Lutfiy va Navoiy” deb atalgan katta hajmli maqolasida esa o’zbek poeziyasi
an’analrining Navoiy she’riyati taraqqiyotida tutgan o’rni, xususan, Navoiygacha
bo’lgan o’zbek lirik poeziyasining yuqori cho’qqisi bo’lmish Lutfiy
g’azaliyotining Navoiy ijodiga ta’siri xususida jiddiy fikrlar bayon qiladi, bu
ta’sirning muhim ko’rinishlarini muayyan tarzda belgilashga harakat qiladi.
Uyg’unning “Xazoyin ul-maoniy” haqidagi maqolasi obzor xarakterida
bo’lib, keng o’quvchilar ommasida Navoiyning ulkan lirik merosi va uning
mohiyati haqida ma’lum tasavvur paydo qiladi. Maqola muallifi Navoiy g’azallari,
ruboiylari, shuningdek, shoir she’riyatining gumanistik mohiyati, uning axloqiy-
ijtimoiy qit’alarga murojaat qiladi.
Atoqli adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov ham 40-yillardayoq Navoiy
poetikasini o’zganish masalasiga maxsus maqola bag’ishlangan.
4
B. Qosimov va boshq. O’zbek adabiyoti.T.- 2004
9

E.Bertels “Navoiy” monografiyasida Navoiy devonlarining qo’lyozmalari
haqida ma’lumot beradi, ularni muqoyasa qiladi. Shu bilan birga, Navoiy turkiy
g’azallarining o’ziga xos muhim tomonlari haqida fikr yurutib, ayrim g’azallarning
mufassal tahlilini beradi. Navoiy qit’alarining mohiyati haqida maxsus
mulohazalar bayon qiladi.
Alisher Navoiy lirikasini nazariy jihatdan tadqiq etish sohasida
navoiyshunoslik erishgan dastlabki jiddiy muvaffaqiyatlardan biri Maqsud
Shayxzodaning “Navoiyning lirik qahramoni haqida” nomli ilmiy ishidir.
Shayxzoda mazkur ishiga asosiy ob`yekt sifatida “G’aroyib us-sig’ar”
devonini asos qilib olgan bo’lsa ham, umuman Navoiy lirik qahramoni haqida fikr
yuritadi, shoir lirikasining yetakchi xususiyatlarini ko’rsatishga, uning lirik
qahramoniga xos barcha muhim xususiyatlarni butun murakkabligi bilan ochib
berishga harakat qiladi.
M.Shayxzodaning “Navoiy lirikasining ba’zi bir poetik usullari haqida”
hamda “Ustodning san’atxonasida” sikl maqolalari Navoiy lirikasidagi badiiy
tasvir poetikasini o’rganishdek muhim bir vazifani ado etish borasidagi dastlabki
ijobiy natijalar deb aytish mumkin.
Oybekning Navoiy g’azaliyoti haqidagi ikkita maqolasi ham shoir
lirikasining asosiy mohiyatini ochib berishga bag’ishlangan. Ularda Navoiy
g’azallari sharq g’azalchiligi fonida olib tekshiriladi, bu g’azallarning g’oyaviy
mazmunini tashkil etgan muhim momentlar haqida fikr yuritiladi.
A.Hayitmetovning “Navoiy lirikasi”[2] monografiyasida ulkan
san’atkorning boy lirik merosi batafsil tahlil qilinadi. Shoir lirikasining asosiy
janrlari, uning g’oyaviy-tematik asoslari, asosiy obrazlari maxsus boblarda izchil
tekshirildi. Navoiy lirik she’rlarining sharqona lirik an`analarga munosabati ustida
muhim fikrlar bayon qilindi.
Shu muallifning Navoiyning ijodiy metodiga ba’gishlangan monografiyasida
ham maxsus bob lirikaga bag’ishlangan bo’lib, unda Navoiy ijodiy metodining
lirik ijodiyotida namoyon bo’lishi masalalarini tadqiq etish diqqat markazida
turadi.
10

N.Mallayev “O’zbek adabiyotida g’azal va uning rivojida Navoiyning roli
haqida”[3] nomli maqolasida Navoiy g’azaliyoti taraqqiyoti uchun asos bo’lgan
muhim faktorlar hamda Navoiy g’zallarining bir qator muhim xususiyatlari haqida
mulohaza yuritgan.
U “O’zbek adabiyoti tarixi” darsligining “Navoiy lirikasi” bobida ham
“Xazoyin ul-maoniy”ning tematik doirasi va g’oyaviy motivlari, shoirning
lirikadagi mahoratini tahlil etgan.
Mazkur ishlarning barchasi uchun xos umumiy xususiyat shundan iboratki,
ularda Navoiy lirikasining yetuk davri tekshirilgan. So’nggi davrlarda esa ulug’
shoir ijodiy yo’lining ayrim bosqichlari haqida ham ilmiy-tadqiqot ishlari yuzaga
chiqa boshladi. Yoqubjon Is’hoqovning “Alisher Navoiyning ilk lirikasi” nomli
monografiyasi ana shu tipdagi asar bo’lib, Navoiy ilk she’rlarining g’oyaviy-badiiy
darajasini belgilash hamda bu she’rlarining shoir ijodining keyingi bosqichlari
bilan aloqasini ko’rsatish uning asosiy mohiyatini tashkil etadi.
A.Abdug’afurovning buyuk adib asarlaridagi satira va yumor tahliliga
bag’ishlangan “Navoiy ijodida satira” nomli monografiyasida shoir she’riyati,
xususan, g’azal va qit’alari tadqiqot doirasiga keng jalb etilgan.
A.Rustamovning “Navoiyning badiiy mahorati” asarida shoir poetikasi
bilan aloqador ba’zi masalalar talqinida, “Xamsa” bilan bir qatorda, lirik she’rlarga
ham murojaat qilingan.
Yuqorida eslatilgan asarlarning ba’zilarida Navoiy poetikasi bilan aloqador
ba’zi masalalar, xususan, janr poetikasining ayrim qirralari u yo bu darajada tahlil
etilgan.
Navoiy tavalludining 550 yilligini nishonlash mamlakatimiz
mustaqilligining birinchi yiliga to’g’ri keldi. Bu tarixiy sana har jihatdan yuksak
darajada nishonlandi. Shu vaqtdan e’tiboran Navoiyni o’rganishning yangi davri
boshlandi, deyish mumkin. Shu yillar davomida Navoiy va bizning oramizda har
qachongidan ham ko’proq yaqinlik paydo bo’ldi. Bu yil shoir tug’ilganining 572
yilligi nishonlandi. Ammo Navoiyni o’rganish bizning doimiy ishimizdir.
Mustaqillik yillarida bu sohada talay ishlar amalga oshirildi. Ular ichida shoir
11

asarlari yigirma jildligining bosilib chiqqani, “Xazoyin ul-maoniy” kulliyoti,
“Xamsa”dagi dostonlarning alohida-alohida kitob holida nashr etilgani ilmiy va
madaniy hayotimizda muhim voqeadir.
Ma’lumki, shoir tavalludining 550 yilligi munosabati bilan 1991 -yil
mamlakatimizda Alisher Navoiy yili deb e’lon qilingan edi. SHu munosabat bilan
juda ko’plab tadbirlar o’tkazildi. Toshkent shahrida Navoiy haykali va Milliy bog’i
tantanali suratda ochildi. Mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimov ana shu
marosimda so’zlagan nutqida shunday degan edi: “Alisher Navoiy yili” deb e’lon
qilingan 1991 yil yurtimiz, elimiz tarixida qutlug’ keldi, unutilmas sana bo’lib
qoldi. Bu yil xalqimizning asriy orzu-umidlari amalga oshirildi. O’zbekistonimiz
davlat mustaqilligini e’lon qildi va o’z taqdirini endi o’zi hal qiladigan bo’lib
qoldi... O’z tarixi va ajdodlarini siylagan xalqning kelajagi, albatta porloq bo’ladi”.
Mustaqillikning 22 yili bu so’zlarning haqqoniyligini isbot etdi. Biz taraqqiyot va
o’zgarishlar yo’lidan dadil olg’a yurdik. Ayni paytda, tariximizning noma’lum
sahifalarini oydinlashtirish, xalqimizning madaniy va ma’naviy merosini tiklash
borasida katta ishlar qilindi, o’nlab allomalarimizning tavallud sanalari xalqaro
miqyosda nishonlandi. SHular qatori biz Navoiyni ham qaytadan kashf etdik.
Uning ilgari bosilmagan asarlari nashr etildi, ijodi yangi, adolatli mezonlar asosida
tahlil qilina boshladi. Darsliklarga ham shoirning asl qiyofasini belgilaydigan
asarlari kiritildi.
Oldimizda turgan eng muhim vazifa navoiyshunoslikni metodolgik jihatdan
mustahkam asosda qurish va mukammallashtirish, shu yo’nalishda uning bundan
keyingi rivojlanishini ta’minlashdir. Bu o’rinda taniqli olim A.Hayitmetov shunday
mulohazalarni ilgari suradi: “Navoiy ijodini o’rganishdagi muhim masalalardan
biri- shoir asarlarini davrlarga bo’lib tadqiq etish. Navoiy o’zi ham o’z she’riy
merosini bolalik, yigitlik, o’rta yosh va, nihoyat, keksalik davriga bo’lishga harakat
qilgani bejiz emas. Lekin uning bu rejasi ba’zi sabablar bilan amalga oshmay
qolgan. Bizga shoirning bir qancha asarlarini qaysi vaqtda yozgani ma’lum. Katta
qiyinchilik uning lirik she’riy merosi bilan bog’liq. Shoirning rasmiy devonlarida
uning turli davrlarda yaratgan she’rlari o’zaro aralishib ketgan. Yaqin o’tmishda bu
12

masalalarga oydinlik kiritishga harakat qilingan. Ammo bu muammo to’la hal
qilingan deyish qiyin. Mavjud davriy jadvallar shartli ma’nodadir. Xususan,
shoirning bolalik va yigitlik davridagi sh’erlari, forsiy tilda yozgan she’rlari davriy
sistemaga solinmagan. Bu sohada prof. H.Sulaymonov boshlagan ishlarni davom
ettirish zarur” [4].
Hozirgi vaqtdagi eng muhim muammolardan biri Navoiy asarlari tili va
uslubining hozirgi kitobxonlar tushunishi uchun qiyin va murakkabligidir. Ikkinchi
chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasida
mamlakatimiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimov bu masalaga keng
jamoatchilikning e’tiborini tortib, o’zlarining prinsipial mulohazalarini bildirdilar.
Biz bunday jiddiy xulosalar chiqarishimiz kerak. Chindan ham zamondoshlarimiz
orasida Navoiy asarlarini o’qish va o’rganishga qziqish, intilish kuchli. “Biroq
shoir asarlari tilidagi qator murakkabliklar bu maqsadlarni amalga oshirishni
og’irlashtirmoqda. Biz Navoiy asarlarini keng o’quvchilar ommasiga tushunarli
qilishning yangi usullarini aniqlashimiz va bu sohada yangi rejalar tuzishimiz
zarur. Biz shoir asarlarini ko’p miqdorda nashr etsag-u, lekin kitobxonlar ularni
o’qib yaxshi tushunmasa, bu bugungi navoiyshunoslik fanimizga sharaf
keltirmaydi”[5].
“Yoshlarimiz Navoiyni qanchalik chuqur va puxta bilsa, - deydi
navoiyshunos olim Ibrohim Haqqul, - ma’rifat, ezgulik, komillik sirlarini
o’shancha kengroq egallaydi. Navoiyning so’zlari diliga o’rnashgan odam, o’zi
istasin-istamasin, odamiylik sharafi va kuch qudratini idrok etadi. Navoiy
saboqlarga amal qilgan kishi o’z-o’zidan xalq dard tashvishlarini yengillatishga bel
bog’laydi. Fikrni-fikrsizlikka ilm-ma’rifatni-nodonlikka va jaholatga qarshi qurol
o’rnida ishlatadi. Navoiyni yetarli darajada bilish-adolat, diyonat, imon-
e’tiqodning kuchiga ishonch demak. Ko’nglida shu ishonch g’olib bo’lgan odamlar
soni jamiyatimizda qancha ko’paysa, insoniy muammolar har qalay kamayib
boradi. Eng muhimi diniy hayotdagi mahdudlik va chalg’ishlar yosh avlod ongidan
tezroq barham topadi. Bunga sira shubhalanmaslik lozim”[6].
13

Alisher Navoiy mumtoz adabiyotimizning markaziy siymosi. Turkiy
adabiyotning eng ilg’or va bezavol yutuqlari shoir she’riyatida mujassamlashgan.
Buni Ozarboyjonning Benazir shoiri Muhammad Fuzuliy, turkman klassigi
Mahdum quli, qozoq oqini Abay, qoraqalpoq yozma adabiyotining asoschilaridan
bo’lmish Berdaqning e’tiroflaridan ham anglash mumkin. Demak, Navoiy ijodi
qardosh xalqlar bilan bo’lgan asriy aloqalar, do’stlik munosabatlarini yanada
mustahkamlash va yangi pog’onalarga ko’tarishdagi o’ziga xos muhtasham
asosdir. Navoiy va Jomiy o’rtasidagi ustozu shogirdlikni esa har qancha ibrat qilib
ko’rsatsa, o’shancha kam. Chunki bunday hodisalar ko’hna tarix uchun ham
kamyobdir.
Navoiyning Sayyid Hasan Ardasherga yozgan she riy maktubi bor. Uʼ
„Masnaviy“ nomi bilan „Xazoyin ul-maoniy“ning birinchi devoniga kiritilgan.
Mutaxasisslar uni Navoiyning Hirotdan Samarqandga jo nash oldidan yozgan
ʻ
maktubi deb hisoblaydilar. Chamasi, shoir safar oldida Ardasher bilan
xayrlashmoqchi bo lgan, lekin uni topmagan. So ng ushbu maktubni yozib
ʻ ʻ
qoldirgan. Maktub Alisherning safar oldidagi kechinmalari va o z otasidek yaqin
ʻ
ko rgan Sayyid Hasan Ardasherning sifatlarini ta rif etish bilan boshlanadi. Vatan
ʻ ʼ
va do stlarni tashlab ketish og ir. Xayrlashmay ketish undan ham og ir. U ulug
ʻ ʻ ʻ ʻ
do stiga ketishi sabablarini tushuntirmoqchi. Xat shu munosabat bilan yozilgan.
ʻ
Inson so z bilan ulug dir, „falak jismining joni“-so z, ayqisa „nazm“ (she r), deydi
ʻ ʻ ʻ ʼ
shoir. Va o zida she r yozishga juda katta kuch-qudrat sezayotganini aytadi.
ʻ ʼ
Shunday qudratki, agar Firdavsiy o z „Shohnoma“sini 30 yilda yozgan bo lsa, u
ʻ ʻ
o shanday asarni 30 oyda yoza oladi. Nizomiy Ganjaviyning 30 yil sarflab
ʻ
maydonga keltirgan „Xamsa“si uning oldida 2-3 yillik ishdir. Faqat unga imkon
kerak. Yurt esa notinch, odamlarda vafo yo q. Insoniylik qolmagan zulm avjida.
ʻ
Hatto tasali beruvchi kishi ham yo q. Ketaman, desang etagindan tutadigan umr
ʻ
yo ldoshing, ketsang, ayriliqdan eziladigan do sting bo lmasa.
ʻ ʻ ʻ
Navoiy 60-yillarning ikkinchi yarmida Samarqandda yashadi. Uning bu
shaharga kelishi sababini turlicha talqin qiladilar. Xondamir, o qish uchun keldi,
ʻ
deydi. To g ri u Samarqandda din huquqshunosi va faylasuf Fazulloh Abullays
ʻ ʻ
14

qo lida o qidi. Zahiriddin Bobur uni Abusaid surgun qildi deydi. Bunda ham asosʻ ʻ
bor. Abusaidning Alisherga munosabati yomon edi. Shoir Samarqandda dastlab
moddiy qiyinchilik ichida yashaydi. Keyinroq unga shahar hokimi Ahmad Hojibek
rag bat va hoiylik ko rsatadi. Nihoyat, Samarqand o z go zalligi bilan ham
ʻ ʻ ʻ ʻ
Navoiyni maftun etadi. Shoi uni „firdavsmonand“(jannatmisol) deb ataydi va unga
hech qachon „gardi fano“ o ltirmasligini — zavolikka yuz tutmasligini istaydi.
ʻ
Navoiy shu yillari shoir sifatida juda katta shuhrat topa bordi. 1465-1466-yillarda
uning muxlislari she rlarini to plab, „devon“ tuzadilar. Bu kitob bugun „Ilk devon“
ʼ ʻ
nomi bilan mashhurdir. 1468-yil oxrida Eronni eggalash uchun bo lgan jangda
ʻ
Abusaid halok bo ladi. Husayn Bayqaro 1469-yilning boshida Hiroti qo lga oladi
ʻ ʻ
va Samarqandga xat yo llab, Navoiyni o z yoniga chaqiradi. Husayn Bayqaro uni
ʻ ʻ
davlat ishlariga jalb etadi. Muhrdor qilib tayinlaydi.
Davlat va jamoat arbobi 5
Alisher Navoiy 1469-1472-yillarda muhrdor, 1472-1476-yillarda vazir
bo lib ishlaydi. 1487-1488-yillarda Astrobodga hokimlik qildi. Husayn Boyqaro
ʻ
uni o ziga g oyat yaqin tutar, har bir narsada u bilan maslahatlashar va buni
ʻ ʻ
nihoyatda qadrlar edi. To g ri, Bayqaro va Navoiy o rtasiga uchinchi kishi
ʻ ʻ ʻ
aralashgan, sovuqchilik tushgan paytlar ham bo ldi. Lekin o z davrining ikki atoqli
ʻ ʻ
arbobi hamkorligi juda ko p sinovlardan muvaffaqiyat bilan o tib, avlodlarga
ʻ ʻ
o rnak bo ldi. Husayn Bayqaro saltanatining daslabki yillarida juda notinch kechdi.
ʻ ʻ
Xondamirning yozishicha, u taxtga chiqqan yilning o zida Abusaid Mirzoning
ʻ
o g li Yodgor Muhammad taxt da vosi bilan qo zg aldi. Husayn Bayqaro unga
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
qarshi qo shin tortadi va g alaba qozonadi.
ʻ ʻ
1470-yilning bahorida Yodgor Mirzo Astrobodda yana bosh ko taradi.
ʻ
Husayn Bayqaro Navoiyni yoniga olib, qo shin bilan yana yo lga tushadi. Xuddi
ʻ ʻ
shu payt Hirotda qo zg olon bo lganligi xabari keladi. Husayn Bayqaro Navoiyni
ʻ ʻ ʻ
unga katta vakolatlar berib poytaxtga qaytaradi. Navoiy shaharda adolatni tiklab,
xalqni tinchlantiradi. Shunday to qnashuvlarning birida Yodgor Mirzoning qo li
ʻ ʻ
baland kelib, poytaxdagi ayrim kishilar unga qo shiladilar. Mojarolarni
ʻ
5
B. Qosimov va boshq. O’zbek adabiyoti.T.- 2004
15

tinchlantirish maqsadida uylangani Abusaidning qizi Robiya Sultonbegim eriga
hiyonat qilib, u safariga ketganida poytaxtda inisi Yodgor Mirzo nomiga xutba
o qitadi. Yurt bir muddat Yodgor Mirzo qo liga o tadi. Bu hol Husayn Bayqarogaʻ ʻ ʻ
qattiq ta sir etadi. Tushkunlikka tushadi. Navoiy shunday paytda uning yonida
ʼ
turadi, tassali beradi. O sha 1470-yilning o zida payt poylab, Navoiyning maslahati
ʻ ʻ
bilan Murg ob daryosi bo ylaridan juda qisqa muddatda Hirotga yetib keladi va
ʻ ʻ
Bog I Zog onda maishatdan charchab uxlab yotgan Yodgor Mirzoni qo lga oladi.
ʻ ʻ ʻ
Shundan keyingina Xurosonda ma lum muddat tinchlik, osoyishtalik qaror topadi.
ʼ
Alisher ijod kishisi edi. U tabiatan buyuruqvozlikdan va hukmfarmonlikdan yiroq,
tafakkur hamda taxayyulga moyil, g oyat nozikta b bir kishi edi. Mansab-
ʻ ʼ
lavozimlar har qancha yuksak bo lmasin uning uchun zil-zambil yuk bo lib,
ʻ ʻ
Husayn Bayqaroga bo lgan ixlos va muhabbatigina uni iste fo berishdan saqlab
ʻ ʼ
turar edi. Shunga qaramasdan, u sadoqat bilan xizmat qildi. `Donishmadnligi,
tadbirkorligi bilan ko plab g alayonu qon to kishlarni oldini oldi, urushlarni
ʻ ʻ ʻ
yarashga aylantirdi.
Uning bu fazilati, ayniqsa, 1472-1476-yillardagi vazirlik faoliyatida yaqqol
namoyon bo ldi. Husayn Bayqaro hokimyat ishlarida Navoiyning aql va
ʻ
sadoqatida tayanib ish ko rdi. Uni, qarshiligiga qaramasdan, yuqori martabalarga
ʻ
tayinladi, 1472-yilda esa „amir“(vazir)likka qo ydi. Buyuk shoir „amiri kabir“
ʻ
(ulug amir), „amirul muqarrab“ (podshoga eng yaqin amir) unvonlariga musharraf
ʻ
bo ldi. Uning vazirlik yillari Hirotda obodonlik avj olgan, madaniyat gullab,
ʻ
yashnagan davr bo ldi. Ulug amir o zi bosh bo lib, suvsiz yerlarga suv chiqardi,
ʻ ʻ ʻ ʻ
eski ariqlarni tozallatirdi, yangi kanallar qazdirdi. Eski binolarni ta mir qildirib,
ʼ
yangilarini qurdirdi. Qanchadan-qancha madrasalar, xonahoqlar soldirdi.
Alisher Navoiy she rni, shoirlikni hamma narsadan baland tutdi. Vazirlik
ʼ
martabasida turib ham she r yozishni to xtatmadi. Atrofidagilar uning bu ishiga
ʼ ʻ
rag bat va hurmat bilan qaradilar. Shoh Husayn Bayqaroning o zi unga rahnamolik
ʻ ʻ
qildi. Ulug shoirning ilk she riy devonini muxlislari tuzgan bo lsalar, birinchi
ʻ ʼ ʻ
devoni — „Badoye ul-bidoya“ („Badiiylik ibtidosi“)ni 1472-1476-yillarda
shohning amri va istagiga ko ra o zi kitob qildi. 1485-1486-yillarda ikkinchi devon
ʻ ʻ
16

— „Navodir un-nihoya“(„Nihoyasiz nodirliklar“) maydonga keldi. Alisher Navoiy
1481-1482-yillarda „Vaqfiya“ asarini yozadi. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu
xarajatini ta min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi. Alisherʼ
Navoiyning eng katta orzusi doston yozish, birinchi navbatda, XII asrning buyuk
shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga
aylanib qolgan „Xamsa“ yaratish edi. Nizomiyning „Panj ganj“ nomi bilan tarixga
kirgan „Xamsa“si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: „Maxzan ul — asror“(„Sirlar
xazinas“), „Xusrav va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Hayf paykar“(„Yetti go zal“),
ʻ
„Iskandarnoma“. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi.
U o z dostonlarini „Matla ul-anvor“ („Nurlar boshlanishi“), „Shirin va Xusrav“,
ʻ
„Majnun va Layli“, „Hasht behisht“(„Sakkiz jannat“), „Oynayi Iskandariy“
(Iskandar oyinasi) deb ataladi. Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. Ulardan
forslar, shu tilni bilganlargina bahramand bo ldilar. O z xalqining shunday
ʻ ʻ
hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi.
Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi. Jomiy
Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi, uning o z kuchi va
ʻ
imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. Navoiy besh dostonni ikki yilda
tamomlaydi. 1483-yilda o z „Xamsa“sini yoza boshlab, 1485-yilning boshida
ʻ
yugatadi. Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa, 54 ming misralik ulkan obida 6
oyda bitkaziladi. Turkiy tilda birinchi marotaba „Xamsa“ yaratiladi. Olimu fuzalo
— barcha bu hodisani zo r olqish bilan kutib oldilar. Zayniddin Vosifiyning
ʻ
„Badoye ul-vaqoe“sidan: "Shoh Navoiyga: „Bir mojaro Siz bilan bizning
ʼ
oramizdan ko pdan hal bo lmay keladi, shuni bugun bir yoqlik qilaylik“, deydi. Bu
ʻ ʻ
mojaro shundan iborat ediki, Sulton Husayn Alisherning muridi bo lishini ko pdan
ʻ ʻ
orzu qilar va uni „pirim“ deb atar edi.
Alisher esa har gal: „Yo Ollo, yo Ollo, bu qanday gap bo ldi! Aslida — biz
ʻ
muridmiz, siz — hammasiga pirsiz“, der edi. Endi Sulton Husayn Alisherdan
so radi: — Pir nima-yu, murid nima?
ʻ
Alisher javob berdi:
• Pirning tilagi — muridning tilagi bo lishi kerak.
ʻ
17

• Shunda Sulton Husayn o zining oq otini olib kelishni buyuradi. Otʻ
juda asov, chopag on edi.
ʻ
Sulton Husayn aytdi:
• Siz pir, men murid bo ladigan bo lsam, Siz shu otga minasiz, men uni
ʻ ʻ
yetaklayman.
Alisher noiloj otga minishga majbur bo ladi. Ot g oyat asov bo lib, shohdan
ʻ ʻ ʻ
boshqani o ziga yaqinlashtirmas edi. Alisher oyog ini uzangiga qo yishi bilan ot
ʻ ʻ ʻ
tipirchilay boshladi, Sulton Husayn otiga o shqirdi, ot itoat qilib, Alisherning
ʻ
minishini kutdi. Alisher egariga o tirishi bilan Sulton Husayn otining jilovidan
ʻ
ushlab yetaklay boshladi. Alisher hushidan ketdi. Uni egardan ko tarib oldilar.
ʻ
Tarihda bunday hol ko rilmagan edi. Hech bir zamonda shoh shoirga jilovdorlik
ʻ
qilmas edi. 1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo ldi.
ʻ
Shoir „Xamsa“ dan keyin ko p o tmay, ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi. U 1488-
ʻ ʻ
yilda yozgan „Tarixi mulki ajam“ („Ajam shohlar tarixi“) shularning biri edi. Bu
asar „Muhokamat ul-lug atayn“da „Zubdat ut-tavoxir“(„Tarixlar qaymog i“) deb
ʻ ʻ
ham ataladi. 1480-yillarning oxiri, 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin
do stlari, ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489), Abdurahmon Jomiy (1492),
ʻ
Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar. Navoiy ularga bag ishlab
ʻ
„Holoti Sayyid Hasan Ardasher“, „Xamsat ul-mutahayyirin“, „Holoti Pahlavon
Muhammad“ asarlarini yozadi. Bu asarlar nasriy bo lib, shoirning bu ulug
ʻ ʻ
zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi. 1491-yilda
muammo janriga bag ishlangan „Risolayi muammo“ (ikkinchi nomi „Mufradot“)
ʻ
risolasini yozi. Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo lsa — da,
ʻ
asosan, fors tilida yozilar edi. Navoiy o zbek tilida muammo yozgan ilk o zbek
ʻ ʻ
shoirlaridan bo ldi. „Xazoyin ul-maoniy“ga uning 52 muamosi kiritilgan.
ʻ
Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar. Navoiyning 1490-
yillardagi eng katta xizmatlaridan biri „Xazoin ul maoniy“ („Ma nolar xazinasi“)ni
ʼ
tuzish bo ldi. 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan
ʻ
she riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she rlarini
ʼ ʼ
qamrab olgan edi. Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo lgan davrni umrining
ʻ
18

navbahori hisobladi va shu davr devonini „G aroyib us-sig ar“(„Yoshlikʻ ʻ
g aroyibotlari“) deb atadi.
ʻ
Hayotining so nggi yillari
ʻ

Alisher Navoiy xaykali, Samarqand
1490-yillarning boshidagi og ir yo qotishlar, ayniqsa, 40 yillik qadrdoni
ʻ ʻ
Pahlavon Muhammad bilan ustozi Jomiydan judo bo lish Navoiyga qattiq ta sir
ʻ ʼ
etdi. Buning ustiga saroyda Xadichbegim Nizomulmulk bilan mulk va mansab
ishtiyoqida yangi-yangi fitnalar to qiydi. Shu fitnalar natijalaridan biri pok qalbli
ʻ
barcha kishilarni larzaga solib, mamlakatni halokat yoqasiga keltirib qo yadi. Bu-
ʻ
Mo min Mirzoning o z bobosi farmoni bilan qatl qilinishi edi. 1489-yilda Navoiy
ʻ ʻ
Hirotga qaytgach o rniga Astrobod hokimi qilib Badiuzzamon tayinlagan edi. Bu
ʻ
orada Balxda Darveshali qo zg oloni boshlanadi. Husayn Bayqaro Navoiyni olib,
ʻ ʻ
Balxga jo naydi. Darveshali bilan sulh tuziladi, lekin Hisorda Abusaidning o g li
ʻ ʻ ʻ
Sulton Mahmud Husayn Bayqaroga qarshi kurash boshlaydi. Shoh Navoiyni
Balxda qoldirib, o g li Badiuzzamonni olib Hirotga otlanadi. U bilan ham
ʻ ʻ
murosaga kelishib, orqaga qaytadi va Balxni Badiuzzamon tasaruffiga beradi.
Badiuzzamon o g li — 13 yoshli Mo min Mirzoni Astrobodda qoldirib Balxga
ʻ ʻ ʻ
keladi. Xadichbegim Nizomulkmulk bilan birgalikda Astrobodga Muzaffar
Mirzoni hokim qilib tayinlashga erishadilar. Husayn Bayqaro va Badiuzzamon
o rtasidagi munosabat yomonlashadi. Badiuzzamon Mo min Mirzoga Muzaffar
ʻ ʻ
Mirzoni shaharga kiritmaslikka buyuruq beradi. Shoh tezda Navoiyni Balxga
yuboradi. Navoiy ota va o g il orasiga tushib, ularni yarashtiradi. Biroq huddi shu
ʻ ʻ
paytda Husayn Bayqaroning Badiuzzamonni qo lga tushirish va qamoqqa olish
ʻ
haqidagi Balxga, shahar qutloviga yo llagan yashirin farmoni ma lum bo lib
ʻ ʼ ʻ
qoladi. Yarash yana urushga aylanadi.
Alisher Navoiy maqbarasi tolibonlar xujumigacha, Hirot, 1976-yil.
Navoiy voqeani bunday izga kirib ketganidan qattiq iztirob chekadi va
umidsiz orqaga qaytadi. Ota-o g il urushida Badiuzzamon yengiladi. Mo min
ʻ ʻ ʻ
Mirzoni Muzaffar Mirzo asir oladi. 1499-yilda Marvda Husayn Bayqaroning yana
19

bir o g li Abulmuhsin otasiga qarshi bosh ko taradi. Shoh o z qo shini bilanʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Marvga otlanadi. Bu paytlarda Navoiy hajga boorish orzusida edi. Mirxondning
xabar berishicha, Abulmuhsin otasi bilan sulh tuzish uchun Alisherning podshoh
nomidan vakil bo lib kelishini shart qilib qo yadi. Navoiyga tez chopar yuboriladi.
ʻ ʻ
Chopar shoirga yetib, shohning maktubini topshiradi. Unda shoirning hajni
keyinga qoldirib, texda Marvga yetib kelishi iltimos qilingan edi. Alisher Mashhad
ulug lari va hamrohlari bilan maslahatlashadi. Ular mamlakatning tinchiligi uchun
ʻ
Alisherning hajga borishidan kechishini so raydilar. Alisher belgilangan joyga
ʻ
yetib boradi, ota-o g illarni yarashtirib, Hirotga qaytadi.
ʻ ʻ
1498-yilda Alisher Navoiy „Majolis un–nafois“ni qayta ko zdan kechirib,
ʻ
to ldirdi. Shoirlar adadni 459 taga yetkazdi. Shu yili yoshligidan qalbida
ʻ
muhirlanib kelgan „Mantiq ut–tayr“ ga javob yozadi. „Lison ut-tayr“ Navoiy
ijodini yakunlovchi asarlardan biridir. Buyuk shoir 1498-1499-yillarda xatlarini
to plab, „Munshaot“ tuzdi. Unda 88 ta xat jamlangan bo lib, ularning aksariyati
ʻ ʻ
shoirning shoh va shahzodalarga yo llangan. Shoirning 1500-yilning oxirlarida
ʻ
yozib tugatgan „Mahbub ul–qulub“ asari uning eng so nggi asari bo lib qoldi.
ʻ ʻ
Navoiy 1501-yilning 3-yanvarida vafot etadi. Butun xalq — shohda gadogacha,
olimdan cho pongacha, shoirdan dehqongacha ulug farzandining o limiga qayg u
ʻ ʻ ʻ ʻ
va iztirob bilan motam tutadi.
„Xamsa“
Alisher Navoiy ijodining yuksak cho qqisi „Xamsa“ asari (1483-85)dir,
ʻ
shoir birinchilardan bo lib, turkiy tilda to liq „Xamsa“ yaratdi va turkiy tilda
ʻ ʻ
shunday ko lamdor asar yozish mumkinligini isbotlab berdi. Ushbu to plamni
ʻ ʻ
Nizomiy Ganjaviyning „Panj Ganj“ („Besh xazina“) asariga havas sifatida
yozilganligini o quvchilarga anglatmoq maqsadida „Xamsa“ning kirish qismida:
ʻ
„Emas oson bu maydon ichra turmoq,
Nizomiy panjasig a panja urmoq.“
ʻ
deya ta kid etadi.
ʼ
„Xamsa“ tarkibiga „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va
Majnun“, „Sab ai sayyor“, „Saddi Iskandariy“ kabi dostonlar kiradi.
ʼ
20

"Hayratul-abror"da hamd, munojot, na t, hayrat boblaridan keyin shoirningʼ
Yaratganga, borliqqa, tabiatga, insonga bo lgan falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy,
ʻ
ilmiy, ma rifiy, axloqiy va estetik munosabati aks ettirilgan. Podshoh bilan
ʼ
ulusning insonlik nuqtai nazaridan ayirmasiz, farqsizligini, podshohning hunar,
axloq, adl, insof, mantiq, taqvo yo lida ulusdan o ta olmaganini anglatish bilan
ʻ ʻ
o zining adolatli shoh haqidagi qarashlarini anglatadi.
ʻ
„Farhod va Shirin“da qahramonlar sevgi sarguzashtlari orqali insonning
tarix va kelajak oldidagi vazifasini belgilaydi, insonlik faqat muhabbatda emas,
balki o sha sharafli nomning himoyasi orqali ekanini uqdiradi. Sharq tarixidagi
ʻ
Xusrav va Shirin voqeasini badiiy jihatdan qayta ishlab, Farhod orqali o zining
ʻ
komil inson haqidagi qarashlarini ifoda qilgan. Navoiy dostoni orqali Firdavsiy,
Nizomiy, Dehlaviy an analari yangilangan bo lsa, undan keyin bu syujet turk
ʼ ʻ
mumtoz adabiyotining o zak muammolarini hal etishda asosiy o rin tutdi va bu
ʻ ʻ
yo nalishda Ahmad rizvon, Jaliliy, Harimiy, Bafqiy, Urfi Sheroziy, Lamiiy,
ʻ
Nizoriy v.b. dostonlari yaratildi.
„Layli va Majnun“ dostonida arab ertaklari orqali ma lum syujet o zining
ʼ ʻ
tugal shaklini topdi, unda ishq falsafasi betakror uslubda ifoda qilindi. Keyinroq
yaratilajak Fuzuliy, Andalib, Sayqaliy dostonlari uchun ma naviy zamin bo ldi.
ʼ ʻ
„Xamsa“ tarkibidagi „Sab ai sayyor“ va „Saddi Iskandariy“da shohlik bilan
ʼ
bog liq masalalarni birinchi o ringa olib chiqdi. Bu dostonlar xamsanavislik
ʻ ʻ
an anasida o zining ijtimoiy-siyosiy xarakteri va originalligi bilan ajralib turadi.
ʼ ʻ
„Xamsa“ga ustoz Abdurahmon Jomiy (1414—1492) yuqori baho berdi.
O R FA ShI qo lyozmalar fondida 15-20 asrlarda ko chirilgan 166
ʻ ʻ ʻ
qo lyozma saqlanadi. Ulardan 84 tasida beshlikning hamma dostonlari berilgan.
ʻ
„Xamsa“ haqida xorijiy olimlar A.Vamberi, J.Malokolin, F.Richard, L.Vari,
Y.Ekman, E.Partele; rus tadqiqotchilari I.Krachkovskiy, V.Bartold, E.Bertels,
Konrad, B.Jirmunskiy, A.Yakubovskiy, A.Semyonov; turk olimlari F.Ko prulu,
ʻ
A.S.Levend, K. Eraslon; ozar olimlari H. Arasli, G. Aliev; o zbek olimlari Fitrat,
ʻ
I.Sulton, V.Zohidov, A.Qayumov, T.Jalolov, Sodir Erkinov, S.Nazrullaeva,
A.Abdug afurov, M.Hakimov, S.Hasanov v.b. ishlari ma lum.
ʻ ʼ
21

O zMUda „Xamsa“ni tadqiq etish borasida B.Qosimov, B.Akrom,ʻ
H.Boltaboev, A.Erkinov, D.Farmonova tadqiqot ishlari olib bormoqdalar.
Navoiy „Muhokamatul-lug atayn“ asarini o z zamonidagi turkiy lahjalar,
ʻ ʻ
ziyolilar nutqi, badiiy va ilmiy asarlarning leksik-grammatik xususiyatlarini forsiy
til xususitlari bilan qiyoslashga bag ishladi. Jonli xalq tilida qo llanilgan ko plab
ʻ ʻ ʻ
so zlarni asarga kiritib, adabiy tilda qo llanilishiga sababchi bo ldi. O zigacha
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlatilgan so zlarni yangi ma no qatlamlarini ochdi. o zbek va boshqa turkiy
ʻ ʼ ʻ
xalqlarning tili grammatikasini Mahmud Koshg ariydan so ng ilmiy asosga soldi.
ʻ ʻ
o zbek va boshqa turkiy xalqlarning tilining badiiy va estetik imkoniyatlari
ʻ
kengayishiga sababchi bo ldi. Fors va turk tillarida yaratilgan eng yirik va e tiborli
ʻ ʼ
asarlarga murojaat qildi, shoir va olimlarni til istiqloli uchun kurashga chorladi.
22

1.2. Alisher Navoiyning insonparvarlik faoliyati, ilg‘or qarashlari
«... Bu ulug‘ amir dinu davlat homiysi, shariat hamda millatning pushti
panohidir». Davlatshoh Samarqandiy.
«Aning nazmi vasfida til qosir va bayon ojizturur». Husain Boyqaro.
«...turkiy tilda hech kim Navoiydek ko‘p va xo‘p she’r aytmagan hamda
nazm gavharlarini sochmagan edi». A.Jomiy «Bahoriston» dan.
«Undan avval va undan keyin hech kim turkiy tilda she’rni undan ko‘proq
va undan yuksakroq yozolgan emas. U forsiy sherni ham ko‘p yozgan. »
(Muhammad Haydar Mirzo «Tarixi Rashidiy» dan).
Alisher Navoiy (taxallusi; asl ismi Nizomiddin Mir Alisher) (1441.9.2. —
Hirot — 1501.3.1) — buyuk o‘zbek shoiri, mutafakkir, davlat arbobi.
Alisher Navoiyning ota tomondan bobosi Amir Temurning Umar Shayx
ismli o‘g‘li bilan ko‘kaldosh (emikdosh) bo‘lib, keyinchalik Umar Shayx va
Shohruxning xizmatida bo‘lgan. Otasi G‘iyosiddin Bahodir esa Abulqosim
Boburning yaqinlaridan; mamlakatni idora etishda ishtirok etgan. Onasi (ismi
noma’lum) Kobul amirzodalaridan Shayx Abusaid Changning qizi.
Alisher Navoiyning bolaligi Shohrux hukmronligining so‘nggi yillariga
to‘g‘ri kelgan. U temuriyzodalar, xususan bo‘lajak podshoh Husayn Boyqaro bilan
birga tarbiyalangan. 4 yoshida maktabga borib, tez savod chiqarib, turkiy va forsiy
tildagi she’rlarni o‘qib, yod ola boshlagan. O‘zbek tili bilan bir qatorda forsiy tilni
ham mukammal egallagan. 1447 yil 12 martda mamlakat podshohi Shohrux vafot
etgach, taxtga da’vogarlar orasida o‘zaro kurash boshlanadi. Urush-janjallar ko‘p
kishilarni Xurosondan turli tomonga ko‘chib ketishga majbur etdi. Alisher
Navoiylar oilasi o‘z tinchligini ko‘zlab, Iroqqa ko‘chishdi (1449). Taf shahrida
Alisher mashhur «Zafarnoma» tarixiy asari muallifi, shoir Sharafiddin Ali Yazdiy
bilan uchrashadi. Bu uchrashuv bolada yorqin taassurot qoldiradi. G‘iyosiddin
Bahodir oilasi Hirotga, qariyb ikki yil muddat o‘tgach, qaytadi. Abulqosim Bobur
G‘iyosiddin Bahodirni Sabzavor shahriga hokim qilib tayinladi. Alisher Navoiy
Hirotd qolib o‘qishni davom ettirdi.
23

Alisher Navoiy she’riyatga g‘oyat qiziqdi, Sharq adabiyotini qunt bilan
o‘rgandi. Oila muhiti bolaligidayoq unda adabiyotga zo‘r havas tug‘dirgan edi.
Tog‘alari Mirsaid — Kobuliy, Muhammad Ali — G‘aribiy yetuk shoir edilar.
Alisher Navoiylar uyida shoirlar tez-tez to‘planishib, mushoira qilishar, adabiyot
va san’at haqida suhbatlashar edilar.
Alisher Navoiy 10—12 yoshlaridan she’r yoza boshlagan. Tarixchi
Xondamirning yozishicha, yosh Alisher Navoiyning iste’dodidan mamnun bo‘lgan
mavlono Lutfiy, uning:
Orazin yopqoch, ko‘zumdan sochilur har lahza yosh,Bo‘ylakim, paydo
bo‘lur yulduz, nihon bo‘lg‘ach quyosh
matla’li g‘azalini tinglab: «Agar muyassar bo‘lsa edi, o‘zimning o‘n-o‘n ikki
ming forsiy va turkiy baytimnishu g‘azalga almashtirardim...» degan. Alisher
Navoiy 15 yoshida shoir sifatida keng tanilgan. She’rlarini turkiy (Navoiy taxallusi
bilan) va forsiy (Foniy taxallusi bilan) tillarida yozgan.
Alisher Navoiy 13—14 yoshlarida otasi hayotdan ko‘z yumadi. Uni
Abulqosim Bobur o‘z tarbiyasiga oladi,katta badiiy iste’dodi uchun g‘oyat
e’zozlaydi. 1456 yil oktyabrda mamlakat poytaxti Hirotdan Mashhadga
ko‘chiriladi, Abulqosim yosh Alisherni ham, o‘z xizmatida bo‘lgan Husayn
Boyqaroni ham Mashhadga olib ketadi. 1457 yilning bahorida to‘satdan
Abulqosim Bobur ham vafot etdi. Alisher Navoiy uchun bu, otasi vafotidan
keyingi, ikkinchi og‘ir judolik bo‘ldi. U Mashhad madrasalaridan birida o‘qishini
davom ettiradi. Do‘sti Husayn Boyqaro esa Marv va Chorjo‘y tomonlarga omad
qidirib ketadi. Xurosonni temuriylarning yana bir vakili, Movarounnahr hukmdori
Sulton Abu Said egalladi va poytaxtini Samarqanddan Hirotga ko‘chiradi. Husayn
Boyqaroning taxtni egallash yo‘lidagi birinchi raqibi — Abu Said edi.Alisher
Navoiy oilasining xohish-rag‘bati Husayn tomonda bo‘lib, bu avvalo ularning
oilaviy yaqinliklari bilan izohlanardi; bundan yangi hukmdor ham yaxshi xabardor
edi. O‘rtadagi bu vaziyat Alisher Navoiy hayotini murakkablashtirgan. Alisher
Navoiy Mashhadda oddiy bir mullavachcha sifatida yashadi. Shoirning bu
davrdagi ijodida o‘z yurtini sog‘inib yozgan g‘azallari talaygina. Orada, xususan,
24

yoz fasllarida Hirotga borib-kelib ham turgan. 1463 yilda esa u uzil-kesil Hirotga
qaytdi. Biroq bu yerda ahvol o‘zgargan, shahar xarobaga aylangan edi. Xuroson
poytaxtida Sulton Abu Said o‘z tartibini o‘rnatgan, muhim vazifalarga u bilan
Movarounnahrdan kelgan kishilar tayinlangan, Alisher Navoiy ga yaqin kishilar
quvg‘in qilingan, Husayn Boyqaro bilan birga ketgan tog‘alari — Mirsaid va
Muhammad Ali urushda halok bo‘lgan, yashash uchun biron joy topish muammo
edi. Alisher Navoiyning o‘sha kunlardagi ahvoli uning keyinchalik ustozi Sayyid
Hasan Ardasherga Samarqanddan yozgan maktubidagi she’riy satrlarda nihoyatda
ta’sirli va haqqoniy ifodalab berilgan.
Bu vaqtda mamlakatda taniqli shoir bo‘lib qolgan Alisher Navoiyni Abu
Said ta’qib qilib, Hirotdan chiqarib yuboradi. Shoir Samarqandga ketishga majbur
bo‘ladi. Alisher Navoiy Samarqandda 1465 yildan 1469 yilning bahorigacha
yashadi, Fazlulloh Abu Lays madrasasida o‘qib, turli fanlarga oid bilimlarini
yanada chuqurlashtirdi. Samarqandning ko‘zga ko‘ringan shoirlari — Shayxim
Suhayliy, Mirzobek, Mavlono Xovariy, Mir Qarshiy, Harimi Qalandar,
muammogo‘y Uloyi Shoshiy, olim Mavlono Muhammad Olim va boshqalar bilan
hamsuhbat bo‘ldi va do‘stlashdi. Samarqand shahri hokimi Ahmad Hojibek asli
hirotlik bo‘lib, Vafoiy taxallusi bilan she’rlar yozardi, u Alisher Navoiyga alohida
hurmat va e’tibor bilan qaradi. Uning yordamida Alisher Navoiy davlat ishlari
bilan ham shug‘ullana boshladi. U davlat ishlarini boshqarishda dastlabki tajribani
shu yerda orttirdi va bu unga keyinchalik asqotdi. Alisher Navoiyning
Samarqanddagi siyosiy va davlat faoliyati yuqori baholanib, unga «Chig‘atoy
amiri» unvoni berilgan 6
.
1469 yil boshlarida Sulton Abu Said Qorabog‘da o‘z askarlari tomonidan
o‘ldiriladi. Ko‘pdan buyon shunday vaziyatni kutib yurgan Husayn Boyqaro zudlik
bilan kelib, Hirot taxtini egallaydi. Alisher Navoiy ham Hirotga yetib keladi. 1469
yil 14 aprel kuni, ramazon hayiti munosabati bilan uyushtirilgan qabul marosimida
Alisher Navoiy o‘zining Husayn Boyqaroga yangi yozgan «Hiloliya» qasidasini
taqdim etadi. Podshoh Alisher Navoiyni muhrdorlik mansabiga tayinlaydi.
6
Ya. G ulomov. Alisher Navoiyning davrini o rganish haqida. Kitobda: „Ulug o zbek shoiri“. -T.:1948;ʻ ʻ ʻ ʻ
25

Alisher Navoiy Husayn Boyqaroning eng xavfli siyosiy raqibi — Yodgor
Muhammad Mirzoni tunda qo‘lga olishda shaxsiy jasorat ko‘rsatadi. Yangi
hukumatning ortiqcha soliqlaridan norozi bo‘lib, qo‘zg‘olon ko‘targan xalq
ommasini tinchitishda adolat va mardonavorlik bilan ish tutadi. Shu voqealardan
so‘ng ma’lum vaqt o‘tgach, Husayn Boyqaro hukumatidagi muhrdorlik vazifasiga
Alisher Navoiyning roziligi bilan uning samarqandlik do‘sti, shoir Shayxim
Suhayliy tayinlanadi. Alisher Navoiyning maqsadi saroyda maslahatchi bo‘lib
qolish, ko‘proq ijodiy ish bilan shug‘ullanish edi. Biroq Husayn Boyqaro 1472
yilning fevral oyida uni o‘z saroyining bosh vaziri qilib tayinlaydi va unga «Amiri
kabir» unvonini beradi.
Alisher Navoiy yangi lavozimda avvalo butun kuchini mamlakatda tinchlik
va osoyishtalik o‘rnatishga qaratdi. Vaqf ishlarini tartibga solishga kirishdi.
Shaharlarda savdo-sotiqni, hunarmandchilikni rivojlantirishga katta ahamiyat
beradi. Alisher Navoiy sa’yi harakati bilan qishloqlarda dehqonchilik madaniyati
o‘sib boradi. Shaharlar, xususan Hirot kun sayin obod bo‘la boshlaydi.
Buyuk insonparvar Alisher Navoiy o‘rta asrdagi Uyg‘onish davrining
boshqa ulug‘ zotlari singari butun hayoti bilan haqiqiy inson qanday bo‘lishi
lozimligini ko‘rsatdi. U o‘z davridagi nohaqlikka, adolatsizlikka qarshi kurashdi,
amaldorlarning o‘z vazifalarini suiiste’mol qilishlarini va ta’magirliklarini fosh
etdi, ojiz, muhtoj kishilarni o‘z himoyasiga oldi. Sulton Husayn Boyqaro
podshohlik qilgan, Alisher Navoiy hukumatda bosh vazir vazifasini egallagan
paytlarda hech bir mamlakatga qarshi bosqinchilik urushi olib borilmadi. Bosh
vazir Alisher Navoiy madaniyat va san’atning chinakam homiysi sifatida taniladi.
Uning faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalarni to‘g‘ri hal etishga intilish,
jamiyatdagi barcha ijtimoiy qatlamlarga, barcha qavmlarga bir xil munosabatda
bo‘lish, hech qaysi birini kamsitmaslik, hammaning manfaatiga barobar xizmat
qiladigan jamoat binolarini qurishga alohida e’tibor berish oldingi o‘ringa chiqa
boshladi.
Xondamirning qayd qilishicha, 80-yillar davomida Alisher Navoiy o‘z
mablag‘lari hisobidan Hirotda va mamlakatning boshqa shaharlarida bir necha
26

madrasa, 40 ta rabot, 17 masjid, 10 xonaqoh, 9 hammom, 9 ko‘prik, 20 ga yaqin
hovuz qurgan yoki ta’mirlattirgan. Ular orasida Hirotdagi «Ixlosiya», «Nizomiya»
madrasalari, «Xalosiya» xonaqohi, «Shifoiya» tibgohi, Qur’on tilovat qiluvchilarga
mo‘ljallangan «Dorul-huffoz» binosi, Marvdagi «Xusraviya» madrasasi,
Mashhaddagi «Dorul-huffoz» xayriya binosi va boshqa noyob me’morlik
yodgorliklari bor.
Bu davrda Hirotda adabiy hayot jo‘sh urgan. Alisher Navoiy atrofida
Shayxim Suhayliy, Xoja Osafiy, Binoiy kabi o‘nlab shoirlar, Hasan Noiy, Xoja
Abdullo Marvoriy, Qulmuhummad Udiy, Shohquli G‘ijjakiy kabi o‘nlab
sozandalar, Mirxond, Xondamir kabi tarixchilar, Sultonali Mashhadiy, Abdujamil
Kotib, Xoja Hofiz Muhammad, Sultonali Koiniy, Muhammad Xandon, Mavlono
Hijroniy kabi mashhur kotiblar, Behzod kabi musavvirlar qizg‘in ijodiy mehnat
bilan band edilar. Hirotda, umuman Xuroson mulkida ma’naviy hayotning
baquvvat ustunlaridan Abdurahmon Jomiy bilan Alisher Navoiy o‘rtasidagi ijodiy
hamkorlik — ustoz-shogirdlik ko‘p masalalarda hamfikrlilikka olib keldi. Alisher
Navoiyning o‘zbek tilidagi dastlabki yirik asarlaridan «Hiloliya» qasidasi Sulton
Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan bo‘lsa, forsiy tildagi birinchi yirik asari «Tuhfat
ul-afkor» (1476) qasidasi Jomiyga bag‘ishlangan edi.
1470-yillarning oxirlarida Alisher Navoiy o‘zining o‘zbek tilida yozgan
she’rlaridan iborat ilk devoni — «Badoe’ ul-bidoya» («Badiiylik ibtidosi»)ni tuzdi.
Mazkur devonda 777 g‘azal, 85 ruboiy, 52 muammo, 46 qit’a, 53 fard, 10 tuyuq,
10 lug‘z, 3 mustazod, 5 muxammas, 3 tarje’band, 2 musaddas bo‘lib, bunday
mukammal devonni tuzish Navoiygacha kamdan-kam o‘zbek shoiriga nasib
bo‘lgan. Alisher Navoiy «Badoe’ ul-bidoya» tuzilgandan keyingi davrda yozilgan
o‘zbekcha she’rlari asosida 1480 yillarning oxirida «Navodir un-nihoya» («Behad
nodirliklar») devonini tuzdi. 1841 — 82 yillarda Alisher Navoiy «Chixl hadis»
(«Qirq hadis» yoki «Arbain») asarini yozadi. Bunda Muhammad payg‘ambar(sav)
ning qirq hadisi to‘rtlik bilan she’riy ifodalab berilgan.Alisher Navoiy mansub
adabiy hayotda she’riy janrlardan g‘azal, qasida, ayniqsa muammo yozishga
qiziqish kuchli edi. Alisher Navoiy forsiy devoniga 373 muammo kiritgan.
27

Shunday adabiy mayllar tufayli 1485 yil muammo yozish qoidalari haqida maxsus
«Mufradot» asarini yaratdi.
Alisher Navoiyda o‘zbek tilida «Xamsa» — besh doston yaratish maqsadi
yoshligidan bo‘lgan. Bu maqsadini 1483—85 yillarda amalga oshirdi. Asar o‘zbek
adabiyoti shuhratini olamga yoyib, jahon adabiyotining durdonalaridan biriga
aylandi.
«Xamsa»dan keyin Navoiy yana bir qancha asarlar yaratdi. 1485 yil o‘zining
mashhur «Nazm ul-javohir» asarini yozdi, bunda birinchi xalifalardan bo‘lmish
Hazrat Alining 266 ta hikmatli gapi ruboyi tarona (to‘rt misrasi ham qofiyalangan)
shaklida bayon etilgan. O‘sha davr kitobxonlari, shu jumladan, tarixchi Xondamir
bu asarni g‘oyat yuksak baholagan.
Alisher Navoiyning insonparvarlik faoliyati, ilg‘or qarashlari, uning obro‘-
e’tibori xalq orasida tobora ortib borishi o‘z manfaatlarini ko‘zlagan saroy
a’yonlari orasida norozilik tug‘dirdi. Ular shoir bilan podsho orasiga nifoq solishga
urindilar. Natijada 1487 yilda Husayn Boyqaro Alisher Navoiyni vazifasidan
bo‘shatadi, bosh vazir vazifasini Muhammad Majdiddin egallaydi. Navoiy esa
Astrobodga hokim qilib tayinlanadi. Navoiy hokimlik qilgan 2 yil davomida
Astrobod shahri va viloyati obodonlashib, qo‘shni davlatlar bilan yaxshi
munosabatlar o‘rnatiladi, savdo ishlari yo‘lga qo‘yiladi. Alisher Navoiy
Astrobodda ham ko‘p yangi she’rlar yozgan, Hirotdagi yor-do‘stlariga maktublar
yo‘llab turgan. Uning Astroboddan Husayn Boyqaroning katta o‘g‘li
Badiuzzamonta yozgan maktubini davlatni boshqarish haqidagi risola, deyish
mumkin.
Alisher Navoiy doim Husayn Boyqaroni adolatli va ma’rifatli hukmdor
qiyofasida ko‘rish orzusi bilan yashadi. Astroboddan Husayn Boyqaroga va boshqa
amaldorlarga yozgan maktublarida ularni insof va adolatga chaqirar, davlat idora
usulida mustahkam tartib o‘rnatish va ayrim islohotlar o‘tkazishga undar edi.
Lekin Alisher Navoiyning istaklari to‘la amalga oshishi qiyin edi. Astrabodda
Navoiy bilan Husayn Boyqaro munosabatlariga putur yetkazuvchi gaplar yuzaga
kelgach, podshoh Alisher Navoiyning Hirotga qaytishiga ruxsat beradi. Husayn
28

Boyqaro Navoiyga bir nechta yuksak lavozimlarni taklif qiladi. Alisher Navoiy
rozi bo‘lmagach, unga «Muqarrabi hazrati sultoniy» («Sulton hazratlarining eng
yaqin kishisi») degan rasmiy unvon beriladi. Bu bilan u davlatning hamma
ishlariga aralasha olar va podshoh bilan ko‘rishish imkoniga ham ega bo‘lar edi.
Binobarin, saroy amaldorlari, shu jumladan, Muhammad Majdiddin ham har bir
muhim masalani ko‘p vaqt u bilan kelishishga majbur edi. Lekin Alisher Navoiy
bilan Majdiddin o‘rtasidagi nodo‘stona munosabatdan ko‘pchilik xabardor edi.
Navoiyning Balxda hokim bo‘lib turgan ukasi Darveshali Majdiddindan ranjib,
bosh hukumatga qarshi isyon ko‘targani ham ma’lum. Bu isyon Navoiyning
aralashuvi bilan tinchitilgan. Aynan shu voqea 1490 yildan Majdiddinning siyosat
maydonidan ketishiga asosiy sabab bo‘lgan.
Alisher Navoiy hamisha ko‘proq ijodiy va ilmiy ishlar bilan shug‘ullanish,
bu boradagi rejalarini amalga oshirish xayoli bilan yashardi. Hayot esa uning
rejalariga o‘z tuzatishlarini kiritar edi. 1488 yil Sayyid Hasan Ardasher, 1492 yil
Jomiy, 1493 yil olim va shoir Pahlavon Muhammad birin-ketin hayotdan ko‘z
yumdilar. Navoiy o‘zi uchun qadrdon bo‘lgan bu insonlar xotirasini
abadiylashtirish, ularga o‘z hurmatini izhor etish uchun «Holoti Sayyid Hasan
Ardasher», «Xamsat ul-mutahayyirin» («Besh hayrat»), «Holoti Pahlavon
Muhammad» nomli risolalarini yozdi. Astrobodda yoza boshlagan «Tarixi muluki
Ajam» («Ajam podshohlari tarixi») asarini tug‘alladi (1489).
1490 yil u o‘ziga zamondosh shoirlar haqida Jomiyning «Bahoriston»,
Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat ush-shuaro» asarlari shaklida «Majolis un-
nafois» («Nafislar majmuasi») tazkirasini tuzishga kirishib, 1492 yilda tugalladi.
Shu vaqtning o‘zida Alisher Navoiy o‘zbek tilida she’riyat nazariyasi, aniqrog‘i,
aruz vazni qoidalari haqida «Mezon ul-avzon» («Vaznlar o‘lchovi») ilmiy
qo‘llanmasini yaratdi. 1494 yilda turkiy tildagi maktublarini to‘plab «Munshaot»
(«Maktublar») majmuasini tuzdi. 1495 yil Jomiyning «Nafahot ul-uns» asarini
«Nasoyim ul-muhabbat» («Muhabbat shabadalari») nomi bilan tarjima qilib, uni
qayta ishlab, turkiy mashoyixlar haqidagi yangi ma’lumotlar bilan boyitdi. Shu
29

boisdan «Nasoyim ul-muhabbat»ga Alisher Navoiyning mustaqil asari sifatida
qarash mumkin.
Alisher Navoiy 1491—92 yillardan boshlab turkiy tilda yozilgan hamma
she’rlaridan yangi, yig‘ma devon tuzishga kirishdi va bu ish 1498—99 yilda
nihoyasiga yetdi. Devonning umumiy nomi «Xazoyin ul-maoniy» («Ma’nolar
xazinasi») bo‘lib, 4 qismdan iborat bo‘lganligi uchun «Chor devon» deb ham
atalgan. Devon shoirning butun hayoti davomida yozilgan she’rlarini qamrab
olgan, ularda Alisher Navoiy ning barcha davrlaridagi kayfiyati, dunyoqarashi,
orzu-umidlari ifodalab berilgan. Taxminan shu yillarda Alisher Navoiy forsiy
she’rlaridan tashkil topgan «Devoni Foniy» («Foniy devoni»)ni, forsiy tildagi 2
qasidalar majmualarini tuzib, forsiy she’riyat taraqqiyotiga ham o‘zining munosib
hissasini qo‘shdi. Xurosonda forsiyzabon xalqlar ko‘pchillikni tashkil etganligi
inobatga olinsa, Alisher Navoiyning bu tilda ham samarali ijod qilgani mamlakat
ma’naviy ehtiyojini yaxshi his etganligini bildiradi.
1490 yillarning o‘rtalariga kelib mamlakatda ijtimoiy-siyosiy tanglik
kuchaya boshlaydi. Temuriylar xonadonida hukmdor o‘g‘illari o‘rtasida yuzaga
kelgan ziddiyatlar esa bu tanglikni yanada kuchaytiradi. Har bir shahzodaning o‘z
tarafdorlari bo‘lib, ularni murosaga keltirish ko‘p vaqt Alisher Navoiy zimmasiga
tushar edi. Bosh vazir Nizomulmulk esa 1496—97 yillarda bu oilaviy mojarolarda
bir tomonlama harakat qilib, Muzaffar Mirzoning onasi — Xadicha begimga yon
bosadi. Shu asosda Husayn Boyqaro bilan Astrobodda hokimlik qilayotgan
Badiuzzamon o‘rtasida harbiy to‘qnashuv yuz berdi. Saroydagi fitna, jumladan,
Nizomulmulkning qabihligi natijasida Badiuzzamonning o‘g‘li, Husayn
Boyqaroning eng sevimli nabirasi, Navoiyning esa ixlos qo‘ygan shogirdi Mo‘min
Mirzo fojiali o‘ldiriladi. Bular hammasi Alisher Navoiy hayoti va kayfiyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Alisher Navoiyning she’riy dahosi 15-asr oxirlariga kelib yana jo‘sh urdi. U
2 yil mobaynida 2 ta yirik asar — «Lison ut-tayr» («Qushlar tili») dostonini va
30

«Muhokamat ul-lug‘atayn» («Ikki til muhokamasi») nomli ilmiy asarini yaratdi.
Alisher Navoiyning so‘nggi buyuk asarlaridan yana biri nasriy pandnoma yusinida
yozilgan «Mahbubul-qulub» («Qalblar sevgani»)dir. U Sharq adabiyoti tarixida
Shayx Sa’diyning «Guliston», Kaykovusning «Qobusnoma», Nizomiy Aruzi
Samarqandiyning «Chor maqola» kabi asarlari qatorida turadi. Bu asarida Alisher
Navoiy o‘zining hayot yo‘lini, boshidan kechirgan turmush mashaqqatlarini yorqin
tasvirlab bergan.
1500 yilning dekabrda Husayn Boyqaro isyon ko‘targan o‘g‘li —
Muhammad Husayn bilan sulh tuzib, Hirotga qaytar ekan, Alisher Navoiyni ham
uni kutib olishi lozimligiga ishorat qiladi. Orada 2—3 kunlik yo‘l bor edi. Alisher
Navoiy o‘zining so‘nggi she’rini Poyob rabotida yozgan va undan nusxa
ko‘chirtirib, kelayotgan Husayn Boyqaroga yuborgan. Uchinchi kuni Alisher
Navoiy hukmdor istiqboliga yaqinlashayotganida o‘zini yomon his etgan, u bilan
ko‘rishayotganda hushidan ketib, qaytib o‘ziga kelmagan va hayotdan ko‘z
yumgan.
Alisher Navoiyning adabiy va ilmiy merosini 4 faslga bo‘lish mumkin: 1.
Devonlari. 2. Dostonlari. 3. Forsiy tildagi she’riy merosi. 4. Ilmiy-filologik, nasriy
va tarixiy asarlari.
Alisher Navoiyning o‘zbek tilida yaratgan she’riy merosi asosan «Xazoyin
ul-maoniy» devoniga jamlangan. Asar 4 qismdan iborat. Devonning birinchi
qismiga «G‘aroyib us-sig‘ar» («Bolalik g‘aroyibotlari»), ikkinchi qismiga
«Navodir ush-shabob» («Yigitlik nodirotlari»), uchinchi qismiga «Badoe’ ul-
vasat» («O‘rta yosh badialari») va nihoyat, to‘rtinchi qismiga «Favoyid ul-kibar»
(«Keksalik foydalari») degan nomlar berildi. «Xazoyin ul-maoniy» inson
bolasining murakkab va yuksak tafakkuri hamda behisob his-tuyg‘ulari bilan
bog‘liq minglarcha she’r va o‘nlarcha she’r turlarini o‘z ichiga olgan majmua
bo‘lib, Sharq adabiyoti tarixida noyob hodisadir. Bu xil majmua Alisher Navoiyga
qadar Amir Xisrav Dehlaviy tomonidangina tuzilgan. Ushbu devonga kirgan
minglarcha she’rlarni Alisher Navoiy butun umri davomida turli sharoitlarda, har
xil sabablar bilan yozgan bo‘lib, ular shoir hayoti va u yashagan davr bilan sonsiz-
31

sanoqsiz iplar orqali bog‘langan. Alisher Navoiy «Xazoyin ul-maoniy» ga qadar
«Ilk devon», «Badoe’ ul-bidoya», «Navodir un-nihoya» devonlarini tuzgan.
«Xazoyin ul-maoniy» ana shu 3 devonga kirgan hamda «Navodir ul-nihoya»
tuzilgandan keyin yozilgan she’rlar asosida yuzaga kelgan.
Alisher Navoiyda keksalik chog‘larida barcha she’rlarini yig‘ib, xronologik
tartibda 4 devon tuzish g‘oyasi bo‘lgan. Biroq «Xazoyin ul-maoniy»ni tuzishda
muharrirlik vazifasini bajargan Husayn Boyqaro bu g‘oyani qo‘llab-
quvvatlamagan ko‘rinadi. Uning «G‘aroyib us-sig‘ar» devoni bolalik
mashqlaridan, «Navodir ush-shabob» yigitlik she’rlaridangina iborat bo‘lmay, bu
boshlang‘ich devonlarda shoirning keyingi davr she’riy mo‘‘jizalaridan ham
namunalar borki, Husayn Boyqaro shuni ma’qul ko‘rgan. Shu sababdan «Xazoyin
ul-maoniy» tarkibidagi 4 devon nomining mazmunini shartli ma’noda tushunish,
bunda she’rlar ko‘p holda aralash holda joylashtirilganini nazardan qochirmaslik
zarur.
«Xazoyin ul-maoniy»dagi 4 devonning har birida 650 tadan 2600 g‘azal,
umuman 4 devonda 210 qit’a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 13 tuyuq, 10
muxammas, 10 chiston, 5 musaddas, 4 tarje’band, 4 mustazod, 1 musamman, 1
tarkibband, 1 qasida, 1 masnaviy, 1 soqiynoma mavjud bo‘lib, Sharq she’riyatining
16 turi namoyondir.
Alisher Navoiyning muhabbat va bu bilan bog‘liq tug‘yonlari, xususan
g‘azallari uning yigitlik davrida yozilgan. Bunga uning «Ilk devoni»ga kiritilgan,
xalq orasida «Qaro ko‘zum», «Kelmadi» («Munojot») nomlari bilan mashhur
bo‘lgan va kuylanadigan g‘azallari yaxshi misol bo‘la oladi. Bu kabi she’rlarida
shoir pok va yuksak ishqiy kechinmalarni baland ehtiros va falsafiylik bilan
ifodalab bera olgan.
Uning «Topmadim» radifli g‘azali ham shu davrda, aniqrog‘i, Mashhaddan
Hirotga qaytib, shaxsiy turmushini izga solish taraddudida yurganda, lekin uning
moddiy jihatdan nochor ahvoldaligi tufayli oila qurishi qiyinlashgan, Sulton Abu
Said esa uni ta’qib qilgan paytda yozilgan bo‘lib, uning har bayti yurakni tirnaydi.
32

Alisher Navoiyning ishqiy she’rlarini faqat bir sub’ektga qaratilgan, deyish qiyin.
U hayotga keng nigoh bilan qarab, barcha go‘zalliklarni nazokatli tuyg‘ularni
qadrlagan, noyob so‘z va iboralar bilan qalbdan ifodalay bilgan. Lekin hayot
qiyinchiliklari va ziddiyatlari orqasida o‘z orzu-umidlariga yetisha olmagan shoir
o‘zining insoniy norozilik tuyg‘ularini olovli she’riy satrlarda bayon etadi.
Alisher Navoiyning ishq bilan bog‘liq tasvirlari rang-barang va boy bo‘lib,
biz unda inson hayoti va holatining cheksiz ko‘p qirralarini — shodlikni ham,
xafachilikni ham, takrorlanmaydigan lahzalarni ham, har kun, har soatda yuz
beruvchi ko‘ngilsizliklarni ham ko‘ramiz. Zotan o‘zbek she’riyatida inson dardi va
hasratlarini, o‘z sevgilisiga talpinishlarini Navoiydan o‘tkazib ifodalagan shoirni
topish qiyin. Alisher Navoiyning ishqiy mavzuda yozgan she’rlarining o‘ziga xos
xususiyatlaridan yana biri shundaki, ulardagi ko‘p g‘oya va timsollar, tasviriy
detallar an’anaviy xarakterga ega. Shu bilan birga ishq va ishqiy obrazlar talqinida
ham boshqa mumtoz ijodkorlar kabi Alisher Navoiy ramziylikka ko‘p o‘rin beradi.
«Yor» — bu dunyo go‘zaligina emas, uningcha, bu — butun borliqni yaratgan va
hamma narsani harakatga keltirib turgan Alloh hamdir. Shoir o‘zining tasavvufiy
she’rlarida yorning qoshi, ko‘zi, zulfi, sochi (va h.k.) deganda Allohning kuch-
qudrati, mehri, oliy darajadagi go‘zalliklarini ko‘zda tutadi. Alisher Navoiyning
barcha lirik janrlarga oid she’rlari yuksak mahorat bilan yozilgan bo‘lib, inson
manfaatlariga, uning e’tiqodini mustahkamlashga, ruhini sog‘lomlashtirishga
xizmat qiladi. Uning falsafiy, axloqiy mazmundagi hayot nafasi ufurib turgan har
bir she’ri bu janrning o‘lmas namunalaridir.
Ulug‘ shoir ijodining shoh asari «Xamsa» 5 dostondan iborat. Bular «Hayrat
ul-abror» («Yaxshilar hayrati»), «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab’ayi
sayyor» («Yetti sayyora»), «Saddi Iskandariy» («Iskandar devori») dostonlaridir.
Fors adabiyotidagi xamsachilikka javob sifatida o‘zbek tilida birinchi marotaba
yaratilgan Alisher Navoiy «Xamsa»si bu tilning cheksiz imkoniyatlarini amalda
isbot etdi. 52 ming misradan iborat bu beshlik 15-asr islom tafakkurining borliq va
tabiat, inson va jamiyat, axloq va kamolot haqidagi o‘ziga xos qomusi edi. Shoir
voqealarni qadim Sharq tarixining Xusrav, Bahrom, Iskandar kabi nomlari
33

afsonalar bilan chulg‘angan shaxslar, Layli va Majnun kabi oshiqlar hayotidan
oldi. Ularga yangi mazmun berdi, turkona ruh kiritdi. Davrning dardli masalalarini,
avlodlarning orzu va armonlarini ko‘tarib chiqdi. «Xamsa» zamondoshlariga
nihoyatda zo‘r ta’sir ko‘rsatdi. Abdurahmon Jomiy uni hayajon bilan olqishladi.
Sulton Husayn esa shoirni o‘zining oq otiga mindirib, jilovdorlik qildi.
«Lison ut-tayr» — Alisher Navoiyning so‘nggi dostoni «Xamsa»dan 14 yil
keyin — 1498—99 yilda yaratilgan. Bu asarini shoir «Foniy» taxallusi bilan
yozgan. Chunki bu davrda uning hayoti keksalikka yuz o‘girgan, aniqrog‘i, bu
dunyosidan ko‘proq u dunyosini o‘ylay boshlagan edi. Mazkur asar bolaligida
sevib o‘qigani — Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» («Qushlar tili») dostoniga
javob tarzida, shoirning o‘z ta’biri bilan aytganda, «tarjima rasmi bila» yuzaga
keltirgan she’riy mo‘‘jizasi edi. «Lison ut-tayr» aruzning ramali musaddasi maqsur
(foilotun — foilotun — foilon) vaznida yozilgan bo‘lib, 3598 baytdan iborat.
Dostondagi bosh g‘oya, bosh muammo tasavvufdagi imon, e’tiqod va ma’naviyat
masalalaridir. Alisher Navoiyning niyati oddiy insonlarga insoniylikning ilohiy
mohiyatini tushuntirib berish, ularni og‘irsinovlardan o‘tkazib, komil inson
darajasida ko‘rish. Shoir asarda qushlar timsolida tasavvuf yo‘liga kirgan va
Allohni ko‘rishga, unga yetishishga astoydil kirishgan xudojo‘y insonlarni
tasvirlashga intilgan. Hudhud degan qush nomidan so‘ylangan yuzlarcha hikoyalar
tasavvufiy mazmunda bo‘lib, ular hammasi hayotiy, biri biridan qiziqarli.
Qushlarning rang-barang timsollari orqali Alisher Navoiy o‘zining tasavvuf
ta’limoti bilan bog‘liq g‘oyalarini, Allohning hamma narsaning tashqarisida emas,
balki ichida, o‘zida ekanini ko‘rsatish va isbotlashga harakat qiladi. Insonning
ulug‘vorligini majoziy uslub bilan, ta’sirli qilib, real ijtimoiy, axloqiy hodisalar ila
bog‘lab tasvirlagan. Tasavvufning vaxdat ul-vujud nazariyasi ham shu tarzda
o‘zining badiiy in’ikosini topgan. Bu bilan Navoiy tasavvuf g‘oyalarini keng
kitobxonlar ommasiga badiiy kurkam va jonli yetkazishda oliy darajada
san’atkorlik ko‘rsatgan.
Alisher Navoiy butun hayoti davomida o‘zbek tili bilan bir qatorda forsiy
tilda ham ijod qilib, barakali meros yaratdi. Uning bu tildagi she’rlari 1490-
34

yillarning o‘rtalarida, Eron olimi Yusuf Sheroziy taxminicha, 1495—1500 yillar
orasida muallif tomonidan devon holiga keltirilgan va «Devoni Foniy» nomi bilan
mashhur. Mazkur devoni 1963 yilda Tehronda, 1965 yilda Toshkentda, 1993 yilda
Dushanbada nashr etilgan. O‘zbek olimi Sulaymonov tavsifi bo‘yicha, «Devoni
Foniy»da, «Debocha»dan tashqari, 7 qasida, 554 g‘azal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72
qita, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 muammo, 9 lug‘z bor. «Devoni Foniy»dagi
g‘azallarning aksariyati mashhur fors shoirlari she’rlariga tatabbulardan iborat.
Jumladan Jomiyning 52, Hofiz Sheroziyning 237, Xisrav Dehlaviyning 33, Sa’diy
Sheroziyning 25, Mavlono Kotibiyning 5, Shohiy Sabzavoriyning 5, Kamol
Xo‘jandiyning 4 va boshqa g‘azaliga tatabbu bog‘langan. Alisher Navoiy fors
tilida yozgan original g‘azallariga «Muxtara», «Ixtiro» deb sarlavha qo‘ygan
bo‘lib, ularning soni 50 dan ortiq 7
.
Alisher Navoiy o‘zining forsiy kasidalaridan alohida to‘plamlar ham tuzgan
bo‘lib, ularning biri «Sittai zaruriya» («Olti zarurat»), ikkinchisi «Fusuli arbaa»
(«To‘rt fasl») deb ataladi. «Sittai zaruriya» to‘plamiga 6 qasida kiritilgan bo‘lib,
ularni Xisrav Dehlaviy, Jomiy, Anvariy, Haqoniy, Solmon Sovajiy va boshqa
qasidanavislar ta’sirida yaratgan. U davrlarda shoirning she’riy mahorati ko‘p vaqt
qasida yozish bilan belgilanganini hisobga olsak, Alisher Navoiyning ham
qasidanavislik salohiyati yuqori bo‘lgan. Alisher Navoiyning «Fasuli arbaa»
to‘plamiga 4 qasidasi kiritilgan bo‘lib, ulardan «Bahor» 57 baytdan, «Saraton» 71
baytdan, «Xazon» 33 baytdan, «Day» 70 baytdan iborat. Ularda yilning 4 fasli —
bahor, yoz, kuz va qish, bu fasllardan har birining o‘ziga xos go‘zalligi zavq bilan
tasvirlangan va to‘rttalovi ham zamon podshohi — Sulton Husayn Boyqaroni
podshoh va shaxs, yaxshi dust va yaxshi inson sifatida vasf etishga bag‘ishlangan.
Umuman, Alisher Navoiy o‘zining forsiy tildagi asarlari bilan zamondoshlarining,
birinchi navbatda, Jomiyning yuqori tahsiniga sazovor bo‘lgan va fors-tojik
adabiyoti, xususan she’riyati rivojiga munosib hissasini qo‘sha olgan.
Alisher Navoiy shoir bo‘lish bilan birga o‘z davrining ulug‘ olimi,
mutafakkiri ham edi. Navoiysiz bu davr fani va madaniyati taraqqiyotini tasavvur
7
Ya. G ulomov. Alisher Navoiyning davrini o rganish haqida. Kitobda: „Ulug o zbek shoiri“. -T.:1948;ʻ ʻ ʻ ʻ
35

etish qiyin. Alisher Navoiy ilmiy tadqiqotlari va izlanishlarining katta qismi,
tabiiyki, til va adabiyot masalalari bilan bog‘langan. Shu ma’noda «Majolis un-
nafois» tazkirasini yaratish bilan Alisher Navoiy o‘z davri adabiyotiga, uning
ijodkorlariga o‘ziga xos haykal o‘rnatdi. Unda o‘zbek va forsiy tillarda ijod qilgan
359 shoirning hayoti va yozgan asarlari haqida noyob ma’lumotlar berilgan, bu
ijodkorlarning yutuklari va kamchiliklari, o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatilgan.
Alisher Navoiyning «Xamsat ul-mutahayyirin», «Holoti Sayyid Hasan
Ardasher», «Holoti Pahlavon Muhammad» asarlari «Majolis un-nafois»ning
davomiday bo‘lib, bu davr adabiyoti, fani va madaniyatining yirik namoyandalari
hayotini o‘rganishda eng qimmatli manbalardir. Bu asarlar badiiy-tasavvuf
adabiyotining manoqib (yoki manqaba) janriga tegishli bo‘lib, uslubining
samimiyligi bilan ajralib turadi.
36

II.BOB. ASOSIY QISM
2.1. Alisher Navoiyning asarlaridagi tarbiyaviy qarashlari
Alisher Navoiyning katta adabiy va tarixiy ahamiyatga ega «Munshaot»
asari uning turkiy tilda o‘z zamondoshlari — podshohlar va shahzodalar, ilm va
adabiyot axdlari bilan olib borgan yozishmalari majmuidan iborat, maktub
janrining mukammal namunalari sanaladi. Maktublarning miqdori turli
qo‘lyozmalarda turlicha, bir-birini to‘ldiradi. Alisher Navoiy o‘zining forsiy
maktublarini ham yig‘ib, «Munshaot» tuzgan. Biroq u bizgacha yetib kelmagan.
Alisher Navoiyning eng muhim asarlaridan biri «Vaqfiya» bo‘lib, bir
qarashda, shoir va buyuk davlat arbobining o‘zi qurgan imoratlariga vaqfi, ya’ni
rasmiy hujjatidek ko‘rinsa ham, aslida unda Sulton Husayn Boyqaro davri davlat
tizimi, Alisher Navoiyning bu davlatni boshqarishdagi o‘rni, uning tarjimai holi,
ijtimoiy-siyosiy va axloqiy qarashlari katta bilimdonlik va aniqlik bilan yoritilgan.
Shuning uchun ham navoiyshunoslikda bu asarga Alisher Navoiy nasrining ajoyib
namunasi sifatida qaraladi. Muallif fikrlarining ba’zilarini she’r bilan, xususan
ruboiy shaklida bayon qilishi uning qaysi masalaga qo‘l urmasin, o‘zini
she’riyatdan hech uzoq turmaganini, doim she’riyat bilan nafas olganini namoyon
etadi.
Alisher Navoiyning adabiyot nazariyasiga oid «Mufradot» («Risolai
muammo») asari forsiy tilda yozilgan, muammo yozish va yechish qoidalarini
ilmiy izohlashga bag‘ishlangan. Navoiy davrida bu she’r turi nihoyatda keng
iste’molda bo‘lgan. Aftidan, bu janr nazariyasi va amaliyoti shu davr
kitobxonlarining adabiy didi, tarbiyasi bilan ham bog‘langan edi. Alisher Navoiy
ba’zan maxsus muammo yechish majlislari tashkil etgan.
Alisher Navoiyning «Mezon ul-avzon» («Vaznlar o‘lchovi») va
«Muhokamat ul-lug‘atayn» («Ikki til muhokamasi» yoki «Ikki til tadqiqi») asarlari
boshqa ilmiy tadqiqotlaridan farqli o‘laroq umumturkiy ahamiyatga ega va boshqa
turkiy xalqlarning she’riyati va tillarini o‘rganishga ham xizmat qilib kelmoqda.
Alisher Navoiy «Mezon ul-avzon»ni aruzning birinchi tadqiqotchisi Xalil ibn
Ahmad, keyingi davr olimlaridan Shams Qays, Xoja Nasriddin Tusiy, zamonaviy
37

tadqiqotchilardan Jomiy tajribalaridan ijodiy istifoda etib yaratgan. Aruz vazni
bo‘yicha o‘zbek tilidagi bu birinchi ilmiy qo‘llanmada uning asosiy ruknlari va
boshqa unsurlari, 19 bahrining tuzilishi, ruboiy vaznlarini aniq ta’riflab, turkiy
she’riy misollar opqali asoslab, izohlab berilgan. Asarda aruz vazniga
tushmaydigan she’riy vaznlar — tuyuq, chinga, mustazod, aruzvoriy, budi-budoyi
va boshqa turkiy she’riy vaznlarga ham izoh va talqinlar berilgan. Bu asar aruz
bo‘yicha bugungi kunda ham o‘z ilmiy qimmati va amaliy ahamiyatini
yo‘qotmagan.
«Muhokamat ul-lug‘atayn»da turkiy tilning ijtimoiy-siyosiy va madaniy
hayotdagi o‘rni, uning grammatik mukammalligi, so‘zlarga boyligi forsiy til
qoidalari va hodisalariga qiyoslangan holda chuqur va aniq misollar orqali tahlil
etilgan. Alisher Navoiy o‘zining bu tilni, uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini,
so‘z va iboralarga boyligini shoir sifatida chuqur egallagani uchun, uning boshqa
tillardan kamlik joyi yo‘qligini, aksincha, ularga nisbatan o‘ziga xos xususiyatlarga
ega ekanligini vatanparvar olim sifatida ehtiros bilan ko‘rsatib, isbotlab bergan.
Uning muqoyasa uchun keltirgan 100 ta turkiy fe’lining aksari o‘zbek tilida
hozirgacha iste’molda. Shu bilan birga «Muhokamat ul-lug‘atayn»da o‘zbek
adabiyoti tarixi, uning boshqa adabiyotlar, xususan forsiy adabiyot bilan yaqindan
bog‘langanligi, Navoiy ijodining rivojlanish yullari, ayrim asarlarining yuzaga
kelishi sabablari haqida ham qimmatli ma’lumotlar bor 8
.
8
Ya. G ulomov. Alisher Navoiyning davrini o rganish haqida. Kitobda: „Ulug o zbek shoiri“. -T.:1948;ʻ ʻ ʻ ʻ
38

2.2. Alisher Navoiyning inson axloqiga va tarbiyasiga doir eng noyob
pand va nasihat ruhidagi asari «Mahbub ul-qulub»
Alisher Navoiy hayotining oxirlarida «Mahbub ul-qulub» nasriy asarini
yezdi. Asar 3 qismdan iborat. Uning birinchi qismi 40 fasl. Har bir faslida muallif
o‘zi yashagan davrdagi bir tabaqa hayoti, axloqi va vazifalari haqida suhbat
yuritadi. U ushbu tabaqa vakillarining yaxshi ishlari haqida ham, ayb va nuqsonlari
haqida ham goh halimlik bilan, goh g‘azab-nafrat bilan mulohaza yuritib, ularni
insofga chaqirmoqchi, tarbiyalamoqchi bo‘ladi. Asarda Alisher Navoiyning inson
axloqiga va tarbiyasiga doir eng noyob pand va nasihatlari xalq maqollari va
hikmatli so‘zlari shaklida bayon qilingan. Ko‘p o‘rinda shoir o‘z fikrlarini bayt,
qita, masnaviy, ruboiy shaklida ifodalashi asarga rang-baranglilik bag‘ishlagan.
«Tarixi muluki Ajam» va «Tarixi anbiyo va hukamo» Alisher Navoiy Sulton
Husayn Boyqaro davri ijtimoiy-siyosiy tarixiga bag‘ishlab yozmoqchi bo‘lgan
asarining boshlang‘ich bo‘laklaridir.
Alisher Navoiy «Tarixi muluki Ajam»da qadimgi Eron podshohlari, ularning
tarixda muhrlanib qolgan ishlari va shaxsiyatlari to‘g‘risida hikoya qiladi. Bundagi
ma’lumotlarni Navoiy ko‘proq Abulqosim Firdavsiyning «Shohnoma» dostonidan
hamda «Tarixi Tabariy» kitobidan olgan.
Alisher Navoiyning «Tarixi anbiyo va hukamo» asari esa islom dini tarixi
bilan bog‘liq rivoyatlar va adabiy asarlarni, xususan bir qator payg‘ambarlar
hayotini Buqrot (Gippokrat), Aflotun (Platon), Batlimus (Ptolemey) kabi
donishmandlarni bilib olish uchun muhim manbadir. Ayni vaqtda Alisher
Navoiyning bu asarlari o‘zbek badiiy nasrining qadimiy va go‘zal namunalaridir.
Alisher Navoiy o‘zidan boy she’riy, nasriy va ilmiy meros qoldirgan bo‘lib,
bu merosning hajmi, «Lison ut-tayr» dostonida shoirning o‘zi ta’kidlashicha, 100
ming baytdan iboratdir. Bu boy meros bilan Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotini
jahon yuksakligiga ko‘tardi va o‘zbek adabiy tiliga asos soldi. O‘zbek adabiyotida
lirik janrlar va dostonchilikning eng yuqori taraqqiyoti Alisher Navoiy nomi bilan
bog‘langandir.
39

Alisher Navoiy asarlari o‘nlab xalqlarning tillariga tarjima bo‘lgan.
Macalan, «Majolis un-nafois» 16-asrdayoq fors tiliga Faxriy bin Sulton
Muhammad Amiriy, Muhammad Qazviniy va Shohali Abduali Nishopuriy
tomonidan 3 marta tarjima qilingan. Alisher Navoiyning boshqa tillarga tarjima
qilingan dastlabki badiiy asari «Sab’ai sayyor» bo‘ldi. Xristofor Armaniyning 1557
yilda italyan tilida nashr etilgan «Sarandib shohi uch o‘g‘lonining ziyorati» asarida
Alisher Navoiyning «Sab’ai sayyor» dostonidagi qoliplovchi hikoyasi — «Bahrom
va Dilorom» hikoya qilinadi. Bu asar nemis, frantsuz va golland tillariga tarjima
qilinib, 11 marta nashr etilgan. Shuningdek, 17-asr Gruzin shoiri Sitsishvili Alisher
Navoiyning «Sab’ai sayyor» dostonini erkin tarjima qilib, «Yetti go‘zal» dostonini
yaratdi. 19-asrning oxiri va 20-asrning boshlarida Alisher Navoiyning
«Muhokamat ul-lug‘atayn» asari turk va tatar tillariga tarjima qilindi.
Alisher Navoiy vafot etganidan keyin o‘tgan davr mobaynida uning asarlari
forsiy va turkiy xalqlar orasida keng yoyildi. Atoqli tojik shoirlarining ko‘pchiligi,
Fuzuliy, Kishvariy, Mirzo Fatali Oxundov, Sobir kabi ozarbayjon yozuvchilari,
Ozodiy, Mahtumquli va Zelili kabi turkman shoirlari, qozoq yozuvchisi Abay
Qo‘nonboev, qoralpoq sohibqalamlari Berdaq, Ajiniyoz, tatar shoirlari Abdulla
To‘qay, Hayum Nosiriy va boshqa Alisher Navoiyga yuksak baho berib,
asarlaridan ta’lim oldilar, ayrim asarlariga nazira bitdilar.
Alisher Navoiy ijodiyotiga qiziqish, uni o‘rganish Yevropa va Rossiyada
ham hiyla katta tarixga ega. Frantsuz sharqshunosi Katrmer 1841 yilda bosilgan
xrestomatiyasida Alisher Navoiyning «Muhokamat ul-lug‘atayn» va «Tarixi
muluki Ajam»ini e’lon qilgan, I.N. Berezin «Turk xrestomatiyasi»da uning bir
necha asarlaridan parchalar bergan. M. Nikitskiy 1856 yilda birinchi manbalar
asosida «Amir Nizomiddin Alisher. Uning davlat va adabiyot sohasidagi
ahamiyati» mavzuida magistrlik dissertatsiyasini yozadi. Shu bilan birga, N.I.
Il’minskiy, V.V. Velyaminov-Zernov, V.V. Bartold, Ye.E. Bertels, S.N. Ivanov,
N.I. Konrad, M. Belen, Pave de Kurteyl, E. Braun va boshqa sharqshunoslar
Alisher Navoiyning faoliyati va merosi bilan shug‘ullandilar.
40

Turkistonda 20-asr boshidan boshlangan, tashabbuskori jadidlar bo‘lgan
ma’rifiy uyg‘onish Alisher Navoiyning hayoti va faoliyatini o‘rganishda ham o‘z
ifodasini topdi. 1919 yilda Toshkentda Fitrat nashrga tayyorlagan «Insoniyat
haqinda Navoiyning fikri» nomli risola bosilib chiqdi. Bu kitobcha Alisher
Navoiyning «Hayrat ul-abror» dostonining «Salotin bobida» («Sultonlar haqida»)
degan qismidan parcha edi. Shundan so‘ng Alisher Navoiy ijodini o‘rganish va
ommalashtirish keng tus oldi. Adabiyotshunoslik fanining navoiyshunoslik sohasi
yuzaga keldi. Bu sohada olimlar va adiblardan Oybek, O. Sharafiddinov, S. Ayniy,
V. Zohidov, Izzat Sulton, A. Qayumov, P. Shamsiev, H. Sulaymonov, N. Mamaev,
S. G‘anieva, A. Hayitmetov, A. Abdug‘afurov, A. Rustamov va boshqa salmoqli
ishlar qildilar, Alisher Navoiy ijodi bo‘yicha o‘nlab nomzodlik va doktorlik
dissertatsiyalari yozildi. Yozuvchi Oybek «Navoiy» romanini, Izzat Sulton
«Navoiyning qalb daftari» hujjatli qissasini, L. Bat «Hayot bo‘stoni» qissasini,
Mirkarim Osim hikoyalar turkumini yaratdi. Ayniqsa, keyingi 50 yil
navoiyshunoslikda sermahsul yillar bo‘ldi. Alisher Navoiy asarlarining
mamlakatimiz kitob fondlari va chet ellardagi kutubxonalarda saqlanayotgan
deyarli barcha nodir nusxalari o‘rganildi.
Alisher Navoiyning ko‘pgina asarlarining ilmiy tanqidiy matni ishlab
chiqildi. «Devoni Foniy» va boshqa asarlarining nodir nusxalari topilib, nashr
etildi. 20-asrda Alisher Navoiyning chinakam sahnaviy hayoti boshlandi. Izzat
Sulton va Uyg‘un «Alisher Navoiy» dramasini (1945, 1948), I. Mahsumov
bastakorlar Yu. Rajabiy va S. Jalil bilan hamkorlikda «Navoiy Astrobodda»
musiqali dramasini (1967) yozdilar. Alisher Navoiy obrazi kinoekranda ham
mujassamlashdi. Alisher Navoiy dostonlari asosida yaratilgan «Farhod va Shirin»
musiqali dramasi (1937), «Layli va Majnun» operasi (1942), «Suhayl va Mehri»
baleti (1967), «Dilorom» operasi (1958), «Iskandar» dramasi (1991) teatr
san’atining eng yaxshi asarlaridan bo‘lib qoldi.
Biroq qariyb bir yarim asr davom etgan mustamlakachilik davrida, ayniqsa
sho‘ro tuzumi davrida madaniy merosimizni xalqimizga yot mafkura qolipiga solib
talqin qilishga urinishlar bo‘ldi. Bu hodisa Alisher Navoiy ijodiga munosabatda
41

ham o‘z ifodasini topdi. Uni yo‘qsillarning do‘sti, mulkdorlarning muxolifi qilib
ta’riflashga intilishdi. Jahon adabiyotining durdonasi bo‘lgan asarlaridagi
(masalan, «Hayrat ul-abror» dostonidagi) ajoyib boblar qisqartirib nashr etildi.
Alisher Navoiy ning hayoti va ijodi Allohga imon keltirgan, Qur’oni karimdagi har
bir oyatni muqaddas deb bilgan, naqshbandiya tariqatini qabul qilgan adib va
mutafakkirning hayoti va ijodidir. Uning ijodi mohiyatini anglab yetmoq uchun din
tarixini yaxshi bilgan, Qur’oni karimni o‘qib, ma’nosini anglab yetgan kishi
bo‘lish kerak. Sho‘ro tuzumida esa diniy ilmlarni targ‘ib qilish ta’qiqlandi. Shu
bois, garchi navoiyshunos olimlar shoir ijodini targ‘ib qilish bo‘yicha ancha ishlar
qilgan bo‘lsalar ham, Alisher Navoiy ijodi ko‘pchilik kitobxonlar uchun
tushunarsiz bo‘lib qoldi. Mustaqillik bizga barcha qadriyatlarimiz qatori Alisher
Navoiy merosini o‘rganishning keng ufqlarini ochdi. Endilikda uning ijodini
aslicha, mohiyatini tushunib o‘rganish imkoniyati yuzaga keldi.
1991 yilda Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi tantanali nishonlandi.
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti ta’sis etildi.
Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy bog‘i barpo etildi va bu
bog‘ o‘rtasida shoirning salobatli haykali qad ko‘tardi. Shoirning 20 jildli
mukammal asarlar to‘plami nashr etildi. Mamlakatimizda Alisher Navoiy xotirasi
yuksak darajada e’zozlanadi. Bir viloyat, shahar, oliy o‘quv yurti (Samarqand
davlat universiteti), Toshkentdagi Davlat kutubxonasi, O‘zbekiston Fanlar
akademiyasi Til va adabiyot instituti, Adabiyot muzeyi, Toshkentdagi Katta
akademik opera va balet teatri, San’at saroyi, Toshkentdagi metro bekati, o‘nlab
ko‘chalar va jamoa xo‘jaliklari uning nomi bilan atalgan. Alisher Navoiy hayoti va
ijodiga bag‘ishlab haykaltaroshlar, rassomlar va bastakorlar asarlar yaratishgan.
Har yili Alisher Navoiy tug‘ilgan kun - 9 fevralda ilmiy-an’naviy konferentsiya
o‘tkazilib, Alisher Navoiy merosini o‘rganish sohasida qilingan yillik ishlarga
yakun yasaladi.
42

XULOSA
Alisher Navoiy bilim olishda barcha fanlarni o‘rganishni targ‘ib etadi.
Bunda u olimu fozillarni yig‘ib, ular orqali ilm-fanni taraqqiy ettirishga e’tibor
beradi. Masalan, Navoiy o‘zining «Ixlosiya» madrasasi yonida maktab oib, o‘z
vaqfidan mablag‘ ajratgan. Madrasada ta’lim olayotgan har bir talabadan ilmda
qattiq intizomga rioya qilish talab etilgan. Shuningdek, u ilm-fanni mustaqil holda
o‘rganish, etuk ilm sohiblaridan dars olishga ham undaydi. U bilimlarni tinmay
uzluksiz o‘rganish zarur, deydi. Bunda har qanday qiinchilikni engib o‘tish
muhimligi, qunt bilan ishlash, tirishqoqlik bilan harakat qilish, izchillik bilan ish
ko‘rish, uni oxrigacha etkazish, chidam va sabot bilan o‘rganishni ta’kidlaydi.
Demak, buyuk alloma ilm olish tamoyillarini o‘z davrida to‘g‘ri ifodalab, hattoki
ta’lim tizimini ham belgilab beradi, ya’ni alisher Navoiy ta’lim tizimini o‘z davrida
maktab, madrasalarda o‘qish, olim, hunarmand, san’atkorlarga shogird tushi byoki
mustaqil holda ilm olish imkoniyatlaridan foydalanishni tavsiya etadi 9
.
9
Ya. G ulomov. Alisher Navoiyning davrini o rganish haqida. Kitobda: „Ulug o zbek shoiri“. -T.:1948;ʻ ʻ ʻ ʻ
43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. B.Jalilov va boshq. O’zbek adabiyoti. T. A.Navoiy nomidagi
O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. 2006
2. B. Qosimov va boshq. O’zbek adabiyoti.T.- 2004
3. N.M. Mallayev. O’zbek adabiyoti tarixi. T. “O’qituvchi” 1965.
4. P. Qodirov. “Yulduzli tunlar ” T. “Sharq” 2006
5. S. Hasanov. “Z.M. Bobur” T. “O’qituvchi” 1995
6. L. P. Sharma. “Boburiylar saltanati” T. “Ma’naviyat” 1998
7. Z.M. Bobur. Devon. T. “Fan” 1994
8. O.Sharafiddinov. Alisher Navoiy. Kitobda: Tanlangan asarlar.-T.:
Fan,1978:
9. Ya. G ulomov. Alisher Navoiyning davrini o rganish haqida. Kitobda:ʻ ʻ
„Ulug o zbek shoiri“. -T.:1948;
ʻ ʻ
10. Bertels E.E. Navoiy. Opit tvorcheskoy biografii. -M,L.: 1948;
11. Oybek. Navoiyning tarjimayi holi. Kitobda: „Navoiy gulshani“. -
T.:1967;
12. S.G anieva. Alisher Navoiy. -T.:1968;
ʻ
13. V.Abdullaev. Navoiy Samarqandda. -T.: 1968;
14. Izzat Sulton. Navoiyning qalb daftari. -T.: G . G ulom nomidagi badiiy
ʻ ʻ
adabiyot nashriyoti, 1969;
15. V. Zohidov. Ulug shoir ijodining qalbi. -T.: O zbekiston, 1970;
ʻ ʻ
16. A.Qayumov. Alisher Navoiy (ajoyib kishilar hayoti). -T.:1976;
17. S.Ayniy. Tanlangan ilmiy asarlar. — T.: Fan, 1978;
18. Fitrat. Navoyining forsiy shoirlig i va fors tilidagi asarlari to g risida.
ʻ ʻ ʻ
Tanlangan asarlar. 2-jild. -T.: 2000;
19. M.Shayxzoda. G azal mulkining sultoni. Asarlar. Olti tomlik. T.4. -
ʻ
T.:1972;
44

AHLOQIY TARBIYA JARAYONIDA ALISHER NAVOIY MEROSIDAN FOYDALANISH.docx

Купить