“Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” modulini o’qitishda matn bilan isnlash texnologiyalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	93.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

“Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” modulini o’qitishda matn bilan isnlash texnologiyalaridan foydalanish

Купить

“Ahmad Y u gnakiyning hay o ti va ijodi” modulini
o’qitis h da matn bilan is n las h texnologiy a laridan
foydalanis h
mavzusidagi
BITIRUV LOYIHA ISHI

BITIRUV LOYIHA ISHINING
MUNDARIJASI
KIRISH………………………………………………………………………..
I BOB. “AHMAD Y U GNAKIYNING HAY O TI VA IJODI”
MODULINI O’QITIS H DA MATN BILAN IS H LAS H
TEXNOLOGIY A LARIDAN FOYDALANIS HNING NAZARIY
MASALALARI
1.1. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” moduli taraqqiyotining ustuvor
yo’nalishlari.
1.2. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” modulini o’qitishga doir
innovatsiyalar va ilg’or xorijiy tajribalar.
II BOB. “AHMAD YUGNAKIYNING HAYOTI VA IJODI”
MODULINING O’QUV-USLUBIY TA’MINOTI
2.1. Ma’ruza matni. ..........................................................................................
2.2. Modul yuzasidan keyslar to’plami, amaliy topshiriqlar,
ishlanmalar. ...............................................................................................................
2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan
ko’rsatmalar. ...............................................................................................................
2.4. Xulosa va tavsiyalar. .................................................................................

2.5. Ilovalar ........................................................................................................
K i r i s h
M а vzuning d о lz а rbligi. Mamlakatimiz istiqlolga erishgandan so’ng
yurtimizda uzluksiz ta’lim tizimini takomillashtirish, uni jahon ta’limi standartlari
darajasiga ko’tarish, shaxsni har tomonlama barkamol qilib voyaga etkazish,
shuningdek, malakali pedagog kadrlarni tayyorlash davlat siyosatining ustuvor
yo’nalishlaridan biri etib belgilandi. Zero, Respublikaning birinchi Prezidenti
I.A.Karimov qayd etib o’tganidek: “ta’lim-tarbiya – ong mahsuli, lekin ayni vaqtda
ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni xalq ma’naviyatini
shakllantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta’lim-tarbiya
tizimini va shu asosda ongni o’zgartirmasdan turib, ma’naviyatni rivojlantirib
bo’lmaydi” 1
.
Darhaqiqat, ma’naviyatimizning bir bo’lagi bo‘lgan adabiyotimizni yanada
rivojlantirish, xalqimizning asrlar davomida shakllangan milliy-ma’naviy
qadriyatlarini tiklash, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan ma’naviy merosni
o‘rganish, mustaqillik mafkurasini badiiy ijod sohasida, ta’lim jarayonida
yoshlarimiz ongiga singdirish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan
hisoblanadi.
Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab, davlatimiz rahbariyati ta’lim
tizimiga alohida e’tibor qaratdi. Mamlakatimizda kadrlar tayyorlashning milliy
modelini amalga oshirish kun tartibidagi eng muhim masalalardan biriga aylandi.
Ana shu maqsadni ro‘yobga chiqarish uchun mamlakatimizda zamonaviy
bilimlardan, ilg‘or pedagogik texnologiyalardan xabardor bo‘lgan yosh avlodni
tarbiyalash, yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali
kadrlar tayyorlash milliy tizimini yaratish maqsadida «Ta’lim to‘g‘risida»gi
Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» qabul qilindi. Milliy istiqlol
g‘oyasini vatandoshlarimiz shuuriga singdirish, yurt kelajagi – yosh avlodni
barkamol shaxs qilib shakllantirishday oliyjanob vazifalar davlat dasturi darajasiga
ko‘tarildi.
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – B. 61.

O’tmishda yaratilgan badiiy ijod namunalarining o’ziga xos xususiyatlarini,
badiiy matnning turli ma’no nozikliklarini o’rganishda badiiy ijod ahlining,
xususan, shoir va ijodkorlarning xizmatlari beqiyosdir. Shu bois alohida olingan
ijodkorlar individual uslubi, asarlarning lingvopoetik xususiyatlarini badiiy matn
orqali o‘rganish ularning adabiyotimiz rivojiga qo‘shgan hissalarini belgilashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Muhtaram Prezidentimiz aytganlaridek, «Adabiyot, so‘z san’ati azaldan
xalq qalbining ifodachisi, haqiqat va adolat jarchisi bo‘lib keladi. Xususan,
mustaqillik yillarida yurtimizda ma’naviyatimizning g‘oyat muhim va uzviy qismi
bo‘lgan adabiyotni rivojlantirish, shoir va yozuvchilarimizning ezgu mehnatini
qadrlash va munosib rag‘batlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar o‘z
hosilini berayotgani, badiiy adabiyotimiz mavzular ko‘lami jihatidan ham, janrlar
nuqtayi nazaridan ham rang-barang bo‘lib borayotgani, adabiyot maydonida
yangidan-yangi nomlar paydo bo‘layotgani kitobxon xalqimizni albatta
quvontiradi. Bularning barchasi milliy tiklanish jarayonlari qalam ahlining ijodiy
izlanishlari uchun qanday katta ufqlar ochib berganini yana bir bor ko‘rsatadi” 2
.
Bu fikrlar mustaqillik tufayli xalqimiz hayotida milliy tiklanish yuzaga
kelganligi, xalqimiz orasida yangi ijtimoiy munosabatlar amal qila boshlaganligini
ko‘rsatadi. Mustaqillik davrida badiiy ijod, ayniqsa, o’tmishda yaratilgan adabiy
asarlarni xolisona o’rganishga bo‘lgan talab sezilarli darajada kuchaydi.
Tezkor va nihoyatda keng axborotlar, innovatsion jarayonlar davrining avlodi
bo’lgan bugungi kun yoshlariga ta’lim-tarbiya berish an’anaviy yondashuvni
o’gartirishni talab etmoqda. Dars jarayonini tubdan yangi pedagogik
texnologiyalar bilan boyitish davr talabiga aylandi. O’qituvchining mutloq
hokimligidan voz kechish, o’quvchining mustaqil fikrlashiga sharoit yaratib berish,
ularning berilayotgan ma’lumotlarni o’zlashtirish, qiyoslash, tahlil qilish va
hayotga tadbiq etish darajasiga etkazishiga qaratilgan usullarni ishlab chiqish va
amalda qo’llash bugungi kunning bajarilishi lozim bo’lgan asosiy vazifasidir.
Xususan, oliy ta’lim muassasalari O’zbek filologiyasi fakultetlarida “O’zbek
2 3
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – B. 38.

adabiyoti tarixi” fanini o’qitishda matnlar ustida ishlash orqali badiiy asarning
mohiyatini to’liq tushunish, unda qo’llanilgan boshqa tillardan o’zlashgan
so’zlarning ma’nosini chaqish orqali talabalarning bilim saviyasini oshirish,
kerakli ma’lumotlarga ega bo’lish va amalda tadbiq eta olish kabi qator uslubiy
amallar o’quv jarayonida asosiy o’rinni egallaydi. Bunda matnlar ustida to’g’ri
ishlay olish, uni to’g’ri tushunish va talqin etish ya’ni mutaxasislik bo’yicha mos
keluvchi mumtoz so’zlarning mazmuni berilgan lug’atlargaga ega bo’lish ham
talab etiladi.
Matn bu — ma’lumot olish ob’ekti. Matnlar bizga turli yo’nalishdagi
ma’lumotlar manbai bo’lib xizmat qiladi. Mashhur tilshunos olim
I.A.Zimnyayaning fikricha, nutq faoliyatining predmeti — fikr, uning mahsuli esa
— matn. Shunday ekan, matnda gapiruvchi va yozuvchining fikri
mujassamlashgan bo’ladi. Matn haqida gapirayotganda talabadan nafaqat matnda
berilagan ma’lumotlar, balki matn haqidagi shaxsiy fikr — mulohazalari ham
so’ralsa, talabada olingan ma’lumotlarni tahlil qilish, hayotiy misollar bilan
taqqoslash o’zining mustaqil fikriga ega bo’lish, atrofda sodir bo’layotgan voqea -
hodisalarga munosabat bildira olish kabi qator ko’nikmalar va malakalarni
rivojlantirish imkonini beradi.
Adabiyotshunoslik ilmida mumtoz badiiy asar tahlili alohida tayyorgarlik
talab qiluvchi ilmiy-amaliy jarayon bo’lib, buning uchun mumtoz poetikaga asos
bo’lgan masalalarni o’rganish nazarda tutiladi. Ushbu bitiruv loyiha ishi Adib
Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarini o’rganishda matn bilan ishlash
texnologiyalaridan foydalanish jarayoni tahliliga bag’ishlangan bo’lib, zamonaviy
adabiyotshunoslikda qo’llanilayotgan tahlil usullaridan foydalaniladi. Modul
doirasida adabiyotshunoslikdagi ilg’or pedagogik va axborot texnologiyalari jalb
qilinadi hamda kompyuter yordamida mumtoz asarni o’rganish tamoyillariga amal
qilingan holda badiiy tahlilga kirishiladi. Jamiyatni demokratlashtirish jarayonida
va iqtisodiyotni bozor tamoyillari asosida isloh qilishda matn asosida chiqarilgan
xulosala talabalarni mustaqil fikrlashga o’rgatadi va barcha tahlil jarayonlariga
ijodiy yondoshishni shakllantirishga yordam beradi.

Mumtoz adabiy asarlarni o’rganish zamonaviy tahlil usullaridan biri badiiy
matnni tarkibiy o’rganish asosiga quriladi. Shuning uchun mumtoz tarixiy poetika
asoslaridan kelib chiqib uning tahlil tamoyillari belgilanadi hamda ular asosida
mumtoz badiiy asarni tahlil qilishga kirishiladi. Tahlil jarayonida shoir (ijodkor)
amal qiladigan ijodiy qonuniyatlar aniqlanib, ularning janr, ritmik (vazn), qofiya
(she’riy asarlar uchun) xususiyatlari tahlilga tortiladi. Birinchidan, tahlil ob’ekti
badiiy matn bo’lgani uchun tugallangan asar yoki matn bilan ish ko’radi.
Ikkinchidan, konkret matn tahlilida amal qilinadigan usul, uslub va qonuniyatlar
ishlab chiqishni nazarda tutadi. Shundan kelib chiqqan holda matn bilan ishlash
texnologiyalari birgina asar yoki matnni o’rganish uchun emas, balki, umuman,
adabiyot tarixida muhim o’rin tutgan badiiy asarlar tarkibini o’rganishga qaratiladi.
Bitiruv loyiha ishining maqsadi – “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi
modulini o’qitishda matn bilan ishlash texnologiyalaridan foydalanishni
aniqlashtirish.
Bitiruv loyiha ishining vazifalari:
1. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda matn bilan ishlash
texnologiyalaridan foydalanish” modulining mazmunini loyihalashtirish.
2. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda matn bilan ishlash
texnologiyalaridan foydalanish” modulini o’qitishga doir zamonaviy
yondashuvlarni tahlil etish.
3. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda matn bilan ishlash
texnologiyalaridan foydalanish” modulini o’qitish jarayoniga texnologik
yondashuvni tatbiq etish.
4. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda matn bilan ishlash
texnologiyalaridan foydalanish” modulini o’qitishda keys-stadi ta’lim
texnologiyasini qo’llash amaliyotini yoritib berish.
Tadqiqot ob’yekti: “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda
matn bilan ishlash texnologiyalaridan foydalanish” jarayoni.

Tadqiqot predmeti – pedagogik texnologiyalar asosida “Ahmad
Yugnakiyning hayoti va ijodini o’rganishda matn bilan ishlash texnologiyalaridan
foydalanish” modulini o’qitish mazmuni va yo’llari.
Bitiruv loyiha ishi ning amaliy ahamiyati. Bitiruv loyiha ishida ishlab
chiqilgan, takomillashtirilgan ta’lim mazmuni va texnologik ishlanmalardan
“O’zbek adabiyoti tarixi” fanini o’qitishda foydalanish mumkin.
Ishning tuzilishi. Bitiruv loyiha ishi ikki bob, to’rt paragraf, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati hamda ilovadan iborat.

I BOB. “AHMAD Y U GNAKIYNING HAY O TI VA IJODI”
MODULINI O’QITIS H DA MATN BILAN IS H LAS H
TEXNOLOGIY A LARIDAN FOYDALANIS HNING NAZARIY
MASALALARI
1.1. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” moduli taraqqiyotining
ustuvor yo’nalishlari
Inson jamiyatning va unda yuz beradigan jami o‘zgarishlar markazida
turuvchi asosiy figura sifatida o‘z hayoti va faoliyati bilan bog‘liq tushunchalarni
nomlashda tilda mavjud bo‘lgan turli vositalardan foydalanadi, hayotiy tajriba va
ko‘nikmalariga asoslangan holda narsalar va hodisalarning o‘ziga xos
xususiyatlarini aniqlaydi, ularga tayanib umumiylik va xususiylik, tur va jinsga oid
bilimlarini umumlashtiradi. Shu tariqa kishilarning asrlar davomida shakllangan
ijtimoiy–tarixiy tajribasi tobora mukammallashib muomala jarayonida
qo‘llaniluvchi til birliklari mazmunida o‘z ifodasiga ega bo‘ladi. Til kishilarning
tarixiy hayotiy tajribalarini o‘zida aks ettiradi va lisoniy zaxiralarni ajdoddan
avlodga yetkazish vositasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Muloqot odamlar
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va o‘zaro tushunishning murakkab ijtimoiy-psixologik
jarayoni sifatida turli xil vositalar yordamida amalga oshiriladi. Jumladan, verbal
muloqot (belgili tizimlardan nutqda foydalanish) va noverbal muloqot (turli xil
nutqiy belgili tizimlardan foydalanish)ni farqlash qabul qilingan.
Til inson tafakkurining qay darajada ekanligini ko‘rsatuvchi va o‘zi xizmat
qiluvchi millat yoki elat tarixidan guvohlik beruvchi qimmatli manba bo‘lib, o‘zida
xalqning minglab yillar davomida to‘plagan bilish tajribasini, uning urf – odatlari
va etnik ideallarini, milliy xarakteri va taraqqiyot yo‘lini aks ettiradi. Tilda mavjud
bo‘lgan va o‘zaro aloqalarda faol qo‘llaniluvchi lug‘aviy birliklarning funksional
xususiyati insonning voqelikni, voqelik faktlarini, hodisalarni atash uchun
xoslanganligi bilan belgilanadi. Jamiyat hayotining muntazam ravishda taraqqiy
etib borishi bevosita insonning tabiat va jamiyatda sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlarga munosabati, o‘z ijtimoiy layoqati va tavsifi, jamiyat taraqqiyotida

tutgan o‘rni, hayot tarzi kabilarga chambarchas bog‘liq. Bu aloqadorlik til
taraqqiyotini, uning lug‘aviy sathi yangi birliklar hisobiga tobora boyib, yangi
tushunchalarni anglatuvchi so‘zlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Nutqning u
yoki bu ko‘rinishi uchun xoslangan bunday birliklarning til tizimida tutgan o‘rnini
aniqlash, ularning so‘zlovchi kommunikativ maqsadiga bog‘liq holda qo‘llanish
imkoniyatlarini ochib berish til va jamiyat, til va tafakkur, til va nutq
munosabatlarining mazkur masala bilan aloqador muhim tushunchalar ekanligidan
dalolat beradi.
Keyingi yillarda badiiy matn, badiiy matn tahlili va talqini, matn turlari,
badiiy matn va unda til birliklarining qo‘llanish, umuman, matn bilan ishlash
imkoniyatlarini adabiyotshunoslik hamda tilshunoslikning turli sathlari doirasida
tadqiq etishga qiziqish sezilarli darajada kuchaydi va bu muammolar bugungi
kunda ham kun tartibidan tushgan emas. Insonning eng nozik his-tuyg‘ulari
asosida yuzaga kelgan badiiy matnlarda o‘quvchiga estetik ta’sir ko‘rsatish
xususiyati kuchli tarzda namoyon bo‘ladi. Badiiy matn shu ma’noda xalqimizning
o‘ziga xos mentaliteti, xarakteri, ijtimoiy turmush tarziga xos urf–odatlari, milliy–
ma’naviy qadriyatlari va asrlar osha davom etib kelayotgan an’analarini o‘zida
yaqqol ifodalaydi. Ijodkor tomonidan hayotni teran va sinchkovlik bilan kuzatish
natijasida yuzaga kelgan har bir ijod namunasida ma’lum ma’noda ijodkorning o’z
davriga xos hayot tarzi aks etadi, unda keng qamrovli masalalar qatori badiiy
adabiyotimiz muammolari ham bo‘rtib turadi. Badiiy matnlar millat ma’naviy
dunyoqarashi, orzu-istaklarini tildagi mavjud usul va vositalar, lisoniy birliklar
orqali yorqin ranglarda ifodalab beradiki, bu xususiyat uni san’atning boshqa
turlaridan bir pog‘ona yuqori ko‘taradi. Shu o‘rinda har bir badiiy ijod
namunasining mukammal bo‘lishi bevosita unda g‘oya va ifoda uyg‘unligidan
iborat ekanligi, til va adabiyotning o‘zaro uzviy bog‘liqligi, ularning bir-birini
taqozo etuvchi tushunchalar ekanligi ayon bo‘ladi. Ularni bir-biridan ajratib
o‘rganishning iloji yo‘q. Til va badiiy ijod orasidagi chambarchas aloqadorlik,
shakl va mazmun yaxlitligi o‘zbek xalqining shakllanishi va taraqqiy qilishidan
guvohlik beruvchi shonli o‘tmishi, turmush tarzi, dunyoqarashi, ijtimoiy-siyosiy

hayotida sodir bo‘lgan tarixiy evrilishlar, ichki va tashqi ta’sirlar tufayli tilimiz
lug‘at tarkibining kundalik boyib borishidagi yangiliklar bilan hamohangdir.
Yuqorida qayd etilganidek, bu holatlarning, avvalo, tilimiz lug‘aviy sathida o‘z
aksini topishi sababi ham shunda.
O’zbek adabiyotshunosligi va tilshunosligida badiiy matnlarni o‘rganish
borasida turli yo‘nalishda tadqiqotlar amalga oshirilgan. Adabiyotimiz va tilimiz
tarixi, mumtoz badiiy asarlar matni tilini o‘rganishga bag‘ishlangan ishlar
jumlasiga G’.Abdurahmonov, A.Rustamov, X.Doniyorov, Z.Hamidov, B.Bafoyev
kabi tilshunos olimlarlarning tadqiqotlarini kiritish mumkin. A.Qayumov,
A.Hayitmetov, H.Hаmidov, I.Haqqulov, B.To’xliev, N.Rahmonov, Q.Yo’ldoshev,
H.Boltaboev, B.Karimov, B.Ro‘zimuhammad, Y.Solijonov, P.Qodirov kabi
adabiyotshunos olimlarning ishlarida matn orqali badiiy asarni tahlil va talqin
qilish bilan bilan bog‘liq ilmiy-nazariy muammolar haqida fikr yuritilgan.
O’zbek tilshunosligida matnga bo’lgan munosabat badiiy til vositalari nuqtai
nazaridan nutqning turli ko‘rinishlarida qo‘llanilishi ma’lum darajada tahlil etilgan.
X. Doniyorov va B.Yo‘ldoshevlar o‘z kuzatishlarida adabiy til va badiiy uslub bilan
bog‘liq matn muammolari to‘g‘risida fikr yuritgan bo‘lsalar, I.Qo‘chqortoyevning
tadqiqotlari o‘zbek badiiy nutqini uslubiy nuqtayi nazardan tahlil qilishga
bag‘ishlanganligi bilan ajralib turadi. B.Yo‘ldoshevning tadqiq doirasi birmuncha
kengroq bo‘lib, olim badiiy nutqda qo‘llanuvchi vositalar, frazeologik birliklar
uslubiyati masalalariga oydinlik kiritishga harakat qilgan. S.Karimovning o‘zbek
tilining badiiy uslubi bo‘yicha izlanishlari esa vazifaviy uslublar tizimida mazkur
uslubning tutgan o‘rnini aniqlashga qaratilganligi bilan tilshunosligimizning katta
yutuqlaridan hisoblanadi. Bundan tashqari o‘zbek badiiy adabiyoti rivojiga o‘z
hissalarini qo‘shgan ijodkorlar asarlari lingvostilistik jihatdan ma’lum darajada
o‘rganilgan. E.Qilichevning Sadriddin Ayniy asarlarida arxaizm va istorizmlar,
S.Boboyevaning Hamid Olimjon poeziyasining leksik xususiyatlarini,
M.Yo‘ldoshevning Cho‘lponning badiiy til mahoratini, S.Boymirzayevaning
Oybek prozasining lingvostilistik xususiyatlarini M.Sultonovaning Abdulla
Qahhor, M.Muhiddinov va S.Karimovlarning G’afur G’ulom, T.Qurbonovning

P.Qodirov asarlari tilini o‘rganishga oid tadqiqotlari tilshunosligimizda badiiy
matnlarni o‘rganish bo‘yicha katta ishlar qilinganligidan dalolat beradi.
Qayd etish lozimki, o‘zbek adabiyotshunosligida keyingi yillarda mazkur
yo‘nalishdagi kuzatishlarda ma’lum bir evrilish yuzaga kelganligi seziladi. Bunday
izlanishlar orasida badiiy asar matniga yangicha usullarda zamon talablari jihatidan
yondashilgan, ayniqsa, mumtoz asarlar matnini baholashga qaratilgan ishlar ham
anchagina.
Bu tadqiqotlarda mumtoz badiiy nutqda qo‘llangan badiiy tasviriy
vositalarning xususiyatlarini yoritishga harakat qilingan. O’zbek
adabiyotshunosligida keyingi yillarda muayyan bir ijodkorning mahorati, shoirning u
yoki bu tasvir vositasini qo‘llashdagi o‘ziga xosliklarini mufas sal ko‘rsatishga
bag‘ishlangan juda ko‘plab tadqiqotlar yuzaga kel ganligi quvonarlidir. Aytish lozimki,
badiiy asarni o‘rganishda, ayniqsa, tahlil jarayonida ko‘proq matnga tayanilgan holda
xulosa chiqarilganligi ko‘zga tashlanadi.
Darhaqiqat, o‘zbek adabiyotshunosligida saviyasi, ifoda imkoniyatlari
turlicha bo‘lgan zamonaviy asarlar bilan birgalikda, o’tmishda yaratilgan mumtoz
asarlarda hozirgi o‘zbek badiiy matnining o‘ziga xos xususiyatlarini u yoki bu
yo‘nalishda ochib berishga harakat qilingan. Adabiyotning o‘rganish obyekti inson
va u bilan bog‘liq masalalar bo‘lsa-da, ichki va tashqi omillar ta’sirida har bir
millatni boshqa millatlardan ajratib, farqlab turadigan o‘ziga xos milliy
xususiyatlari mavjud. Bu haqda fikr yuritganda badiiy matnlarga sof lingvistik
tahlil, uslubiyat va lingvopoetik nuqtayi nazardan yondashuvlar orasidagi farqli
jihatlarni aniqlashga ehtiyoj seziladi.
Sof lingvistik kuzatishda badiiy asar tili, unda qo‘llanilgan til birliklarining
mavqeyini aniqlashda ularning leksik-grammatik xususiyatlariga, gapda
so‘zlarning o‘zaro bog‘lanish qonuniyatlariga asoslanilsa, uslubiy xususiyatlar esa
mazkur birliklarning nutqning qaysi ko‘rinishi uchun xoslanganligiga qarab
belgilanadi. Lingvopoetik tahlilda esa masalaga faqat tilshunoslik yoki
adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan emas, balki umumfilologik jihatdan
yondashiladi. Til birligining ham lisoniy xususiyatlari ham poetik matnni

shakllantirishdagi imkoniyatlari hisobga olinadi. Chunki yuqorida qayd etilgan
tamoyillarga asoslanilsa, masalaga bir yoqlama qarash, ya’ni yo sof tilshunoslik
yoki sof adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan yondashuv yuzaga keladi.
Boshqacha aytganda, shakl mazmundan ajratib qo‘yiladi. O’tgan asrda o‘zbek va
rus tilshunosligida yaratilgan ko‘plab tadqiqotlarda adabiyotshunoslik stilistikasi
va lingvistik stilistika deb chegaralab qo‘yishlar o‘zini oqlamaydi. Bunday
qarashga zid ravishda o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlab rus tilshunosligida
V.V.Vinogradov, G.O.Vinokurlar umumfilologik yo‘nalishni yoqlab chiqqan
edilar 3
. O’zbek tilini uslubiy nuqtayi nazaridan o‘rganishning haqiqiy ahvoli
to‘g‘risida bundan chorak asr muqaddam tilshunos olim E.Begmatov quyidagicha
tasvirlagan edi: «O’zbek tili stilistikasi sohasida ham keyingi yillarda barakali
ishlar amalga oshirildi, ayniqsa, badiiy til stilistikasi rivojlandi. Lekin bu
tadqiqotlarni badiiy adabiyot tili madaniyatini ko‘tarishga yetarli xizmat qilyapti,
biror bir yozuvchini o‘z asari tili ustida chuqurroq o‘ylashga majbur etmoqda,
deyish qiyin. Holbuki, o‘zbek badiiy adabiyoti tilida ma’lum nuqsonlar, hal
qilinishi lozim bo‘lgan muammolar yetarli ekani sir emas. Adabiyotshunoslar esa,
yozuvchi uslubini (badiiy stilni) til materialisiz, ya’ni badiiy asar tilini badiiy tahlil
qilmasdan belgilashmoqda. Badiiy tilning tahlilisiz badiiy uslubni to‘liq belgilash
mumkinmi?» 4
.
Darhaqiqat, olimning mazkur fikrlari badiiy matnlarga filologik mezonlar
asosida yondashish lozimligidan dalolat beradi. O’zbek tilshunosligida badiiy
matnlar bir tomondan tilimiz taraqqiyotini ko‘rsatishda muhim ahamiyat kasb etsa,
boshqa tomondan adabiyotimiz rivojiga munosib hissa qo‘shgan ijodkorlarning
badiiy til vositalarini qo‘llash imkoniyatlarini, ularning asarlaridagi personaj nutqi
3
Виноградов В.В. О теории художественной речи. – М.: изд-во Высшая школа. 1971.с.
240.
Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М.: изд-во АН. 1963.с
256 .
Винокур Г.О. О языке художественной литературы. – М.: Высшая школа, 1991. С 248 .
4
Begmatov E.Nazariy xulosalar tilshunoslikning muhim amaliy vazifalarini hal etishga xizmat
qilsin. -O’zbek tili va adabiyoti, 1987. 3-son . B.23.

va muallif nutqi munosabati va unda emotsionallik, ekspressivlik, modallik,
obrazlilik kabi xususiyatlarning namoyon bo‘lishi haqida ma’lumot beruvchi
muayyan ilmiy manba ham hisoblanadi. O’zbek tilshunosligida lingvopoetik
yo‘nalishda olib borilgan ishlar ko‘p bo‘lib, keyingi yillarda bu sohada ilgari olib
borilgan tadqiqotlardan jiddiy farq qiluvchi asarlar maydonga kelmoqda. Ularda
mavzu mohiyatiga antroposentrik nuqtayi nazaridan yondashuv, ya’ni badiiy asar
tilining uslubiy, badiiy-estetik jihatlarini to‘g‘ridan to‘g‘ri inson omiliga, uning
milliy an’ana va qadriyatlarimizga bo‘lgan munosabatiga bog‘lab talqin qilish
yetakchilik qilmoqda. Badiiy matnlarni til va adabiy mezonlar uyg‘unligida
tahlilga tortish, ularda qo‘llanilgan vositalarning lingvopoetik imkoniyatlarini
belgilash ancha sermashaqqat ish hisoblanadi. Bu kuzatuvchidan mavzuga kengroq
miqyosda, ya’ni inson omili bilan bog‘liq sohalar nuqtayi nazaridan yondashuvni
talab qiladi.
Matnlar hajm belgisiga ko‘ra minimal matn va maksimal matnlarga
ajratiladi. Minimal deyilganda badiiy uslubda biror mavzuni yoritishga
bag‘ishlangan qatralar, xalq donishmandligini ifodalaydigan maqol, matal va
aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar, nomalar, she’r va she’riy parchalar,
umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik,
makromatn deyilganda esa keng ko‘lamdagi voqealarni yoritish ehtiyoji bilan
yuzaga kelgan butunlik tushuniladi.
Иfoda maqsadi va mazmuniga ko‘ra badiiy matnning quyidagi turlari
mavjud: 1. Hikoya mazmunli matn. 2. Tasviriy matn. 3. Izoh mazmunli matn. 4.
Didaktik matn. 5. Xabar mazmunli matn. 6. Buyruq mazmunli matn. 7. Hissiy
ifoda mazmunli matn.
Matnning yuqorida qayd etilgan turlari mazmunan qanday bo‘lsa-da, badiiy
bo‘yoqdorligi, tasviriy vositalarga boyligi va estetik ta’sirchanligiga ko‘ra badiiy
uslub talablariga bo‘ysunadi.
Hikoya mazmunli matnlar muallif yoki asar qahramonlarining boshidan
kechirgan voqealari, o‘zlari guvoh bo‘lgan hodisalar to‘g‘risidagi hikoyalar

asosida yuzaga keladi. Ifoda uslubining o‘ziga xosligiga ko‘ra bu matn boshqa
matnlardan ajralib turadi.
Tasviriy matnlar esa so‘zlovchi yoki yozuvchining voqelik faktlarini,
hayotda o‘zi guvoh bo‘lgan kishilar, voqea-hodisalarni tasvirlashi bilan
xarakterlanadi. Bunda adresant adresatga ma’lum bir narsa va predmet, voqea–
hodisalar, kishilar to‘g‘risida ma’lumot berishni ko‘zda tutadi. Matnning bu turida
ham xuddi hikoya mazmunli matnlar singari monologik nutqqa asoslaniladi.
Izoh mazmunli matnlarda dalillarga suyanib fikr yuritiladi. Unda so‘zlovchi
yoki muallif o‘z fikr-mulohazalarining to‘g‘ri va asosli ekanligini isbotlashga
xizmat qiluvchi dalil va izohlardan foydalanadi. Bunda uning fikr ifodalashdan
maqsadi nutq qaratilgan shaxsni ishontirishdan iborat bo‘ladi.
Didaktik matnlar pand-nasihat asosiga quriladi. Bunda so‘zlovchi yoki
yozuvchi tinglovchi yoki o‘quvchini ma’lum yo‘lga boshqarish, ma’lum bir ishni
amalga oshirishga undaydi. U nutq qaratilgan shaxs ibrat olishi, xulosalar
chiqarishi uchun turli hayotiy voqea-hodisalarni hikoya qilib beradi, fikrlarining
ta’sirchan bo‘lishi uchun tildagi har xil leksik va frazeologik vositalar,
maqollardan ham foydalanadi.
Xabar mazmunli matnlar esa nutq qaratilgan shaxsga ma’lum bir voqea–
hodisa, kishilar, narsa va predmetlar, hayotiy masala yoki muammolar to‘g‘risida
ma’lumot yetkazish maqsadida tuziladi. Unda til bajaradigan eng muhim ijtimoiy
vazifalaridan biri – xabar yetkazish yetakchilik qiladi.
Buyruq mazmunli matnlarda adresatni ma’lum bir harakatni bajarishdan
qaytarish yoki ma’lum bir ishni amalga oshirishga undash asosiy maqsad qilib
qo‘yiladi. Adresantning adresat yoshi, jinsi, oilaviy sharoiti, nutq vaziyati kabilarni
hisobga olishiga qarab buyruq mazmuni maslahat ma’nosi bilan almashib turishi
mumkin.
Hissiy ifoda mazmunli matnlar inson ruhiyati bilan chambarchas
bog‘liqligiga ko‘ra matnning boshqa turlaridan keskin farq qiladi. Unda insonning
turli insoniy munosabatlar yoki har xil tashqi ta’sirlar tufayli yuzaga keluvchi ruhiy
holatlari, his –tuyg‘ulari, ichki kechinmalari o‘z aksini topadi.

Darhaqiqat, yuqorida qayd etilgan tamoyillar asosida badiiy matn tahlilni
amalga oshirish adabiyotshunoslik uchun kutilgan natijalarni berishi tabiiy.
Tahlilga tortilgan har bir badiiy ijod mahsuli bo‘lgan adabiy asarning poetik
imkoniyatlari, emotsional-ekspressiv jihatdan mukammalligi uning asosini tashkil
etuvchi badiiy tiliga qarab belgilanadi. Adabiy tilda mavjud bo‘lgan poetik
vositalar bir tomondan badiiy asar tilining ifodali va ta’sirchan, mantiqiy va
uslubiy ravon bo‘lishini ta’minlasa, ikkinchi tomondan asarning badiiy-estetik
qimmatini oshiradi, asar qahramonlarining ichki kechinmalari, ruhiyati tasvirini
berishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Istiqlol yillari mobaynida ijtimoiy va madaniy hayotdagi o’zgarishlar
jarayonida tilimizni, dinimizni, urf-odatlarimizni, ma’naviy qad-riyatlarimizni
butkul yo’qotib qo’yish xavfidan saqlab, asrab-avaylab, ularning azaliy mazmuni
va qudratini tiklashga keng yo’l ochib berildi. Tarixni xolisona o’rganish, tarixiy
shaxslarga to’g’ri baho berish, mafkuraviy tazyiqlar asosida, davrga moslashtirish
natijasida etarli bahosini olmay kelgan buyuk allomalarimiz, adiblarimiz ijodiga
yangicha yondashish, sog’lom nuqtai nazar bilan qarash imkoniyatlari tug’ildi.
Bunday yangicha qarashlarning ilk turkiy yozma adabiyotning rivojlana
boshlagan davri hamda bu davrning namunalari bo’lgan asarlarga nisbatan ham
tug’ilishi tabiiydir.
Ma’lumki, turkiy xalqlar yozma adabiyotining vujudga ke-lishi uzoq tarixga
ega. Uning shakllanishida turkiylar e’tiqod qilgan dinlarning ham o’z ta’siri bor.
Chunki «adabiyot doimo o’z davridagi oqimning mahsuli sifatida maydonga
kelgan» 5
. Qadimgi turkiy moniylik she’rlari, budda muhitida yaratilgan adabiyot
shundan guvohlik beradi. Darhaqiqat, qadimgi turkiy adabiyotning taraqqiyoti
shomonlik, moniylik va buddizm kabi dinlar bilan ham bog’liq. Mazkur dinlar
ta’siridagi ijod namunalari qadimgi turkiy adabiyotning qonuniyatlari, turkiy
she’riyatning shakllanishi va genezisini o’rganish hamda tasavvur qilishga yordam
berishi shubhasizdir.
5
Ra h monov N. Ru h iyatdagi nur murodi, Shar q yulduzi, 1999, 3-fasl, 114-bet.

O’rta Osiyo arablar tomonidan bosib olingach, mazkur hududlarda islom
muhitidagi turkiy yozma adabiyot shakllana boshladi. Uning keng miqyosda
taraqqiy eta boshlagan davri X-XII asrlarga to’g’ri keladi. Chunki bu davrga kelib,
arab xalifaligi to’liq emiriladi va uning o’rniga mahaliy xalq vakillaridan iborat
bo’lgan davlatlar paydo bo’ladi. Xalq hayotida ham ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
jihatdan katta o’zgarishlar ro’y beradi. Turkiy xalqlarning bebaho xazinasi
hisoblanmish Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk», Yusuf Xos
Hojibning «Qutadg’u bilig», Ahmad Yassaviyning «Devoni hikmat», Sulaymon
Boqirg’oniyning «Boqirg’on kitobi» kabi asarlarining yaratilishi shu davrda o’ziga
xos ilmiy va adabiy muhitning shakllanganligi hamda uning salohiyatidan darak
beradi. Mazkur asarlar tasavvuf ruhi bilan sug’orilgan bo’lib, didaktik - axloqiy-
ta’limiy mazmunga ega. Chunonchi, Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig»
dostoni va Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asari orqali etib
kelgan xalq og’zaki ijodi namunalari, she’riy parchalarda didaktika etakchi o’rinda
tursa, Ahmad Yassaviy va Sulaymon Boqirg’oniy ijodiy siymolarida tasavvuf o’z
rivojini topdi.
Shu davrda yaratilgan turkiy adabiyot namunalaridan yana biri Adib Ahmad
Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar sovg’asi») dostonidir. Asar
axloqiy-ta’limiy mazmunda bo’lib, har xil mavzudagi pand-nasihatlarni o’z ichiga
oladi.
Adib Ahmad haqidagi dastlabki ma’lumot Navoiyning «Nasoyim ul-
muhabbat» asari orqali etib kelgan. 6
Shoir to’g’risidagi keyingi xabar esa Po’latjon
domulla Qayyumovning «Tazkirai Qayyumiy» asarida uchraydi va «Hibat ul-
haqoyiq»dan namunalar keltiriladi. 7
Shuningdek, S.E. Malov, E.E. Bertels, N.A. Baskakov, A.M.Shcherbak,
A.Fitrat, E.Rustamov, N.Mallaev, Q.Mahmudov, B.To’xliev, G. Xo’janova kabi
olimlarning turli davrlarda e’lon qilingan katta va kichik tadqiqotlarida Adib
Ahmad hayoti va ijodiga oid fikru mulohazalar mavjud. 8
6
Navoiy A. «Nasoim ul-mu h abbat», Asarlar, 15-tom, T.,1968, 156-157 b.
7
Q ayyumov P. «Tazkirai Q ayyumiy», T., 1998, 43 -bet.

Ahmad Yugnakiyning qachon yashaganligi va «Hibat ul-haqoyiq» qaysi
davrda yaratilganligi xususida matbuotda bahs va munozarali fikrlar chop etilgan 9
.
Qadimgi turkiy adabiyotda janrlar taraqqiyoti masalalari to’g’risida
adabiyotshunoslik ilmida alohida tadqiqot olib borilgan emas. Bu qadimgi
yodnomalarning janr xususiyatlarini maxsus va chuqur o’rganish zaruriyatini
keltirib chiqaradi. Biz turkiy adabiyotda g’azalning shakllanish ildizlari, qadimgi
turkiy adabiyotda to’rtlik shaklining taraqqiyoti va moniylik she’rlari, «Devonu
lug’otit turk»dagi badiiy ijod namunalari hamda «Hibat ul-haqoyiq» asarlarida
qo’llanilgan badiiy tasvir vositalarini qiyosiy o’rganishga va ularning turkiy
xalqlar adabiyotida tutgan o’rni masalalarini imkoniyat darajasida yoritishga
harakat qildik.
1.2. “Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” modulini o’qitishga doir
innovatsiyalar va ilg’or xorijiy tajribalar
8
Қ аранг: Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности, М-Л., 1951, с.316.
Бертельс Е.Э. Хибат-ал-хакаик Ахмада Югнаки, Труды САГУ, Новая серия, Т., 1945. Вып.
3. кн. 1, стр. 26-46. Баскаков Н.А., Тюркские языки, М., 1960, с.171. Шербак А.М.
Грамматический очерк языка тюркских текстов X - XII вв. из Восточного Туркестана, М.-
Л., 1961, с- 56. Fitrat A. « H ibat ul- h a q oyi q », Tanlangan asarlar, II jild, T.,2000, 45-54 betlar.
Рустамов Э. Узбекская поэзия в первой половине XV века. М., 1963, с- 67 . Mallaev N.M.
O’zbek adabiyoti tarixi, T., 1976, 138-150 betlar. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat
ul-haqoyiq» asari haqida, T., 1972. O’zbek adabiyoti tarixi, 5 tomlik, 1-tom, T., 1978, 131-140
betlar. Xo’janova G. «Hibat ul-haqoyiq» haqiqatlari, T., 2001.
9
Q arang: Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? « O’ zbekiston adabiyoti va san’ati»,
1995, 31 mart; Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, « O’ zbekiston adabiyoti va
san’ati», 1995, 28 aprel; Umarov E. Tili h am q adimiy, « O’ zbekiston adabiyoti va san’ati», 1995,
28 aprel; H a qq ulov I. A h mad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh b o’ lganmi? « O’ zbekiston
adabiyoti va san’ati», 1997, 17 yanvar; Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan,
« O’ zbekiston adabiyoti va san’ati», 1997, 30 may; Boltaboev H . Butun e h timollarning
kuchlisi… , « O’ zbekiston adabiyoti va san’ati», 1997, 13 iyul.

Yurtimizda fan, ta’lim, can’at va madaniyat sohalarini rivojlantirish, uni
milliy mustaqillik talablari, yangicha dunyoqarash nuqtai nazaridan taraqqiy
ettirish davlatimiz va fuqarolik jamiyati istiqbolining ustivor yo‘nalishlaridan, biri
sanaladi. Albatta, bunda zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy ta’limotlar, yangi texnik
g‘oyalar, kashfiyotlar nechog‘li ahamiyatli bo‘lsa, mamlakat fuqarolarida,
jumladan, talaba-yoshlarida fuqarolik tarbiyasini shakllantirish ham shunchalik
zarurdir. Zero, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot shaxs kamolotiga qanchalik ta’sir
ko‘rsatib, uning rivojlanishini tezlatsa, o‘z navbatida shaxsning kamolot darajasi
ham jamiyat taraqqiyotining tezlashishini ta’minlaydi. Chunonchi, shaxs kamoloti
va ijtimoiy–iqtisodiy taraqqiyot bir-biriga mutanosib va o‘zaro dialektik bog‘liq
jarayon hisoblanadi.
Shaxs kamoloti va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot ta’lim-tarbiya vositasida
doimo oldinga intiladi. Shu nuqtai nazardan masalaga yondashadigan bo‘lsak
ta’lim va tarbiya jarayoniga jiddiy qarash, ularni fuqarolarning sog‘lom turmush
tarzini quruvchi, jismoniy va aqliy quvvatini oshiruvchi, ularning g‘oyaviy-siyosiy,
ma’naviy salohiyatini rejalashtiruvchi vosita deb qarash maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Zero, tarbiya jarayoni insonni zamon va makonda faoliyat ko‘rsatib,
yuksaklikka undovchi zohiriy va botiniy quvvat va shaxsning barcha sifatlari
singari fuqarolik tarbiyasining shakllanishini ta’minlovchi pedagogik hodisadir.
Mazkur loyiha rivojlangan xorijiy davlatlarning oliy ta’lim sohasida erishgan
yutuqlari hamda orttirgan tajribalari asosida “O’zbek filologiyasi” ta’lim yo’nalishi
uchun tayyorlangan namunaviy o’quv reja hamda dastur mazmunidan kelib
chiqqan holda tuzilgan bo’lib, u zamonaviy talablar asosida “O’zbek adabiyoti
tarixi” fanini o’qitish jarayonlarining mazmunini takomillashtirishni maqsad qiladi.
Yurtimizda kompyuterlashtirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini
rivojlantirishga doir muayyan vazifalar O’zbekiston Respublikasi birinchi
Prezidenti I.A.Karimov tomonidan 2002 yil 30 mayda imzolangan
“Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish to’g’risida”gi Farmonida belgilab berilgan bo’lib,
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2002 yil 6 iyun 200-sonli

“Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarorida o’z aksini
topgan. Ushbu vazifalar keyingi vaqtda Respublikamizda qabul qilingan bir qator
qonunlar, Vazirlar mahkamasining qarorlari va boshqa normativ hujjatlarda o’z
rivojini topdi.
Bugungi kunda taraqqiyot juda tez rivojlanmoqda va juda tez o’zgarmoqda.
Deyarli har daqiqada sayyoramizning turli burchaklarida o’zgarishlar,
yangilanishlar va kutilmagan voqea-hodisalar sodir bo’lmoqda. Har bir kunimiz
kuchli axborot oqimi ostida kechmoqda. Hayotni anglash, uni o’rganish
axborotlarni yig’ish va o’zlashtirish orqali kechadi. Insonning bilimlilik darajasi
ham ma’lum davr ichida shaxs tomonidan o’zlashtirilgan informatsiyalarning ko’p
yoki ozligi bilan belgilanadi.
Shuning uchun zamonaviy bilimlar sari keng yo’l ochish, ta’limotni
takomillashtirishda yangi pedagogik va axborot texnologiyalardan unumli
foydalanish - bugungi kunning talabiga aylandi. Ta’lim tizimida o’quv
muassasalari uchun yaratilgan saytlardan foydalanish, o’qitish qo’llanilmoqda.
Pedagog kadrlarning zamonaviy ta’lim va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari bo’yicha kompetentligini oshirish dolzarb masalalar qatoriga
kiradi. Aynan bunday muhitning yaratilishi talabalarni zamon talablari darajasida
tarbiyalash bo’yicha talablarga mosligini tavsiflovchi pedagogik hamda didaktik
tamoyillarga nisbatan aniq mezonlarni amalga oshirilishiga xizmat qiladi.
Talabalarga zamonaviy ta’lim va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida
dars o’tish ta’lim oluvchining yuqori motivatsiyasi, shaxsning qo’yilgan maqsadga
erishishga yo’naltirilganligi, muloqotga nisbatan etarlicha yuqori qobiliyati, o’z
xatolarini tuzatib borishi, o’zini-o’zi rivojlantirish bo’yicha intilishi, ularning
tashqi ta’limiy axborotlarga nisbatan ichki shaxsiy talablarining mosligini
ta’minlaydi. Bu esa o’z navbatida ta’limning sifat jihatidan yuksalishiga xizmat
qiladi.
Mediasavodxonlik insonga internet imkoniyatlaridan faol foydalanish va
tarqatilayotgan axborotni yaxshiroq anglash imkonini beradi, talabalarda axborot-

kommunikatsiya texnologiyalari orqali axborotlarni topish, qayta ishlash va uzatish
ko’nikmalarini shakllantiradi .
Bugungi kunda butun dunyoda qulay muhitni yaratuvchi o‘qituvchilarni
fatsilitator deb atashadi. Bunday muhitni yaratish shart-sharoiti tarbiyachining
bilimi va intellektiga bog‘liq bo‘lmaydi. Undan faqat tarbiyalanuvchini nimani
yaxshi ko‘rishi, nimaga qiziqishi, nima bilan shug‘ullanishini aniq belgilay olish
talab etiladi. Fatsilitatorning muhim hissiyoti sifatida K.Rodjers empatiya,
tarbiyalanuvchi shaxsiga ijobiy baho berish, fatsilitatorning tarbiyalanuvchiga
muvofiqligini kiritadi. Faqat ana shunday sharoitda shaxs o‘z xulq-atvorini
o‘zgartirish haqida qaror qabul qilishi mumkin.
K.Rodjers an’anaviy pedagogikaning quyidagi qoidalaridan qoniqish
hosil qilmaydi:
1. O‘qituvchi bilimlarni bayon etadi, o‘quvchilar ularni o‘zlashtirishga
harakat qiladi.
2. Dars va imtihonlar – ta’limning asosiy tarkibiy qismlari. Dars
bilimlarni shakllantirish shakli, imtihon esa egallangan bilimlarning darajasini
aniqlaydi.
3. O‘qituvchi boshqaruvchi, ta’lim oluvchilar esa unga bo‘ysunuvchilar
sifatida aks etadi.
Bu bilan bog‘liqlikda K. Rodjers ta’limning ikki turini ajratib ko‘rsatadi:
oddiy bilimlar, faktlar bilan qurollantiradigan axboriy va ta’lim oluvchilarga
ularning o‘z-o‘zini o‘zgartirishi va o‘z-o‘zini rivojlantirishi uchun zaruriy, haqiqiy
bilimlar beruvchi ahamiyatli ta’lim. Insonni shaxs sifatida shakllantiruvchi ta’lim
shaxsga yo‘naltirilgan yoki K. Rodjers fikricha, ahamiyatli ta’limdir.
O‘qituvchi o‘z faoliyatida o‘quvchilarining o‘z-o‘zini to‘la namoyon eta
olishiga tayanishi zarur. “Uning o‘qitishi talabalar katta qiziqish bilan hal
etadigan, har doim ham o‘zi mustaqil murakkab vaziyatlardan chiqish yo‘lini topa
olmaydigan, o‘qituvchining yordamiga tayanadigan va ijod qilishga takrorlanmas
istakni hosil qiladigan hayotiy muammolar bilan o‘zaro harakatga kirishishi
asosiga qurilishi kerak. O‘qituvchining roli o‘quvchilar bilan shunday shaxsiy

o‘zaro munosabatlarni va yuqorida tilga olingan tendensiyalarni namoyon
bo‘lishiga imkon beruvchi psixologik muhit tashkil etishda o‘z aksini topadi.
K.Rodjersning fikricha, insonni konsentrlaydigan ta’limning natijalarini
ta’lim muassasasidagi baholar bilan baholash mumkin bo‘lmaydi. Uning mezonlari
egallangan bilimlarning miqdor va hatto sifat ko‘rsatkichlarida emas, aksincha bu
o‘zgarishlar shaxsda, uning o‘sishi va rivojlanishida aks etadi. Ularga quyidagi
turdagi o‘zgarishlar kiradi:
- inson o‘zini to‘la idrok eta boshlaydi;
- u ko‘proq o‘zini va o‘z tuyg‘ularini qabul qiladi;
- ko‘proq o‘ziga ishonch va avtonomen shakllanadi;
- o‘z oldiga real maqsadlar qo‘yadi, o‘zida komillikni ko‘radi;
- unda insoniy qiyofa shakllanadi;
- boshqa odamlarni qabul qilish va tushunish boshlanadi.
Bugungi kunda, badiiy adabiyot namunalari, ayniqsa, o’tmishda yaratilgan
badiiy asarlar, xususan, Adib Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” dostonini
o’rganishda zamonaviy matn bilan ishlash texnologiyalaridan foydalanish asarni
tushunish va talqin qilishda samarali natijalarga olib keladi. Ma’lumki, o’tmishda
yaratilgan badiiy ijod namunalari matnida bugungi talaba uchun mazmuni
noma’lum bo’lgan so’zlar ko’plab uchraydi. Ular asar mazmunini to’la idrok
qilishga monelik qiladi. Badiiy tilning imkoniyati nihoyatda cheksiz. Chunki til,
birinchidan, tabiat va insondagi go’zallikni aks ettirish vositasi bo’lsa, ikkinchidan,
tilning o’zi ham go’zallikni vujudga keltiruvchi mo’’jizalardan biridir. O’zbek
adabiyotining dahosi shoirlaridan biri Adib Ahmad Yugnakiy o’z ijodi davomida
tilning badiiy imkoniyatidagi ana shu ikki jihatdan ham san’atkorona foydalangan
mutafakkir desak, hech mubolag’a qilmagan bo’lamiz. Tilning zalvori va qudratini
tugal anglagan Ahmad Yugnakiyning adabiy merosida ham so’z va iboralarning
shunday sirli ma’nolari, badiiyati yashiringanki, uni birdaniga anglay olish har
qanday kitobxonning ham qo’lidan kelavermaydi.
Mumtoz adabiyotimizning o’ziga xos xususiyatlaridan biri – uning
leksikasida qadimgi turkiy, fors, arab va boshqa til elementlarining ko’plab

uchrashidir. Misra, bayt va matnda uchragan har bir so’z o’quvchi uchun
tushunarli bo’lishi zarur. Busiz mumtoz adabiyot namunalarining mohiyatini to’liq
tushunish haqida gap ham bo’lishi mumkin emas. XII asr adabiy tilida yaratilgan
va hozirgi zamon o’quvchilari uchun osongina tushunilmaydigan, aniqrog’i
eskirgan lug’aviy birliklari ko’p bo’lgan Adib Ahmadning “Hibat ul-haqoyiq”
asari ham bundan mustasno emas, albatta.
Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarini keng xalq ommasi orasida
targ’ib etish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bu borada
nasriy bayonning ham o’rni beqiyosdir. To’g’ri nasriy bayon asl matndan
yiroqlashish uchun ham zamin yaratadi. Bu ko’pchilik mutaxassislarning
e’tirozlariga ham sabab bo’lishi mumkin. Biroq keng kitobxonlar ommasining
lug’atlardan foydalanish imkoniyati nihoyatda pastligini inobatga oladigan bo’lsak,
hayotimizda tabdil va nasriy bayonchilikka qanchalik ehtiyoj borligi yanada
oydinlashadi.
Aksariyat hollarda adabiyot tarixi darslarida matn ustida ishlash deganda
matnni o’qib, uning ma’nosini o’rganish bilan cheklaniladi. Bunday tashkil
qilingan darslar bugungi kun talabiga javob bermaydi. O’qituvchi matn mavzusi
bilan talabalarni tanishtirgandan so’ng, o’rganilayotgan mavzu bo’yicha
talabalarning fikr-mulohazalarini to’plab, ularni (tasniflash) saralash orqali darsni
tashkil qilsa, maqsadga muvofiq bo’ladi. Yana bir yangi pedagogik
texnologiyalardan biri M S U Yo U metodidan foydalanish darsni samarali va
qiziqarli o’tishini ta’minlaydi.
M — Ma’lumot
S — Savollar
U — O’qish
Yo — Yozish
U — Umumlashtirish
Dastlab, matnning mavzusi yoki sarlavhasi bo’yicha bildirilgan fikrlar
saralanib, savol va muammolar doskaga yoziladi. To’plangan fikrlar
umumlashtiriladi va ular ham doskaga yozib boriladi. Talabalar ongiga aqliy

hujum uyushtirish maqsadida matnni o’rganish kerakmi yoki yo’qmi? Nima uchun
va qanday qilib, qachon matnni o’qish kerak? Matndagi ma’lumotdan foydalanish
kerakmi, yo’qmi? Umumiy ma’lumot olish kerakmi yoki uni batafsil mayda-
chuyda elementlari bilan tushunish kerakmi? Matnni o’rganishda lug’atlardan
foydalanishning zarurati bormi kabi savollar o’rtaga tashlanadi. Matni o’qishni
esdan chiqarmaslik kerak, chunki turlicha o’qish turlari talabalarga turlicha ta’sir
ko’rsatib, ma’lum bilimlar majmuasini shakllantirishga turtki bo’lishi mumkin.
Masalan, analitik o’qish talabalarda grammatika va leksikaga oid bilimlardan
foydalanish imkonini beradi. Intensiv o’q ishda matnning h ar bir arzimas day
ko’ringan ji h atlari h am shar h lab boriladi. Ekstensiv o’qishda esa matnning mayda-
chuyda, ikir-chikirlariga e’tibor berilmaydi. Diqqat - matnning mohiyatiga
qaratilgan bo’ladi. Matnni o’qish jarayonida kerakli ma’lumotlarni, ibora va kalit
so’zlarni talabalardan daftarlariga qayd qilib bori sh ini ham talab qilish maqsadga
muvofiqdir. Umumlashtirilgan ma’lumotlar - natijalar va xulosalar guru h
e’tiboriga ta q dim etiladi. Matnni tanlashda talabalarga “Hibat ul-haqoyiq” dostoni
boblaridagi qanday matn kerakligi aniqlab olinadi. Ular nimani ko’proq bilishadi
va nimalarni bilishga ko’proq qiziqishadi. Tanlangan matndagi ma’lumotlarni
hayotning qaysi sohalarida qo’llash mumkinligi aniqlanadi. Ma’lumot yig’ishda
talabalar matnni o’qiydilar, tushunarsiz bo’lgan so’zlarning lug’atini qiladilar,
matn mazmuni aniqlashgach, kerakli ma’lumotlarni yig’adilar. O’z natijalarini
muhokama qiladilar. Bunday usul, ya’ni lug’at ustida ishlash talabaning so’z
boyligini oshirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari guruh bilan matnni tushunish
uchun qo’shimcha lug’atlardan ham foydalanadilar, vazifani bajarayotganda
yuzaga kelgan qiyinchiliklarni o’qituvchi yordamida bartaraf etishlari ham
mumkin. Darsni quyidagi bosqichlarga bo’lish mumkin:
1. Muqaddima - o’quvchilarning badiy matn mazmuni haqidagi dastlabki
bilimlariga tayanish.
2. Matnni tushunish - kirishish (yuzaki, umumiy tarzda va batafsil
tushunish).

3. Lug’at ustida ishlash - leksika, iboralar, grammatika va hokazo.
4. Axborotni uzatish - matndagi tushunarsiz bo’lgan so’zlarning ma’nosini
muhokama qilish va munozaralar uyushtirish.
Topshiriqlarni bajarayotganda guruhlarga bo’linib ishlash katta a h amiyatga
ega. Shu bilan bir qatorda quyidagicha ishlash yo’llari ham mavjud:
1. Individual ishlash - matnni hech kimga xalaqit bermay o’qish.
2. Juft bo’lib ishlash - bunda talaba o’zini ishonchliroq sezadi, fikr
almashishi va natijalarni bir-birlariniki bilan solishtirishi mumkin.
3. Guruh bo’lib ishlash - muhokama qilinayotgan mavzu bo’yicha munozara
va bahs uyushtirish maqsadida 5 yoki 7 tadan talabalar guruhi tashkil etiladi. Har
bir guruhda bildirilgan fikrlar yig’iladi, muhokama qilinadi va umumiy xulosaga
kelinadi.
Darsni amalga oshirishda qo’llaniladigan mashqlardan ayrimlarini keltirsak:
1 . Matn bo’yicha talabalar nimani bilishlarini aniqlash;
2. Mazmuni aniqlashtirilishi lozim so’zlar mazmuni b o’ yicha taxminlarni
ifodalash;
3. Matndagi ma’lum g’oyaviy xususiyatlarni mu h okama q ilish, ya’ni
shoirning poetik maqsadini ani q lash;
4. Matndagi t ayanch s o’ z va tushuncha larni ani q lash;
5. Taxmin va farazlarni tekshirish;
6. Matnning ayrim b o’ laklarini va umumiy tekstni umumlashtirish .
Umuman olganda, zamonaviy yangi pedagogik texnologiyalar va
innovatsion yondashuvlar asosida o’tilgan darslarda mavzular talabalar tomonidan
o’zlashtirilishini osonlashtiradi va o’quv predmeti bo’yicha dars o’tayotgan
o’qituvchi va talabalarga tizimli dars o’tishda birmuncha engillik yaratadi.
Ma’lum soha va yo’nalishdagi mavzularni me’yorlar va mezonlar asosida
talabalarga taqdim etish imkoniyatini beradi. Bugungi kun o’qituvchilaridan

yuksak salohiyatli, bilimli, faol, izlanuvchan va har taraflama iste’dod egasi
bo’lishni ham talab etadi.
Mazkur loyihani amalga oshirishda quyidagi zamonaviy ta’lim metodlaridan
foydalanish tavsiya etiladi:
“Xulosalash” (Rezyume, Veer) metodi
Metodning maqsadi: Bu metod murakkab, ko‘ptarmoqli, mumkin qadar,
muammoli xarakteridagi mavzularni o‘rganishga qaratilgan. Metodning mohiyati
shundan iboratki, bunda mavzuning turli tarmoqlari bo‘yicha bir xil axborot
beriladi va ayni paytda, ularning har biri alohida aspektlarda muhokama etiladi.
Masalan, muammo ijobiy va salbiy tomonlari, afzallik, fazilat va kamchiliklari,
foyda va zararlari bo‘yicha o‘rganiladi. Bu interfaol metod tanqidiy, tahliliy, aniq
mantiqiy fikrlashni muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o‘quvchilarning mustaqil
g‘oyalari, fikrlarini yozma va og‘zaki shaklda tizimli bayon etish, himoya qilishga
imkoniyat yaratadi. “Xulosalash” metodidan ma'ruza mashg‘ulotlarida individual
va juftliklardagi ish shaklida, amaliy va seminar mashg‘ulotlarida kichik
guruhlardagi ish shaklida mavzu yuzasidan bilimlarni mustahkamlash, tahlili qilish
va taqqoslash maqsadida foydalanish mumkin.
“Keys-stadi” metodi
“Keys-stadi” - inglizcha so‘z bo‘lib, (“case” – aniq vaziyat, hodisa, “stadi”
– o‘rganmoq, tahlil qilmoq) aniq vaziyatlarni o‘rganish, tahlil qilish asosida
o‘qitishni amalga oshirishga qaratilgan metod hisoblanadi. Mazkur metod dastlab
1921-yil Garvard universitetida amaliy vaziyatlardan iqtisodiy boshqaruv fanlarini
o‘rganishda foydalanish tartibida qo‘llanilgan. Keysda ochiq axborotlardan yoki
aniq voqyea-hodisadan vaziyat sifatida tahlil uchun foydalanish mumkin. Keys
harakatlari o‘z ichiga quyidagilarni qamrab oladi: Kim (Who), Qachon (When),
Qaerda (Where), Nima uchun (Why), Qanday/ Qanaqa (How), Nima-natija (What).
“FSMU” metodi
Texnologiyaning maqsadi: Mazkur texnologiya ishtirokchilardagi umumiy
fikrlardan xususiy xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni
o‘zlashtirish, xulosalash, shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini

shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur texnologiyadan ma'ruza mashg‘ulotlarida,
mustahkamlashda, o‘tilgan mavzuni so‘rashda, uyga vazifa berishda hamda amaliy
mashg‘ulot natijalarini tahlil etishda foydalanish tavsiya etiladi.
Texnologiyani amalga oshirish tartibi:
- qatnashchilarga mavzuga oid bo‘lgan yakuniy xulosa yoki g‘oya taklif etiladi;
- har bir ishtirokchiga FSMU texnologiyasining bosqichlari yozilgan qog‘ozlarni
tarqatiladi:
- ishtirokchilarning munosabatlari individual yoki guruhiy tartibda taqdimot
qilinadi.
FSMU tahlili qatnashchilarda kasbiy-nazariy bilimlarni amaliy mashqlar va
mavjud tajribalar asosida tezroq va muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishiga asos bo‘ladi.
“Assesment” metodi
Metodning maqsadi: mazkur metod ta'lim oluvchilarning bilim darajasini
baholash, nazorat qilish, o‘zlashtirish ko‘rsatkichi va amaliy ko‘nikmalarini
tekshirishga yo‘naltirilgan. Mazkur texnika orqali ta'lim oluvchilarning bilish
faoliyati turli yo‘nalishlar (test, amaliy ko‘nikmalar, muammoli vaziyatlar mashqi,
qiyosiy tahlil, simptomlarni aniqlash) bo‘yicha tashhis qilinadi va baholanadi.
Metodni amalga oshirish tartibi:
“Assesment” lardan ma'ruza mashg‘ulotlarida talabalarning yoki
qatnashchilarning mavjud bilim darajasini o‘rganishda, yangi ma'lumotlarni bayon
qilishda, seminar, amaliy mashg‘ulotlarda esa mavzu yoki ma'lumotlarni
o‘zlashtirish darajasini baholash, shuningdek, o‘z-o‘zini baholash maqsadida
individual shaklda foydalanish tavsiya etiladi. Shuningdek, o‘qituvchining ijodiy
yondashuvi hamda o‘quv maqsadlaridan kelib chiqib, assesmentga qo‘shimcha
topshiriqlarni kiritish mumkin.
“Tushunchalar tahlili” metodi
Metodning maqsadi: mazkur metod talabalar yoki qatnashchilarni mavzu
buyicha tayanch tushunchalarni o‘zlashtirish darajasini aniqlash, o‘z bilimlarini
mustaqil ravishda tekshirish, baholash, shuningdek, yangi mavzu buyicha dastlabki
bilimlar darajasini tashhis qilish maqsadida qo‘llaniladi. Metodni amalga oshirish

tartibi:
· ishtirokchilar mashg‘ulot qoidalari bilan tanishtiriladi;
· o‘quvchilarga mavzuga yoki bobga tegishli bo‘lgan so‘zlar, tushunchalar
nomi tushirilgan tarqatmalar beriladi ( individual yoki guruhli tartibda);
· o‘quvchilar mazkur tushunchalar qanday ma'no anglatishi, qachon,
qanday holatlarda qo‘llanilishi haqida yozma ma'lumot beradilar;
· belgilangan vaqt yakuniga yetgach o‘qituvchi berilgan tushunchalarning
tugri va tuliq izohini uqib eshittiradi yoki slayd orqali namoyish etadi;
· har bir ishtirokchi berilgan tugri javoblar bilan uzining shaxsiy
munosabatini taqqoslaydi, farqlarini aniqlaydi va o‘z bilim darajasini tekshirib,
baholaydi.
Venn Diagrammasi metodi
Metodning maqsadi: Bu metod grafik tasvir orqali o‘qitishni tashkil etish
shakli bo‘lib, u ikkita o‘zaro kesishgan aylana tasviri orqali ifodalanadi. Mazkur
metod turli tushunchalar, asoslar, tasavurlarning analiz va sintezini ikki aspekt
orqali ko‘rib chiqish, ularning umumiy va farqlovchi jihatlarini aniqlash,
taqqoslash imkonini beradi.
Metodni amalga oshirish tartibi:
· ishtirokchilar ikki kishidan iborat juftliklarga birlashtiriladilar va ularga
ko‘rib chiqilayotgan tushuncha yoki asosning o‘ziga xos, farqli jihatlarini (yoki
aksi) doiralar ichiga yozib chiqish taklif etiladi;
· navbatdagi bosqichda ishtirokchilar to‘rt kishidan iborat kichik guruhlarga
birlashtiriladi va har bir juftlik o‘z tahlili bilan guruh a'zolarini tanishtiradilar;
· juftliklarning tahlili eshitilgach, ular birgalashib, ko‘rib chiqilayotgan
muammo yohud tushunchalarning umumiy jihatlarini (yoki farqli) izlab topadilar,
umumlashtiradilar va doirachalarning kesishgan qismiga yozadilar.

II BOB. “AHMAD YUGNAKIYNING HAYOTI VA IJODI”
MODULINING O’QUV-USLUBIY TA’MINOTI
2.1. Ma’ruza matni .
Asosiy savollar:
1. Adib Ahmad – turkiy didaktik adabiyotning yirik namoyandasi.
2. “Hibbat ul-haqoyiq” – axloqiy-ta’limiy asar .
Tayanch tushunchalar:
Ahmad Yugnakiy, “Hibat ul-haqoyiq”, Alisher Navoiy, “Nasoyim ul-
muhabbat”, Arslonxo’ja Tarxon, Amir Sayfiddin, Qoshg’ar, Yugnak, Najib Osim,
Rashid Rahmati Arat, Dod Sipohsolorbek, Imomi A’zam, Badiuzzamon Mirzo,
janr, qasida, g’azal, to’rtlik.
1-asosiy masala: Adib Ahmad – turkiy didaktik adabiyotning yirik
namoyondasi.
Darsning maqsadi: Adib Ahmadning hayoti va ijodi, turkiy didaktik adabiyot
namunalarining shakllanishi va taraqqiyoti hamda “Hibat ul-haqoyiq” asarining
mohiyati haqida ma’lumot berish orqali talabalar ni vatanga muhabbat ruhida
tarbiyalash .
Identiv o 'quv maqsadi:
1.1.Talabalar Adib Ahmad va uning dostoni haqida atroflicha ma’lumot
oladilar.
1.2.Navoiyning Adib Ahmad haqidagi fikri bilan tanishadilar.
1.3. Turkiy didaktik adabiyotning shakllanishi va tarqqiyoti haqida tasavvurga
ega bo’ladilar.
1 - asosiy masalaning bayoni:
Ahmad Yugnakiy X-XII asrlar o’zbek adabiyotining yirik namoyondasi,
iste’dodli shoir, donishmand murabbiydir. Adibning “Hibat ul-haqoyiq” dostoni
uning ma’naviy me’rosidan bizgacha yetib kelgan yagona namunadir. Hajman
ixcham bu doston o’sha davr turkiy adabiy tilining ham nihoyatda
qimmatli,mo’tabar manbalaridan biri hisoblanadi. Shoirning hayoti, ijtimoiy

faoliyati va ijodi haqida juda oz ma’lumotlarga egamiz. “Hibat ul-haqoyiq”dagi
ayrim misralar bag’rida kelgan ishoralar hamda asarning turli nusxalarida kotiblar
tomonidan yozilgan qaydlar shoir shaxsi va uning hozirgacha yagona asari haqida
ma’lum tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Ahmad Yugnakiy millatimiz iftixori,
ulug’ mutafakkir shoir Amir Nizomiddin Alisher Navoiy nazariga tushgan
turkigo’y ijodkorlardan biridir. Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” nomli 770
tariqat ahli, adib-u avliyoulloh, shayx-u donishmandlar haqida ma’lumot beruvchi
tazkirasida Ahmad Yugnakiy haqida fikr yuritilganligi uning qadimiy turk
mashoyixlaridan ekanligini dalillaydi.
Shunday qilib, “Hibat ul-haqoyiq”dagi quyidagi misralar shoirni kitobxonga
ozgina bo’lsa-da, tanishtirishga xizmat qilgan: Shoir o’zini ko’p sonli
o’quvchilarga «Adib Ahmad»,-deya tanishtiradi. Ahmad shoirning nomi bo’lib,
« adib »uning ijodkorlik bilan el orasida shuhrat qozonganligini tasdiqlaydi:
Adib Ahmad otim, adab-pand so’zum,
So’zum munda qolur, borur bu o’zum.
Kelur kuz, kechar yoz, borur bu umr,
Tugatti umurni bu yozim, kuzum.
« Hibat ul-haqoyiq » dostonining nusxalarida Ahmad Yugnakiy haqida
ma ‘lumot beruvchi baytlar keltiriladi.
Adibning yeri oti Yugnak erur,
Safolik ajib yer, ko’ngillar yorur.
Atosi oti Mahmudi Yugnakiy,
Adib Ahmad o’g’li, yo’q ul hech shaki.
Kitobining oti erur “Hibat ul-
haqoyiq”- iborat arabdan o’shul.
Tamomi erur Qoshg’ariy til bila,
Ayitmish adib riqqati dil bila.
Agar bilsa Qoshg’ar tilin har kishi,
Bilur ul adibning ne kim aymishi.
Kishi tilin bilsa, bilur ma’nisin,

Bilurman desa, ayb o’zi bilmasin .
Ko’chirilgan parchadan anglashiladiki, doston muallifining vatani Yugnak,
otasining ismi Mahmud, asarining nomi “Hibat ul-haqoyiq” bo’lib, bu asar
Qoshg’ariy-turkiy tilda yozilgan. Yugnakning Farg’ona vodiysida joylashgani va
bu yer shoirning vatani ekanligi “Tazkirai Qayumiy”da qayd etilgan. Biroq
Yugnak, Yugnoq tarzida yuritiluvchi qishloq nomlari Turkiston va Samarqand
atrofida ham mavjuddir.
Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asarida Adib Ahmad haqida
quyidagilar yoziladi: “Adib Ahmad ham turk elidin ermish. Derlarki, ko’zlari
bitov ermishki, also zohir ermas ermish. Ammo bag’oyat ziyrak va zakiy va zohid
va mutaqqiy kishi ermish. Maskani Bag’doddin necha yig’och yo’l erkan. Har kun
Imom A’zam darsig’a hozir bo’lur erkandur va bir masala o’rganib bu yo’lni
yayog` borur erkandur. Va aning tili turk alfozi bila mavoiz va nasoihqa go`yo
ermish. Xeyli elning muqtadosi ermish. Balki aksar turk ulusida hikmat va
nuktalari shoe’dur”. Ko`chirganimiz iqtibos bir qator taxminiy xulosalarga kelish
asosini beradi.
Ma’lumki, Adib Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari
dastlabki turkiy-nazmiy yozma obidalardan biri sanaladi. Ahmad
Yugnakiy to’g’risida ma’lumotlar juda kam, borlaridan ham shoirning
hayoti va faoliyati to’g’risida to’liq ma’lumotga ega bo’lish qiyin.
Ahmad Yugnakiy haqidagi dastlabki ma’lumotni Hazrat Navoiy
«Nasoim ul-muhabbat» asarida berib o’tadi va uning ijodidan
namunalar keltiradi. Shuningdek, Navoiyning shahzoda Badiuzzamon
Mirzoga yozgan maktubida ham Ahmad Yugnakiyning nomi tilga
olinadi: «… Va Hakim Sulaymon so’zidurkim ota qodiri qayyum va ona
roziqi marsum va Adib Ahmad… deb turkim, ruboiya:
Atodin xato kelsa, ko’rma xato,
Savob bil xato, toki qilsa ato.

Atoning xatosini bilgil savob,
Seni yuz balodin qutqarg’ay xudo».
Alisher Navoiyning pand-nasihat tarzidagi xatda aynan Adibning
to’rtligiga murojaat qilishi, undagi fikrlarga tayanishi Adib Ahmad
ijodining XV asrda ham shoirlar, olimlar, ziyolilar orasida mashhur
bo’lganligidan dalolat beradi.
Maktubda keltirilgan to’rtlik turli manbalarda turlicha beriladi,
ya’ni unga nisbatan ayrim adabiyotlarda ruboiy termini ham ishlatiladi.
Mana shu manbalarni solishtiraylik. Jumladan, maktubning yuqorida
keltirilgan parchasi adabiyotshunos Ibrohim G’ofurovning «Nola va
noma» 10
maqolasidan olingan bo’lib, unda ruboiy so’zi qo’llanilyapti.
1994 yil «Oila va jamiyat» ro’znomasida hurmatli adibimiz Xurshid
Davron «Hazrat Mir Alisher Navoiyning maktublari» sarlavhasi ostida
bobomizning ikki maktubini e’lon qilgan. Shulardan biri Navoiyning
Badiuzzamon Mirzoga bitilgan maktubidir. Ushbu xatda yanada
boshqacharoq yuqoridagidan farqli holatga duch kelamiz: «... Va Adib
Ahmad … deb turkum:
Atodin xato kelsa, ko’rma xato,
Savob bil xato, toji qilsa ato.
Atoning xatosini bilgil savob,
Seni yuz balodin qutqarg’ay xudo» 11
.
Demak, ro’znomada berilgan maktubda ruboiy termini
ishlatilmagan, ikkinchidan, ikkinchi misra “Savob bil xato, toji qilsa ato”
tarzida berilyapti.
10
G’ afurov I. Nola va noma, «Yoshlik», 1991, 6-son.
11
«Oila va jamiyat», 1994, fevral

Endi Navoiy asarlari 13-tomida nashr etilgan “Munshaot”dagi
maktubni ko’zdan kechiraylik:
“… Va Hakim Sulaymon so’zidurkim ota qodiri qayyum va ona
roziqi marsum va Adib Ahmad … debturkim, ruboiya:
Atodin xato kelsa, ko’rma xato,
Savob bil xato toki qilsa xato.
Atoning xatosini bilgil savob,
Seni yuz balodin qutqarg’ay xudo” 12
.
Ko’rinib turibdiki, mazkur parchada berilgan to’rtlikning ikkinchi
misrasi “Savob bil xato toki qilsa xato” shaklida yozilgan. Xo’sh, ikkinchi
misraning asli qanday bo’lgan?
Adabiyotshunos Sodir Erkinov “Fitrat - Navoiyshunos” maqolasida
Fitratning “Hibat ul-haqoyiq” nomli maqolasi haqida qisqacha fikr
yuritib quyidagilarni yozadi: “… Fitrat maqolada Navoiyning
“Munshaot” asariga kirgan Badiuzzamon nomiga yo’llangan bir
“nasihatnoma”dagi Ahmad Yugnakiy “Hibat ul-haqoyiq”idan olingan
misralarga diqqatni tortadi. Mazkur misralar “Munshaot”ning hozirgi
nashrlarida yo’l qo’yilgan kichik bir nuqsonni bartaraf etishga yordam
beradi. “Munshaot”dagi o’sha maktub matnida “Adib Ahmad
debturkim” so’zlaridan keyin keltirilgan:
Atodin xato kelsa ko’rma xato,
Savob bil xato toki qilsa xato, -
bandidagi ikkinchi misra Fitrat maqolasida
Savob bil xato qilsa dog’i ato,-
12
Navoiy A. Asarlar, 15 tomlik, 13-tom, T., 1966, 127-bet.

tarzidadir. “Munshaot”dagi matnda “Savob bil xato toki qilsa xato”
misrasida ma’no yo’q. Bu Fitrat foydalangan manbada “otang xato
qilgan taqdirda ham savob bilgin” degan ma’noda to’g’ri berilgan” 13
.
Demak, to’rtlikning ikkinchi misrasi Fitrat maqolasidagidek
qo’llansa maqsadga muvofiq bo’ladi. Ikkinchidan, Adib Ahmad
qalamiga mansub bo’lgan bu misralar to’rtlikmi yoki ruboiymi? Bu
masalaga aniqlik kiritish maqsadida uning vazn tuzilishini tekshirib
ko’raylik:
A-to-din | xa-to-kel | sa-ko’r-ma | xa-to
Sa-vob-bil | xa-to-qil | sa-do-g’i | a-to.
V - - V - - V - - V -
A-to-ning | xa-to-si | ni-bil-gil | sa-vob
Se-ni-yuz | ba-lo-din | qut-qar-g’ay | xu-do
V - - V - - V - - V -
Vazn tuzilishidan ko’rinadiki, to’rtlik mutaqorib bahrida yaratilgan.
Ruboiylar esa odatda aruz vaznining hazaj bahrida bitib kelingan.
Shunga ko’ra, bizningcha bu to’rtlikni klassik poetika qonun-
qoidalariga asoslanib ruboiy deb atash qiyin. Chunki “to’rt misradan
iborat bo’lgan har qanday she’r ruboiy bo’lmaydi. Biror to’rtlikni ruboiy
deb atash uchun unda tugal mazmun, ruboiy shakli bo’lishidan
tashqari, ruboiy vazni ham bo’lishi kerak. To’rtlik qanchalik chuqur
ma’no va go’zal shaklga ega bo’lmasin, agar u ruboiyning maxsus
vazniga tushmasa, ruboiy bo’la olmaydi” 14
.
13
Erkinov S. Fitrat-Navoiyshunos, « O’ zbek tili va adabiyoti», 1990, 3-son.
14
Is h o q ov Yo. Navoiyning lirik merosi, O’ zbek adabiyoti tarixi, 5 tomlik, 2-tom, T., 1978, 94-
bet.

A.Navoiyning «Nasoim ul-muhabbat» asarida «… muallif Adib
Ahmaddan keltirgan baytlardan biri va yana «Munshaot»dagi
maktublardan birida bayon etilgan to’rtlik Adib Ahmadning mashhur
«Hibat ul-haqoyiq» asarida uchramaydi» 15
. Badiuzzamon Mirzo nomiga
bitilgan maktubdagi to’rtlikning «Hibat ul-haqoyiq»da uchramasligi biz
uchun bir muammoni keltirib chiqardi, ya’ni Navoiy bu to’rtlikni
qaerdan olgan bo’lishi mumkin? «Hibat ul-haqoyiq» asari to’g’risida so’z
yuritilgan ilmiy tadqiqotlarni ko’zdan kechirishga harakat qildik.
Jumladan, Natan Mallaev «O’zbek adabiyoti tarixi» darsligida «… Navoiy
Husayn Boyqaroning o’g’li Badiuzzamonga yozgan xatlaridan birida,
«Hibat ul-haqoyiq»dan misralar keltiradi» 16
, deb qayd etadi.
«Hibat ul-haqoyiq» dostoni bilan maxsus shug’ullangan olim
Qozoqboy Mahmudovning ilmiy ishlarida ham shunga yaqin fikrlar
mavjud 17
. Holbuki, dostonning bizgacha etib kelgan nusxalarida
haqiqatan ham bu to’rtlik uchramaydi.
Bundan Adib Ahmadning «Hibat ul-haqoyiq»dan tashqari boshqa
yozgan hikmatlari, ijod namunalari bo’lganmi yoki to’rtlik dostondan
tushib qolganmi degan savol tug’iladi. Bizningcha, to’rtlik «Hibat ul-
haqoyiq»dan tushib qolgan bo’lishi mumkin, chunki birinchidan, uning
didaktik ruhda yozilganligi, ikkinchidan, qofiyalanishi, uchinchidan,
vaznining mutaqoribi musammani mahzufda ekanligi dostondagi
to’rtliklarga mos keladi. To’rtinchidan, dostonning asl qo’lyozma
nusxalari topilgan emas. Uning 6 nusxasi mavjud bo’lib, bu
15
Shayxzoda M. Asarlar, 6 tomlik, 4-tom, T.,1972, 312-bet.
16
Mallaev N. O’ zbek adabiyoti tarixi,T.,1976, 150-bet.
17
O’ zbek adabiyoti tarixi, 5 tomlik, 1-tom, T.,1978, 139-bet.

nusxalarning har biri turli yillarda ko’chirilgan hamda o’zaro farqli
xususiyatlarga ega. Chunonchi, uning «A» nusxasi 246 baytdan, «V»
nusxasi 254 baytdan, «S» (J) nusxasi 242 baytdan, qolgan «D», «E», «F»
nusxalari ayrim parchalardan iborat. Albatta, bu farqli xususiyatlar
kotiblar tomonidan nusxa ko’chirish jarayonida vujudga kelgan. Xullas,
to’rtlikning nusxa ko’chirilayotgan paytda dostondan tushib qolgan
bo’lishi ehtimoldan xoli emas. «Nasoim ul-muhabbat» asarida berilgan
Ulug’lar ne bersa emasmen dema,
Ilik sun, og’iz ur, emasang ema,
bayti ham M.Shayxzoda to’g’ri ta’kidlanganidek, dostonda mavjud
emas.
U «Hibat ul-haqoyiq» tarkibida bo’lib, keyinchalik yuqoridagi
to’rtlik kabi dostondan tushib qolgan bo’lishi mumkin. Chunki baytning
mazmuni, vazni, umuman shakliy xususiyatlari dostondagi
to’rtliklardan farq qilmaydi. U xuddi biror bir to’rtlikning dastlabki
misralariga o’xshaydi, chunki Navoiy «Nasoim ul-muhabbat»da
keltirgan ikkinchi shunday bayt «Hibat ul-haqoyiq»da quyidagi to’rtlik
tarkibida ikkinchi misrasi biroz o’zgargan holatda uchraydi:
So’ngakka yiliktek eranga bilik,
Eran ko’rki aql, ul so’ngakning yilik.
Biliksiz yiliksiz so’ngaktek xoli,
Yiliksiz so’ngakka sunulmas elik.
Adib Ahmad haqidagi keyingi ma’lumot Po’latjon domulla
Qayyumovning «Tazkirai Qayyumiy» asarida uchraydi. Muallifning
xabar berishicha, Adib asli «... Farg’onali bo’lub, Ahmad Yunakiy deb

mashhurdir. Qadimgi nozimlardan bo’lib, XII nchi (asrning) oxiri XIII asr
boshlarida Chingizning O’rta Osiyoga hujumi arafasida o’tmishdir» 18
.
Po’latjon domulla shoirning «Hibat ul-haqoyiq» asari bilan elga
tanilganligini aytib, dostonni «Qutadg’u bilig»ga moslab yaratilgan
degan fikr bildiradi va kitobning yozilishi sababi haqidagi qismni Adib
ijodidan namuna sifatida keltiradi. Shuningdek, domullaning Ahmad
Yugnakiyning yurti to’g’risidagi fikrlari ham diqqatga sazovor, chunki
Yugnak shahrining qaerda joylashganligi «Hibat ul-haqoyiq» xususida
fikr yuritilgan adabiyotlarda azaldan munozaraga sabab bo’lib kelgan.
Po’latjon domulla Yugnakni Farg’onada joylashganligi haqida ma’lumot
berib, shoirni «Farg’ona vodiysida Yunaq nomli joydan bo’lib, makoniga
nisbat ila Yunaqiy debdur» 19
, deb uning Farg’onada yashaganligini
ta’kidlaydi.
Adib Ahmadning qaysi davrda yashaganligi va «Hibat ul-haqoyiq»
dostonining qachon yozilganligi to’g’risida aniq ma’lumotlar yo’q.
Shunga ko’ra, olimlar uning yaratilish davri haqida turlicha taxminlar,
fikrlar bildirganlar. Rus olimlaridan S.E.Malov asar X-XII asrlarda
yozilgan deb hisoblasa 20
, N.A.Baskakov XI-XII asrlarda yaratilgan degan
fikrni qayd etadi 21
. Shcherbak dostonning yaratilgan davrini 884 hijriy
yil (1480) deb ko’rsatadi 22
.
«Hibat ul-haqoyiq» ustida maxsus tadqiqot olib borgan olim
Q.Mahmudov doston XII asrning oxiri XIII asrning boshlarida
18
P o’ latjon domulla Q ayyumov. Tazkirai Q ayyumiy. T.,1998, 25-bet.
19
P o’ latjon domulla Q ayyumov. Tazkirai Q ayyumiy . T.,1998, 25-bet.
20
Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности, М.,Л. 1951, с.316.
21
Баскаков Н.А. Тюркские языки, М., 1960, с.171.
22
Шербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-Х II вв. из Восточного
Туркестана, М-Л., 1961, с.27-28.

yaratilgan deb taxmin qilsa 23
, adabiyotshunos Muhammadjon
Imomnazarov esa «Nasoim ul-muhabbat»dagi ma’lumotlarga tayanib,
asar YIII asrning oxiri IX asr boshlarida yozilgan deya ta’kidlaydi 24
.
Olimning bu qarashlari adabiy-ilmiy jamoatchilik orasida munozaraga
sabab bo’ldi. Matbuotda ushbu fikrlar yuzasidan turli mulohazalar
bildirildi. Chunonchi, “O’zbekiston adabiyoti va san’ati” ro’znomasining
1995 yil 28 aprel sonida ikkita maqola chop etildi. Maqolalardan biri
“Manbalarini qaytadan ko’rmoq kerak” deb nomlanadi va uning
muallifi filologiya fanlari doktori Qozoqboy Mahmudov. Olim
maqolasida Adib Ahmadni Bag’dod atrofida yashagan, «Hibat ul-
haqoyiq»ni VIII - IX asrlarda yaratilgan deyish uchun bir qator yozma
tarixiy obidalarni o’rganish va yangi dalillar topish kerakligini
ta’kidlaydi 25
.
Ikkinchi maqola muallifi filologiya fanlari doktori Ergash Umarov
asosan dostonning til xususiyatlariga suyangan holda fikr yuritar ekan,
…«Hibat ul-haqoyiq» Urxun-Enisey yodgorliklaridan keyin arab
yozuvida yozilgan dastlabki turkiy yodgorliklardan biri» 26
, deb
hisoblaydi.
Bu masalaga munosabat bildirgan olim Ibrohim Haqqulov «…
bugungi maktab o’quvchisi ham «Hibat ul-haqoyiq» XII asrning oxiri
XIII asrning boshlarida yaratilgan degan aniq ma’lumotga ega» 27
ligini
qayd etadi hamda «Nasoim ul-muhabbat»ni manoqib xarakteridagi
23
Ma h mudov Q . A h mad Yugnakiyning « H ibat ul- h a q oyi q » asari h a q ida,T.,1972, 16-bet.
24
Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? O’ z AS.1995, 31 mart
25
Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, O’ z AS, 1995, 28 aprel
26
Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.
27
H a qq ulov I. A h mad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh b o’ lganmi? O’ z AS, 1997, 17
yanvar.

asar ekanligini uqtiradi. Abdumalik Yoqubov esa «Hibat ul-haqoyiq»
arab va eron adabiyotida shakllangan «adab ilmi»ga xos yo’nalishda
yaratilgan va doston IX asrda bitilgan degan xulosaga keladi 28
.
So’ngra mazkur munozara yuzasidan filologiya fanlari doktori
Hamidulla Boltaboevning «Butun ehtimollarning kuchlisi…» maqolasi
e’lon qilindi. Adabiyotshunos asarning yaratilgan davri xususida
mulohaza bildirar ekan «… asrimiz- ning 20-yillaridayoq Najib
Osimbek, Fuod Kuprili, Fitrat- ning ishlarida bu borada aniq bir
to’xtamga kelingan» 29
ligini yozadi va bu bahsda qatnashgan
olimlarning «…Fitrat ishlariga murojaat etmaganliklaridan ajablangan
holda» 30
olimning «Hibat ul-haqoyiq» maqolasini e’lon qiladi.
Xo’sh, Hazrat Navoiyning Adib Ahmadning Imomi A’zamga
shogirdligi haqidagi ma’lumoti ilgari «Hibat ul-haqoyiq» bilan
shug’ullangan olimlar e’tiboridan chetda qolganmidi? Nima uchun ular
Adib Ahmadning yashagan davrini YIII - IX asrlarga bog’lab
ko’rsatishmagan?
“Hibat ul-haqoyiq”ni YIII-IX asrlar mahsuli qilib ko’rsatish
adabiyotshunoslik fani uchun yangilik emas, chunki bunday qarash
bugungi kunga qadar ham mavjud bo’lgan. Fitratning xabar berishicha
shunday ma’lumotni Abulhasan Muhammad Boqir binni Muhammad
Ali tomonidan hijriy 951 yilda yozilgan «Tazkirat ul-avliyo» asarida
uchratish mumkin 31
. Shuningdek, «mashhur turk olimi Shamsiddin
Somiybek (1850-1904) Hazrat Navoiy manqabasidagi ma’lumotni,
28
Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan. O’ z AS, 1997, 30 may.
29
Boltaboev H . Butun e h timollarning kuchlisi..., O’ zAS, 1997, 13 iyun.
30
Boltaboev H . O’ sha ma q ola.
31
Fitrat A. Tanlangan asarlar, 2-jild, T., 2000, 47-bet.

so’ngra ayni xabarni fors tilida takrorlagan Abulhasan Muhammad
Boqirning «Tazkirat ul-avliyo»sidagi fikrlarni tarixan qabul qilib,
mashhur «Qomus ul-a’lom» asarida Adib Ahmadni hijriy 80-150 yillar
orasida yashagan shoir sifatida ko’rsatgan (Shamsiddin Somiybek.
Istambul, 1889, 1 jild, 771-bet). Ushbu ma’lumot g’arb mustashriqlari
T.Kovalskiy va J.Denilarning «Hibat ul-haqoyiq»ning Najib Osimbek
tomonidan nashr etilishi munosabati bilan yozilgan maqolalarida
(1925) ham takroran keltirilgan» 32
.
Professor Fitrat esa «Nasoim ul-muhabbat»dagi ma’lumotni
«afsonaviy xabar» deb ataydi va shunday yozadi: «Hibat ul-
haqoyiq»ning hijriy ikkinchi asrda (ya’ni «Qutadg’u bilig» bilan «Devoni
lug’at»dan uch asr burun) yozilg’anin qabul etishga imkon yo’qdir.
«Hibat ul-haqoyiq»ning tili, uslubi uning «Qutadg’u bilig»dan bir-ikki
asr so’ngra yozilg’anin ko’rsatmakdadir. Shuning uchun Najib Osimbek
ham pro’fesso’r Ko’prulizoda bu asarning oltinchi asr asari ekanini
qabul qilish tarafidadirlar. Har holda mas’alaning qat’iy echilishi Adib
Ahmadning yohud Dod Sipohsolorbekning qachon yashaganlari
haqqida to’g’ri ma’lumot topishga bog’lidir» 33
.
Darhaqiqat, asarning qaysi davrda bitilganligini ko’pchilik olimlar
Dod Sipohsolorbek shaxsining aniqlanishi bilan bog’liqligini
ta’kidlaganlar hamda bu borada ayrim tadqiqotlar olib borganlar.
Jumladan, Najib Osim Dod Sipohsolorbekning kim ekanligi to’g’risida
so’z yuritar ekan, Xuroson noibi bo’lgan Dodbek ibni Habashiy-
Oltuntoqni, Mahmud G’ aznaviyning jiyani bo’lgan Solor G’ oziyni va
32
Boltaboev H . Butun e h timollaning kuchlisi… O’ z. A S., 1997, 13 iyun.
33
Fitrat A. O’ sha asar, 47-bet.

To’g’rul Qilich Asfahsolorbekni ko’rsatadi va shulardan To’g’rul Qilich
Asfahsolor - «Hibat ul-haqoyiq» bag’ishlangan shaxs, deb e’tirof etadi 34
.
Bu bahsga kirishar ekan Fitrat Najib Osim ishlariga e’tiroz bildirgan
holda «… To’g’rul Qilich Asfohsolorbekning uzun unvoni orasida «Dod»
so’zining yo’qlig’i bu ehtimolni ham churutushga etarlik bir dalildir» 35
,
deya ta’kidlab Dod Sipoh-solorbekni qoraxoniylar davrida yashagan
hukmdorlar orasidan izlaydi va uning nomini O’rta Osiyoda yashagan
fors shoiri Sayfi Isfarangining devonida uchratadi. So’ngra uning
Farg’ona hukmdorlaridan biri ekanligini aniqlab, «bizga, mana shu
Sayfi Isfarangi zamonida (hijriy oltinchi asrning oxiri bilan ettinchi
asrning boshlarida) yashag’an «Dodbek Sipohsolor»ni Adib Ahmadning
hukmdori deb qabul qilish kerak. Butun ehtimollarning kuchlisi
shudir» 36
degan to’xtamga keladi.
«Hibat ul-haqoyiq» ning qaysi davr mahsuli ekanligini «… hal
qilish uchun Fitrat ikki narsani: birinchidan, asar bag’ishlangan Dod
Sipohsolorbek shaxsi haqida ishonchli ma’lumot topishni; ikkinchidan,
Yugnakiy yashagan Yugnak shahrining joylashish o’rnini aniqlashni, bu
ikki jihatni o’zaro bog’liqlikda, bir butunlikda ko’rsatishni maqsad qilib
oladi. Ya’ni, kitob Dod Sipohsolorbekka bag’ishlangan ekan, Adib
Ahmad yashagan shahar ham u hukmronlik etgan muzofotga qarashli
yoki yaqin bo’lishi kerak, degan mantiqli fikrga asoslangan» 37
.
34
Ma h mudov Q . A h mad Yugnakiyning « H ibat ul- h a q oyi q » asari h a q ida, T.,1972, 15-
16 b.
35
Fitrat A. O’ sha asar, 48-bet.
36
Fitrat A. O’ sha asar, 49-bet.
37
J o’ ra q ulov U. Fitratning uch yirik asari, «Shar q yulduzi», 1998, 1-son, 172-bet.

Demak, Fitratning fikricha «Hibat ul-haqoyiq» Farg’ona hukmdori
bo’lgan Dodbek Sipohsolorga bag’ishlangan va tabiiyki Yugnak shahri
ham Farg’ona vodiysida joylashgan.
Ushbu munozaraga munosabat bildirgan samarqandlik olimlar
N.Rajabov 38
va Q.Tohirovlar 39
Adib Ahmadning yashagan davrini XI – XII
asrlar deb ko’rsatadilar. Q.Tohirovning qayd etishicha, Adib Ahmad “…
Bag’dod madrasasida Imom Muhammad G’azzoliy, Imom Yusuf
Hamadoniy va ularning zamondosh-tengdoshlari bo’lgan ulug’ olimlar
bilan birga hamsaboq bo’lgan.
… Alisher Navoiy yozgan Imomi A’zam YIII asrda yashagan kufalik
No’mon bin Sobit emas, balki XI asrda yashagan shayx Abu Ali
Formadiydir. G’ azzoliy va Yusuf Hamadoniylarning tasavvufda Abu Ali
Formadiy maktabiga mansub ekanliklarini Alisher Navoiy alohida
ta’kidlagan” 40
. Demak, Q.Tohirovning fikriga ko’ra, Navoiy “Nasoim ul-
muhabbat”da tilga olgan Imom Muhammad va Imom Abu Yusuflar
Imom Muhammad G’azzoliy va Imom Yusuf Hamadoniylardir.
Ko’rinib turibdiki, dostonning yaratilish davri xususidagi fikrlar
munozarali bo’lib, bir-biridan keskin farq qiluvchi xususiyatlarga ham
ega. Asarning yaratilish davriga bo’lgan har bir munosabat qandaydir
dalillarga tayanadi va shular asosida bir qarorga kelishga harakat
qiladi.
Adib Ahmad to’g’risida ma’lumot beruvchi asosiy manbalar bo’lib,
A.Navoiyning «Nasoim ul-muhabbat» va Po’latjon domulla
38
Rajabov N. « H ibatul haq oyi q » q achon yozilgan? «Yozuvchi», 1998, 14 oktyabr.
39
Т o h irov Q . Alisher Navoiy Adib A h mad Yugnakiy h a q ida. «Alisher Navoiy merosining ja h on
tsivilizatsiyasida tutgan ulkan mav q ei» mavzusidagi anjuman materiallari, Samar q and, 2001, 70-
71 betlar.
40
O’ sha ma q ola, 71-bet.

Qayyumovning «Tazkirai Qayyumiy» asarlari hamda «Hibat ul-
haqoyiq»ning qo’lyozmalariga kotiblar tomonidan yozilgan izohlar
xizmat qiladi.
Adib Ahmad Yugnakiy haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirib,
quyidagicha xulosaga kelish mumkin:
- Adib Ahmad - Mahmud Yugnakiy degan kishining farzandi.
- U o’z davrining etuk, donishmand kishisi bo’lgan.
- «Hibat ul-haqoyiq» dostoni Adib Ahmadning bizgacha etib kelgan
yagona ijodiy merosi hisoblanadi.
- «Hibat ul-haqoyiq» - Dod Sipohsolorbek degan kishiga
bag’ishlangan.
- Dod Sipohsolorbekning kim ekanligi haqida to’liq tasavvur beruvchi
aniq ma’lumotlar topilgan emas.
- Adib Yugnak nomli shaharda tug’ilgan va yashagan.
- Yugnakning qaerda joylashganligi xususida aniq ma’lumot yo’q.
Nazorat topshiriqlari:
1.1. Ahmad Yugnakiy nechanchi asrlarda yashab o’tgan?
1.2. Ahmad Yugnakiyning qadimiy turk mashoyixlaridan ekanligi kimning qaysi
asarida ifodalanadi?
1.3. “Hibat ul-haqoyiq” dostonining nusxalaridan birida XV asrda yashagan
temuriy amaldorlardan kimlar sharaflanadi?
Identiv o’quv maqsadlari:
2.1. Dostonning islomiy shariatlar sovg’asi ekanligini tasdiqlaydi.
2.2. Dostondagi axloqiy-ta’limiy masalalardan ta’sirlanadilar.
2-asosiy masalaning bayoni:
“Hibat ul-haqoyiq” dostoni 256 baytdan tarkib topgan . Asarning 14 bobdan
iborat ekanligi qayd etilgan bo`lsa-da, uning 11 bobi bizgacha yetib kelgan.

Mutaxassislarning fikricha, bunday tafovut kotiblar tomonidan ayrim boblarni
ko`rsatuvchi sarlavhalarning tushirib qoldirilishi oqibatida sodir bo`lgan bo`lishi
mumkin. Ahmad Yugnakiy Sharq mumtoz adabiyoti an’anlariga rioya qilgan va
dostonni Alloh hamdi bilan boshlagan. Ulug’ tangrining vasfi 1-10-baytlarda o’z
ifodasini topgan. 11-20-baytlar esa so’nggi payg’ambar Muhammad alayhissalom
va uning to’rt xalifasiga bag’ishlanadi. Uchinchi bob 21-34-baytlarni o’z ichiga
oladi. Unda zamonasining hukmdori Dod Sipahsolorbek ulug’lanadi. To’rtinchi
bob 35-40-baytlarni o’z ichiga olgan bo’lib, unda shoir dostonning yozilish sababi
haqida fikr yuritadi. Ahmad Yugnakiy “Hibat ul-haqoyiq “ dostonini Dod
Sipahsolorbek nomini dunyoda mangu qolishi uchun ijod etganini ta’kidlaydi.
Mazkur sahifalar an’anaviy muqaddimaviy boblar bo’lib, dostonning asosiy qismi
beshinchi fasldan boshlanadi. Mazkur bob 41-64-baytlardan tashkil topgan. Unda
shoir bilimni ulug’laydi, johillikning zarari haqida badiiy fikr yuritadi. 65-88-
baytlar til odobiga bag’ishlangan bo’lib, dostonning oltinchi bobini tashkil etadi.
89-112-baytlar asarning yettinchi bobi hisoblanadi va dunyoning o’zgarib
turishiga bag’ishlangandir. Sakkizinchi bobda shoir o’zining saxiylik va baxillik
haqidagi falsafiy qarashlarini ifoda etadi. To`qqizinchi va o`ninchi boblarda
muallif hayotning turli masalalari haqida badiiy mushohada yuritadi. Jumladan,
ularda tavoze’likning manfaati, kibr-u havo va hirsning zarari kabi masalalarga
diqqat qilingan. So`nggi o`n birinchi bobda asar xulosalanadi.
“Hibat ul- haqoyiq”ning yozilish tarixi dostonda ham, u haqidagi qaydlarda
ham ko`rsatilmagan. Olimlar asarning til xususiyatlarini o`rganish asosida uning
yozilish vaqti va muhiti haqida ma’lum xulosalarga kelganlar. Jumladan, “Hibat
ul-haqoyiq” tilining leksik, fonetik va grammatik xususiyatlari bir tomondan
“Qutadg’u bilig”ga yaqinlashsa, ikkinchi tomondan “Qisasi Rabg’uziy”ga
monandligi qayd etilib, uning XII asrning oxiri XIII asr boshlarida yozilgan deb
hisoblash mumkinligi ta’kidlanadi.
Ahmad Yugnakiy Alisher Navoiy ta’kidlaganidek, “ziyrak” va “zakiy”
inson sifatida islom dini, tasavvuf ta’limotini juda yaxshi o’zlashtiradi. Shoirning

ilm olishning inson hayoti uchun muhim ahamiyat kasb etishi to’g’risidagi
quyidagi obrazli fikrlari nihoyatda qadrlidir:
So’ngakka yiliktek eranga bilik,
Eran ko’rki aql, so’ngakning –yilik.
Biliksiz-yiliksiz so’ngaktek qoli,
Yiliksiz so’ngakka sunulmas alik.
Ahmad Yugnakiy g’oyatda chuqur mulohazalar asosida o’quvchiga o’zining
katta hayotiy tajriba zaminida tug’ilgan teran fikrlarini yetkazarkan, ularni
jamiyatdan yiroq bo’lmaslikka da’vat etadi. Aytilganlar nuqtayi nazaridan
adibning quyidagi baytlarida ini’kosini topgan fikrlari diqqatga sazovordir:
Biliksizga haq so’z tatiqsiz erur,
Anga pand-nasihat osig’siz erur.
Na turluk oriqsiz orir yuv desa,
Johil yub orimas, oriqsiz erur.
Ahmad Yugnakiy ilmsiz kishiga to’g’ri so’z ham ma’nosizligi, unga o’git
berishning o’zi foydasizligini ta’kidlaydi. Fikrini tasdiqlash uchun “oriqsiz”, ya’ni
yuvinmagan kishilarga “yuvin” deb buyurilsa, ular suv ta’sirida toza bo’lishini,
johil qancha yuvinmasin baribir poklanmasligi bilan qiyosiy tasvirlaydi. Bu bilan
shoir kishilarni jaholatdan yiroq bo’lishga undaydi. Ahmad Yugnakiy adabning
ibtidosini muomala ma’daniyatida deb biladi. Shu bois ham u so’zlash
madaniyatiga alohida e’tibor qaratadi. Kishilarni ortiqcha gapirmaslikka chaqiradi.
Adibning tilni mahkam tutishga chaqirishi, aks holda tishning sinishi mumkinligi
xususidagi fikrlari o’quvchi uchun ibrat maktabi vazifasini o’taydi. Doston muallifi
kishilar o’rtasida nizo chiqarishni juda qattiq qoralaydi. Chunonchi:
Xiradliqmu bo’lur tili bo’sh kishi’
Tilim boshni yedi bu til so’z boshi.
O’chukturma erni tilin bil, bu til,
Boshoq tursa butmas, butar o’q boshi.
Shoir dunyo boyligidan inson uchun faqatgina yegulik, kiygulik yetarli
ekanligi, o’shalardan ortiqchasi kishiga ziyon yetkazishni ta’kidlab, mulohazalarini

Muhammad alayhissalom o”gitlari bilan boyitadi. A lloh rasulining dunyoviy
hayotning asosi ekin, dehqonchilik bilan mashg’ul bo’lishdir tarzidagi pandini
himoya va targ’ib etadi. Ayni to’g’ri yo’lni tanlagan odamlarning turmushi go’zal,
ibratlidir, degan o’gitlar mazmun-mohiyatini dilbar misralar mag’z-mag’ziga
singdirib yuboradi. Bu o’z navbatida, Ahmad Yugnakiyning kishilarning hayotiy
ehtiyojini qondirish uchun mehnat qilishga undanganligidan dalolat beradi. Shoir
tasavvurida insonning ruhi abadiy hayotdir, uni o’tkinchi dunyoning boyliklari-yu
zeb-ziynatiga bog’lab qo’ymaslik lozim. Dostondan ko’chirilgan quyidagi misralar
fikrimizning yorqin dalili bo’la oladi:
Yilontek bu ochun yilon o’g’log’u,,
Yuqamoqqa yumshoq ichi bo’r og’u.
Yilon yumshoq erkan , yovuz fe’l tutor,
Yiroq turg’u, yumshoq teb inonmog’u.
Bu ochun ko’r erga ko’rumlik toshi,
Va lekin ichida hazor nohushi.
Boqib tosh bezakin ko’ro’b sen munga,
Ko’ngul bog’lamoq bil xatolar boshi .
Niqob ko’trur ochun birar yuz ochar,
Yozar qo’l, quchar tek yano tark qochar.
Yoring’i buluttek yo tushtek xoli,
Derangsiz kechar baxt yo qushtek uchar.
Shoir dunyoni kishini avraydigan ilonga o’xshatadi. Fikrimizcha, u dunyo
deganda ko’proq moddiy boyliklar, mol-mulkni nazarda tutadi. Bu ilon zohiran
yumshoq, botinan esa achchiq ichimlik singari og’udir. Ahmad Yugnakiy saxovat
va baxillik haqidagi bobining ilk misralaridayoq bu yuksak insoniy fazilatlarga
nisbatan odam qanday munosabatda bo ‘lishi kerakligini g’oyat go’zal badiiy
yo’sinda gavdalantirib bergan:
Ayo do’st, biliklik izin izlagil,
Qali so’zlasang so’z bilib so’zlagil.
Axiy erni o’ggil, o’gar ersa san,

Baxilga qatiq yo o’qun kizlagil.
Shoir o’quvchiga nasihat qilarkan, avvalo, bilimli kishilar izidan borishni,
so’zlash kerak bo’lsa, bilib so’zlashlikni maslahat beradi.
Dostonning 9-10-boblarida ham yuksak insoniy fazilatlar ta’riflanib, inson
avlodi tabiatidagi noshoyista qusurlar keskin tanqid ostiga olinadi. Aytish lozimki,
mazkur boblarda rang-barang mavzular qalamga olingan bo’lsa-da, insonni
komillikka yetaklash, barkamol avlod tarbiyasi haqida qayg’urish tayanch g’oya
sifatida o’sha mavzularni yagona tizimga birlashtirib turadi. Shoir dastlab har bir
inson o’zidan takabburlik illatini uloqtirib, tavoze’ni mahkam tutmog’i kerak, deb
hisoblaydi. Adibning manmanlikka berilish kishi uchun yomon illatlardan biri
ekanligi xususidagi quyidagi misralari o’quvchini befarq qoldirmaydi, albatta:
Takabbur libosin kiyib oz solin,
Kirib xalqda ko’ksung, ozurlab tilin.
Mo’minlar nishoni tavoze’ erur,
Agar mo’min ersang, tavoze’ qilin.
Ahmad Yugnakiy latif tavoze’ni mo’minlikning nishoni deb biladi. Kamtarlik
inson ma’naviy olamini go’zallashtiruvchi nodir fazilat ekanligi “Hibat ul-
haqoyiq”da o’ziga xos badiiy san’atlar yordamida tasvirlanadi.
Adib Ahmadning «Hibat ul-haqoyiq» asarida 103 ta to’rtlik
mavjud. Ushbu to’rtliklarni kompo’zitsion-semantik xususiyatlariga
ko’ra quyidagi turlarga ajratish mumkin:
I. Biliklik keraklik so’zin so’zlayur,
Keraksiz so’zini ko’mub kizlayur.
Biliksiz ne aysa ayur uqmatin,
Aning o’z tili o’z boshini yeyur 41
.
41
Yugnakiy A. Hibat ul-haqoyiq. -T.: 1971. –B. 44-45. (Bundan keyingi misollar ham
mazkur kitobdan olinib, sahifasi qavsda ko’rsatiladi) .

Bilimli kishi kerakli so’zni so’zlaydi, keraksiz so’zni ko’mib
yashiradi.
Ilmsiz kishi nima gapirsa, nodonligi sababli so’zlaydi, shuning
uchun uning tili o’z boshini yeydi.
Mazkur to’rtlik tuzilishi jihatdan o’rganilsa, uni ikki qismga ajratish
mumkin. To’rtlikning birinchi qismida bilimli kishiga xos bo’lgan ijobiy
xususiyat tasvirlansa, ikkinchi qismida muallifning ilmsiz, johil kishiga
nisbatan salbiy fikri ifodalangan. Demak, kompo’zitsion qismlar o’zaro
mazmuniy ziddiyatga asoslangan. Baytlarning o’zaro qiyosi orqali
to’rtlikda oldinga surilgan poetik fikr - ilmli kishining ilmsiz kishidan
afzalligi kitobxonga yanada oydinlashadi, bu esa to’rtlikning
emotsional tomonini kuchaytirishga xizmat qiluvchi muhim omildir.
II. Ko’ni bo’l, ko’ni qil, otin ko’ni,
Ko’ni teyu bilsun xaloyiq seni.
Ko’nilik to’nin kiy, qo’yub egrilik,
Kedim to’n to’lusi ko’nilik to’ni.
To’g’ri bo’l, to’g’ri ish qil. To’g’ri deb nom chiqar. Xaloyiq seni to’g’ri
deb bilsin.
To’g’rilik to’nini kiy, egrilik to’nini yech. Kiyadigan to’nning yaxshisi
to’g’rilik to’nidir.
Ushbu to’rtlik ham kompo’zitsion jihatidan ikki qismga bo’lingan.
Bu bo’linish yuqoridagi to’rtlik kabi ma’no jihatdan ziddiyat asosiga
qurilmay, balki kompo’zitsion qismlar o’rtasida ma’naviy parallellikni
yuzaga keltirgan. Mazkur turning o’ziga xos xususiyati shundaki,
birinchi misrada ilgari surilgan fikr, ikkinchi misrada o’zining poetik

rivojiga erishadi. Ikkinchi misra birinchi misradagi fikrni to’ldirishga,
chuqurlashtirishga, mustahkamlashga xizmat qiladi. To’rtlikning
keyingi baytida ham dastlabki baytdagi kabi qoidalarga amal qilinadi
va natijada baytlararo ma’naviy parallellik yuzaga keladi. Bu usul
to’rtlikning poetik mazmunini ochishga xizmat qilgani holda, uning
jonli, yorqin ifodalanishiga olib kelgan.
III. Bilik bilti bo’lti eran belguluk,
Biliksiz tirikla yituk ko’rguluk.
Biliklik er o’lti oti o’lmatu,
Biliksiz esan erkan oti o’luk.
Ilmli kishilarning nomi mashhur bo’ladi, bilimsiz kishilar esa
tiriklayin o’ldi hisob va bu unga ko’rgulikdir.
Bilimli kishi o’lsa ham uning nomi o’chmaydi, ilmsiz kishining o’zi
hayot bo’lsa ham oti o’likdir.
Ko’rinadiki, bu to’rtlikning kompo’zitsion qismlari ham ma’no
jihatdan qarama-qarshilikka asoslangan, lekin bu ziddiyat baytlararo
emas, balki misralararodir. Kitobxonga to’rtlikdagi poetik fikr - ilmli
kishining ilmsiz kishidan ustun ekanligi birinchi bayt misralarining
o’zaro qarama-qarshiligi orqali uqtiriladi. Mazkur poetik g’oya so’nggi
misralarda rivojlantiriladi hamda misralarning ziddiyati natijasida
yanada ravshanlashadi. «Bu yerda toq misralar ma’lum poetik fikrni
o’rtaga qo’yadi. Juft misralar esa uning ziddi uchun keltiriladi. Mana
shu usul orqali shoir o’z fikrini oydinroq bayon etadi» 42
.
IV. Kudazgil tilingni kel oz qil so’zung,
42
To’xliev B. «Qutadg’u bilig»ning poetikasi masalalari // O’lmas obidalar. -T.: Fan,
1989. –B. 335.

Kudazilsa bu til kudazlur o’zung.
Rasul erni o’tqa yuzin otquchi,
Til o’l tedi yig’ til yul o’ttin o’zing.
Tilingni tiy, so’zingni qisqa qil, bu til tiyilsa, o’zing ham
saqlanasan.
Rasul kishini o’tga tashlovchi tildir, deb aytdi, shuning uchun
tilingni tiy, o’zingni o’tdan tort.
Bunday tur to’rtliklarning o’ziga xos xususiyati sifatida shuni
ko’rsatish mumkinki, ularning birinchi va ikkinchi misralarida ma’lum
bir poetik g’oya ifodalanadi, keyingi misralarda esa mana shu fikrning
tasdig’i, dalili, ta’kidi sifatida maqol, hadis, hikmatli so’zlarga murojaat
qilinadi. Yuqoridagi to’rtlik ham fikrimizning dalilidir: uning birinchi
baytiga «tilni tiyish, o’ylab so’zlash» kerakligi to’g’risidagi fikr
singdirilgan bo’lsa , keyingi baytda bu fikr payg’ambarimiz Muhammad
alayhissalomning hadislari orqali tasdiqlanyapti. Mazkur usul ham
to’rtlikning ta’sir kuchini oshirishga xizmat qiluvchi omillardan biri
hisoblanadi. Bu jihatdan quyidagi to’rtlik yanada xarakterlidir:
Bilik birla olim yuqor yo’qladi,
Biliksizlik erni cho’kardi, qo’di.
Bilik bil o’sanma bil ul Haq Rasul,
Bilik kimda ersa siz arqang tedi.
Bilim bilan olim yuqoriga ko’tariladi, ilmsizlik esa kishini
tubanlashtiradi.
Bilimli bo’l, hech qachon erinma, Haq Rasuli, kim ilmli bo’lsa, uni
siz maqtang deb aytdi.

Bu to’rtlikning yuqoridagi to’rtlik tuzilishidan farq qiluvchi holati,
dastlabki bayt misralarining o’zaro ma’naviy qarama-qarshilikka
asoslanganligidir. Dastlabki baytning birinchi misrasida ma’lum bir
poetik fikr - «olimning bilim orqali mashhur bo’lishi» uqtirilsa, ikkinchi
misra mazkur fikrning ziddi uchun keltiriladi. Keyingi baytdagi fikrlar
to’rtlikda ko’tarilgan poetik g’oyaning dalili vazifasini o’tagan, bu esa
fikrning lo’nda, ta’sirchan ifodalanishiga xizmat qilgan.
V. Haris to’ymas ochun nengini terip,
Harislik qarimas idisi qarip,
Harislikni qo’yur haris er qachon,
O’lub yitsa tuproq ichiga kirip.
Mazkur to’rtlikka singdirilgan poetik g’oyani Adib Ahmad zanjirli
ravishda rivojlantirgan, ya’ni birinchi misrada ma’lum bir fikr boshlanib,
rivojlantirilgan. Chunonchi: haris (ochko’z) kishi qarisa ham harisligi
qarimaydi - ikkinchi misrada keltirilgan mazkur fikr alohida olinganda
ham tugal bir hikmat mazmuniga ega. Haris kishi qachon harisligini
qo’yishi mumkin? Faqat o’lib, tuproqqa kirgachgina qo’yadi.
Xuddi shu yo’l orqali poetik g’oya o’zining tugal ifodasiga
erishgan. Shuningdek, to’rtlikdagi misralarning kompo’zitsion jihatdan
nisbatan mustaqilligi, har bir misraning o’zicha tugallangan mustaqil
mazmunga egaligi, uchinchi - qofiyasiz misraning kitobxonning
diqqatini o’ziga kuchliroq jalb etib, so’nggi misrada kelayotgan
to’rtlikning yechimiga ishora qilishi kabi xususiyatlar alohida
ahamiyatga ega. Chunki bu belgilar to’rtlikni ruboiy janriga
yaqinlashtiradi. Ma’lumki, «ruboiy fikr, ifodada ixchamlik va teranlikni

talab etadigan janr» 43
. Shu jihatdan yuqoridagi to’rtlik mazmun e’tibori
bilan ham ruboiyga yaqin turadi, chunki unda juda ham teran hayotiy
bir fikr ilgari surilgan.
«Hibat ul-haqoyiq» to’rtliklarini ruboiy deyish mumkinmi, degan
o’rinli savol tug’iladi. Albatta, mazkur to’rtliklar shakliy xususiyatlariga
ko’ra ruboiydan farqlanmasa-da, lekin vazn nuqtai nazaridan
qaraganda ulardan farq qiladi. Chunki ruboiylar mumtoz she’riyat
qoidalariga ko’ra aruzning hazaj bahrida yaratilib kelgan. «Hibat ul-
haqoyiq»dagi to’rtliklar esa mutaqorib bahrida yo’zilgan. Shu sababli
ularni ruboiy deb atash qiyin. Shunga qaramay, mazkur to’rtliklar turkiy
adabiyotda ruboiy janrining shakllanishida sezilarli ta’sir ko’rsatganligi
tabiiydir.
VI. Bu budun to’lusi axi er turur,
Axilik sharaf, joh, jamol ortturur,
Sevulmak tilasang kishilar aro,
Axi bo’l axiliq seni sevdirur.
Mazkur to’rtlikning dastlabki misralarida Adib Ahmadning saxiylik
to’g’risidagi fikrlari ifodalangan bo’lib, ular quyidagicha mazmunni
ifodalaydi: xalqning yetugi saxiy kishidir, saxiylik sharaf, martaba va
go’zallikni orttiradi. Muallif uchinchi misrada o’quvchini mushohada
yuritishga, o’ylab ko’rishga da’vat etgani holda, so’nggi misrada
to’rtlikda ko’tarilayotgan poetik fikr - saxiylik, saxovatlilikni har bir kishi,
albatta, o’ziga singdirishi kerakligini alohida uqtiradi: Kishilarning
43
Haqqulov I. O’zbek adabiyotida ruboiy. -T.: Fan, 1981, -B. 9.

muhabbatini o’zingga jalb qilmoqchi bo’lsang, saxiy bo’l, saxovat seni
sevikli qiladi.
Demak, bunday turga mansub to’rtliklarda asarning didaktik ruhi
alohida sezilib turadi, ya’ni to’rtlikda ilgari surilayotgan poetik fikr
oxirgi misrada o’ziga xos tarzda targ’ib qilinadi. Dostonda bunday
usulda yaratilgan to’rtliklar ko’plab uchraydi. Biroq ayrim to’rtliklarda
shoir o’z fikrlarini yuqorida keltirilgan to’rtliklardagi kabi faqat so’nggi
bayt yoki misralarda pand-nasihat tarzida uqtirib qolmasdan, balki
to’rtlikning har bir misrasida to’rtlikda ko’tarilayotgan poetik fikrga
o’quvchining amal qilishi lo’zimligini ta’kidlab o’tadi. Quyidagi to’rtlik
shunday usulda yaratilganligi bilan o’ziga xoslik kasb etgan:
Ulug’lug’qa tegsang yengilma o’zung,
Qoli keysang atlas unutma bo’zung.
Ulug’ bo’ldug’ungcha tuzunrak bo’lub,
Ulug’qa kichikka siliq tut so’zung.
Ulug’likka yetishsang yanglishma, atlas kiyganingda bo’zingni
unutma.
Ulug’likka erishguningcha yaxshiroq bo’lib, katta va kichikka
so’zingni silliq, muloyim qil.
«Hibat ul-haqoyiq» asarida, undagi to’rtliklarda qadimgi turkiy
adabiyotga xos an’analarning ta’siri sezilib turadi. Dostondagi
to’rtliklarning tuzilishi, mazmun va g’oyaviy-badiiy xususiyatlarini
o’rganish shuni ko’rsatadiki, ular qadimgi turkiy xalqlar yozma
adabiyoti va og’zaki ijodi to’rtliklari, xususan, «Devonu lug’otit
turk»dagi to’rtliklar bilan bir o’rinda turadi. Mahmud Koshg’ariyning

«Devonu lug’otit turk» asaridagi «... to’rtliklarning tematikasi ancha
boy. Ularda qabila bahodirlarining mardonavor kurash tuyg’ulari,
jasorati, mehnat va muhabbat hislari o’z aksini topgan. «Devon»dagi
to’rtlik va lirik parchalar... ning aksariyati 7-11 hijodan tashkil topgan.
7-11 hijoli a-a-a-b yoki a-a-b-a shaklida qofiyalanuvchi she’rlar turkiy
xalqlar poeziyasida qadim zamonlarda paydo bo’lganligi va nihoyatda
keng tarqalganligi ilmda allaqachonlar isbotlangan» 44
. Bu haqda, ya’ni
to’rtliklarning turkiy xalqlar she’riyatida qadimdan keng qo’llanilib
kelgan yetakchi shakllardan biri ekanligi to’g’risida Y.E.Bertels
quyidagilarni qayd etadi: «Qasida va g’azallardagi yagona qofiyalilik
albatta, arablardan. Biroq juft qofiya arablarga mutlaqo ma’lum emas
edi. Ularga ruboiy ham noma’lum bo’lgan. Ammo ruboiy juda qadim
zamonlardanoq O’rta va Markaziy Osiyodagi turli turkiy xalqlar
folklorida eng yoqimli shakllardan biri bo’lgan. Shuningdek, arab
termini bilan ataladigan murabba’, ya’ni har bir misrasi a-a-a-b, v-v-v-b,
g-g-g-b ko’rinishida qofiyalanuvchi to’rtliklardan boshqa narsa
emasligini tan olmaslik mumkin emas» 45
.
Darhaqiqat, «Hibat ul-haqoyiq» va «Devonu lug’otit turk»dagi
adabiy parchalarni muqoyasa qilish natijasida mazmunan va g’oyaviy
yaqin bo’lgan misralarga ham duch kelish mumkin:
O’g’ulum senga kuzurmen ardam o’gut xumaru,
Bilga erig bo’lub sen baqqil aning tabaru.
44
Haqqulov I. O’zbek adabiyotida ruboiy. -T.: Fan, 1981. –B. 30.
45
Бертельс Е.Э. История персидско-таджикской литературы . -M.: 1960. - С . 88.

O’g’lim, senga meros qilib ezgu xulq, odobni qoldiraman. Agar
ilmli, aqlli odamlarga yo’liqsang, ularga yaqinlash, ulardan foydalan 46
.
Mazkur fikr «Hibat ul-haqoyiq»ning quyidagi misralari uchun ham
g’oyaviy asos bo’lib xizmat qilishi fikrimizga dalil bo’la oladi:
Biliktin ayurmon so’zumga ula,
Biliklikka, yo do’st, o’zungni ula.
Bilik birla bilinur saodat yo’li,
Bilik bil saodat yo’lini bula.
Bilim haqida so’zlayman, so’zimga quloq sol, ey do’st, ilmli kishiga
o’zingni yaqin tut.
Bilim bilan saodat yo’li ochiladi, (shunga ko’ra) ilmli bo’l, baxt
yo’lini izla.
Ahmad Yugnakiy o’ziga qadar yaratilgan xalq og’zaki ijodi
namunalarini, Sharqda yashab ijod etgan shoirlarning adabiy
meroslarini o’rgangan va ularning yutuqlaridan ijodiy foydalangan.
Jumladan, shoirning «Hibat ul-haqoyiq» dostoni mazmun jihatidan
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostoniga yaqin turadi.
Ma’lumki, «Qutadg’u bilig» XI asr turkiy didaktik adabiyotining yirik bir
namunasi hisoblanib, unda o’z davrining ijtimoiy-siyosiy va axloqiy-
ta’limiy qarashlari tadqiq etilgan.
«Hibat ul-haqoyiq» dostonini ko’zdan kechirar ekanmiz,
shoirning o’zidan oldin yashab o’tgan ijodkorlarning, xususan,
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostoni bilan yaqindan
tanishganligi, uning yutuqlaridan ijodiy foydalanganligi, har ikkala
46
Koshg’ariy M. Devonu lug’otit turk. 1-tom. -T.: Fan, 1960. –B. 412.

asarning mazmun hamda g’oyaviy jihatdan bir-biriga o’xshash
tomonlari mavjud ekanligining guvohi bo’lamiz:
Qara bash yag’isi qizil til turur,
Necha bash yedi bu taqi ma yeyur.
Bashingni tilasa tilingni ko’daz,
Tiling tekma kunda bashingni yeyur 47
.
Qora boshning yovi qizil tildir, u qanchadan-qancha boshlarni
yedi, yana ham yeydi.
Boshim omon bo’lsin desang, tilingni ehtiyot qil, tiling istagan bir
kunda boshingni yeydi.
Yusuf Xos Hojibning bu fikrlariga Adib Ahmadning quyida
keltirilayotgan misralardagi qarashlari o’zaro hamohangligi bilan
ajralib turadi:
Sonip so’zlagan er so’zi so’z sog’i,
O’kush yangshag’on til ay olmas yog’i.
So’zung bushlug’ esma yig’a tut tiling,
Yetar boshqa bir kun bu til bushlig’i.
O’ylab so’zlagan kishining so’zi to’g’ridir, o’rinsiz ko’p vaysagan
til ayamaydigan yovdir.
So’zing achchiq, ezma tilingni tiyib tut, achchiq (erk berilgan) til
bir kuni boshingga yetadi.
«Hibat ul-haqoyiq» va «Qutadg’u bilig» to’rtliklarini solishtirish
orqali ular o’rtasidagi bir qator o’xshashliklarni kuzatish mumkin:
47
Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilig. –T.: Fan, 1971. –B. 196.

1. «Qutadg’u bilig»dagi to’rtliklar ham, «Hibat ul-haqoyiq»dagi
to’rtliklar ham mavzu jihatdan didaktik xarakterdadir.
2. Har ikkala asardagi to’rtliklar aruz vaznining mutaqorib bahrida
yaratilgan.
3. O’zaro uyg’unlik Yusuf Xos Hojib va Adib Ahmad to’rtliklarining
kompo’zitsion xususiyatlarida ham mavjud.
Mutaxassislarning fikricha, «Qutadg’u bilig»da 200 dan ortiq
to’rtliklar uchraydi. Doston to’rtliklari «... mustaqil, to’liq ma’noga ega
ekanligi, qofiyalanishi, kompo’zitsiyasi jihatidan turkiy xalqlar og’zaki
ijodidagi to’rtliklar bilan bir qatorda turadi» 48
. Mazkur «...to’rtliklar o’z
tarixiy ildizlari bilan qadimgi turkiy xalqlar adabiyotiga, xususan, o’zida
xalq og’zaki ijodining, shuningdek, yozma adabiyotning ham eng
yaxshi namunalarini jamlagan «Devonu lug’otit turk»ka borib
taqaladi» 49
. «Devonu lug’otit turk» va «Qutadg’u bilig» to’rtliklari
o’rtasida bir qator uyg’un va farqlanuvchi holatlar mavjud. Bu o’xshash
va farq qiluvchi holatlar har ikkala asardagi to’rtliklarni qiyosiy
o’rganish orqali namoyon bo’ladi 50
.
Umuman, Sharq adabiyotida epik she’riy asarlarda masnaviy
shaklidan keng foydalanilgan. Bu holni turkiy-islomiy yozma
adabiyotning bizgacha yetib kelgan ilk namunasi hisoblanmish
«Qutadg’u bilig» asarida ham ko’rish mumkin. Ammo «Qutadg’u
bilig»dan so’ng yaratilgan keyingi turkiy yozma obida - «Hibat ul-
haqoyiq» dostonida bu hol kuzatilmaydi. Xo’sh, nima uchun mazmun
48
Haqqulov I. O’zbek adabiyotida ruboiy. -T.: Fan, 1981. –B. 35.
49
To’xliev B. «Qutadg’u bilig»ning poetikasi masalalari // O’lmas obidalar. -T.: Fan,
1989. –B. 339.
50
Bu haqda qarang: To’xliev B. O’sha asar. –B. 340-341.

jihatdan o’zaro yaqin, axloqiy-ta’limiy ruhdagi ikkala asarning biri
masnaviy janrida, ikkinchisi esa to’rtliklar tarzida yaratildi?
Ma’lumki, masnaviy Sharqda syujetli, ya’ni voqeiy she’riy
asarlarning asosiy shakli hisoblanadi. «Chunki bunday asarlarda yuz
berayotgan katta sotsial voqealarni ancha keng ko’lamda yoritish, u
yoki bu problemani atroflicha ishlangan syujet va obrazlar yordamida
hal qila olish imkoniyati ko’p edi» 51
. Shuning uchun bo’lsa kerak,
o’tmishda ijod qilingan epik va liro-epik asarlarda mazkur janr keng
qo’llanilgan.
«Qutadg’u bilig» dostonida sxematik tarzda bo’lsa-da epiklik, ya’ni
voqealar bayoni mavjud. «Bu voqealar shartli tarzda ifodalanganidan
qo’yilgan masalalarni yoritishda hal qiluvchi ro’l o’ynamaydi.
Keyinchalik dostonchilik an’anasida bo’lgani kabi qo’yilgan masalani
yoritish uchun voqealar bayoni, qahramonlar sarguzashti birinchi
planga chiqqan emas.
Ma’lumki, dostonchilik an’anasida epik va lirik tasvir yonma-yon
keladi, ko’pincha ularning birinchisi bosh o’rin tutadi. «Qutadg’u
bilig»da voqealarning epik bayoni qo’yilgan masalalarning bir-biridan
ajrab qolmasligi, ularni o’zaro bog’lab turish uchungina keltiriladi,
xolos. Bu xususiyat «Qutadg’u bilig»dan sal keyinroq yaratilgan Ahmad
Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari uchun ham xos. Unda hatto
sxematik bo’lsa-da, biror syujetning, voqealarning epik tarzdagi
bayonining o’zi ham yo’q» 52
.
51
Nosirov O. va boshq. O’zbek klassik she’riyati janrlari. -T.: O’qituvchi, 1979. –B.
125.
52
To’xliev B. «Qutadg’u bilig»ning poetikasi masalalari // O’lmas obidalar. -T.: Fan,
1989. –B. 323.

Demak, «Hibat ul-haqoyiq»ning masnaviy yo’lida yo’zilmaganligini
uning janridan kelib chiqib izohlash lo’zim, chunki unda yuqorida
ta’kidlanganidek, mavzu biror bir voqeani tasvirlash asosida emas,
balki shoirning fikru mulohazalari bayoni asosida yoritiladi. U - tom
ma’nodagi didaktik asar. Shu sababli Adib Ahmad «Hibat ul-haqoyiq»ni
yaratishda keng xalq ommasi uchun eng yaqin va qulay bo’lgan shakl -
to’rtliklarni tanladi. To’rtliklar mustaqil, mazmunan tugallangan she’riy
shakl bo’lib, ularda fikr ixcham, lo’nda ifodalanadi. To’rtliklar turkiy
xalqlar folklorida qadimdan keng qo’llanilib kelgan. Xalq
qo’shiqlarining asosini to’rtliklar tashkil etishi fikrimizga dalil bo’la
oladi. Ahmad Yugnakiy «Hibat ul-haqoyiq» dostonini yo’zishda xalq
to’rtliklari yutuqlaridan unumli foydalanadi. U dostondagi har bir
bobda ko’tarilayotgan poetik g’oyani to’rtliklar orqali amalga oshiradi,
ya’ni har bir bobning dastlabki to’rtliklaridagi fikrlar keyingi to’rtliklarda
izchil zanjirli ravishda rivojlantiriladi. Har bir to’rtlik mantiqan o’zaro
bog’langan bo’lib, bir-birini to’ldiradi hamda bobda oldinga
surilayotgan poetik fikrni yoritishga, yorqinroq ifodalashga xizmat
qiladi.
Bu xususiyatlari bilan «Hibat ul-haqoyiq» to’rtliklari «Qutadg’u
bilig» to’rtliklaridan farq qiladi, chunki «Qutadg’u bilig»dagi to’rtliklar
masnaviylar tarkibida uchrab, ular masnaviydagi fikrlarning
«kengaytirilgan, chuqurlashtirilgan isboti», tasdig’i, poetik xulosasi
tarzida namoyon bo’ladi.
Dostondagi to’rtliklarning ko’pchiligi alohida o’rganilganda ham
o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, ularda ma’lum bir fikriy poetik

xulosaga kelish holatlari mavjud. Bu hol ularni mazmunning
mukammalligi, fikrning tugallanganligini hisobga olgan holda alohida
mustaqil to’rtliklar sifatida qarash imkonini ham beradi. Bunday
xususiyatlar mazkur to’rtliklarni ba’zi bir tur ruboiylarga
yaqinlashtiradi. Ammo shunga qaramay, ayrim to’rtliklarda
mazmunning tugallanmay, keyingi to’rtlikda davom etgan holatlari
ham uchrab turadi
Xullas, to’rtliklarning turkiy adabiyotda o’ziga xos taraqqiyot tarixi
mavjud. Ular yozma adabiyotda qadimgi moniylik va buddaviylik
she’rlaridan boshlab kuzatiladi. Islomdan avvalgi she’riyatda
alliteratsiyaning o’rni beqiyosdir. Chunki she’rdagi ohangdoshlikning
yuzaga kelishi asosan alliteratsiyaga bog’liq. Shuning uchun ham
ularda qofiya hali islom davri adabiyotidagi kabi she’rning yetakchi
unsuriga ko’tarilgan emas. Bu - qadimgi turkiy she’riyatda qofiya
bo’lmagan, degan xulosaga olib kelmaydi. Balki uning shakllanish
jarayonida ekanligini bildiradi. Shu bois to’rtliklarning yaratilishi ham
alliteratsiyaga tayanadi.
Bizning kuzatishlarimiz shundan dalolat beradiki, alliteratsion
she’r, garchi qadimgi skandinaviya she’rlari uchun xos bo’lsa-da, u
qadimgi turkiy adabiyotda ham yetakchilik qilgan. Bu jarayon shuni
ko’rsatadiki, turkiy she’r rivoji ham dunyo xalqlari she’riyati bilan
umumiy jarayonga ega. Badiiy tafakkurning ilk bosqichdagi umumiy
holati she’riyatda, xususan, janrlardagi umumiylikni belgilaydi.
Qadimgi turkiy she’riyatdagi qofiya tizimi haqida gap ketar ekan,
moniylik she’rlariga qaraganda, buddaviylik she’rlarida qofiyaning

ancha shakllanib qolganligini kuzatish mumkin. Bundan keyingi davrlar
she’riyatida qofiyaning ohangdoshlik hosil qilishdagi vazifasi orta
borganligi ko’rinadi.
Turkiylar islomni qabul qilgach, yozma adabiyotda aruzning
mavqei ko’tarila bordi va u turkiy she’riyatning asosiy vazni bo’lib qoldi.
To’rtliklar ham aruz vazniga moslashdi, qofiya ularning yaratilishida
yetakchi unsurga aylandi va alliteratsiyaning ro’li moniylik hamda
buddaviylik muhitiga nisbatan ancha pasaydi. Bu hodisa she’riyatning
shu davrdagi ehtiyoji bilan baholanadi. Albatta, islom davri
to’rtliklarining vujudga kelishida qadimgi turkiy adabiyotdagi tajriba va
an’analar muhim ahamiyat kasb etdi.
Shunday qilib, to’rtliklar qadimgi turkiy she’riyatdan islom davri
adabiyotigacha uzluksiz rivojlanish jarayonini bosib o’tdi va har bir
davrdagi (moniylik, budda, islom) adabiy an’analar asosida
mukammallashib bordi.
Nazorat topshiriqlari :
2.1. “Adib Ahmad ham turk elidan ermish…” Yuqoridagi so’zlar kimning qaysi
asarida yozilgan?
2.2. “Hibat ul-haqoyiq” dostonining 14 bobdan qanchasi bizgacha yetib kelgan?
2.3. Ahmad Yugnakiy “ziyrak va zakiy” inson sifatida islom dini, tasavvuf
ta’limotini juda yaxshi o’zlashtiradi. Ushbu ta’rif kim tomonidan berilgan?
2.4. 1951-yilda “Hibat ul-haqoyiq”ning yangi qiyosiy nashrini amalga oshirgan
turk olimi kim?
Adabiyotlar ro’yxati:
1. O’zbek mumtoz adabiyoti namunalari. 1- jild. Toshkent, Fan, 2005-yil.
2. R.J.Vohidov H.P.Eshonqulov. O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi. Toshkent,
2006-yil.

3. N.M.Mallayev. O’zbek adabiyoti tarixi. Toshkent, O’qituvchi, 1976-yil.
4. O’zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik, 1-tom. Toshkent, Fan, 1972-yil.
www. literature. Uz , www. ziyonet. U z, www. gduportal. uz
2.2. Keyslar, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar
MAVZU: AHMAD Y U GNAKIYNING HAY O TI VA IJODI
1.1. Ma’ruza darsini olib borish texnologiyasi
Talabalar soni : 5 0 Vaqti : 2 soat
O‘quv mashg‘ulotining
shakli Kirish-ma’ruza
Ma’ruza rejasi 1. Adib Ahmad – turkiy didaktik adabiyotning
yirik namoyandasi.
2. “Hibbat ul-haqoyiq” – axloqiy-ta’limiy asar.
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: Adib Ahmadning hayoti va ijodi, turkiy didaktik
adabiyot namunalarining shakllanishi va taraqqiyoti hamda “Hibat ul-haqoyiq”
asarining mohiyati haqida ma’lumot berish orqali talabalarni vatanga muhabbat
ruhida tarbiyalash.
Pedagog ik vazifalar : O‘quv faoliyatining natijalari:
1. Adib Ahmad turkiy
didaktik adabiyotning
yirik namoyandasi
ekanligi haqida ma’lumot
beradi . 1 . Adib Ahmad turkiy didaktik adabiyotning yirik
namoyandasi ekanligi haqida ma’lumotga ega
bo’ladi.

2. “Hibat ul-haqoyiq”
axloqiy-ta’limiy asar
ekanligi haqida ma’lumot
beradi. 2. “Hibat ul-haqoyiq” axloqiy-ta’limiy asar ekanligi
to’g’risida ma’lumotga ega bo‘ladi.
3. “Hibat ul-haqoyiq”ning
badiiy xususiyatlari va
dostonning turkiy didaktik
adabiyot tarixida tutgan
o’rni haqida tushuncha
beradi. 3. “Hibat ul-haqoyiq”ning badiiy xususiyatlari va
dostonning turkiy didaktik adabiyot tarixida tutgan
o’rni haqida tushunchaga ega bo’ladi.
O‘qitish usullari va
texnikasi: Ma’ruza, “Qanday?” texnikasi, “FSMU”, Insert
usullari
O‘qitish vositalari Kompyuter texnologiyasi, slaydlar.

O‘qitish shakli: Jamoa bo‘lib ishlash.
O‘qitish shart –
sharo itlari: Texnik vositalar bilan ta’minlangan, o‘qitish
usullarini qo‘llash mumkin bo‘lgan o‘quv xona .
Monitoring va baholash: Kuzatish, o g‘zaki nazorat , savol-javob li so‘rov,
o‘quv topshiriq.

Ma’ruza d arsi ning texnologik xaritasi
№ Bajariladigan ish mazmuni Amalga
oshiruvchi
mas’ul Izo h
1 2 3 4
1-
bosqich Dars maqsadi: Talabalarni Ahmad Yugnakiy
ijodining o’ziga xos xususiyatlari bilan
tanishtirish
Identiv o’quv maqsadlari:
1. Adib Ahmadning hayoti va yashagan davri
haqidagi mulohazalar haqida so’zlaydim.
2. “Hibat ul-haqoyiq” dostonini tahlil qiladi.
3. Dostonning didaktik adabiyot taraqqiyotiga
qo’shgan hissasiga baho beradi. O’qituvchi
2-
bosqich Asosiy tushunchalar:
Ahmad Yugnakiy, “Hibat ul- haqoyiq”, Alisher
Navoiy, “Nasoyim ul-muhabbat”, Ahmad
Yugnakiy, “ Hibat ul- haqoyiq “, Alisher Navoiy,
“ Nasoyim ul-muhabbat”,
Adib Ahmad, Arslonxo’ja Tarxon, Amir
Sayfiddin, Qoshg’ar, Yugnak, Yugnoq, Nojib
Osim, Rashid Rahmadiy Arat, Dod
Sipohsolarbek, Imom A’zam, Badiuzzamon
Mirzo.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob,
BxBxB.
Vositalar: kompyuter, videoproektor , ta q dimot ,
ishlanmalar. O’qituvchi
3-
bosqich Guruhda ishlash .
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari
tushuntiriladi . Talaba

Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
4-
bosqich Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Adib Ahmad qaysi davrda yashagan?
2. “Hibat ul-haqoyiq”ning “Til odobi” haqidagi
bobi to’g’risida gapiring.
3.Dostonning “Ilm haqida”gi bobini tahlil qiling.
4. Adib Ahmad ijodiga xos jihatlar haqida nimalar
deya olasiz? O’qituvchi
-
Talaba
5-
bosqich Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil
qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish
topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi. O’qituvchi

“Ahmad Yugnakiyning hayoti va ijodi” modulining hajmi:
№ Mashg‘ulot turi Ajratilgan soat Semestr
1 Nazariy (leksiya) 2 II
2 Laboratoriya mashg‘uloti -
3 Seminar 2 II
4 Mustaqil ta’lim 2 II
Auditoriya soati 4
Umumiy soat 6
2-ilova
Ma’ruza, seminar va trening darslarida to‘plash mumkin bo‘lgan ballar:
Ma’ruza darslarida – 1 balldan kurs davomida 3 0 ball to‘playadi.
Seminar darslarida – 1 balldan kurs davomida 40 ball to‘playdi.
MAVZU: AHMAD Y U GNAKIYNING HAY O TI VA IJODI
1.2. Seminar darsini olib borish texnologiyasi
Talabalar soni : 30 Vaqti : 2 soat
O‘quv mashg‘ulotining
shakli Seminar-illyustratsiya
Mashg‘ulot rejasi 1.“Hibat ul-haqoyiq”ning tuzilishi va g’oyaviy
xususiyatlari.
2. “Hibat ul-haqoyiq” va ayrim janrlar takomili.
3. Dostonda badiiy tasvir vositalarining qo’llanilishi.

Mashg‘ulotning maqsadi: kurs haqida umumiy tushuncha berish, pedagogik
konfliktologiya haqidagi bilimlarni shakllantirish.
Pedagog ik vazifalar : O‘quv faoliyatining natijalari:
1. “Hibat ul-haqoyiq”ning
tuzilishi va g’oyaviy xususiyatlari
h a q ida ma’lumot berish . 1.“Hibat ul-haqoyiq”ning tuzilishi va g’oyaviy
xususiyatlari haqida ma’lumotga ega bo‘ladi.
2. “Hibat ul-haqoyiq”ning janrlar
xususiyatlari haqida ma’lumot
berish. 2.“Hibat ul-haqoyiq”ning janrlar xususiyatlari
haqida ma’lumotga ega bo‘ladi.
3. Dostonda qo’llanilgan badiiy
tasvir vositalarini tahlil qilish. 3. Dostonda qo’llanilgan badiiy tasvir
vositalarini tahlil qilish imkoniyatiga ega
bo’ladi.
O‘qitish usullari va texnikasi: Kichik guruhlarda ishlash, “FSMU”, Insert
usullari
O‘qitish vositalari Kompyuter texnologiyasi, slaydlar.
O‘qitish shakli: Jamoa bo‘lib ishlash.
O‘qitish shart – sharo itlari: Texnik vositalar bilan ta’minlangan, o‘qitish
usullarini qo‘llash mumkin bo‘lgan o‘quv
xona .
Monitoring va baholash: Kuzatish, o g‘zaki nazorat , savol-javob li
so‘rov, o‘quv topshiriq.
Seminar darsi ning texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlar
i Faoliyat mazmuni
Pedagog T alaba
1-bosqich :
K irish
(10 daqiqa) 1.1. Auditoriyani nazorat qiladi.
Talabalarning darsga tayyorgarligini
tekshiradi.
1.2. Guruhni 3 ta kichik guruhlarga bo‘lib
chiqadi.
1.3. O‘tilgan mavzu asosidagi reja lar ekranda
namoyish etiladi. 1.1. Tayyorlanadilar .
1.2. Tinglaydi va
bajaradilar.
1.3.Tayyorlanadilar.
2-bosqich : 2.1. O‘tilgan mavzu rejalari asosida savollar 2.1. Tayyorlanadilar .

Asosiy
bosqich .
(60 daqiqa) guruhchalarga taqdim etiladi.
2.2. Har bir guruhga baholash mezon lari
belgilangan tarqatma materiallar tarqatiladi. 2.2. Guruhchalar
baholash mezonlari
bilan tanishadilar
va taqdimot
tayyorlaydilar.
2.3. Guruhchalar tomonidan taqdimotni
tinglaydi. 2.3. Taqdimot
qiladilar.
2.4. Berilgan vazifalarni tekshirib, umumiy
xulosa qilinadi. 2.4. Tinglaydilar.
3-bosqich:
Y a kuniy.
(10 daqiqa) 3.1. Mashg‘ulot davomida bajarilgan
ishlarning natijalarini izohlaydi va
talabalarning faoliyatini baholaydi. 3.1.Tinglaydilar,

3.2. Keyingi mavzuni mustaqil o‘qib chiqish
va “Insert” usulidan foydalan gan holda
belgilab chiqishni tavsiya etadi. 3.2. Tinglaydilar va
yozib oladilar.
3.3. Keyingi amaliy mashg‘ulot uchun
oldindan tuzilgan mavzularning nom larini
talabalar diqqatiga havola qiladi. 3.3. Tinglaydilar va
yozib oladilar.
3.4. Yangi mavzuning maqsadi va vazifa lari
haqida tushuntiradi. 3.4. Tinglaydilar va
yozib oladilar.
KEYSLAR BANKI
Keyslar metodi ( Case method ) yoki keys-stadi ( case-study ), aniq vaziyatlar
analizi (tahlili) metodi bo‘lib, real ijtimoiy, iqtisodiy, biznes vaziyatlar ta’rifidan
foydalanuvchi ta’lim texnikasi hisoblanadi. Ta’lim oluvchilardan berilgan
vaziyatni tahlil qilish, muammolar mohiyatini anglash, ushbu muammolarning
muqobil echimlarini izlash va ular orasidan eng afzalini tanlash talab etiladi.
Keyslar real dalilliy materiallarga yoki real vaziyatga maksimal ravishda
yaqinlashtirilgan ma’lumotlarga asoslanadi. Ushbu metod dastlab 1924 - yilda
Garvard biznes maktabi ( Harvard Business School ) da qo‘llangan. Garvard biznes

maktabining o‘qituvchilari biznes yo‘nalishidagi aspirantura bo‘limi uchun to‘g‘ri
keladigan darsliklarning mavjud emasligini tez anglaydilar. Ushbu masalani echish
uchun biznes maktabining o‘qituvchilari tomonidan qo‘yilgan dastlabki qadam
yetakchi biznes amaliyotchilaridan intervyu olish hamda mana shu menejerlarning
faoliyati, unga ta’sir etuvchi omillar yuzasidan batavsil xisobot yozish bo‘ldi.
Ma’ruza talabalariga u yoki bu tashkilot to‘qnash kelgan konkret vaziyat ta’rifi
ushbu vaziyat tahlil qilinishi va mustaqil ravishda yoki jamoa bo‘lib munozara
tashkil etish vositasida uning yechimi topilishi uchun berilardi. Keys metodi biznes
yo‘nalishidagi ta’lim muassasalarida keng targ‘ib etiladi. Kun sayin ushbu
texnologiyaning tarafdorlari ortib bormoqda. XX asrning 50 yillaridan boshlab
biznes-keyslar G‘arbiy Evropa mamlakatlarida ommalashadi. Evropaning etakchi
biznes maktablari INSEAD , LBS , HEC , LSE , ESADE va boshqalar keys-stadi
ta’lim texnologiyasi vositasida dars beribgina qolmay ushbu keyslarni yaratishda
ham faol ishtirok eta boshlaydilar. 2000-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab
keys-stadi ta’lim texnologiyasiga qiziqish ortib boradi – oliygohlar qoshida turli
to‘garaklar (Keys klublar)tashkil etila boshlaydi. Bundan tashqari turli tashkilotlar
keys-stadi yuzasidan bellashuvlar va boshqa tadbirlarni uyushtira
boshlaydilar(masalan, Changellenge >>, FutureToday ). 1909 yildan 1919 yilgacha
bo‘lgan davrida keys metodida asosida ta’lim quyidagisxema asosida tashkil
etilgan: amaliyotchi talabalarga aniq vaziyatni bayon etish, undan so‘ng ushbu
vaziyat analizini berish va nihoyat muammo echimini aniqlash va isbotlash
ko‘rsatmasi berilar edi. Eng birinchi keyslar to‘plami 1921 yilda (Dr. Copeland,
Dean Donhman tomonidan) chop etilgan edi.
2000 yillarning birinchi yarmidan boshlab chet el oliy o‘quv yurtlarida
tabiiy fanlar va texnik fanlarni o‘qitishda keys-stadi texnologiyasidan foydalanish
tendensiyasi kuzatilib, hozirgi kunda keys-stadi ta’lim texnologiyasi muammoli
ta’limning etakchi usullaridan bo‘lib qoldi., eng umumiy tarzda keys-stadi
texnologiyasining mohiyati quyidagicha izohlanishi mumkin: ushbu texnologiya
vositasida o‘quvchi (talaba)ga real hayotiy vaziyatni anglash taklif etiladi, ayni
paytda bu vaziyatning tavsifida nafaqat u yoki bu amaliy muammo, balki shu

muammoni echish natijasida egallanishi zarur bo‘lgan bilimlar kompleksi
aktuallashishi ham kuzatiladi. Ta’kidlash joizki, muammoning o‘zi mohiyatan
yechimga ega bo‘lmaydi.
Keys-stadi ta’lim texnologiyasining Rossiya ta’lim tizimiga kirib kelishi XX
asrning 70-80 yillariga to‘g‘ri kelsada, amalda ushbu texnologiyaning ta’lim tizimi
sharoitida ommalashuvi XXI asrning boshlariga to‘g‘ri keladi. Rossiyada ushbu
metodni ishlab chiqish va asoslashga G.A. Bryanskiy, YU.YU. Ekaterinoslavskiy,
O.V. Kozlova, YU.D.Krasovskiy, V.YA. Platov, D.A. Pospelov, O.A.
Ovsyannikov, V.S. Rapopport va boshqalar hissa qo‘shdilar. Ayni paytda
O‘zbekiston ta’lim tizimiga ham keys-stadi ta’lim texnologiyasi muammoli ta’lim
texnologilari qatorida kirib kelgan va bugungi kunda eng samarador metodlardan
biri hisoblanadi.
Keys-stadi ta’lim texnologiyasi – bu ta’limdagi metodik yangilik bo‘libgina
qolmay, balki uning ta’lim tizimida keng ishlatilishi zamonaviy ta’lim tizimidagi
vaziyatga ham bog‘liq. Aytish mumkinki, ushbu texnologiya asosan yangi bilim,
ko‘nikmalarni o‘zlatirishga emas, o‘qituvchi va talabalarning umumiy intellekual
va kommunikativ salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Keys-stadi interaktiv ta’lim metodi sifatida talabalar tomonidan eng afzal
ko‘riladigan metodlar qatoriga kirmoqda. Buning sababi sifatida ushbu metod
talabalarga tashabbus bildirish, nazariy holatni o‘zlashtirishda hamda amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishda mustaqillikka ega bo‘lish imkoniyatini berishida
ko‘rish mumkin. O‘z navbatida vaziyatlarning analizi (tahlili) talabalarning
professionalizatsiya jarayoniga kuchli ta’sir o‘tkaza olishi, ularning kasbiy jixatdan
“ulg‘ayishiga” xizmat qilishi, ta’lim olishga nisbatan qiziqish va ijobiy
motivatsiyaning shakllantirishi alohida ahamiyatga ega. Keyslar metodi
o‘qituvchining tafakkur turi sifatida, alohida paradigma ko‘rinishida gavdalanib,
ijodiy salohiyatni rivojlantirish, noan’anaviy tarzda fikrlash imkoniyatini beradi.
Bunga albatta, ta’lim tizimining demokratlashuvi va modernizatsiyalashuvi,
pedagogik kreativlikka ochilgan keng yo‘l, ularda progressiv tafakkur uslubini

hamda pedagogik etika, pedagogik faoliyat motivatsiyasini shakllantirishi ham
misol bo‘la oladi.
Keys-stadi ta’lim texnologiyasining asosiy tushunchalari qatoriga “vaziyat”
va “analiz”, bu ikki tushunchaning uyg‘unlashuvidan kelib chiqqan “vaziyat
analizi” kiradi. Falsafiy nuqtai nazardan “vaziyat” atamasi o‘z ichiga bir qator
kontekstlarni birlashtiradi. Shuning uchun, ushbu atama yuqori darajadagi
barqarorsizlik bilan tavsiflanuvchi va o‘z tarkibida bir qator ziddiyatlarga ega
bo‘lgan muayyan holat sifatida izohlanishi mumkin. Vaziyat aksariya hollarda
o‘zgarish moyilligiga ega bo‘lib, uning o‘zgarishi ushbu vaziyatda ishtirok etuvchi
insonlarning faoliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Vaziyat insonlar ta’siriga nisbatan ochiq
bo‘lib, insonlarning xatti-harakatlari esa bu vaziyatda o‘z maqsadlariga erishishlari
va qiziqishlarini qondirishlariga bog‘liq bo‘ladi. Vaziyatlar shunday ijitmoiy
tizimlarda “paydo bo‘ladi”ki, ularda xulq-atvorning qattiq determinatsiyasi
kuzatilmaydi, ijtimoiy sohada ko‘plab ijtimoiy kuchlarning o‘rtasida o‘zaro ta’sir,
raqobat va kurash mavjud bo‘ladi. SHu tufayli vaziyatlar analiziga asoslangan har
qanday metod kabi keys-stadi ta’lim texnologiyasi plyuralizm, o‘z-o‘zini anglash
va jamoaviylik, ayni paytda mustaqillikni taqozo etadi.
Keys-stadi ta’lim texnologiyasining yana bir bazaviy kategoriyasi bu
“analiz”dir. Analiz kategoriyasi ob’ektni hayolan bo‘laklarga bo‘lish yoki ilmiy
tadqiq etish sifatida tushunilishi mumkin. Analizning turli klasifikatsiyalari mavjud
bo‘lib, ommaviy analiz tasnifini quyidagicha belgilaymiz: tizimli analiz,
korrelyasion analiz, faktorli analiz, statistik analiz va b. Umuman olganda aytish
mumkinki, analizning ushbu barcha turlari keys-tsadi texnologiyasi doirasida
qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, bu holatning texnologiyaning imkoniyatlarini yanada
kengaytiradi. Keys-stadi vaziyatni anglash, tafakkur qilish jarayonida amalga
oshishi mumkin bo‘lgan bir qator analitik faoliyat turlari ishtirok etishi mumkin.
Bu esa o‘z navbatida o‘qituvchidan yuqori darajadagi metodologik madaniyatni
talab etadi.
Keys-stadi texnologiyasi o‘qituvchining aks ettirish faoliyatining mahsuli
hisoblanadi. Intellektual mahsulot sifatida u o‘z manbalariga ega. Hayot

keyslarning eng asosiy manbasi degan tezis hech kimda shubha uyg‘otmasa kerak.
Bu masalada faqatgina uning keysning mazmuni va shaklini qanchalik belgilashi
mumkin ekani haqidagi fikrlar munozaraga sabab bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy hayot
o‘zining turfa xil ko‘rinishlarida keys stadi tarkibidagi muammoli vaziyat syujeti,
muammosi va omillar (faktorial) bazasini shakllantirib beradi. Keys stadining
tarkibiy qismi – muammoli vaziyat (keys)ning yana bir muhim manbai bu ta’lim
tizimidir. U ta’lim va tarbiya maqsad va vazifalarini, keys stadi texnologiyasining
ta’limning boshqa metodlariga integratsiyasini belgilaydi.
1-Keys. “Hibat ul-haqoyiq” asarida nima uchun syujet uchramaydi? Agar
asarda Adib Ahmad Yugnakiy syujetdan foydalanganda u, ya’ni asarning syujet
liniyasi qanday bo’lishi mumkin edi?
Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar:
• Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablarni belgilang
(individual va kichik guruhda).
• Muammoning echimi sizning nazaringizda qay darajada bo’lishi mumkin.
Fikringiz?
2-Keys. “Hibat ul-haqoyiq” asari qaysi davrda yaratilgan? Nima uchun
adabiyotshunoslikda Adib Ahmad 8-asrda yashagan degan qarashlar ham
uchraydi? Buning sabablari nimada va nima uchun?
Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar:
• Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablar va hal etish
yo’llarini jadval asosida izohlang (individual va kichik guruhda).
Muammo turi Kelib chiqish sabablari Hal etish yo’llari

3-Keys. O’tmishda yaratilgan badiiy ijod namunalari kimgadir bag’ishlab
yoziladi yoki kimgadir sovg’a qilinadi. Adib Ahmad Yugnakiy ham o’z asarini
yozishda shu an’anaga sodiq qolgan deyish mumkin. Ma’lumki, “Hibat ul-
haqoyiq” asari Dod Sipohsolorbekka bag’ishlangan. Dod Sipohsolorbek kim
bo’lgan, u haqida qanday ma’lumotlar uchraydi. Nima uchun olimlarning bu shaxs
haqidagi fikrlari turlicha?
Keysni bajarish bosqchilari va topshiriqlar:
• Keysdagi muammoni keltirib chiqargan asosiy sabablarni belgilang
(individual va kichik guruhda).
• Muammoning echimi sizning nazaringizda qay darajada bo’lishi mumkin.
Fikringiz?
4-keys . “Hibat ul-haqoyiq” dostoni axloqiy ta’limiy ruhda yaratilgan. Asarni
yaratishda muallif o’z davri adabiy an’analariga sodiq qolgan. Ijodkorlar didaktik
asarlar yaratishda qanday jihatlarga e’tibor qaratishadi?
Fikringizni asoslab bering.
5-keys. “Hibat ul-haqoyiq”da asosan ijodkor o’z qarashlarini badiiy shaklda
bayon qiladi. Bunday qarash qaysi adabiyotshunoslik metodi doirasida o’rganiladi.
“Hibat ul-haqoyiq” dostoni bilan muallif orasini bog’laydigan parallel
tushunchalarni ilmiy-nazariy jihatdan izohlang. Muammoni misollar bilan
tushuntiring.
2.3. Nazorat topshiriqlari, mustaqil ta’lim yuzasidan ko’rsatmalar
MUSTAQIL IShLAR
1-mavzu: Adib Ahmad Yugnakiy
Darsning maqsadi: Adib Ahmad Yugnakiy ning hayoti va adabiy merosi
to’g’risida tasavvur hosil qilish va uning she’rlarida ko’tarilgan masalalarni
izohlash.
Identiv o’quv maqsadlari :
1.1. Adib Ahmad yashagan davr haqida ma’lumot beradi .

1.2. Professor M.Imomnazarovning Adib Ahmadni 8-asrda yashaganligi
haqidagi ma’lumotlarini hamda shu fikrlar asosida o’zbek
adabiyotshunosligida paydo bo’lgan bahs va munozaralarni izohlaydi.
1.3. Alisher Navoiyning « Nasoyim ul-muhabbat » asarida Adib Ahmad
shaxsiyatiga oid qanday ma’lumotlar mavjudligini aniqlaydi.
Kerakli jihozlar: Adib Ahmad Yugnakiy haqida nashr qilingan kitoblar,
shoir ijodi xususidagi ilmiy-ma’rifiy manbalar
Ishni bajarish tartibi:
1. Adib Ahmadning shaxsiyati va u yashagan ijtimoiy muhitga baho bering.
2. Shoir haqida ma’lumotlar uchraydigan o’tmish manbalarini qiyosiy o’rganing .
3. Adib Ahmad yashagan davr haqidagi keyingi davr manbalarini solishtiring .
4. Dod Sipohsolrobekning kim ekanligi to’g’risidagi ma’lumotlarni ta hlil qiling.
5. Adib Ahmadning “Hibat ul-haqoyiq”dan boshqa asarlari bo’lgan yoki
bo’lmaganligi haqidagi fikrlarga izoh bering.
Kerakli adabiyotlar:
1. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi
badiiy adabiyot nashriyoti, 1971 yil.
2. Xo’janova G. “Hibat ul-haqoyiq” haqiqatlari. Toshkent, Adabiyot va san’at,
200 1 yil.
3 . Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent, Cho’lpon, 1995 yil.
4. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari
haqida,T.,1972, 16-bet.
5. Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? O’ z AS.1995, 31 mart
6. Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, O’ z AS, 1995, 28 aprel
7. Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.
8. H a qq ulov I. A h mad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh b o’ lganmi? O’ z AS,
1997, 17 yanvar.
9. Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan. O’ z AS, 1997, 30 may.
10. Boltaboev H . Butun e h timollarning kuchlisi..., O’ zAS, 1997, 13 iyun.

11. Fitrat A. Tanlangan asarlar, 2-jild, T., 2000, 47-bet.
Mustaqil ish topshiriqlari:
1-topshiriq. Adib Ahmadning shaxsiyati va u yashagan davrga baho berish.
1.1. Nima uchun shoir yashagan davr haqida qarama-qarshi fikrlar uchrashiga
izoh bering.
1.2. Fitratning Adib Ahmad shaxsiyati va u yashagan davr haqidagi qarashlariga
izoh bering.
Mazkur topshiriqlar savollariga quyidagi adabiyotlardan javob topasiz:
1. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi
badiiy adabiyot nashriyoti, 1971 yil.
2. Xo’janova G. “Hibat ul-haqoyiq” haqiqatlari. Toshkent, Adabiyot va san’at,
200 1 yil.
3 . Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent, Cho’lpon, 1995 yil.
4. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari
haqida,T.,1972, 16-bet.
5. Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? O’ z AS.1995, 31 mart
6. Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, O’ z AS, 1995, 28 aprel
7. Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.
2-mavzu: “Hibat ul-haqoyiq” – didaktik doston
Darsning maqsadi: “Hibat ul-haqoyiq”ni ng tuzilishi, mohiyati, g’oyaviy-
badiiy va janr xususiyatlari to’g’risida tasavvur hosil qilish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.1. Dostonning strukrurasini tahlil qiladi.
1.2. Adib Ahmadning dostonnavis lik faoliyatiga baho beradi.
1.3. “Hibat ul-haqoyiq”ning badiiyatini misollar asosida izohlaydi.
Kerakli jihozlar: “Hibat ul-haqoyiq” dostoni, Adib Ahmad Yugnakiy
haqida nashr qilingan kitoblar
Ishni bajarish tartibi:
1. “Hibat ul-haqoyiq”ning tuzilishi haqida ma’lumot bering.

2. Adib Ahmad ning ijodiy merosini batafsil o’rganing.
3. Shoirning ilm haqidagi qarashlar ini tahlil qiling.
4. Ijodkorning til odobi haqidagi fikrlariga izoh bering.
5. Ahmad Yugnakiy ning dunyo, baxillik, saxiylik va kamtarlik to’g’risidagi
qarashlariga baho bering.
Kerakli adabiyotlar:
1. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi badiiy
adabiyot nashriyoti, 1971 yil.
2. Xo’janova G. “Hibat ul-haqoyiq” haqiqatlari. Toshkent, Adabiyot va san’at,
200 1 yil.
3 . Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent, Cho’lpon, 1995 yil.
4. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari haqida,T.,1972,
16-bet.
5. Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? O’ z AS.1995, 31 mart
6. Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, O’ z AS, 1995, 28 aprel
7. Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.
8. H a qq ulov I. A h mad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh b o’ lganmi? O’ z AS,
1997, 17 yanvar.
9. Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan. O’ z AS, 1997, 30 may.
10. Boltaboev H . Butun e h timollarning kuchlisi..., O’ zAS, 1997, 13 iyun.
11. Fitrat A. Tanlangan asarlar, 2-jild, T., 2000, 47-bet.
Mustaqil ish topshiriqlari:
1-topshiriq. “Hibat ul-haqoyiq”ning g’oyaviy xususiyatlariga baho berish
1.1. Shoirning dunyo haqidagi obrazli fikrlarini aks etgan misralarini tahlil
qiling.
1.2. Adib Ahmad ijodiga xos xususiyatlarini aniqlang.
2-topshiriq. “Hibat ul-haqoyiq”ning janr xususiyatlarini o’rganish .
1.1. Dostonning kirish qismidagi g’azal janriga xos xususiyatlar haqida nimalar
bilasiz? Izoh bering.

1.2. “Hibat ul-haqoyiq”ning asosiy qismdagi to’rtliklarni shakliy-poetik
xususiyatlariga ko’ra tahlil qiling.
1.3. Asarning adabiyotimiz taraqqiyotidagi tutgan o’rniga baho bering .
Ushbu topshiriqlar savollariga quyidagi adabiyotlardan javob topasiz :
1. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi badiiy
adabiyot nashriyoti, 1971 yil.
2. Xo’janova G. “Hibat ul-haqoyiq” haqiqatlari. Toshkent, Adabiyot va san’at,
200 1 yil.
3 . Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent, Cho’lpon, 1995 yil.
4. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari haqida,T.,1972,
16-bet.
5. Imomnazarov M. Adib A h mad q achon yashagan? O’ z AS.1995, 31 mart
6. Ma h mudov Q . Manbalarni q aytadan k o’ rmo q kerak, O’ z AS, 1995, 28 aprel
7. Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.
8. H a qq ulov I. A h mad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh b o’ lganmi? O’ z AS,
1997, 17 yanvar.
9. Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan. O’ z AS, 1997, 30 may.
10. Boltaboev H . Butun e h timollarning kuchlisi..., O’ zAS, 1997, 13 iyun.
11. Fitrat A. Tanlangan asarlar, 2-jild, T., 2000, 47-bet.
GLOSSARIY
Janr (fr. genre – jins, tur, xil) – adabiy janr, adabiy asarlarning tarixan
shakllanuvchi tipi, muayyan davr milliy yoki jahon adabiyotida umumiy
xususiyatlari bilan turli ko‘lamdagi guruhlarni tashkil qiluvchi asarlarni
anglatuvchi tushuncha. J. terminining qo‘llanishida turlichalik kuzatiladi: ayrim
manbalarda J. termini adabiy tur (epos, lirika, drama) ma'nosida ishlatilsa, boshqa
birlarida ancha tor ma'noda (epos – tur, roman – xil, tarixiy roman – janr)
qo‘llanadi.
Lirika (yun. lyra – musiqa asbobi, qadimda she'rlar uning jo‘rligida o‘qilgan)

– badiiy adabiyotning uchta asosiy turidan biri. L.da voqelik lirik sub'ekt his-
tuyg‘ulari orqali akslanadi, uning uchun badiiy nutq ob'ekti emas, sub'ekti
birlamchidir.
Mif (yun. mythos – rivoyat, hikoya, masal) – xalq og‘zaki ijodining eng
qadim davrlarida paydo bo‘lgan, voqelik (olam) haqidagi tasavvurlarni konkret
obrazlar vositasida aks ettiruvchi rivoyaviy asarlar. M. rivoyaviy asarlar (olam va
odam haqidagi hikoyalar) bo‘lsa-da, ularni tom ma'noda so‘z san'ati hodisasi deb
bo‘lmaydi. M.lar qadimgi odamlar uchun tafakkur shakli, ular M. vositasida olam
sir-sinoatlari (olamning yoki insonning yaratilishi, quyosh chiqishi va botishi,
shamol esishi va momaguldurak sababi va h.)ni bilishga intilganlar, M.larda
ularning olam haqidagi bilimlari o‘z ifodasini topgan.
Motiv (lot. moveo – harakatlantiraman) – musiqashunoslikdan o‘zlashtirilgan
termin. M. musiqada asarning eng kichik shakl birligi sanalib, asar uning aynan
takrorlanishi (shuningdek, o‘zgartirilishi yoki zid M.lar kiritish) asosida
rivojlanadi.
Filologiya - grekcha so‘z bo‘lib, philo - sevaman , logos - so‘z, bilim
demakdir.
Folklor – Folk – xalq, Lore – bilim, donishmandlik, ya'ni Folklore – xalq
donishmandligi ma'nolarini ifodalaydi. Ilk marotaba Vilyam Toms tamonidan
yevropa dehqonlarining an'analari, qadimiy xalq she'riyati, urf-odat, marosim va
etiqodlarini anglatuvchi atama sifatida qo‘llanilgan. O‘zbek folklorshunosligida
xalq og‘zaki ijodini anglatadi. Ayni paytda xalq ijodiyatining barcha turlari ham
folklor deb yuritiladi.
Obraz - so‘zning o‘zagi “raz” (chiziq) bo‘lib, undan “razit”(chizmoq,
yo‘nmoq, o‘ymoq), undan “obrazit”(chizib, o‘yib, yo‘nib shakl yasamoq) paydo
bo‘lgan. Ana shu “obrazit” so‘zidan “obraz” atamasi vujudga kelgan. Bu so‘z
“umuman olingan tasvir” ma'nosini bildiradi. Obraz ham umumlashgan, ham
individuallashgan xususiyatni o‘zida gavdalantirgan hodisadir.
Badiiylik - hodisalarni hayotiy, jonli manzaralarda, kishini ta'sirlantiradigan,
unda tasavvur uyg‘otadigan qilib tasvirlash. Badiiylik barcha san'at turlariga xos

hodisa.
Shakl va mazmun - voqea-hodisalarning tashqi ko‘rinishini aks ettirish
orqali ularning ichki mohiyatini gavdalantirish.
Mavzu - ijodkor tanlagan hayotiy voqealar, u yoritgan asosiy
muammolarning umumlashmasi. Adabiy asar uchun asos qilib olingan fikr va
maqsad uning mavzusidir.
G‘oya - ijodkor maqsadini boshqarib, uning qarashlari, hodisaga
yondashishlarini ma'lum bir izga solib turadigan ana shu hodisa .
Kompozitsiya - lotincha compositio so‘z bo‘lib, “tuzilish, qurilish, tarkib”
demakdir. Badiiy asar kompozitsiyasiga quyidagicha ta'rif-tavsif berish keng
tarqalgan: “badiiy asar qismlari, detallari, badiiy tasvir vositalarining ma'lum
maqsad asosida muayyan tartibda joylashtirilishi”.
Syujet - fransuzcha “sujet” so‘z bo‘lib, “narsa, mazmun, mavzu” degan
ma'noni bildiradi. Asar mazmunini tashkil etadigan, qahramonlar o‘rtasidagi aloqa,
munosabatlar tizimi.
Fabula - lotincha fabula so‘z bo‘lib, masal, hikoya qilish demakdir. Badiiy
asar fabulasi deganda asar uchun asos bo‘lgan hayotiy material nazarda tutiladi.
“Fabula — asar voqyealarining mantiqiy jihatdan uzviy bog‘liqlikdagi yaxlit
silsilasi” ham deyiladi. O‘z ma'no va mohiyatiga ko‘ra bu ikki termin bir-biriga
sinonimik xarakterga ega bo‘lib, hozirgi adabiyotshunoslikda syujet termini faol
qo‘llaniladi. Fabula termini esa asta-sekin iste'moldan tushib qolmoqda”.
Epos. yun. epos — so‘z, hikoya — 1) badiiy adabiyot turi (lirika va drama b-
n bir katorda); 2) xalqning qahramonona o‘tmishini aks ettiruvchi asar. Epos tor
ma'noda, xalqning qahramonona o‘tmishini aks ettiruvchi asarlardir. Dastlab epos
qahramonlarning atrof-olamdagi yovuz kuchlar va buzuq niyatli odamlarga qarshi
kurashi bayon etilgan asarlarni anglatgan. Qadimgi eposlarda voqea-hodisalarning
talqin va tasvir etilish yo‘sini o‘sha davr kishilarining dunyoqarashi, e'tiqodi,
ishonchlaridan kelib chiqqan. Eposning eng qadimiy namunasi sifatida ilmda
oldinlari akkadlarniki deb sanalib kelingan, ammo keyinchalik barcha turkiy
xalqlarga tegishli ekani aniqlangan «Gilgamish» dostoni hisoblanadi. Shuningdek,

hindlar-ning «Ramayana» va «Mahabharata», Gomerning «Iliada» va «Odisseya»,
o‘zbeklarning «Alpomish», «Go‘ro‘g‘li», qirg‘izlarning «Manas», qozoqlar-ning
«Qo‘blandi botir», ozarbayjon-larning «Ko‘ro‘g‘li», nemislarning «Nibelunglar
haqida qo‘shiq», ispan-larning «Sid haqida qo‘shiq», fran-suzlarning «Roland
haqida qo‘shiq», anglosaksonlarning «Beovulf», karel va finlarning «Kalevala»,
armanlarning «Sosunli Dovud», gurjilarning «Amiraniani» kabi asarlari ham xalq
qahramonlik eposiga mansubdir.
Etnografiya – etno... va ... grafiya, etnologiya, xalqshunoslik — jahondagi
barcha xalqlarning, etnik birlikshsht turli tiilari, ularning kelib chiqishi
(etnogenezi), turmush tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma'naviy taraqqiyot
darajasidan qat’i nazar, teng holda o‘zaro tafovuti yoki umumiyligi va
o‘xshashligini, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganuvchi maxsus fan sohasi.
Tugun - b adiiy asarda qahramonlar o‘rtasidagi ziddiyatlarning paydo bo‘lishi.
Tugun, ko‘pincha, qahramonlarning ilk bor uchrashuvi yoki biror jiddiy muammo
yuzasidan tortishishi tufayli paydo bo‘ladi. Voqealar tuguni faqat qahramonlar
o‘rtasida emas, qahramonning aynan o‘zining o‘y-kechinmalari bilan ham bog‘liq
bo‘lishi mumkin.
Voqea rivoji - syujetdagi voqealarning ma'lum tugundan so‘nggi rivojlanish
jarayoni. Tugun to‘satdan yuzaga kelganday bo‘lishi mumkin. Biroq voqea rivoji
uzoq davom etadigan jarayon.
Badiiy asar tili - adabiy til me'yorlariga tayanadigan, umumxalq tiliga
asoslangan, hamma uchun tushunarli ifodalarni qamrab olgan, ijodkorlar
tomonidan jilolangan til. Badiiy asar tili ilmiy asarlar tilidan tasviriylik,
emotsionallik, obrazlilik, aforizm kabi xususiyatlari bilan farq qiladi.
Metafora - yunoncha “metaphora” so‘z bo‘lib, “ko‘chirish” degan ma'noni
anglatadi. U narsa-hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslangan bo‘ladi. Biroq
metafora aynan o‘xshatish emas.
Metonimiya - ikki tushuncha o‘rtasidagi yaqinlikka asoslangan o‘xshashsiz
ko‘chim. Metonimiya yunoncha “metonomadzo” so‘z bo‘lib, “qayta nomlash”dir.
Sinekdoxa - yunoncha “synecdoche” so‘z bo‘lib, unda bir qism yoki bo‘lak

orqali yaxlit, butun narsa bildiriladi va aksincha. Ya'ni, bir butun hodisa orqali
uning ayrim bo‘lagi haqida mulohaza yuritiladi.
Jonlantirish - kishilarga xos xususiyatlarni jonsiz va mavhum narsa-
hodisalarga ko‘chirishdir. Masalan, xo‘mraygan bulutlar deyiladi. Bunda
kishilarga xos xo‘mrayish jonsiz bulutga ko‘chirilgan bo‘ladi. Asarlarda tog‘-tosh,
shamol, daraxt, mevalar xuddi odamlarga o‘xshatib gapirtiriladi.
Sifatlash - narsa-hodisaning biror bir belgi, xususiyatini aniq-ravshan alohida
ajratib ko‘rsatishdir. Sifatlash ikki xil bo‘ladi. Birinchisi oddiy sifatlash bo‘lib,
unda narsa-hodisalarning o‘tkinchi belgilari ta'kidlanadi. Ikkinchisi, doimiy
sifatlash bo‘lib, bunda narsa--hodisalarning doimiy xususiyatlari aytiladi.
O‘xshatish - narsa-buyumning ma'lum bir belgisini boshqa narsa-buyumga
solishtirishdir. O‘xshatish fikrni yaqqol ifodalash imkoniyatini beradi.
Mubolag‘a narsa-hodisalarning xususiyat, belgilarini kuchaytirib, orttirib
tasvirlashdir. Mubolag‘a muayyan narsa-hodisalarni boshqalaridan alohida ajratib
ko‘rsatish maqsadida qo‘llanadi.
Intonatsiya - lotincha “intonare” so‘z bo‘lib, “qattiq talaffuz etish” degan
ma'noni bildiradi. U so‘zlovchining, asar muallifining hodisaga munosabatini
anglatuvchi ifoda vositasi sanaladi. Badiiy asarda intonatsiyani turli tinish
belgilari, misralarning joylashish tarzi bildirib turadi.
Parallelizm - ikki yoki undan ortiq narsa-hodisani yonma-yon qo‘yish orqali
mazmunni yorqinlashtirish uslubi sanaladi. Unda narsa-hodisalar bir-biri bilan
muqoyasa qilinadi yoki zidlashtiriladi. Ushbu yo‘l bilan fikr aniqlashtiriladi, uning
ta'sirchanligi kuchaytiriladi.
Takror - parallelizmga yaqin tasvir usuli hisoblanadi. Matnda u aniq ko‘rinib
turadi. Chunki takror ayrim so‘z, iboralarning ma'lum bir tartib asosida qayta-qayta
qo‘llanishidir. Takror muayyan maqsadga muvofiq qo‘llanadi. Takrorning anafora,
epifora, misralar takrori singari ko‘rinishlari bor.
Anafora - yunoncha “anaphor” so‘z bo‘lib, “yuqoriga ko‘tarilish” degan
ma'noni bildiradi. Bunda bir xil so‘z yoki so‘z birikmasi she'r misralari boshida
aynan bir xil tarzda takrorlanib keladi.

Inversiya - lotincha “inversi” so‘z bo‘lib, “o‘rin almashtirish” degan ma'noni
bildiradi. Bunda gap bo‘laklari grammatika me'yorlari tartibidan farqliroq tarzda
qo‘llanadi. Inversiya ta'kidlanmoqchi bo‘lgan fikrga mantiqiy urg‘u berish, uni
kuchaytirish, ta'sirchanligini oshirish maqsadida qo‘llanadi.
Antiteza - fikr ta'sirchanligini oshirish maqsadida qo‘llanadigan ifoda
usullaridandir. U qarama-qarshi fikrlarni ifodalash uchun ishlatiladi.
Sillabik she'r tizimi - bo‘g‘inlar miqdoriga asoslanadi. Turkiy xalqlar,
jumladan, o‘zbek xalq she'riyati, shuningdek, italyan, polyak, fransuz, ispan, rumin
xalqlari she'riyati ham sillabik she'r tizimiga mansubdir.
Metrik she'r tizimi - esa bo‘g‘inlarning uzun-qisqaligiga, unlilar holatiga
asoslanadi. Grek, lotin, arab she'riyati shunday xususiyatga ega.
Sillabo-tonik she'r tizimi - bo‘lsa, urg‘uli, urg‘usiz bo‘g‘inlarning ma'lum
tartibda kelishiga asoslanadi. Rus she'riyati shundaydir.
Modulga aloqador testlar
Adib Ahmad Yugnakiy qaysi davrda yashagan?
8 asrda
12 asrda
10 asrda
11 asrda
“Hibat ul-haqoyiq” asari necha bobdan iborat ?
14 bobdan
13 bobdan
10 bobdan
9 bobdan
Kotiblar Adib Ahmadni qaysi yurtdan ekanligi to’g’risida ma’lumot
berishadi?
Turkistondan
Keshdan
Toshkentdan
Yugnakdan
“Hibat ul-haqoyiq” dostoni kimga bag’ishlangan ?
Tavg’och Bug’raxonga
Dod Sipohsolorbekka
To’g’luq Temurxo’jaga

Amir Temurga
Adib Ahmad haqida Alisher Navoiyning qaysi asarida ma’lumot uchraydi ?
“Muhokamat ul-lug’atayn”da
“Mahbub ul-qulub”da
“Saddi Iskandariy”da
“Nasoyim ul-muhabbat”da
Adib Ahmad haqidagi ma’lumot qaysi asarda berilgan?
“Tarixi jahon kushoyi”
“Tarixi anbiyo”
“Tarixi bitik”
“ Tazkirai Qayyumiy ”
“Ko’zlari butov ermishki aslo zohir ermas emish.
Ko’rmaydigan bo’lib o’zga basirlardek andoq emas.” Bu ta’rif qaysi shoir
haqida?
A.Yugnakiy
A. Yassaviy.
Rabg’uziy.
P. Mahmud.
“ Hibat ul-haqoyiq ” ning asosiy qismi qaysi bob bilan boshlanadi ?
Til odobi bobi bilan
Ilm haqidagi bob bilan
Saxovat bobi bilan
Kamtarlik targ’ibi haqidagi bob bilan
“ Hibat ul-haqoyiq ” ning yaratilishida qaysi janr etakchilik qiladi?
G’azal
Qasida
To’rtlik
Masnaviy
“ Hibat ul-haqoyiq” g’oyaviy jihatdan qaysi asarga yaqin turadi ?
“ Qisasi Rabg’uziy ”
“ Qutadg’u bilik ”
“ Devonu lug’otit turk ”
“ Devoni hikmat ”
“ Hibat ul-haqoyiq” nechta qo’lyozma nusxasi topilgan ?
5 ta
4 ta
3 ta
2 ta

Xulosa
O’zbek adabiyoti tarixiga nazar solganda, shubhasiz, uning
jahondagi ko’pgina xalqlar adabiyoti kabi boy adabiy merosga ega
ekanligi ko’zga tashlanadi. Bu adabiyotning ildizi uzoq davrlarga borib
taqaladi. Uning shakllanishi va taraqqiyoti bevosita qadimgi turkiy
adabiyot bilan mustahkam bog’liq. Chunki o’zbek adabiyoti qadimgi
turkiy adabiyot negizida rivoj topgan. «Qadimgi turkiylar davridagi
adabiy an’ana izsiz yo’q bo’lib ketmadi, balki o’zida murakkab estetik-
adabiy tizimni gavdalantiradigan mumtoz turkiy she’riyatga kirib
keldi» 53
. Qadimgi turkiy moniylik she’rlari, turkiy buddaviylik adabiyoti,
Urxun-Enasoy obidalari, «Devonu lug’otit turk»da saqlanib qolgan
badiiy ijod namunalarining shakliy-poetik xususiyatlari ilk klassik
davrdagi turkiy adabiyotda davom etganligi turkiy adabiyotning
uzluksiz ravishda taraqqiyotda bo’lganligini ko’rsatadi. Biz mazkur
risolada qadimgi turkiy adabiyot bilan ilk klassik davr adabiyotining
shakliy-poetik xususiyatlaridagi uzluksizligini ko’rsatishga harakat
qildik, xolos. Kelgusida har bir diniy muhitda – moniylik, budda,
shomonlik oqimlari ta’sirida yaratilgan ijod namunalarini alohida
maxsus yo’nalishlarda tadqiq etish o’z dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Ayni paytda bu adabiy yo’nalishlar o’rtasidagi o’ziga xoslik va
53
Стеблева И . В . Семантика газелей Бабура . - M .: Наука, 1982. - С . 5.

aloqalarning ildizlarini o’rganish ham adabiyotshunoslikning
navbatdagi vazifalaridan biri bo’lmog’i lo’zim.
Turkiy adabiyotda she’r qadimdan mavjud. She’rning shakllanishi
turkiy adabiyotning ichki imkoniyatlari asosida paydo bo’lgan. Bu
xususiyat uning janrlar tizimida yaqqol ko’rinadi.
Badiiy tafakkurning she’riyatda qo’llanilishi yozma adabiyotning
dastlabki shakllanish davriga ham xos hodisadir. Ho’zircha eng
qadimgi yozma adabiyot namunalari hisoblangan turkiy moniylik va
buddaviylik she’rlarida badiiy tafakkur taraqqiyotini kuzatish mumkin .
Albatta, bu she’r lar islom muhitiga qadar katta taraqqiyot yo’lini bosib
o’tdi. Islomgacha bo’lgan adabiyotda she’rlar ar, asosan, alliteratsion
she’r ko’rinishida da qo’llanildi. Keyinchalik islom muhitida esa qofiya
she’rning asosiy unsuriga aylangach, she’r larning yaratilishida ham
qofiya mezonlariga amal qilina boshladi. Bu holat, x ususan, «Qutadg’u
bilig» dostonida kuzatiladi. Garchi dostonda masnaviy yetakchi janr
hisoblansa-da, uning tarkibida to’rtliklarning mavjudligini qadimgi
turkiy adabiyotga xos an’ananing davom etishi sifatida baholash
mumkin.
To’rtliklarning islomiy adabiyotda yetakchi mavqega ega
bo’lishida Adib Ahmad ijodi muhim ro’l o’ynadi. «Hibat ul-haqoyiq»ning
muqaddima boblaridan tashqari, asosiy qismining to’rtliklar shaklida
yo’zilishi buning yorqin tasdig’idir. Adib Ahmad Yugnakiy «Hibat ul-
haqoyiq»da o’z davri, o’zigacha bo’lgan turkiy xalqlar og’zaki va yozma
adabiyoti, shuningdek, Sharq adabiyotiga xos tajriba va an’analarga
tayandi hamda shubhasiz ularning davomchisiga aylandi.

O’zbek adabiyotshunosligida badiiy matnning o‘rganilishi bo‘yicha quyidagi
xulosalarga kelish mumkin:
1. Adabiyotshunoslik va tilshunoslik sohasida erishilgan yutuqlar shundan
dalolat beradiki, yurtimizning o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritishi boshqa fanlar
qatori tilshunoslik ilmi taraqqiyoti uchun keng yo‘l ochib berdi va mustaqillik
mafkurasi bilan sug‘orilgan o‘zbek badiiy adabiyotining rivojiga imkoniyatlar
yaratib berdi. Bugungi kunda o‘zbek adabiyotshunosligida zamonaviy
adabiyotshunoslik talablariga javob beruvchi yangi sohalar yuzaga kelmoqdaki, bu
holat fanimizning taraqqiyotning yangi pog‘onasiga ko‘tarilganligidan dalolat
beradi. Bu esa badiiy matnlar poetik tahliliga bag‘ishlangan keng qamrovli
ishlarning amalga oshirilganligida ham ko‘rinadi.
2. O’tgan asrda o‘zbek va rus tilshunosligida yaratilgan ko‘plab
tadqiqotlarda shaklni mazmundan ajratib qo‘yish, adabiyotshunoslik stilistikasi va
lingvistik stilistika deb chegaralab qo‘yishlar o‘zini oqlamaydi. Keyingi yillarda
lisoniy birliklar mohiyatini ochib berishda ko‘proq lingvopoetik tahlil tan
olinmoqda. Lingvopoetik tahlilda masalaga faqat tilshunoslik yoki
adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan emas, balki umumfilologik jihatdan
yondashiladi. Til birligining ham lisoniy xususiyatlari ham poetik matnni
shakllantirishdagi imkoniyatlari hisobga olinadi.
3. Badiiy nutqning o‘ziga xos xususiyatlarini lisoniy vositalarning matnda
tutgan o‘rni va voqelanish imkoniyatlarini tadqiq qilish orqali ochib beruvchi
lingvopoetika til tizimining barcha sathlari bilan chambarchas aloqada. U yoki bu
sathga tegishli bo‘lgan birliklarning matnda tutgan o‘rni, qo‘llanish imkoniyatlari
ular bajaradigan badiiy-estetik vazifaga qarab belgilanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. – T.:
O’zbekiston, 1992. – 71 b.
2. Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar – taraqqiyot
omili. – T.: O’zbekiston, 1995. – 24 b.
3. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 138 b.
4. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari – T.: O’zbekiston, 1997. – 315 b.
5. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni – xalq, millatni – millat
qilishga xizmat etsin. 7-jild. – T.: O’zbekiston, 1999.
6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat,
2008. – 176 b.
7. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida
uni bartaraf etish yo’llari va choralari. – T.: O’zbekiston, 2009. – 59 b.
8. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T.: O’zbekiston, 2010. – 80 b.
9. Karimov I.A. Yuksak bilimli va intellektual rivjlangan avlodni
tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng
muhim sharti. G’G’ “Ma’rifat” gazetasi, 2012 yil.
10. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi QonuniG’G’
“Barkamol avlod − O’zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq,
1997. − B. 20-29.
11. O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”G’G’
“Barkamol avlod − O’zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq,
1997. − B.31 - 61.
12. Azizxo’jaeva N.N. O’qituvchi tayyorlashning pedagogik texnologiyasi.
– T.: TDPU, 2000. – 52 b.

13. Azizxodjaeva N.N. Pedagogicheskie texnologii i pedagogicheskoe
masterstvo. – T.: TGPU, 2003. – 192 s.
14. Aldjanova I.R. Bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlashda pedagogik
innovatsiyalardan foydalanish. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2012. – 56 b.
15. Golish L.V., Fayzullaeva D.M. Pedagogik texnologiyalarni
loyihalashtirish va rejalashtirish. – T.: TDIU, 2010. – 149 b.
16. Golish L.V., Saidova D.T. Trening – forma operativnogo povo’sheniya
kvalifikatsii pedagogicheskix kadrov. (v voprosax i otvetax). – T.: TGEU, 2008. –
144 s.
17. Yo’ldoshev J.G’. Pedagogik innovatsiyalarni hayotga tatbiq etishning
tashkiliy asoslari. G’G’ j. Xalq ta’limi. – T., 1999. - №6. – B.4-9.
18. Yo’ldoshev J.G’., Usmonov S. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. – T.:
O’qituvchi, 2004. – 101 b.
19. Tolipov O’.Q., Usmonboeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya va
amaliyot. – T.: Fan, 2005. – 205 b.
20. Xodiev B., Golish L. Mustaqil o’quv faoliyatini tashkil etish usul va
vositalari. – T.: TDIU, 2010. – T.: TDIU, 2010. – 87 s.
21. Yarmatov R. Bo’lajak o’qituvchi shaxsini tarbiyalash va rivojlantirish. –
T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2009. – 128 b.
22. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi
badiiy adabiyot nashriyoti, 1971 yil.
23. Xo’janova G. “Hibat ul-haqoyiq” haqiqatlari. Toshkent, Adabiyot va
san’at, 200 1 yil.
24 . Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent, Cho’lpon, 1995 yil.
25. Mahmudov Q. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari
haqida,T.,1972, 16-bet.
26. Imomnazarov M. Adib Ahmad qachon yashagan? O’z AS.1995, 31 mart
27. Mahmudov Q. Manbalarni qaytadan ko’rmoq kerak, O’z AS, 1 995, 28
aprel
28. Umarov E. Tili h am q adimiy. O’ z AS, 1995, 28 aprel.

29. Haqqulov I. Ahmad Yugnakiy Imomi A’zamga zamondosh bo’lganmi?
O’z AS, 1997, 17 yanvar.
30. Yo q ubov A. Professor bilmasdan s o’ zlamagan. O’ z AS, 1997, 30 may.
31. Boltaboev H . Butun e h timollarning kuchlisi..., O’ zAS, 1997, 13 iyun.
32. Fitrat A. Tanlangan asarlar, 2-jild, T., 2000, 47-bet.

Купить