Akselerator modeli - Информатика и ИТ - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	521.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Январь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Norboyev Ulugbek

Дата регистрации 31 Январь 2024

7 Продаж

Akselerator modeli

Купить

MAVZU: AKSELERATOR MODELI
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. ISTE’MOLVA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI ......................................................................................... 5
1.1§ Iste’mol va jamg‘arish, ularning grafiklari va funksiyalari ................................................................ 5
1.2§ Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillik. .................................................. 9
II BOB. INVESTITSIYA FUNKSIYASI VA AKSELERATOR MODELI. .............................................................. 12
2.1§ Investitsiyalarning mohiyati, grafigi va funksiyasi. ......................................................................... 12
2.2§ Akselerator modeli. ........................................................................................................................ 13
2.1§ O‘zbekiston Respublikasi investitsiya siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari .................................... 15
XULOSA ...................................................................................................................................................... 19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 21
ILOVALAR ................................................................................................................................................... 22

KIRISH
Iqtisodiyotda barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash, investitsiya va biznes
muhitini yanada yaxshilash, milliy manfaatlarimiz uchun eng qulay tarzda jahon
iqtisodiyotiga integratsiyalashish, iqtisodiy faollik darajasini oshirish kabi vazifalar
davlat tomonidan amalga oshiriladigan makroiqtisodiy siyosat samaradorligiga,
uning ilmiy asoslanganligi hamda real voqelikni hisobga olib o‘tkazilayotganligiga
bog‘liq.
Inflatsiya sur’atlarining jilovlanishi, davlat budjeti taqchilligini tan olingan
me’yorlarlardan ham past darajada bo‘lishini ta’minlanishi respublikamizda olib
borilayotgan makroiqtisodiy siyosat samaradorligidan dalolat beribgina
qolmasdan, iqtisodiyotimizga kiritiladigan investitsiyalar ko‘lamining oshishi,
tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni kengaytirish hamda aholi real
daromadlarini o‘stirishning muhim sharti hamdir.
Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni “Atrof-muhitni asrash va „yashil“ iqtisodiyot
yili” deb nomlanishiga izoh berdi. “Yilni shunga bag‘ishlab, qonunlarni charxlab,
ishlarni saranjom qilib olamiz. Har bir qaror, farmonni yashillikka olib borsak,
yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
“Nima uchun, bir yilni shunga bag‘ishlaymiz, qonunlarimizni charxlab,
ishlarimizni saranjom qilib olamiz. Hech kim bizga ishonmagan edi: O‘zbekiston
shamol, quyosh va gidroelektr bo‘yicha shunday qilishiga. Yashil iqtisodiyot yili
deganda tajriba o‘rganamiz. Har bir qaror, qonun, farmonni yashillikka olib
borsak, o‘ylaymanki, yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
Yashil iqtisodiyot bo‘yicha biz to‘qimachilik bo‘yicha Yevropa davlatlariga
mahsulotimizni sotyapmiz. Ko‘pi bilan 4 yil kerak. Ular bizga qaysi energiyada
ishlab chiqarding deb aytishadi, biz bunga tayyor bo‘lishimiz kerak, deya
qo‘shimcha qildi davlat rahbari. 1
Mavzuning dolzarbligi. Investitsion muhit–bu u yoki bu xo‘jalik tizimini
investitsiyalashni imkoniyatlari vajozibadorligini oldindan belgilab beruvchi
ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, madaniy, tarixiy, moliya, boshqaruv va
1
Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni ekologiya va “yashil” iqtisodiyotga bag‘ishlashni e’lon qilishni taklif
qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi

boshqa shart–sharoitlarni umumlashgan tavsifidir. O‘zbekistonda asosiy kapitalga
investitsiyalar o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lib borayotganiinvestitsiya muhitining
qulayligidan dalolat beradi. Bunday investitsiya holati iqtisodiyo‘sishtexnologik
darajasini tezkor o‘zgartirish imkoniyatini berib kelmoqda. Ko‘plab
ekspertlarningfikrlariga qaraganda, o‘sish sur’atlarini yanada oshirib borish taqozo
etilmoqda. Investitsiyalarning bunday o‘sish sur’atlari investorlar uchun qulay
muhit yaratilganligi, investitsiya dinamikasi va tarkibiga ta’sir ko‘rsatadigan jami
iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy, siyosiyva ijtimoiy sharoitlar bilan belgilanadi.
Xususan, investitsiyalar importining oshib borayotganligiham bundan dalolat berib
turibdi. Ijobiy investitsiya muhitini yaratish vazifasini hal
qilganholdaiqtisodiyotning globallashuvi jahonda mavjud investitsiya resurslaridan
foydalanishnikengaytirgan holda shu orqali investitsiya retsipiyentlari o‘rtasidagi
raqobatni kuchaytirishiniko‘zda tutish muhim. Mos ravishda, agar biz tashqaridan
qo‘yilmalar hajmini oshirishni xohlasak, ular uchun raqobatchilardan ko‘ra
yaxshiroq sharoitlarga ega bo‘lishimiz kerak. Bundanafaqat xorijiy, balki milliy
investitsiya resurslari ham ko‘zda tutilmoqdaki, ularning chet elga«oqibketishi»
ular uchun o‘z mamlakatida yaratilgan muhit unchalik qulaymasligini ko‘rsatadi.
Mintaqalar investitsiya muhitining mazmuni quyidagilar hisoblanadi:
 ob’ektiv omillar;
 iqtisodiyotning turli darajalari bo‘yicha investitsiya muhitini
tabaqalashtirish;
 milliy iqtisodiyot investitsiya muhitining mintaqalar investitsiya muhitlari
 majmuiga olib kelmasligi (sinergizm xossasi);
 mintaqa iqtisodiy tizimiga investitsiya muhitini kiritish;
 ma’lum sharoitlar oqibati sifatida turli risklarning vujudga kelishi.
Kurs ishining predmeti. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish O‘zbekiston
Respublikasi davlat investitsiya siyosatiningustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Ko‘plab davlatlar uchun mahalliy tabiiy xomashyo vamehnatresurslari bilan
uyg‘unlashgan chet el investitsiyalari makro va mikro darajada investitsiyalarrolini
o‘ynab, davlatning tezkor iqtisodiy o‘sishi uchun katalizator bo‘lib xizmat qiladi.

Chet elliksarmoyadorlar o‘zlarining investitsiyalariga qo‘shimcha ravishda
mamlakatga sivilizatsiyalashganbozor elementlarini olib kelmoqdalar: yuqori
sifatli menejment, boshqaruv tajribasi, marketing, innovatsion resurslar, axborot
texnologiyalari, xalqaro hamkorlik va hamkorlik standartlari, ularo‘rnatgan
aloqalar va savdo yo‘nalishlari orqali jahon bozoriga kirish.
Kurs ishining maqsadi. Investitsion faoliyatning maqsadi jamiyatning
ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiningyuqoridarajasiga erishish bo’lsa, uning
vositalari bo’lib investitsiya, investitsion salohiyat hamdainvestitsiya jarayonlari
hisoblanadi. Investitsion qo’yilmalardan daromad olish, mavjudkapitalnihamda
investitsion resurslarni ko’paytirish va ulardan samarali foydalanish
shartsharoitlariniyaratish investitsion faoliyatning natijasi sifatida baholanadi.
Akselerator modeli mohiyatini o’rganish va bu bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini
shakllantirishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari.
1. Iste’mol va jamg‘arish, ularning grafiklari va funksiyalari haqida
ma’lumotlarga ega bo’lish.
2. Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillikni aniqlash
3. Akselerator modelini o’rganish va tahlil qilish.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan hamda ilovalardan iborat.

I BOB. ISTE’MOLVA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI
1.1 § Iste’mol va jamg‘arish, ularning grafiklari va funksiyalari
Uy xo‘jaliklarining iste’mol xarajatlari (bundan buyon iste’mol deb
yuritiladi), yalpi talab, yoki YaIMning yakuniy iste’molga ko‘ra tarkibida eng katta
ulushga ega bo‘lgan komponentdir. 2015-yilda O‘zbekiston Respublikasi Davlat
Statistika Qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra respublikamizda bu ulush 58,6 %ni
tashkil etgan. Shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda iste’mol xarajatlari shaxsiy
tasarrufdagi daromadning 90 foizdan ortiq qismini tashkil etadi. Shu tufayli ham
iste’mol xarajatlariga ta’sir etuvchi omillarni, uning o‘zgarish qonuniyatlarini
o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Uy xo‘jaliklari tasarrufidagi daromadning iste’mol qilinmasdan
qolgan qismi ularning jamg‘armalarini tashkil etadi. Klassik maktab vakillari
jamg‘arish hajmi foiz stavkasining funksiyasi deb qarashsa J.M. Keyns uy
xo‘jaliklarining iste’mol xarajatlari va jamg‘arishlari hajmini belgilovchi asosiy
omil ularning ishlab chiqarishda ishtirok etishdan olingan daromadlari deb
hisoblaydi. Yanada aniqlik kiritsak iste’mol va jamg‘arish hajmini belgilovchi
asosiy omil uy xo‘jaliklarining ishlab topgan daromadlari, olgan transfert to‘lovlari
va to‘lagan soliqlari bilan belgilanadigan tasarrufidagi daromadi (DI – disposable
income, yoki Yd) ko‘rsatkichidir. 8
Makroiqtisodiy nazariyada iste’mol va
jamg‘armalar, milliy daromad yoki shaxsiy daromadlarning funksiyasi sifatida
ham tadqiq qilinadi. 2
Ma’lumki, uy xo‘jaligi tasarrufidagi daromad iste’mol va jamg‘arish uchun
ishlatiladi. Ya’ni, qancha ko‘p iste’mol qilinsa, shuncha kam jamg‘ariladi va
aksincha. Iste’mol va jamg‘arish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik har xil daromadga
ega bo‘lgan shaxslarda bir xil emas: kam daromadga ega bo‘lganlar, odatda, uning
ko‘proq qismini iste’mol qilib, kamroq qismini jamg‘aradi, lekin daromadlari
oshib borishi bilan bu nisbat jamg‘arish foydasiga o‘sadi. Bu bog‘liqlikni gipotetik
ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqamiz (1-jadval).
2
N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 64

1- jadval
Daromad, iste’mol va jamg‘arish ko‘rsatkichlari 3
Yillar Tasarrufdagi
Daromad (Yd) Iste’mol (C) Jamg‘arish (S)
1
2
3
4
5
6
7 370
390
410
430
450
470
490 375
390
405
420
435
450
465 - 5
0
5
10
15
20
25
Tasarrufidagi daromad hajmi 370 shartli birlikka (sh.k.) teng bo‘lganda uy
xo‘jaliklari iste’moli 375 sh.b.ka teng, ya’ni tasarrufidagi daromaddan 5 sh.b.ka
ko‘p bo‘ladi. Ya’ni uy xo‘jaliklari 5 sh.b.ka teng miqdorda qarz hisobiga yoki
o‘tgan yillarda to‘plangan jamg‘armalar hisobiga iste’mol xarajatlari qiladilar.
1-rasm. Iste’mol grafigi. 4
Uy xo‘jaliklari tasarrufidagi daromadlar 390 sh.b.ka teng bo‘lganda, uning
miqdori iste’mol miqdori bilan tenglashadi. Bu miqdor bo‘sag‘aviy daromad deb
yuritiladi. 6.1-jadval ma’lumotlari asosida iste’mol grafigini chizamiz.
Iste’mol grafigi ikki to‘g‘ri chiziq ko‘rinishida berilgan. Bissektrisa
ko‘rinishidagi Yd =C to‘g‘ri chizig‘ining har bir nuqtasida iste’mol va
3
N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 65
4
N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 66

tasarrufidagi daromad hajmlari teng bo‘ladi. Haqiqiy iste’mol (C) grafigi haqiqiy
iste’mol va daromad teng bo‘lgan nuqtada ( α ) bissektrisa bilan kesishadi.
Bo‘sag‘aviy nuqtadan quyida haqiqiy iste’mol daromaddan oshiq. Bu vaziyat
insonlarning qarz hisobiga hayot kechirishini bildiradi. α – nuqtada yuqorida
haqiqiy iste’mol daromaddan kam hamda ular o‘rtasidagi farq jamg‘arishni tashkil
etadi. Haqiqiy iste’mol to‘g‘ri chizig‘i iste’mol hajmini belgilovchi vertikal o‘qni a
nuqtada kesib o‘tadi. Bu hol uy xo‘jaliklari umuman daromad olmaganlarida ham
ma’lum miqdorda iste’mol qilishlarini anglatadi. a – nuqta esa avtonom iste’mol
hajmini bildiradi.
2-rasm. Jamg‘arish grafigi. 5
Keltirilgan ma’lumotlar asosida jamg‘arish grafigini ham ko‘rib chiqamiz
(2-rasm). Jamg‘arish grafigi daromad bilan jamg‘arish o‘rtasidagi bog‘liqlikni
ifodalaydi. Vertikal o‘qdagi har bir nuqta jamg‘arma miqdorini bildiradi va
daromad bilan unga muvofiq keladigan iste’mol hajmi o‘rtasidagi farq sifatida
aniqlanadi (S= Yd - C). Boshlang‘ich daromad darajasida jamg‘arish nolga (0)
teng bo‘lgan holda ixtiyordagi daromad hajmi o‘sib borishi bilan uning miqdori
ham oshib boradi.
Bobning birinchi savolida keltirilgan gepotetik ma’lumotlar va grafiklarga
tayanib iste’mol funksiyasini yozamiz:
5
N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 66

C = a + b Yd ,
bu yerda: a – avtonom xarajatlar; Yd – tasarrufidagi daromad (Yd=Y-T), bu
yerda: T – soliqlar;
b – iste’mol hajmining tasarrufidagi daromadga bog‘liqligini ifodalovchi
koeffitsient, boshqacha aytganda iste’molga chegaralangan moyillik.
Demak, iste’mol hajmi avtonom iste’molga, tasarrufidagi daromad hajmiga va
iste’mol hajmining tasarrufidagi daromad o‘zgarishiga ta’sirchanligiga bog‘liq.
Jamg‘arish grafigini ham iste’mol grafigiga o‘xshab algebraik ifodalash
mumkin, ya’ni jamg‘arish funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega:
S = -a + (1 -b) Yd
Iste’mol va jamg‘arish hajmiga tasarrufidagi daromad dinami- kasidan
tashqari quyidagi omillar, to‘g‘rirog‘i bu omillardagi o‘zgarishlar ham ta’sir
ko‘rsatadi:
1. Uy xo‘jaliklari daromadlari.
2. Uy xo‘jaliklarida to‘plangan mulk hajmi.
3. Baholar darajasi.
4. Iqtisodiy kutish.
5. Iste’molchilar qarzlari hajmi.
6. Soliqqa tortish hajmi.
Dastlabki besh omil ta’sirida iste’mol va jamg‘arish grafiklari o‘zaro teskari
tomonga siljiydi. Bu besh omil ta’sirida joriy tasarrufidagi daromad tarkibida
iste’mol va jamg‘arish ulushi nisbatlari o‘zgaradi. Soliqqa tortish darajasining
o‘zgarishi ixtiyordagi daromad hajmini o‘zgartirgani tufayli uning ta’sirida
iste’mol va jamg‘arish grafiklari bir tomonga qarab siljiydi. Iste’mol funksiyasini
aniqlash borasidagi tadqiqotlar, uning hajmi shuningdek, aholining daromadlari
hajmi va to‘plagan mulki ko‘lamiga ko‘ra tabaqalanishi darajasi hamda aholining
soni va yoshiga ko‘ra tarkibiga ham bog‘liqligini ko‘rsatdi. 6
6
Shernayev A.A., Komolov O.S. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. – T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y. 201- b .

1.2 § Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillik.
Makroiqtisodiy tahlil jarayonida iste’mol va jamg‘arish funksiya– larini
yanada to‘laroq bilish uchun iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha moyillik va
chegaralangan moyillik tushunchalarini mohiyatini anglab olishimiz lozim.
Iste’molga o‘rtacha moyillik deganda tasarrufidagi daromaddagi iste’mol
xarajatlarining ulushi tushuniladi, ya’ni:
bunda: APC – (average propensity to consume) iste’molga o‘rtacha moyillik.
Tasarrufidagi daromaddagi jamg‘arish ulushini jamg‘arishga o‘rtacha
moyillik deb ataladi, ya’ni:
Bunda: APS (average propensity to saving) – jamg‘armaga o‘rtacha moyillik.
Misol uchun, tasarrufidagi daromad darajasi 410 va 530 shartli birlikka va
iste’mol darajalari 405 va 495 shartli birlikka teng bo‘lgan holatlar uchun
iste’molga o‘rtacha moyillikni hisoblaymiz, ya’ni:
APS =(405 / 410) x 100 = 98, 78% yoki 0,98;
APS = (495 / 530) x 100 = 93,39% yoki 0,93 ga teng.
Demak, bu misollardan ko‘rinib turibdiki, tasarrufidagi daromadlar miqdori
ko‘payib borishi bilan uning tarkibidagi iste’mol ulushi kamayib va aksincha
jamg‘arma ulushi ko‘payib boradi. Bu holatni Keynsning “asosiy psixologik
qonun”i bilan izohlash mumkin. “Mavjudligiga nafaqat aprior tasavvurlarga ko‘ra,
bizning inson tabiatini bilishimizdan kelib chiqib shuningdek o‘tmish tajribasini
sinchiklab o‘rganish asosida biz to‘liq ishonishimiz lozim bo‘lgan asosiy
psixologik qonun shundan iboratki kishilar daromadlari o‘sishi bilan, odatda, o‘z
iste’mollarini oshirishga moyillar, ammo daromadlari o‘sgan darajada emas”.

Soliqlar to‘langandan keyin qolgan daromadning bir qismi iste’mol qilinadi,
ikkinchi qismi esa jamg‘ariladi, shu tufayli ham iste’molga va jamg‘arishga
o‘rtacha moyillik yig‘indisi 100% ga yoki koeffitsient ko‘rinishda 1 ga teng:
APC + APS = 100% yoki 1.
Uy xo‘jaliklari tasarrufidagi daromadlarining o‘sgan qismini yo iste’mol
qiladi, yoki jamg‘arish Iste’moldagi o‘zgarishlarning shu o‘zgarishni keltirib
chiqargan tasarrufidagi daromad o‘zgarishdagi ulushi iste’molga chegaralangan
moyillik deyiladi. 7
Bu yerda: MPC (marginal propensity to consume) – iste’molga chegaralangan
moyillik. Yuqorida keltirilgan 4-jadval ma’lumotlariga ko‘ra ixtiyordagi daromad
410 sh.b.dan 430 sh.b.kacha oshgan holatda MPSni hisoblaymiz.
Δ C =420 - 405 =15;
Δ Yd =430 - 410 = 20; MPC = (15/20) 100=75%;
Bu shuni bildiradiki, daromad 100 % ga (yoki bir birlikka) o‘zgarganda
iste’mol 75 % (yoki 0,75)ga o‘zgaradi. Jamg‘arishdagi o‘zgarishning ixtiyordagi
daromad o‘zgarishdagi ulushi jamg‘arishga chegaralangan moyillik deyiladi.
Bu yerda: MPS (marginal propensity to saving) – jamg‘arishga o‘rtacha
moyillik. Yuqorida keltirilgan misolda:
Δ Yd = 430 - 410 = 20 Δ S = 10 - 5 = 5
MPS = (5/20) 100 = 25%;
Shunday qilib, iste’molga chegaralangan moyillik 0,75 ni tashkil etgan bo‘lsa,
jamg‘armaga chegaralangan moyillik 0,25 ni tashkil etadi. Daromadning o‘sgan
qismi yoki iste’molga, yoki jamg‘armaga sarflanadi. Shu sababga ko‘ra iste’mol
7
Чекушина Т.В. Методология и оценка состояния государственных долгов// Вестник Руди. Сер.Инженерные
исследования, 2006. - N °1 (12). - с. -148-158.

va jamg‘arishga o‘rtacha moyillik ko‘rsatkichlari yig‘indisi 100%ga yoki
koeffitsient ko‘rinishida 1ga teng bo‘ladi.
MPC + MPS =100% yoki 1.
MPC va MPS ancha barqaror ko‘rsatkichlar bo‘lib, juda sekin o‘zgarishga
uchraydilar.

II BOB. INVESTITSIYA FUNKSIYASI VA AKSELERATOR MODELI.
2.1§ Investitsiyalarning mohiyati, grafigi va funksiyasi.
YaIMning ikkinchi komponenti bo‘lgan investitsiyalarga to‘xtalib o‘tamiz.
Investitsiyalar yoki kapital qo‘yilmalar – bu, hali buyumlash- magan, lekin
ishlab chiqarish vositalariga qo‘yilgan kapitaldir. O‘zining moliyaviy shakliga
ko‘ra, ular foyda olish maqsadida xo‘jalik faoliyatiga qo‘yilgan aktivlar
hisoblansa, iqtisodiy mohiyatiga ko‘ra investitsiyalar yangi korxonalar qurish,
uzoq muddat xizmat ko‘rsatuvchi mashina va asbob-uskunalarni yakuniy sotib
olishga hamda shu bilan bog‘liqbo‘lgan aylanma kapitalning o‘zgarishiga ketgan
xarajatlardir. Shuningdek investitsiyalar tarkibiga uy-joy qurilishiga ketgan
xarajatlar ham kiritiladi.
Investitsiyalarni turli guruhlash mumkin. Makroiqtisodiy tahlilda eng ko‘p
duch kelinadigan guruhlashda investitsiyalar investitsiyalash obyektiga ko‘ra uch
turga bo‘linadi.
1. Ishlab chiqarish investitsiyalari;
2. Tovar-moddiy zaxiralariga investitsiya;
3. Uy-joy qurilishiga investitsiya.
Makroiqtisodiy tahlilda investitsiyalar dinamikasini belgilovchi omil sifatida
real foiz stavkasi qaraladi. Real foiz stavkasi ortishi bilan investitsiyalar hajmi
kamayishini kuzatishimiz mumkin. Chunki investorlar uchun qarz bahosi ortib,
ular ko‘rsatadigan foyda normasini pasaytirib qo‘yadi.
Avtonom investitsiyalarning grafigi investitsiyalar hajmi foiz stavkasi
dinamikasiga teskari proporsional tarzda o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Avtonom investitsiya funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega:
I = e - dR
Bu yerda: I – avtonom investitsiya xarajatlari;
e – foiz stavkasi 0 ga teng bo‘lgandagi investitsiya xarajatlarining maksimal
hajmi. U tashqi iqtisodiy omillar, resurs imkoniyatlari, yer, foydali qazilma
boyliklari va boshqalar bilan belgilanadi;
R – real foiz stavkasi;

d –investitsiyalarning real foiz stavkasi dinamikasi o‘zgarishga ta’sirchanligini
miqdoriy belgilovchi empirik koeffitsient.
3-rasm. Avtonom investitsiyalar grafigi. 8
Grafikdan e nuqtasi shuni bildiradiki, banklar nolga teng foiz stavkasi bilan
kredit berganlarida hamda ularning kredit resurslari cheksiz ko‘p bo‘lganda ham
mamlakatdagi boshqa resurslari miqdorining cheklanganligi tufayli investitsiya
xarajatlari ma’lum miqdor bilan chegaralanadi.
2.2 § Akselerator modeli.
Investitsiyalar dinamikasini belgilovchi eng muhim omillardan biri bo‘lib
kutilayotgan sof foyda normasi hisoblanadi. Agar real foiz stavkasi bilan
investitsiya xarajatlari miqdori o‘rtasida teskari bog‘liqlik bo‘lsa, kutilayotgan sof
foyda normasi (KSFN) dinamikasi bilan investitsiya xarajatlari o‘rtasida to‘g‘ri
bog‘liqlik bor.
Agarda kutilayotgan foyda me’yori foiz stavkasidan yuqori bo‘lsa,
investitsiyalash foydali va aksincha, foiz stavkasi kutilayotgan foyda miqdoridan
yuqori bo‘lsa, investitsiyalash foydali bo‘lmay qoladi.
Misol uchun, zavodga 100000 so‘mlik yangi stanok sotib olindi. Yangi
stanokni qo‘llashdan zavod 10.000 so‘m sof foyda olgan bo‘lsin. Kutilayotgan sof
foyda normasi quyidagicha aniqlanadi:
KSFN = 10000 / 100000 x 100 = 10%.
8
M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot, Darslik, Toshkеnt – 2021.82- bet

Investitsiya xarajatlari foyda keltirishini aniqlashda nominal foiz stavkasi
emas, balki real foiz stavkasi hisobga olinadi. Real foiz stavka narxlar darajasining
o‘zgarishini aks ettirib, nominal stavkadan inflatsiya darajasi ayirmasi ko‘rinishida
aniqlanadi. Masalan, nominal foiz stavkasi 16% ga teng bo‘lsa, inflatsiya darajasi
yiliga 12% ni tashkil etsa, unda real foiz stavkasi 4 foizini (16%-12%) tashkil
etadi.
Investitsiya xarajatlari dinamikasiga ta’sir etuvchi boshqa omillar quyidagilar
kiradi:
1. Soliqqa tortish darajasi;
2. Ishlab chiqarish texnologiyalaridagi o‘zgarishlar;
3. Mavjud bo‘lgan asosiy kapital miqdori;
4. Investorlarning kutishi;
5. Yalpi daromadlarning o‘zgarishi.
Soliqqa tortish darajasining pasayishi hamda yangi texnologiyalarning paydo
bo‘lishi kutilayotgan sof foyda normasining (real foiz stavkasi o‘zgarmagan
sharoitda ham) ko‘payishga olib keladi. Bu esa investitsiya xarajatlarining
ortishiga turtki beradi.
Investitsiyalar hajmining YaIM yoki daromadlar darajasiga bog‘liqligini
akselerator modeli aks ettiradi:
I = f(Y), ya’ni investitsiyalar (I) YaIM (Y)ning funksiyasi ekan. Akselerator
modelining to‘liqroq ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
I
reja – rejalashtirilgan investitsiyalar; Y – YaIM (daromad) hajmi.
Akseletator modelini hisobga olib, investitsiya funksiyasini quyidagicha
yozish mumkin:
I = e - dR + γ Y

YaIM hajmi oshishi korxonalar foydasining ko‘payishiga olib keladi.
Korxona foydasi investitsiyalarning manbai ekanligini hisobga olsak, bu holatda
investitsiya xarajatlari oshadi. YaIM hajmi pasayib ketganda esa, ya’ni iqtisodiy
faollik pasayishi sharoitida bo‘sh turgan quvvatlar mavjudligi tufayli, investitsiya
xarajatlari pasayib ketadi. Ammo YaIMning davriy tebranishlari, innovatsiyalarni
doim ham bir tekisda bo‘lmasligi, uskunalarni uzoq muddat xizmat qilishi,
iqtisodiy kutishdagi xavflar tufayli investitsiyalar hajmi barqaror bo‘lmaydi. 9
2.1§ O‘zbekiston Respublikasi investitsiya siyosatining o‘ziga xos
xususiyatlari
O‘zbekiston Respublikasida olib borilgan oqilona makroiqtisodiy siyosat
natijasida yuzaga kelgan qulay investitsiya muhiti yaxshilandi. Jumladan, siyosiy
va iqtisodiy barqarorlikning ta’minlanganligi, soliq yukining pasaytirila borishi,
bozor infratuzilmasining rivojlantirilishi, bank tizimining mustahkamlanishi va
bank foiz stavkalarining pasaytirilishi , investorlarga keng imtiyoz va kafolatlar
tizimining yaratilganligi mamlakatimiz iqtisodiyotiga jalb qilinayotgan
investitsiyalar hajmining o‘sishiga olib keldi.
O‘zbekistonda investitsiya hajmining yildan yilga o‘sib borishida investitsiya
faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan me’yoriy- huquqiy hujjatlarning qabul
qilinganligi alohida ahamiyatga ega. Ta’kidlash joizki, mamlakatni modernizatsiya
qilish va iqtisodiyotni diversifikatsiya etish, iqtisodiyot tarmoqlarining
raqobatdoshligini oshirish hamda mahalliy ishlab chiqarish korxonalarining
eksportdagi hajmini kengaytirishga qaratilgan investitsiya faoliyatini tartibga
soluvchi 50 dan ortiq huquqiy-hujjat qabul qilindi, jumladan, “Konsessiyalar
to‘g‘risida”gi, “Erkin iqtisodiy zonalar to‘g‘risida”gi, “Chet el investitsiyalari
to‘g‘risida”gi, “Chet ellik investorlar huquq– larining kafolatlari va ularni himoya
qilish choralari to‘g‘risida”gi, “Investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi, “Tashqi
iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunlar ayni shu maqsadga xizmat qilmoqda.
Respublikamiz iqtisodiyotida investitsiyalarning so‘nggi to‘qqiz yildagi o‘sish
9
Xodjaev.R , Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va makroiqtisodiyot.O‘quv
qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012.

sur’atlari turlicha bo‘lib, bunda oldingi yillardagiga nisbatan o‘sish va pasayish
tendensiyalari kuzatilmoqda (4-rasm).
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy soha va iqtisodiyotni rivojlantirish uchun
barcha moliyalashtirish manbalari hisobidan 2017- yilda 68,4 trln. so‘m (dollar
ekvivalentida 13,4 mlrd. AQSh dollari) yoki 2016-yilga nisbatan 120,4 % asosiy
kapitalga investitsiyalar o‘zlash–tirildi. Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi
1991-yilga nisbatan 5,1 marta, 2000-yilga nisbatan 6,6 marta, 2005 yilga nisbatan
5,1 marta, 2010-yilga nisbatan 2,0 marta va 2015-yilga nisbatan 129,7 %ga
ko‘paydi.
YaIMga nisbatan asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushi 2017-yilda 26,9
%ni tashkil etib, o‘tgan yildagiga nisbatan 2,8 % punktga ko‘paydi (1991-yil 18,8
%, 2000-yilda 22,9 %, 2005-yilda 19,9 %, 2010-yilda 24,6 % va 2015-yilda 24,3
%ni tashkil etgan).
2017-yilda asosiy kapitalga investitsiyalarning hududlar bo‘yicha tarkibini
ko‘radigan bo‘lsak, jami asosiy kapitalga investitsiyalarning 60,5 %i Toshkent
shahri, Buxoro, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida (mos ravishda jami
investitsiyalarning 19,8 %i, 16,6 %i, 15,9 %i va 8,2%i ) o‘zlashtirildi.
4-rasm. O‘zbekiston iqtisodiyotiga yo‘naltirilgan investitsiyalarning
o‘sish sur’atlari, foizda 10
10
Axmedov.D.Q , Ishmuxammedov.A.E , Jumaev.Q.X, Jumaev.Z.A Makroiqti-sodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2014.

Bu hududlarda amalga oshirilgan yirik investitsiya loyihalariga Kandim
konlar guruhini o‘zlashtirish va gazni qayta ishlash majmuasi qurilishi, Hisor
investitsiya bloki va Ustyurt hududida uglevodorod konlariga ishlov berish va
ishlab chiqarish, Sho‘rtan gaz kimyo majmuasida tozalangan metan asosida
suyultirilgan yoqilg‘i ishlab chiqarish, gazni oltingugurtdan tozalovchi 3 ta yangi
blok qurilishi, Yoshlik 1 metall konini o‘zlashtirish kabilarni keltirish mumkin.
Investitsiya faolligi ko‘proq Buxoro, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm,
Toshkent viloyatlari va Toshkent shahrida kuzatildi (2016- yilga nisbatan 1,2 – 1,6
marta ko‘payish). Qoraqalpog‘iston Respublikasida esa o‘tgan yilga nisbatan
asosiy kaitalga investitsiyalar 42,4 %ni tashkil etdi.
2019-yil yanvar-mart oylarida 29885,1 mlrd. so‘m asosiy kapitalga
investitsiyalar o‘zlashtirilib, ularning 68,7%i yoki 20522,4 mlrd. so‘m jalb etilgan
mablag‘lar hisobidan moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona, tashkilot va aholining o‘z
mablag‘lari hisobidan 31,3 %i yoki 9362,7 mlrd. so‘m moliyalashtirildi.
5-rasm. 2019-yil yanvar-mart oylarida asosiy kapitalga investitsiyalar 11
2019-yil yanvar-mart oylarida markazlashgan moliyalashtirish manbalari
hisobidan asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushi o‘tgan yilning mos davridagi
ulushiga nibatan 23,9 % punktga ko‘payib, 41,8% ni yoki 12491,8 mlrd. so‘mni
tashkil etdi.
11
M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot, Darslik, Toshkеnt – 2021. 86-bet

Mos ravishda, markazlashmagan moliyalashtirish manbalari hisobidan asosiy
kapitalga investitsiyalarning ulushi 23,9 % punktga kamayib, 58,2 % ni yoki
17393,3 mlrd. so‘mni tashkil etdi. 12
12
Z.Berdinazarov. O‘zbekiston amaliyotida makroiqtisodiy muvozanat tahlili. Iqtisodiyot va ta’lim/ 2016, №5, 124
b.

XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, investitsiyalar nafaqat moliyaviy resurslarni
taqsimlashharakati, balki iqtisodiy taqdirni belgilovchi qudratli kuchdir. Bu
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, isho‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni
rag‘batlantirish va turmush darajasini oshirishda muhimrolo‘ynaydi. Investitsiyalar
kontseptsiyasini, uning iqtisodiy mohiyatini va investitsiya qarorlarigata'sir etuvchi
omillarni tushunish siyosatchilar, biznes va jismoniy shaxslar uchun juda
muhimdir. Qo'llab-quvvatlovchi siyosatlar, innovatsiyalarni rag'batlantirish va
uzoq muddatli istiqbollarnirag'batlantirish orqali qulay investitsiya muhitini
yaratish orqali jamiyat yanada farovonvabarqaror kelajakni qurish uchun
investitsiya kuchidan foydalanishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati
to‘g‘risida” gi O‘RQ-598-son 25.12.2019 qonuni qabul qilingan bo‘lib ushbu
qonun «Chet el investitsiyalari to‘g‘risida»gi, «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi
va «Chet ellik investorlar huquqlarining kafolatlari vaularnihimoya qilish choralari
to‘g‘risida»gi qonunlarning asosiy qoidalarini o‘zida birlashtiradiganyagona
konsolidatsiyalashgan hujjat hisoblanadi va xalqaro shartnomalarga
muvofiqxorijiyinvestorlarning huquqlarini himoya qilish va kafolatlarini
ta’minlash bo‘yicha kompleks choratadbirlarni yaratib berilgan. O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2020 yil 29 dekabrdagi Oliy
Majlisga murojaatnomasida "iqtisodiy o'sishga, avvalo, raqobatdosh sanoat
zanjirlarini yaratish hamda bunday loyihalarga investitsiyalarni ko'paytirish orqali
erishiladi" deb ta'kidlab o'tgan edi. 13
Iste’mol xarajatlarini YaIMning eng yirik komponenti bo‘lib, uning hajmini
avvalo uy xo‘jaliklarining tasarrufidagi daromadi belgilaydi. Aholining
daromadlari miqdori oshib borishi bilan undagi jamg‘armalar ulushi ham oshib
boradi.
13
O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida” gi O‘RQ-598-son 25.12.2019
qonuni

Iste’mol va jamg‘arish hajmi, shuningdek iste’molchilar boyliklari darajasiga,
narx va soliq o‘zgarishlari, iste’molchilarning qarzi darajasiga va boshqa omillarga
bog‘liq.
Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha moyillik aholi daromadlarining qancha
qismi iste’molga va qancha qismi jamg‘armaga sarflangan- ligini xarakterlovchi
ko‘rsatkichlardir.
Iste’molga chegaraviy moyillik (MRS) iste’moldagi o‘zgarishlarni ixtiyordagi
daromad darajasidagi o‘zgarishga bo‘lib topiladi. MRS ning katta yoki kichikligi
fiskal siyosat samaradorligini belgilovchi omillardan biridir.
Investitsiya yoki kapital qo‘yilmalar hali buyumlashmagan, lekin ishlab
chiqarish vositalariga qo‘yilgan mablag‘ hisoblanadi. Investitsiya xarajatlari
dinamikasi, foiz stavkasi, kutilayotgan sof foyda normasi va boshqa bir qancha
omillarga bog‘liq.
Investitsiya hajmining YaIM hajmiga bog‘liqligini xarakterlovchi model -
akselerator modeli deyiladi.
Akselerator – Sof investitsiyalar darajasi bilan yalpi ichki mahsulot (milliy
daromad)ning o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi iqtisodiy
ko‘rsatkich. Multiplikatorga teskari bo‘lgan koeffitsiyent bo‘lib, milliy daromad
o‘sishining investitsiya o‘suviga ta’sirini ko‘rsatadi. Iqtisodiyotda iste’molchilik
sarf-xarajatlar hajmi o‘zgarishi bilan yuzaga keladigan kapital qo‘yilmalar hajmi
o‘zgarishini tavsif etuvchi ko‘rsatkich. Akseleratsiya prinsipining mohiyati
shundan iboratki, iqtisodiyotda iste’molchilik xarajatlari dinamikasi investitsiyalar
hajmi dinamikasiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi: iste’molchilik xarajatlarining sezilarli
o‘sishi investitsion faollikni yuzaga keltiradi, rag‘batlantiradi va aksincha.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni ekologiya va “yashil” iqtisodiyotga
bag‘ishlashni e’lon qilishni taklif qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi.
2. N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.:
Worth Publishers, 2013): 64-66 betlar.
3. Shernayev A.A., Komolov O.S. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. –
T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y. 201-b
4. Чекушина Т.В. Методология и оценка состояния государственных долгов//
Вестник Руди. Сер.Инженерные исследования, 2006. -N°1 (12). - с. -148-158.
5. M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot,
Darslik, Toshkеnt – 2021.82-bet
6. Xodjaev.R , Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va
makroiqtisodiyot.O‘quv qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012
7. Axmedov.D.Q , Ishmuxammedov.A.E , Jumaev.Q.X, Jumaev.Z.A Makroiqti-
sodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2014.
8. M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot,
Darslik, Toshkеnt – 2021. 86-bet
9. Z.Berdinazarov. O‘zbekiston amaliyotida makroiqtisodiy muvozanat tahlili.
Iqtisodiyot va ta’lim/ 2016, №5, 124 b.
10. O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati
to‘g‘risida” gi O‘RQ-598-son 25.12.2019 qonuni
Internet saytlari
11. www.lex.uz
12. https://www.imv.uz/static/umumiy-jadval
13. https://cyberleninka.ru/article/n

ILOVALAR
1- jadval
Daromad, iste’mol va jamg‘arish ko‘rsatkichlari
Yillar Tasarrufdagi
Daromad (Yd) Iste’mol (C) Jamg‘arish (S)
1
2
3
4
5
6
7 370
390
410
430
450
470
490 375
390
405
420
435
450
465 - 5
0
5
10
15
20
25
1-rasm. Iste’mol grafigi.

2-rasm. Jamg‘arish grafigi.
3-rasm. Avtonom investitsiyalar grafigi.

4-rasm. O‘zbekiston iqtisodiyotiga yo‘naltirilgan investitsiyalarning
o‘sish sur’atlari, foizda
5-rasm. 2019-yil yanvar-mart oylarida asosiy kapitalga investitsiyalar

Купить