Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 521.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Norboyev Ulugbek

Дата регистрации 31 Январь 2024

6 Продаж

Akselerator modeli

Купить
MAVZU:   AKSELERATOR MODELI
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. ISTE’MOLVA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI ......................................................................................... 5
1.1§ Iste’mol va jamg‘arish, ularning grafiklari va funksiyalari ................................................................ 5
1.2§ Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillik. .................................................. 9
II BOB. INVESTITSIYA FUNKSIYASI VA AKSELERATOR MODELI. .............................................................. 12
2.1§ Investitsiyalarning mohiyati, grafigi va funksiyasi. ......................................................................... 12
2.2§ Akselerator modeli. ........................................................................................................................ 13
2.1§ O‘zbekiston Respublikasi investitsiya siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari .................................... 15
XULOSA ...................................................................................................................................................... 19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 21
ILOVALAR ................................................................................................................................................... 22 KIRISH
Iqtisodiyotda   barqaror   o‘sish   sur’atlarini   ta’minlash,   investitsiya   va   biznes
muhitini   yanada   yaxshilash,   milliy   manfaatlarimiz   uchun   eng   qulay   tarzda   jahon
iqtisodiyotiga integratsiyalashish, iqtisodiy faollik darajasini oshirish kabi vazifalar
davlat   tomonidan   amalga   oshiriladigan   makroiqtisodiy   siyosat   samaradorligiga,
uning ilmiy asoslanganligi hamda real voqelikni hisobga olib o‘tkazilayotganligiga
bog‘liq.
Inflatsiya   sur’atlarining   jilovlanishi,   davlat   budjeti   taqchilligini   tan   olingan
me’yorlarlardan   ham   past   darajada   bo‘lishini   ta’minlanishi   respublikamizda   olib
borilayotgan   makroiqtisodiy   siyosat   samaradorligidan   dalolat   beribgina
qolmasdan,   iqtisodiyotimizga   kiritiladigan   investitsiyalar   ko‘lamining   oshishi,
tovarlar   va   xizmatlar   ishlab   chiqarishni   kengaytirish   hamda   aholi   real
daromadlarini o‘stirishning muhim sharti hamdir.
Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni “Atrof-muhitni asrash va „yashil“ iqtisodiyot
yili” deb nomlanishiga izoh berdi. “Yilni shunga bag‘ishlab, qonunlarni charxlab,
ishlarni   saranjom   qilib   olamiz.   Har   bir   qaror,   farmonni   yashillikka   olib   borsak,
yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
“Nima   uchun,   bir   yilni   shunga   bag‘ishlaymiz,   qonunlarimizni   charxlab,
ishlarimizni saranjom qilib olamiz. Hech kim  bizga ishonmagan edi: O‘zbekiston
shamol,   quyosh   va   gidroelektr   bo‘yicha   shunday   qilishiga.   Yashil   iqtisodiyot   yili
deganda   tajriba   o‘rganamiz.   Har   bir   qaror,   qonun,   farmonni   yashillikka   olib
borsak, o‘ylaymanki, yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
Yashil   iqtisodiyot   bo‘yicha   biz   to‘qimachilik   bo‘yicha   Yevropa   davlatlariga
mahsulotimizni   sotyapmiz.   Ko‘pi   bilan   4   yil   kerak.   Ular   bizga   qaysi   energiyada
ishlab   chiqarding   deb   aytishadi,   biz   bunga   tayyor   bo‘lishimiz   kerak,   deya
qo‘shimcha qildi davlat rahbari. 1
Mavzuning   dolzarbligi.   Investitsion   muhit–bu   u   yoki   bu   xo‘jalik   tizimini
investitsiyalashni   imkoniyatlari   vajozibadorligini   oldindan   belgilab   beruvchi
ijtimoiy,   iqtisodiy,   siyosiy,   huquqiy,   madaniy,   tarixiy,   moliya,   boshqaruv   va
1
 Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni ekologiya va “yashil” iqtisodiyotga bag‘ishlashni e’lon qilishni taklif 
qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi boshqa shart–sharoitlarni  umumlashgan  tavsifidir. O‘zbekistonda  asosiy  kapitalga
investitsiyalar o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lib borayotganiinvestitsiya muhitining
qulayligidan   dalolat   beradi.   Bunday   investitsiya   holati   iqtisodiyo‘sishtexnologik
darajasini   tezkor   o‘zgartirish   imkoniyatini   berib   kelmoqda.   Ko‘plab
ekspertlarningfikrlariga qaraganda, o‘sish sur’atlarini yanada oshirib borish taqozo
etilmoqda.   Investitsiyalarning   bunday   o‘sish   sur’atlari   investorlar   uchun   qulay
muhit yaratilganligi, investitsiya  dinamikasi  va tarkibiga ta’sir  ko‘rsatadigan jami
iqtisodiy,   huquqiy,   tashkiliy,   siyosiyva   ijtimoiy   sharoitlar   bilan   belgilanadi.
Xususan, investitsiyalar importining oshib borayotganligiham bundan dalolat berib
turibdi.   Ijobiy   investitsiya   muhitini   yaratish   vazifasini   hal
qilganholdaiqtisodiyotning globallashuvi jahonda mavjud investitsiya resurslaridan
foydalanishnikengaytirgan   holda   shu   orqali   investitsiya   retsipiyentlari   o‘rtasidagi
raqobatni kuchaytirishiniko‘zda tutish muhim. Mos ravishda, agar biz tashqaridan
qo‘yilmalar   hajmini   oshirishni   xohlasak,   ular   uchun   raqobatchilardan   ko‘ra
yaxshiroq   sharoitlarga   ega   bo‘lishimiz   kerak.   Bundanafaqat   xorijiy,   balki   milliy
investitsiya   resurslari   ham   ko‘zda   tutilmoqdaki,   ularning   chet   elga«oqibketishi»
ular   uchun   o‘z   mamlakatida   yaratilgan   muhit   unchalik   qulaymasligini   ko‘rsatadi.
Mintaqalar investitsiya muhitining mazmuni quyidagilar hisoblanadi: 
  ob’ektiv omillar; 
   iqtisodiyotning   turli   darajalari   bo‘yicha   investitsiya   muhitini
tabaqalashtirish; 
  milliy iqtisodiyot investitsiya muhitining mintaqalar investitsiya muhitlari 
  majmuiga olib kelmasligi (sinergizm xossasi); 
  mintaqa iqtisodiy tizimiga investitsiya muhitini kiritish; 
  ma’lum sharoitlar oqibati sifatida turli risklarning vujudga kelishi.
Kurs   ishining   predmeti.   Xorijiy   investitsiyalarni   jalb   qilish   O‘zbekiston
Respublikasi   davlat   investitsiya   siyosatiningustuvor   yo‘nalishlaridan   biridir.
Ko‘plab   davlatlar   uchun   mahalliy   tabiiy   xomashyo   vamehnatresurslari   bilan
uyg‘unlashgan chet el investitsiyalari makro va mikro darajada investitsiyalarrolini
o‘ynab,  davlatning  tezkor   iqtisodiy  o‘sishi   uchun katalizator   bo‘lib  xizmat  qiladi. Chet   elliksarmoyadorlar   o‘zlarining   investitsiyalariga   qo‘shimcha   ravishda
mamlakatga   sivilizatsiyalashganbozor   elementlarini   olib   kelmoqdalar:   yuqori
sifatli   menejment,   boshqaruv   tajribasi,   marketing,   innovatsion   resurslar,   axborot
texnologiyalari,   xalqaro   hamkorlik   va   hamkorlik   standartlari,   ularo‘rnatgan
aloqalar va savdo yo‘nalishlari orqali jahon bozoriga kirish.
Kurs   ishining   maqsadi.   Investitsion   faoliyatning   maqsadi   jamiyatning
ijtimoiy   va   iqtisodiy   rivojlanishiningyuqoridarajasiga   erishish   bo’lsa,   uning
vositalari   bo’lib   investitsiya,   investitsion   salohiyat   hamdainvestitsiya   jarayonlari
hisoblanadi.   Investitsion   qo’yilmalardan   daromad   olish,   mavjudkapitalnihamda
investitsion   resurslarni   ko’paytirish   va   ulardan   samarali   foydalanish
shartsharoitlariniyaratish   investitsion   faoliyatning   natijasi   sifatida   baholanadi.
Akselerator modeli mohiyatini o’rganish va bu  bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini
shakllantirishdan iborat.
 Kurs ishining vazifalari.
1. Iste’mol   va   jamg‘arish,   ularning   grafiklari   va   funksiyalari   haqida
ma’lumotlarga ega bo’lish.
2. Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillikni aniqlash
3. Akselerator modelini o’rganish va tahlil qilish.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Ushbu   kurs   ishi     kirish,   2   ta   bob,   5   ta   paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar  ro‘yxatidan hamda ilovalardan  iborat. I BOB. ISTE’MOLVA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI
1.1 §  Iste’mol va jamg‘arish, ularning grafiklari va funksiyalari
Uy   xo‘jaliklarining   iste’mol   xarajatlari   (bundan   buyon   iste’mol   deb
yuritiladi), yalpi talab, yoki YaIMning yakuniy iste’molga ko‘ra tarkibida eng katta
ulushga   ega   bo‘lgan   komponentdir.   2015-yilda   O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat
Statistika Qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra respublikamizda bu ulush 58,6 %ni
tashkil  etgan. Shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda iste’mol  xarajatlari  shaxsiy
tasarrufdagi   daromadning   90   foizdan   ortiq   qismini   tashkil   etadi.   Shu   tufayli   ham
iste’mol   xarajatlariga   ta’sir   etuvchi   omillarni,   uning   o‘zgarish   qonuniyatlarini
o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Uy xo‘jaliklari tasarrufidagi daromadning iste’mol qilinmasdan
qolgan   qismi   ularning   jamg‘armalarini   tashkil   etadi.   Klassik   maktab   vakillari
jamg‘arish   hajmi   foiz   stavkasining   funksiyasi   deb   qarashsa   J.M.   Keyns   uy
xo‘jaliklarining   iste’mol   xarajatlari   va   jamg‘arishlari   hajmini   belgilovchi   asosiy
omil   ularning   ishlab   chiqarishda   ishtirok   etishdan   olingan   daromadlari   deb
hisoblaydi.   Yanada   aniqlik   kiritsak   iste’mol   va   jamg‘arish   hajmini   belgilovchi
asosiy omil uy xo‘jaliklarining ishlab topgan daromadlari, olgan transfert to‘lovlari
va to‘lagan soliqlari bilan belgilanadigan tasarrufidagi  daromadi  (DI  – disposable
income,   yoki   Yd)   ko‘rsatkichidir. 8
  Makroiqtisodiy   nazariyada   iste’mol   va
jamg‘armalar,   milliy   daromad   yoki   shaxsiy   daromadlarning   funksiyasi   sifatida
ham tadqiq qilinadi. 2
Ma’lumki,   uy   xo‘jaligi   tasarrufidagi   daromad   iste’mol   va   jamg‘arish   uchun
ishlatiladi.   Ya’ni,   qancha   ko‘p   iste’mol   qilinsa,   shuncha   kam   jamg‘ariladi   va
aksincha.   Iste’mol   va   jamg‘arish   o‘rtasidagi   o‘zaro   bog‘liqlik   har   xil   daromadga
ega bo‘lgan shaxslarda bir xil emas: kam daromadga ega bo‘lganlar, odatda, uning
ko‘proq   qismini   iste’mol   qilib,   kamroq   qismini   jamg‘aradi,   lekin   daromadlari
oshib borishi bilan bu nisbat jamg‘arish foydasiga o‘sadi. Bu bog‘liqlikni  gipotetik
ma’lumotlar  asosida  ko‘rib  chiqamiz (1-jadval).
2
  N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 64 1- jadval
Daromad,   iste’mol   va   jamg‘arish   ko‘rsatkichlari 3
Yillar Tasarrufdagi 
Daromad   (Yd) Iste’mol   (C) Jamg‘arish   (S)
1
2
3
4
5
6
7 370
390
410
430
450
470
490 375
390
405
420
435
450
465 - 5
0
5
10
15
20
25
Tasarrufidagi   daromad   hajmi   370   shartli   birlikka   (sh.k.)   teng   bo‘lganda   uy
xo‘jaliklari   iste’moli   375   sh.b.ka   teng,   ya’ni   tasarrufidagi   daromaddan   5   sh.b.ka
ko‘p   bo‘ladi.   Ya’ni   uy   xo‘jaliklari   5   sh.b.ka   teng   miqdorda   qarz   hisobiga   yoki
o‘tgan yillarda to‘plangan jamg‘armalar hisobiga iste’mol xarajatlari qiladilar.
1-rasm. Iste’mol grafigi. 4
Uy   xo‘jaliklari   tasarrufidagi   daromadlar   390   sh.b.ka   teng   bo‘lganda,   uning
miqdori   iste’mol   miqdori   bilan   tenglashadi.   Bu   miqdor   bo‘sag‘aviy   daromad   deb
yuritiladi. 6.1-jadval ma’lumotlari asosida iste’mol grafigini chizamiz.
Iste’mol   grafigi   ikki   to‘g‘ri   chiziq   ko‘rinishida   berilgan.   Bissektrisa
ko‘rinishidagi   Yd   =C   to‘g‘ri   chizig‘ining   har   bir   nuqtasida   iste’mol   va
3
  N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 65
4
  N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 66 tasarrufidagi  daromad  hajmlari   teng  bo‘ladi.  Haqiqiy  iste’mol  (C)   grafigi  haqiqiy
iste’mol   va   daromad   teng   bo‘lgan   nuqtada   ( α )   bissektrisa   bilan   kesishadi.
Bo‘sag‘aviy   nuqtadan   quyida   haqiqiy   iste’mol   daromaddan   oshiq.   Bu   vaziyat
insonlarning   qarz   hisobiga   hayot   kechirishini   bildiradi.   α   –   nuqtada   yuqorida
haqiqiy iste’mol daromaddan kam hamda ular o‘rtasidagi farq jamg‘arishni tashkil
etadi. Haqiqiy iste’mol to‘g‘ri chizig‘i iste’mol hajmini belgilovchi vertikal o‘qni  a
nuqtada kesib o‘tadi. Bu hol uy xo‘jaliklari umuman daromad olmaganlarida ham
ma’lum   miqdorda   iste’mol   qilishlarini   anglatadi.   a   –   nuqta   esa   avtonom   iste’mol
hajmini bildiradi.
2-rasm.   Jamg‘arish   grafigi. 5
Keltirilgan   ma’lumotlar   asosida   jamg‘arish   grafigini   ham   ko‘rib   chiqamiz
(2-rasm).   Jamg‘arish   grafigi   daromad   bilan   jamg‘arish   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni
ifodalaydi.   Vertikal   o‘qdagi   har   bir   nuqta   jamg‘arma   miqdorini   bildiradi   va
daromad   bilan   unga   muvofiq   keladigan   iste’mol   hajmi   o‘rtasidagi   farq   sifatida
aniqlanadi       (S= Yd - C). Boshlang‘ich daromad darajasida jamg‘arish nolga (0)
teng   bo‘lgan   holda   ixtiyordagi   daromad   hajmi   o‘sib   borishi   bilan   uning   miqdori
ham oshib boradi.
Bobning   birinchi   savolida   keltirilgan   gepotetik   ma’lumotlar   va   grafiklarga
tayanib iste’mol funksiyasini yozamiz:
5
  N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.: Worth Publishers, 2013): 66 C = a + b Yd ,
bu yerda: a – avtonom xarajatlar; Yd – tasarrufidagi daromad   (Yd=Y-T),   bu
yerda: T – soliqlar;
b   –   iste’mol   hajmining   tasarrufidagi   daromadga   bog‘liqligini   ifodalovchi
koeffitsient, boshqacha aytganda iste’molga chegaralangan moyillik.
Demak, iste’mol hajmi avtonom iste’molga, tasarrufidagi daromad hajmiga va
iste’mol hajmining tasarrufidagi daromad o‘zgarishiga ta’sirchanligiga bog‘liq.
Jamg‘arish   grafigini   ham   iste’mol   grafigiga   o‘xshab   algebraik   ifodalash
mumkin, ya’ni jamg‘arish funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega:
S = -a + (1 -b) Yd
Iste’mol   va   jamg‘arish   hajmiga   tasarrufidagi   daromad   dinami-   kasidan
tashqari   quyidagi   omillar,   to‘g‘rirog‘i   bu   omillardagi   o‘zgarishlar   ham   ta’sir
ko‘rsatadi:
1. Uy xo‘jaliklari daromadlari.
2. Uy xo‘jaliklarida to‘plangan mulk hajmi.
3. Baholar darajasi.
4. Iqtisodiy kutish.
5. Iste’molchilar qarzlari hajmi.
6. Soliqqa tortish hajmi.
Dastlabki  besh  omil  ta’sirida  iste’mol  va jamg‘arish grafiklari  o‘zaro teskari
tomonga   siljiydi.   Bu   besh   omil   ta’sirida   joriy   tasarrufidagi   daromad   tarkibida
iste’mol   va   jamg‘arish   ulushi   nisbatlari   o‘zgaradi.   Soliqqa   tortish   darajasining
o‘zgarishi   ixtiyordagi   daromad   hajmini   o‘zgartirgani   tufayli   uning   ta’sirida
iste’mol va jamg‘arish grafiklari  bir tomonga qarab siljiydi. Iste’mol funksiyasini
aniqlash   borasidagi   tadqiqotlar,   uning   hajmi   shuningdek,   aholining   daromadlari
hajmi va to‘plagan mulki  ko‘lamiga ko‘ra tabaqalanishi  darajasi  hamda aholining
soni va yoshiga ko‘ra tarkibiga ham bog‘liqligini ko‘rsatdi. 6
6
  Shernayev A.A., Komolov O.S. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. – T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y.  201- b . 1.2 §   Iste’mol va jamg‘arishga o‘rtacha hamda chegaralangan moyillik.
Makroiqtisodiy   tahlil   jarayonida   iste’mol   va   jamg‘arish   funksiya–   larini
yanada   to‘laroq   bilish   uchun   iste’mol   va   jamg‘arishga   o‘rtacha   moyillik   va
chegaralangan moyillik tushunchalarini mohiyatini anglab olishimiz lozim.
Iste’molga   o‘rtacha   moyillik   deganda   tasarrufidagi   daromaddagi   iste’mol
xarajatlarining ulushi tushuniladi, ya’ni:
bunda: APC – (average propensity to consume) iste’molga o‘rtacha moyillik.
Tasarrufidagi   daromaddagi   jamg‘arish   ulushini   jamg‘arishga   o‘rtacha
moyillik deb ataladi, ya’ni:
Bunda: APS (average propensity to saving) – jamg‘armaga o‘rtacha moyillik.
Misol   uchun,   tasarrufidagi   daromad   darajasi   410   va   530   shartli   birlikka   va
iste’mol   darajalari   405   va   495   shartli   birlikka   teng   bo‘lgan   holatlar   uchun
iste’molga o‘rtacha moyillikni hisoblaymiz, ya’ni:
APS =(405 / 410) x 100 = 98, 78% yoki 0,98;
APS = (495 / 530) x 100 = 93,39% yoki 0,93 ga teng.
Demak,   bu   misollardan   ko‘rinib   turibdiki,   tasarrufidagi   daromadlar   miqdori
ko‘payib   borishi   bilan   uning   tarkibidagi   iste’mol   ulushi   kamayib   va   aksincha
jamg‘arma   ulushi   ko‘payib   boradi.   Bu   holatni   Keynsning   “asosiy   psixologik
qonun”i bilan izohlash mumkin. “Mavjudligiga nafaqat aprior tasavvurlarga ko‘ra,
bizning   inson   tabiatini   bilishimizdan   kelib   chiqib   shuningdek   o‘tmish   tajribasini
sinchiklab   o‘rganish   asosida   biz   to‘liq   ishonishimiz   lozim   bo‘lgan   asosiy
psixologik   qonun   shundan   iboratki   kishilar   daromadlari   o‘sishi   bilan,   odatda,   o‘z
iste’mollarini oshirishga moyillar, ammo daromadlari o‘sgan darajada emas”. Soliqlar  to‘langandan  keyin  qolgan  daromadning  bir  qismi   iste’mol   qilinadi,
ikkinchi   qismi   esa   jamg‘ariladi,   shu   tufayli   ham   iste’molga   va   jamg‘arishga
o‘rtacha moyillik yig‘indisi 100% ga yoki koeffitsient ko‘rinishda 1 ga teng:
APC + APS = 100% yoki  1.
Uy   xo‘jaliklari   tasarrufidagi   daromadlarining   o‘sgan   qismini   yo   iste’mol
qiladi,   yoki   jamg‘arish   Iste’moldagi   o‘zgarishlarning   shu   o‘zgarishni   keltirib
chiqargan   tasarrufidagi   daromad   o‘zgarishdagi   ulushi   iste’molga   chegaralangan
moyillik deyiladi. 7
Bu yerda: MPC (marginal propensity to consume) – iste’molga chegaralangan
moyillik. Yuqorida keltirilgan 4-jadval ma’lumotlariga ko‘ra ixtiyordagi  daromad
410 sh.b.dan 430 sh.b.kacha oshgan holatda MPSni hisoblaymiz.
Δ   C =420 - 405 =15;
Δ  Yd =430 - 410 = 20; MPC = (15/20) 100=75%;
Bu   shuni   bildiradiki,   daromad   100   %   ga   (yoki   bir   birlikka)   o‘zgarganda
iste’mol   75   %   (yoki   0,75)ga   o‘zgaradi.   Jamg‘arishdagi   o‘zgarishning   ixtiyordagi
daromad o‘zgarishdagi ulushi jamg‘arishga chegaralangan moyillik deyiladi.
Bu yerda: MPS (marginal propensity   to   saving)   –   jamg‘arishga   o‘rtacha
moyillik. Yuqorida keltirilgan misolda:
Δ  Yd  =  430 - 410 = 20 Δ   S = 10 - 5 = 5
MPS = (5/20) 100 = 25%;
Shunday qilib, iste’molga chegaralangan moyillik 0,75 ni tashkil etgan bo‘lsa,
jamg‘armaga   chegaralangan   moyillik   0,25   ni   tashkil   etadi.   Daromadning   o‘sgan
qismi yoki iste’molga, yoki jamg‘armaga sarflanadi.  Shu  sababga  ko‘ra  iste’mol
7
  Чекушина Т.В. Методология и оценка состояния государственных долгов// Вестник Руди. Сер.Инженерные
исследования, 2006. - N °1 (12). - с. -148-158. va  jamg‘arishga  o‘rtacha moyillik ko‘rsatkichlari yig‘indisi 100%ga   yoki
koeffitsient ko‘rinishida 1ga teng bo‘ladi.
MPC + MPS =100%  yoki 1.
MPC   va   MPS   ancha   barqaror   ko‘rsatkichlar   bo‘lib,   juda   sekin   o‘zgarishga
uchraydilar. II BOB. INVESTITSIYA FUNKSIYASI VA AKSELERATOR MODELI.
2.1§ Investitsiyalarning mohiyati, grafigi va funksiyasi.
YaIMning ikkinchi komponenti bo‘lgan investitsiyalarga to‘xtalib o‘tamiz.
Investitsiyalar   yoki   kapital   qo‘yilmalar   –   bu,   hali   buyumlash-   magan,   lekin
ishlab   chiqarish   vositalariga   qo‘yilgan   kapitaldir.   O‘zining   moliyaviy   shakliga
ko‘ra,   ular   foyda   olish   maqsadida   xo‘jalik   faoliyatiga   qo‘yilgan   aktivlar
hisoblansa,   iqtisodiy   mohiyatiga   ko‘ra   investitsiyalar   yangi   korxonalar   qurish,
uzoq   muddat   xizmat   ko‘rsatuvchi   mashina   va   asbob-uskunalarni   yakuniy   sotib
olishga   hamda   shu   bilan   bog‘liqbo‘lgan   aylanma   kapitalning   o‘zgarishiga   ketgan
xarajatlardir.   Shuningdek   investitsiyalar   tarkibiga   uy-joy   qurilishiga   ketgan
xarajatlar ham kiritiladi.
Investitsiyalarni   turli   guruhlash   mumkin.   Makroiqtisodiy   tahlilda   eng   ko‘p
duch   kelinadigan   guruhlashda   investitsiyalar   investitsiyalash   obyektiga   ko‘ra   uch
turga bo‘linadi.
1. Ishlab chiqarish investitsiyalari;
2. Tovar-moddiy zaxiralariga investitsiya;
3. Uy-joy qurilishiga investitsiya.
Makroiqtisodiy   tahlilda  investitsiyalar   dinamikasini   belgilovchi   omil   sifatida
real   foiz   stavkasi   qaraladi.   Real   foiz   stavkasi   ortishi   bilan   investitsiyalar   hajmi
kamayishini   kuzatishimiz   mumkin.   Chunki   investorlar   uchun   qarz   bahosi   ortib,
ular ko‘rsatadigan foyda normasini pasaytirib qo‘yadi.
Avtonom   investitsiyalarning   grafigi   investitsiyalar   hajmi   foiz   stavkasi
dinamikasiga teskari proporsional tarzda o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Avtonom investitsiya funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega:
I = e - dR
Bu yerda: I – avtonom investitsiya xarajatlari;
e – foiz stavkasi  0 ga teng bo‘lgandagi investitsiya xarajatlarining maksimal
hajmi.   U   tashqi   iqtisodiy   omillar,   resurs   imkoniyatlari,   yer,   foydali   qazilma
boyliklari va boshqalar bilan belgilanadi;
R – real foiz stavkasi; d –investitsiyalarning real foiz stavkasi dinamikasi o‘zgarishga ta’sirchanligini
miqdoriy belgilovchi empirik koeffitsient.
3-rasm. Avtonom investitsiyalar grafigi. 8
Grafikdan   e   nuqtasi   shuni   bildiradiki,   banklar   nolga   teng   foiz   stavkasi   bilan
kredit   berganlarida   hamda   ularning   kredit   resurslari   cheksiz   ko‘p   bo‘lganda   ham
mamlakatdagi   boshqa   resurslari   miqdorining   cheklanganligi   tufayli   investitsiya
xarajatlari ma’lum miqdor bilan chegaralanadi.
2.2 §  Akselerator modeli.
Investitsiyalar   dinamikasini   belgilovchi   eng   muhim   omillardan   biri   bo‘lib
kutilayotgan   sof   foyda   normasi   hisoblanadi.   Agar   real   foiz   stavkasi   bilan
investitsiya xarajatlari miqdori o‘rtasida teskari bog‘liqlik bo‘lsa, kutilayotgan sof
foyda   normasi   (KSFN)   dinamikasi   bilan   investitsiya   xarajatlari   o‘rtasida   to‘g‘ri
bog‘liqlik bor.
Agarda   kutilayotgan   foyda   me’yori   foiz   stavkasidan   yuqori   bo‘lsa,
investitsiyalash   foydali   va   aksincha,   foiz   stavkasi   kutilayotgan   foyda   miqdoridan
yuqori bo‘lsa, investitsiyalash foydali bo‘lmay qoladi.
Misol   uchun,   zavodga   100000   so‘mlik   yangi   stanok   sotib   olindi.   Yangi
stanokni qo‘llashdan zavod 10.000 so‘m sof foyda olgan bo‘lsin. Kutilayotgan sof
foyda normasi quyidagicha aniqlanadi:
KSFN = 10000 / 100000 x 100 = 10%.
8
  M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot, Darslik, Toshkеnt – 2021.82- bet Investitsiya   xarajatlari   foyda   keltirishini   aniqlashda   nominal   foiz   stavkasi
emas, balki real foiz stavkasi hisobga olinadi. Real foiz stavka narxlar darajasining
o‘zgarishini aks ettirib, nominal stavkadan inflatsiya darajasi ayirmasi ko‘rinishida
aniqlanadi. Masalan, nominal foiz stavkasi 16% ga teng bo‘lsa, inflatsiya darajasi
yiliga   12%   ni   tashkil   etsa,   unda   real   foiz   stavkasi   4   foizini   (16%-12%)   tashkil
etadi.
Investitsiya xarajatlari dinamikasiga ta’sir etuvchi boshqa omillar quyidagilar
kiradi:
1. Soliqqa tortish darajasi;
2. Ishlab chiqarish texnologiyalaridagi o‘zgarishlar;
3. Mavjud bo‘lgan asosiy kapital miqdori;
4. Investorlarning kutishi;
5. Yalpi daromadlarning o‘zgarishi.
Soliqqa tortish darajasining pasayishi hamda yangi texnologiyalarning paydo
bo‘lishi   kutilayotgan   sof   foyda   normasining   (real   foiz   stavkasi   o‘zgarmagan
sharoitda   ham)   ko‘payishga   olib   keladi.   Bu   esa   investitsiya   xarajatlarining
ortishiga turtki beradi.
Investitsiyalar   hajmining   YaIM   yoki   daromadlar   darajasiga   bog‘liqligini
akselerator modeli aks ettiradi:
I = f(Y), ya’ni investitsiyalar (I) YaIM (Y)ning funksiyasi  ekan.   Akselerator
modelining to‘liqroq ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
I
reja   –   rejalashtirilgan   investitsiyalar;   Y   –   YaIM   (daromad)   hajmi.
Akseletator   modelini   hisobga   olib,   investitsiya   funksiyasini   quyidagicha
yozish mumkin:
I = e - dR +  γ Y YaIM   hajmi   oshishi   korxonalar   foydasining   ko‘payishiga   olib   keladi.
Korxona   foydasi   investitsiyalarning   manbai   ekanligini   hisobga   olsak,   bu   holatda
investitsiya   xarajatlari   oshadi.   YaIM   hajmi   pasayib   ketganda   esa,   ya’ni   iqtisodiy
faollik  pasayishi  sharoitida  bo‘sh  turgan  quvvatlar  mavjudligi  tufayli, investitsiya
xarajatlari  pasayib  ketadi. Ammo YaIMning davriy tebranishlari, innovatsiyalarni
doim   ham   bir   tekisda   bo‘lmasligi,   uskunalarni   uzoq   muddat   xizmat   qilishi,
iqtisodiy kutishdagi xavflar tufayli investitsiyalar hajmi barqaror bo‘lmaydi. 9
2.1§ O‘zbekiston Respublikasi investitsiya siyosatining o‘ziga xos
xususiyatlari
O‘zbekiston   Respublikasida   olib   borilgan   oqilona   makroiqtisodiy   siyosat
natijasida   yuzaga   kelgan   qulay   investitsiya   muhiti   yaxshilandi.   Jumladan,   siyosiy
va   iqtisodiy   barqarorlikning   ta’minlanganligi,   soliq   yukining   pasaytirila   borishi,
bozor   infratuzilmasining   rivojlantirilishi,   bank   tizimining   mustahkamlanishi   va
bank   foiz   stavkalarining   pasaytirilishi   ,   investorlarga   keng   imtiyoz   va   kafolatlar
tizimining   yaratilganligi   mamlakatimiz   iqtisodiyotiga   jalb   qilinayotgan
investitsiyalar hajmining o‘sishiga olib keldi.
O‘zbekistonda investitsiya hajmining yildan yilga o‘sib borishida investitsiya
faoliyatini   takomillashtirishga   qaratilgan   me’yoriy-   huquqiy   hujjatlarning   qabul
qilinganligi alohida ahamiyatga ega. Ta’kidlash joizki, mamlakatni modernizatsiya
qilish   va   iqtisodiyotni   diversifikatsiya   etish,   iqtisodiyot   tarmoqlarining
raqobatdoshligini   oshirish   hamda   mahalliy   ishlab   chiqarish   korxonalarining
eksportdagi   hajmini   kengaytirishga   qaratilgan   investitsiya   faoliyatini   tartibga
soluvchi   50   dan   ortiq   huquqiy-hujjat   qabul   qilindi,   jumladan,   “Konsessiyalar
to‘g‘risida”gi,   “Erkin   iqtisodiy   zonalar   to‘g‘risida”gi,   “Chet   el   investitsiyalari
to‘g‘risida”gi, “Chet ellik investorlar huquq– larining kafolatlari va ularni himoya
qilish   choralari   to‘g‘risida”gi,   “Investitsiya   faoliyati   to‘g‘risida”gi,   “Tashqi
iqtisodiy   faoliyat   to‘g‘risida”gi   Qonunlar   ayni   shu   maqsadga   xizmat   qilmoqda.
Respublikamiz   iqtisodiyotida   investitsiyalarning   so‘nggi   to‘qqiz   yildagi   o‘sish
9
 Xodjaev.R , Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va makroiqtisodiyot.O‘quv 
qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012. sur’atlari   turlicha   bo‘lib,   bunda   oldingi   yillardagiga   nisbatan   o‘sish   va   pasayish
tendensiyalari kuzatilmoqda (4-rasm).
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy soha va iqtisodiyotni rivojlantirish uchun
barcha   moliyalashtirish   manbalari   hisobidan   2017-   yilda   68,4   trln.   so‘m   (dollar
ekvivalentida 13,4 mlrd. AQSh dollari) yoki   2016-yilga nisbatan 120,4 % asosiy
kapitalga   investitsiyalar   o‘zlash–tirildi.   Asosiy   kapitalga   investitsiyalar   hajmi
1991-yilga nisbatan 5,1 marta, 2000-yilga nisbatan 6,6 marta, 2005 yilga nisbatan
5,1   marta,   2010-yilga   nisbatan   2,0   marta   va   2015-yilga   nisbatan   129,7   %ga
ko‘paydi.
YaIMga   nisbatan   asosiy   kapitalga   investitsiyalarning   ulushi   2017-yilda   26,9
%ni tashkil etib, o‘tgan yildagiga nisbatan 2,8 % punktga ko‘paydi (1991-yil 18,8
%, 2000-yilda 22,9 %, 2005-yilda 19,9 %, 2010-yilda 24,6 % va 2015-yilda 24,3
%ni tashkil etgan).
2017-yilda   asosiy   kapitalga   investitsiyalarning   hududlar   bo‘yicha   tarkibini
ko‘radigan   bo‘lsak,   jami   asosiy   kapitalga   investitsiyalarning   60,5   %i   Toshkent
shahri,   Buxoro,   Qashqadaryo   va   Toshkent   viloyatlarida   (mos   ravishda   jami
investitsiyalarning 19,8 %i, 16,6 %i, 15,9 %i va 8,2%i ) o‘zlashtirildi.
4-rasm. O‘zbekiston iqtisodiyotiga yo‘naltirilgan investitsiyalarning
o‘sish sur’atlari, foizda 10
10
  Axmedov.D.Q , Ishmuxammedov.A.E ,  Jumaev.Q.X, Jumaev.Z.A Makroiqti-sodiyot.  Darslik.- T.: TDIU, 2014. Bu   hududlarda   amalga   oshirilgan   yirik   investitsiya   loyihalariga   Kandim
konlar   guruhini   o‘zlashtirish   va   gazni   qayta   ishlash   majmuasi   qurilishi,   Hisor
investitsiya   bloki   va   Ustyurt   hududida   uglevodorod   konlariga   ishlov   berish   va
ishlab   chiqarish,   Sho‘rtan   gaz   kimyo   majmuasida   tozalangan   metan   asosida
suyultirilgan   yoqilg‘i   ishlab  chiqarish,   gazni   oltingugurtdan  tozalovchi   3  ta  yangi
blok qurilishi, Yoshlik 1 metall konini o‘zlashtirish kabilarni keltirish mumkin.
Investitsiya   faolligi   ko‘proq   Buxoro,   Surxondaryo,   Qashqadaryo,   Xorazm,
Toshkent viloyatlari va Toshkent shahrida kuzatildi (2016- yilga nisbatan 1,2 – 1,6
marta   ko‘payish).   Qoraqalpog‘iston   Respublikasida   esa   o‘tgan   yilga   nisbatan
asosiy kaitalga investitsiyalar 42,4 %ni tashkil etdi.
2019-yil   yanvar-mart   oylarida   29885,1   mlrd.   so‘m   asosiy   kapitalga
investitsiyalar o‘zlashtirilib, ularning 68,7%i yoki 20522,4 mlrd. so‘m jalb etilgan
mablag‘lar hisobidan moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona, tashkilot va aholining o‘z
mablag‘lari hisobidan 31,3 %i yoki 9362,7 mlrd. so‘m moliyalashtirildi.
5-rasm. 2019-yil yanvar-mart oylarida asosiy kapitalga investitsiyalar 11
2019-yil   yanvar-mart   oylarida   markazlashgan   moliyalashtirish   manbalari
hisobidan asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushi o‘tgan yilning mos davridagi
ulushiga   nibatan   23,9   %   punktga   ko‘payib,   41,8%   ni   yoki   12491,8   mlrd.   so‘mni
tashkil etdi.
11
  M.T. Asqarova, G‘.E. Zaxidov, L.F.Amirov J.J.Jamolov, Makroiqtisodiyot, Darslik, Toshkеnt – 2021.  86-bet Mos ravishda, markazlashmagan moliyalashtirish manbalari hisobidan asosiy
kapitalga   investitsiyalarning   ulushi   23,9   %   punktga   kamayib,   58,2   %   ni   yoki
17393,3 mlrd. so‘mni tashkil etdi. 12
12
Z.Berdinazarov. O‘zbekiston amaliyotida makroiqtisodiy muvozanat tahlili. Iqtisodiyot va ta’lim/ 2016, №5, 124 
b.   XULOSA
Xulosa   qilib   aytadigan   bo'lsak,   investitsiyalar   nafaqat   moliyaviy   resurslarni
taqsimlashharakati,   balki   iqtisodiy   taqdirni   belgilovchi   qudratli   kuchdir.   Bu
iqtisodiy   o‘sishni   rag‘batlantirish,   isho‘rinlari   yaratish,   innovatsiyalarni
rag‘batlantirish va turmush darajasini oshirishda muhimrolo‘ynaydi. Investitsiyalar
kontseptsiyasini, uning iqtisodiy mohiyatini va investitsiya qarorlarigata'sir etuvchi
omillarni   tushunish   siyosatchilar,   biznes   va   jismoniy   shaxslar   uchun   juda
muhimdir.   Qo'llab-quvvatlovchi   siyosatlar,   innovatsiyalarni   rag'batlantirish   va
uzoq   muddatli   istiqbollarnirag'batlantirish   orqali   qulay   investitsiya   muhitini
yaratish   orqali   jamiyat   yanada   farovonvabarqaror   kelajakni   qurish   uchun
investitsiya kuchidan foydalanishi mumkin.
O‘zbekiston   Respublikasining   “Investitsiyalar   va   investitsiya   faoliyati
to‘g‘risida”   gi   O‘RQ-598-son   25.12.2019   qonuni   qabul   qilingan   bo‘lib   ushbu
qonun «Chet el investitsiyalari to‘g‘risida»gi, «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi
va «Chet ellik investorlar huquqlarining kafolatlari vaularnihimoya qilish choralari
to‘g‘risida»gi   qonunlarning   asosiy   qoidalarini   o‘zida   birlashtiradiganyagona
konsolidatsiyalashgan   hujjat   hisoblanadi   va   xalqaro   shartnomalarga
muvofiqxorijiyinvestorlarning   huquqlarini   himoya   qilish   va   kafolatlarini
ta’minlash   bo‘yicha   kompleks   choratadbirlarni   yaratib   berilgan.   O'zbekiston
Respublikasi   Prezidenti   Sh.M.Mirziyoyevning   2020   yil   29   dekabrdagi   Oliy
Majlisga   murojaatnomasida   "iqtisodiy   o'sishga,   avvalo,   raqobatdosh   sanoat
zanjirlarini yaratish hamda bunday loyihalarga investitsiyalarni  ko'paytirish orqali
erishiladi" deb ta'kidlab o'tgan edi. 13
Iste’mol xarajatlarini YaIMning eng yirik komponenti bo‘lib, uning   hajmini
avvalo     uy     xo‘jaliklarining     tasarrufidagi     daromadi   belgilaydi.   Aholining
daromadlari   miqdori   oshib   borishi   bilan   undagi   jamg‘armalar   ulushi   ham   oshib
boradi.
13
  O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida” gi O‘RQ-598-son 25.12.2019 
qonuni Iste’mol va jamg‘arish hajmi, shuningdek iste’molchilar boyliklari darajasiga,
narx va soliq o‘zgarishlari, iste’molchilarning qarzi darajasiga va boshqa omillarga
bog‘liq.
Iste’mol   va   jamg‘arishga   o‘rtacha   moyillik   aholi   daromadlarining   qancha
qismi   iste’molga   va   qancha   qismi   jamg‘armaga   sarflangan-   ligini   xarakterlovchi
ko‘rsatkichlardir.
Iste’molga chegaraviy moyillik (MRS) iste’moldagi o‘zgarishlarni ixtiyordagi
daromad   darajasidagi   o‘zgarishga   bo‘lib   topiladi.   MRS   ning   katta   yoki   kichikligi
fiskal siyosat samaradorligini belgilovchi omillardan biridir.
Investitsiya   yoki   kapital   qo‘yilmalar   hali   buyumlashmagan,   lekin   ishlab
chiqarish   vositalariga   qo‘yilgan   mablag‘   hisoblanadi.   Investitsiya   xarajatlari
dinamikasi,   foiz   stavkasi,   kutilayotgan   sof   foyda   normasi   va   boshqa   bir   qancha
omillarga bog‘liq.
Investitsiya   hajmining   YaIM   hajmiga   bog‘liqligini   xarakterlovchi   model   -
akselerator modeli deyiladi.
Akselerator   –   Sof   investitsiyalar   darajasi   bilan   yalpi   ichki   mahsulot   (milliy
daromad)ning   o‘sish   sur’atlari   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni   ifodalovchi   iqtisodiy
ko‘rsatkich.   Multiplikatorga   teskari   bo‘lgan   koeffitsiyent   bo‘lib,   milliy   daromad
o‘sishining   investitsiya   o‘suviga   ta’sirini   ko‘rsatadi.   Iqtisodiyotda   iste’molchilik
sarf-xarajatlar   hajmi   o‘zgarishi   bilan   yuzaga   keladigan   kapital   qo‘yilmalar   hajmi
o‘zgarishini   tavsif   etuvchi   ko‘rsatkich.   Akseleratsiya   prinsipining   mohiyati
shundan iboratki, iqtisodiyotda iste’molchilik xarajatlari dinamikasi investitsiyalar
hajmi   dinamikasiga   o‘z   ta’sirini   ko‘rsatadi:   iste’molchilik   xarajatlarining   sezilarli
o‘sishi investitsion faollikni yuzaga keltiradi, rag‘batlantiradi va aksincha. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.     Prezident   Shavkat   Mirziyoyev   2025-yilni   ekologiya   va   “yashil”   iqtisodiyotga
bag‘ishlashni  e’lon qilishni taklif qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi.
2.    N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.:
Worth Publishers, 2013): 64-66 betlar.
3.     Shernayev   A.A.,   Komolov   O.S.   Davlat   qarzlarini   boshqarish.   Darslik.   –
T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y. 201-b
4. Чекушина Т.В.  Методология   и оценка  состояния   государственных   долгов//
Вестник Руди. Сер.Инженерные исследования, 2006. -N°1 (12). - с. -148-158.
5. M.T.   Asqarova,   G‘.E.   Zaxidov,   L.F.Amirov   J.J.Jamolov,   Makroiqtisodiyot,
Darslik, Toshkеnt – 2021.82-bet 
6. Xodjaev.R , Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va
makroiqtisodiyot.O‘quv qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012
7.   Axmedov.D.Q , Ishmuxammedov.A.E ,  Jumaev.Q.X,   Jumaev.Z.A   Makroiqti-
sodiyot.  Darslik.- T.: TDIU, 2014.
8. M.T.   Asqarova,   G‘.E.   Zaxidov,   L.F.Amirov   J.J.Jamolov,   Makroiqtisodiyot,
Darslik, Toshkеnt – 2021.  86-bet
9. Z.Berdinazarov. O‘zbekiston amaliyotida makroiqtisodiy muvozanat tahlili. 
Iqtisodiyot va ta’lim/ 2016, №5, 124 b.
10. O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati 
to‘g‘risida” gi O‘RQ-598-son 25.12.2019 qonuni
Internet saytlari
11. www.lex.uz   
12. https://www.imv.uz/static/umumiy-jadval   
13. https://cyberleninka.ru/article/n    ILOVALAR
1- jadval
Daromad,   iste’mol   va   jamg‘arish   ko‘rsatkichlari
Yillar Tasarrufdagi 
Daromad   (Yd) Iste’mol   (C) Jamg‘arish   (S)
1
2
3
4
5
6
7 370
390
410
430
450
470
490 375
390
405
420
435
450
465 - 5
0
5
10
15
20
25
1-rasm. Iste’mol grafigi. 2-rasm.   Jamg‘arish   grafigi.
3-rasm. Avtonom investitsiyalar grafigi. 4-rasm. O‘zbekiston iqtisodiyotiga yo‘naltirilgan investitsiyalarning
o‘sish sur’atlari, foizda
5-rasm. 2019-yil yanvar-mart oylarida asosiy kapitalga investitsiyalar
Купить
  • Похожие документы

  • Microsoft Publisher dasturi ishlatilishi
  • Pythonda sanoq sistemalari va kompleks sonlar bilan ishlash
  • Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari
  • Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari
  • Grafik axborotlarni kiritishning maxsus vositalaridan foydanalishining axamiyatli tomonlari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha