Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	История

Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi

Купить

Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi

 Bu allomaning to`liq ismi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan ibn Bashir (ayrim manbalarda Bishr) al-Hakim at-Termiziy. Hakim at- Termiziyning ilmiy va ijodiy faoliyati haqida ma`lumot Tojiddin Subkiy ("Tabaqot ash-shafi`-iyya al-Kubro"), Xotib al-Bag`dodiy ("Tarixi Bag`dod"), Ibn Hajar al-Asqaloniy ("Lison al-miyzon"), as-Sulamiy ("Tabaqot as-sufiyya") va boshqa bir qator olimlar asarlarida keltirilgan. Xakim at-Termiziy o`z hayoti to`g`risida o`zining "Bad`u sha`ni Abu Abdulloh" asarida bayon etadi. Bu asar 1965 yilda Bayrutda Yahyo Ismoil tomonidan olimning "Xatmul avliyo" asari bilan birga chop etilgan.

 Hakim at-Termiziyning tavalludi va vafoti sanalari yozma manbalar hamda hozirgi adabiyotlarda turlicha keltiriladi. Ba`zi mualliflar, masalan, Hoji Xalifa "Kashf az- zunun"da Hakim at-Termiziy vafoti yilini milodiy 869 yil deb ko`rsatgan.

 Allomaning qabr toshida ham shu sana keltirilgan. Hakim at-Termiziy yuz yildan oshiq vaqt umr ko`rganidan kelib chiqilsa, manbalarda ham u 112, 116, yoki hatto 120 yoshgacha umr ko`rgani keltiriladi, u holda alloma I taxminan 750 — 760 yillar oralig`ida tug`ilgan bo`lib chiqadi.

 Ayni mahalda bundan 30 yil oldin "Al-Hakim at-Termiziy va nazariyyatuhu fil valoyati" asarini yozgan misrlik mashhur olim Abdulfattoh Abdulloh Baraka Hakim at-Termiziy milodiy 820 yilda tavallud topib 112 yil yashab 932 yilda vafot etgan, deb yozgan. Allomaning bo-lalik va yoshlik yillari haqida manbalarda batafsil ma`lumot berilmagan. "Tarjimai hol" iga ko`ra, u sakkiz yoshidan boshlab diniy ilmlar bilan jiddiy shug`ullangan, yigirma sakkiz yoshida esa Makkaga haj safariga jo`nagan. Safardan qaytgach, Hakim at-Termiziy sufiylik yo`lini tutgan: xilvatga ketib, nafsi ammorani yengib, sufiyona risolalarni o`rgangan.

 Uning padari buzukvori Ali ibn Hasan bilimdon muhaddis olim bo`lgan, ilm izlab Bag`dodga borgan, o`sha davrning taniqli olimlari bilan xadisning turli masalalari borasida ilmiy munozaralarda faol ishtirok etgan. Volidai muhtara-masi hamda tog`asi ham hadisi nabaviyyaning durust bilimdonlari hisoblanishgan. Binobarin, Hakim at-Termiziy o`z dunyoqarashiga ulkan ta`sir ko`rsatgan bilimli va ilmiy muhitda voyaga yetgan.

 Yozma manbalarda Hakim at-Termiziy ustozlari haqida ishonchli ma`lumotlar keltirilgan. Uning dastlabki ustozi otasi Ali ibn al-Hasan at-Termiziy bo`lgan. Al-Xotiyb al-Bag`dodiyning "Tarixi Bag`dod" asarida bir muncha ma`lumot keltirilgan. Ustozlari orasida Qutayba ibn Sa`id as-Saqafiy al- Balxiy (798 — 888 yillar), Ibn Xib-bonning "Mashxur kishilar to`g`risida kitob" asarida ancha dilbar gaplar aytilgan Solih ibn Abdulloh at-Termiziy, bir qancha vaqt Termiz qozisi bo`lgan Solih ibn Muhammad at-Termiziy, Sufyon ibn Vakiy` (vafoti 860 yil), Hasan ibn Umar ibn Shafiq al-Bahriy (vafoti 840 yil), Ahmad ibn Hadravayh (vafoti 854 yil), Abu Turob al-Naxshabiy, Yahyo ibn Maoz ar-Roziylar (vafoti 875 yil) bo`lishgan.

 Hakim at-Termiziy xayoti va faoliyatini tavsiflovchi yozma manbalar ma`lumotiga asoslangan holda uning uzun hayotini quyidagi bosqichlarga bo`lish mumkin.

 Birinchi bosqich — sakkiz yoshgacha bo`lgan bolalik yillari. Taassuflar bo`lsinki, uning hayotining bu davri haqida aniq ma`lumotlarga ega emasmiz. Shunday bo`lsa-da, u o`z tengdoshlaridan farqli ravishda, shu yoshga xos turli o`yinlarga ko`ngil ko`ymagan, balki o`zini istiqboldagi ilmiy hayotga tayyorlab borgan — ustozlaridan ko`proq dars olgan, turli ilmlarni (ayniqsa kalom ilmini) o`rgangan, sirli ma`naviy hayotga o`zini chog`lagan, deb aytish mumkin.

 Ikkinchi bosqich Hakim at-Termiziyning sakkiz yoshdan yigirma sakkiz yoshgacha bo`lgan hayotini o`z ichiga oladi. Bu davrda u turli shayxlardan bilim o`rgangan. Ilm izlab Sharqning boshqa shaharlariga borgan, Makkada bo`lib, Baytullohni ziyorat qilgan. Hayotining shu davrida u hadis o`rganishga hamda fiqh masalalariga ko`proq e`tibor bergan.

 Alloma hayotining uchinchi bosqichida Qur`oni karimni chuqur o`rganish bilan mashg`ul bo`lgan. U kalomullohni, uning mohiyatini chuqur o`rganish, ro`za tutish, ibodat qilish, taqvo va hokazolar bilan shug`ullangan. Al-Antokiyning "Qalb muolajasi" falsafiy-tasavvufiy asari unga ayniqsa qattiq ta`sir ko`rsatgan.

 Hakim at-Termiziyning shogirdlari ham ko`p bo`lgan. Bular: Abu Muhammad Yahyo ibn Mansur al-Qoziy (vafoti 960 yil), Abu Ali Mansur ibn Abdulloh ibn Xolid az-Zuhliy al-Hiraviy, Abu Ali al-Hasan ibn Ali al- Jurjoniy, Ahmad ibn Muhammad ibn Iso, Abu Bakr Muhammad ibn Umar al-Hakim al-Varroq, Muhammad ibn Ja`far ibn Muhammad ibn al-Xaysam ibn Umron ibn Burayda va boshqalardir.

 Hakim at-Termiziyning ilmiy-ijodiy faoliyati uning boshqa mamlakatlar va shaharlarga sayohati bilan chambarchas bog`liq. U Balxda, Nishopurda bo`lgan, fan va madaniyat yuksak rivojlangan Bag`dodga borgan. Bu shaharlarda u mashxur olimlar bilan uchrashgan, ilmiy munozaralarda qatnashgan. Shunday bo`lsa-da, Hakim at- Termiziyning ilmiy-ijodiy hayotida uning ona shahri — Termiz juda muhim rol o`ynagan, o`zining asosiy asarlarini alloma shu yerda yaratgan. Uning mav`izayu xutbalari, shuningdek ayrim asarlari va, eng avvalo mu-sulmonlik marosimlari, Allohga oshiqlik, sufiylarning ayrim toifalari, "xotamul anbiyo" bilan bir qatorda bo`lgan "xatmul avliyo" to`g`risida mulohaza yuritilgan "Xatmul-avliyo", "Ilal ash-shari`a" faqihlar va arboblarning ma`lum qismida

Al-Hakim at-Termiziy asarlari  1. Kitob as-salot va maqosidiho.  2. Kitob al-hajj va asrorihi.  3. Kitob al-Ehtiyotot.  4. Kitob al-Jumal al-lozim ma`rifatiho.  5. Kitob al-Furuq va man` at-taroduf.  6. Kitob haqiqat al-odamiyya.  7. Kitob Urs al-muvahhadiyn.  8. Kitob al-A`zo val-nafs va yusammo kazalika g`avr al-umur.  9. Kitob Manozil al-ibod min al-ibodati.  10.Kitob al-Aql val-havo.  11.Kitob al-Amsol min al-Kitob vas-Sunna.  12.Kitob al-Manohiy.

 Xakim at-Termiziy qalamiga mansub asarlar soni to`g`risida yozma manbalarda turli raqamlarkeltirilgan. Ba`zi mualliflar uning asarlari adadi to`rt yuzga boradi, deyishgan. Biroq ko`pchilik mualliflar uning asarlari soni saksonga yaqin, deb hisoblashadi. Abdulfattox Abdulloh Baraka yozishicha, Hakim at-Termiziyshshg to`rt yuz asaridan oltmishga yaqini yetib kelgan. Eng muhimi, bizgacha allomaning ilmiy- ma`naviy merosining asosini tashkil qiluvchi asarlari yetib kelgan (2). Ular orasidan, eng avvalo, 291 hadisni o`z ichiga oluvchi "Navodir al- usul fi ma`rifat axbor ar-Rasul" nomli asarini ko`rsatib o`tish zarur. Bu asarda Hakim at-Termiziy dunyoqarashi muayyan darajada bayon etilgan. "Navodir al-usul"ning bir qo`lyozma nusxasi Toshkentda, O`zbekiston musulmonlari diniy id

 Damashkda, az-Zohiriyya kutubxonasida Hakim at- Termiziyning ikki asari va besh risolasi qo`lyozmalari (tasavvuf turkumi, 104-raqami ostida); Misrdagi Iskandariya shahrida uch risolasi (Maktabat al- baladiyya, 3585-raqami ostida) saqlanmoqda. Allomaning Londonda saqlanayotgan asarlari ro`yxatida beshta risola ko`rsatilgan. Qohirada, "Dor al-kutub al-ilmiyya"da "Ilal al-u`budiyya" asarining qo`lyozma nusxasi mavjud. "Kitob as-salot" asarining qisqartirilgan varianti bo`lgan bu risola ko`proq "Ilal ash-shariy`a" nomi bilan mashhur.

 Hakim at-Termiziyning sufiylik tarixidagi ahamiyati asosan uning risolalari bilan belgilanadi. Ularda "rux" va uning "holati" hamda "harakati" to`g`risidagi, o`zini- o`zi takomil toptirish hamda tuban xatti-harakatlarni jilovlash usullari haqidagi, poklanishga olib keluvchi iztirob va shu kabilar sufiylik ruhiyatining rivojlanishiga ulkan ta`sir ko`rsatdi. Hakim at-Termiziy sufiyona "ma`rifat" ("hikmat")ni inson yetishishi mumkin bo`lgan oliy bilim deb hisoblagan. Bu bilimni u inson qalbidan joy olgan "ilohiy nur" ga o`xshatgan. Shariat qoidalarini sharhlash va qo`llashdan iborat bo`lgan odatiy ilmdan farkli o`laroq "ma`rifat" narsalarning ichki mohiyatini va oxir oqibatda, "ilohiy mohiyatni" anglab yetadi. Ilmni ta`lim jara

Купить