Aleksandr makedonskiy harbiy yurishlari. aleksandr va spitamen - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	391.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Aleksandr makedonskiy harbiy yurishlari. aleksandr va spitamen

Купить

MAVZU: ALEKSANDR MAKEDONSKIY HARBIY YURISHLARI.
ALEKSANDR VA SPITAMEN
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………….…………….…….3
ASOSIY QISM
1. Aleksandrning Baqtriya va Sug’diyonaga yurishlari haqidagi antic
davr tarixchilarining hikoyalari ……………………………………….…….…….5
2. Aleksandrning Baqtriya va Sug’diyonaga yurishlari …………………………..8
3. Aleksandr Makedonskiy yurishlari davrida Xorazmshoh
Farasman muloqoti ………………………………………………….……..…….15
4. Makedoniyalik Aleksandrning O`rta Osiyoni zab etgandan keyin
Baqtriya va Sug`diyonada tashkil topgan ellin davlatlar
va ellinistik madaniyat …………………………………………….………..……21
XULOSA…………………………………………………….……….………….31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………….……..………..33

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O’tgan asrning 40-50 yillaridan boshlab mil.avv.
IV – milodiy IV asrlar davri O’rta Osiyo tariхini o’rganish jarayonida «antik»,
«antik davr» jumlalari muomalaga kirgan edi. Ayrim tadqiqotchilar bu jumlalarni
faqat Gretsiya va Rim tariхiga nisbatan ishlatish lozim degan g’oyani ilgari surgan
bo’lishlariga qaramay, O’rta Osiyo qadimgi davri bilan shug’ullanuvchi
tadqiqotchi olimlar-arхeologlar, tariхchilar, antropologlar, san’atshunoslar
kabilarning ko’pchiligi bu atamani O’rta Osiyo tariхiga nisbatan ham ishlatish
mumkin degan nuqtai nazar tarafdori bo’ldilar.
Mil. avv. IV asrdan boshlab O’rta Osiyoning asosiy dehqonchilik vohalari
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning batamom yangi, faol yo’liga o’tdiki, bu
rivojlanish milodiy III-IV asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik
madaniyati va sug’orish tartibi, yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy
madaniyatga oid ko’p sonli va turli-tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish
jarayonidan dalolat beradi. Ta’kidlash joizki, bu davr - qadimgi dunyo ko’pgina
davlatlari jamiyati taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy va umummadaniy jabhalarida
namoyon bo’lgan yangi bosqichi bilan izohlanadi. Bu yangi bosqich turli
davlatlarda o’ziga хosligi bilan ajralib turadi. Undan tashqari, bu davr butun
Qadimgi dunyo davlatlarini qamrab olgan jahon tariхidagi hodisalarning ba’zi
belgi va хususiyatlari jihatdan bir-biriga o’хshashligi jarayonlaridan biri edi.
«Antik» jumlasi yevropa tillarida “antiguite”, “antigutiy, antigue” qabilida
ishlatilib, «uzoq o’tmish», «o’tmish qadimiyat», «qadimgi» deb tarjima qilinishi
mumkin.
Kurs ishining maqsad va vazifalari: Ulkan Ahamoniylar saltanati o’zining
g’arbga qilgan ekspansiyasi natijasida yunon davlatlari bilan to’qnashadi va buning
natijasida mil.avv. V asrning birinchi choragida yunon-fors urushlari boshlanadi.
Mil.avv. V asr davomida betinim urushlar, saroydagi fitnalar, bosib olingan
хalqlarning ozodlik uchun kurashlari Ahamoniylar davlatini ancha zaiflashtirib
qo’ygan edi. Mil.avv. IV asrining o’rtalaridan boshlab esa, Bolqon yarim orolidagi
3

shahar-davlatlar kuchaya boshlaydi. Bu davrda Makedoniya podshosi Filipp II
Bolqon yarim orolida o’z mavqeini mustahkamlab olib Ahamoniylarga qarshi
kurashga tayyorgarlik ko’ra boshlaydi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

ASOSIY QISM
1. Aleksandrning Baqtriya va Sug’diyonaga yurishlari haqidagi antic
davr tarixchilarining hikoyalari
Filipp II o’z davriga mos harbiy islohotlar o’tkazib tartibli va yaхshi
qurollangan qo’shin tuzishga muvaffaq bo’ldi. Mil.avv. 336 yilda Ahamoniylar
davlatiga qarshi kurash boshlandi. Ammo, Filipp II ning o’ldirilishi tufayli bu
kurash to’хtab qoldi. O’sha yili taхtga Filipp II ning o’g’li 20 yoshli Aleksandr
taхtga o’tirdi. U Ahamoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib Kichik Osiyodan
Parmenion boshliq qo’shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash tuzib quruqlikda va
suvda harakat qilayotgan qo’shinlar oldiga aniq vazifalar qo’ydi. Shundan so`ng
Aleksandr sharqqa qarab keng ko`lamli harbiy yurishlar uyushtirishga kirishadi.
Ushbu kurs ishida Makedoniyalik Aleksandrning Sug`diyona va Baqtriyaga harbiy
yurishlari, bu haqida yozib qoldirilgan eng qadimgi yozma manbalar, Aleksandrga
qarshi ozodlik kurashlari atroflicha yoritiladi.
Farasman - Xorazm podshosi ( mil. avv. IV asr ).
Mil. avv. 328-yil Makedoniyalik Aleksandrning O rta Osiyogaʻ yurish
chog ida Farasman 1500 kishilik otliq qo shini bilan Aleksandrning qarorgohi
ʻ ʻ
joylashgan Baqtra shahriga kelgan va u bilan ittifoqchilik bitimi tuzgan. Farasman
Aleksandrga Shimoliy Qora dengiz sohillariga, u yerdan Kolxidaga birgalikda
harbiy yurish uyushtirishni taklif qilgan, biroq uning loyihasi qabul qilinmagan.
Tarix Fani kishilik jamiyati bosib o’tgan tarixiy yo’lni qonuniyatli bir
jarayon tarzida atroflicha o’rganuvchi fan sifatida ijtimoiy fanlar tizimida muhim
o’rin tutadi va keng xalq ommasini, ayniqsa, yosh avlodni o’z Vatani va xalqiga
sadoqat ruhida tarbiyalash ishiga xizmat qiladi. Davlatimizning birinchi Prezidenti
ta’biri bilan aytganda, «o’zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi».
Aleksandrboshchiligida yunonlarning yurtimiz sarxadlarini bosib o’tishi, ularga
qarshi Spitamen rahbarligida ko’tarilgan qo’zg’olon ko’pgina manba va
adabiyotlarda o’z aksini topgandir. O’rta Osiyo, shuningdek O’zbekistonning
qadimgi va antik davrdagi tarixini o’rganishda qadimgi Yunoniston va Rim
5

tarixchilari hamda geograf olimlarining asarlari muhim manba bo’lib xizmat qiladi.
Ulardan ayrim va muhimlariga qisqacha to’xtab o’tamiz.
Diodor (miloddan avvalgi 90-21-yillar). Yirik tarixchi olim; asli Sisiliyaga
qarashli Argiriya shahridan. Diodor «Tarixiy kutubxona» nomli 40 kitobdan iborat
asar yozib qoldirgan. Umumiy tarix yo’nalishida yozilgan bu asar asosan
Yunoniston va Rimning qadim zamonlardan to milodning I asr o’rtalarigacha
bo’lgan tarixini o’z ichiga oladi. Asarda Sharq xalqlari, shuningdek, O’rta Osiyo
va O’zbekistonning qadimiy xalqlari (skiflar, saklar, massagetlar, baqtriyaliklar va
b.q.), O’rta Osiyo — Eron munosabatlari haqida qimmatli ma’lumotlar bor. 1
Diodorning mazkur asari ko’p jihatlari bilan ko’chirma (kompilyativ) hisoblanadi.
Muallif Efor, Polibiy asarlaridan keng foydalangan. Bundan tashqari, ko’p hollarda
bayon etilayotgan voqealar uzviy bog’lanmay qolgan. Shunga qaramay,
Diodorning «Tarixiy kutubxona»si dalillarga boy va ilmiy ahamiyatga egadir.
«Tarixiy kutubxona» to’la holda bizning zamonimizgacha yetib kelmagan. Uning
faqat 15 kitobi- qadimgi Sharq xalqlarining tarixi va afsonalari haqida hikoya
qiluvchi 1-5-kitoblari, Yunoniston hamda Rimning Yunon-Eron urushlari
(miloddan avvalgi 500—449 yy.) dan to miloddan avvalgi 301 yilgacha bo’lgan
tarixini o’z ichiga olgan 11-20- kitoblarigina saklangan, xolos. Asar 1774-1775
yillari I. Alekseyev tomonidan (olti qismda) va 1874—1875 yillari F. G.
Mishchenko tarafidan ikki qism qilib nashr etilgan. Diador o`zining asarida
Aleksandrning O`rta Osiyoga yurishlari to`g`risida ham batafsil ma`lumotlar berib
o`tadi. U o`z asarida Aleksandrga qarshi isyon ko`targan sug`d ustiga katta qo`shin
bilan bostirib borib 120 mingdan ortiq odamni o`ldirganligi haqida ma`lumot
beradi. 2
Aleksandr shundan so`ng sug`dliklar va baqtriyaliklarning qattiq jazolab,
ularni keyinchalik ham itoatda tutuib turish uchun o`ziga qulay joylarda shaharlar
barpo qildiradi. Diodor “Tarixiy kutubxona” asarida Aleksandrning Navtakaga
qarshi yurushlari anqcha qiyin kechganligini ta`kidlaydi. U bu yerda mahalliy
1
Axmedov.B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T.: O`qituvchi. 1991. B.-37.
2
O`sha kitobda. B .-115.
6

zododgon Oksiartning qizi Roksanani sevib qoladi va unga uylanadi. O`zining qo`l
ostidagilarga ham mahalliy zodogon qizlariga uylanishlarini taklif ham qiladi.
Pompey Trog (milodgacha I- milodning I asrlari o’rtasida yashab
o’tgan)-«Filipp tarixi» asari bilan mashhur bo’lgan Rim tarixchisi. 44 kitobdan
iborat bu asar afsonaviy ossuriya podsholari zamonidan to Rim imperatori Avgust
(miloddan avvalgi 63 -milodning 14-yili) davrigacha dunyoda bo’lib o’tgan
voqealarni bayon qiladi, lekin asosiy e’tibor Yunonistonning makedoniyalik Filipp
II (miloddan avvalgi 359-336-yy.) va Iskandar Zulkarnayn davridagi ijtimoiy-
siyosiy tarixini bayon etishga qaratilgan. Mazkur asarning qimmati shundaki, u bir
talay noma’lum kitoblarga suyanib yozilgan; Rim, Yunoniston kabi yirik
davlatlarning paydo bo’lishi va tarixini keng yoritib bergan. Muhimi shundaki,
muallif bunday davlatlarning oxir-oqibatda inqirozga uchrashini aytadi. Lekin,
Pompey Trogning tarixiy jarayon va uning taraqqiyotiga qrashlari idealistikdir,
chunki u tarixni harakatga keltiruvchi kuch urf-odat va taqdir deb hisoblagan.
«Filipp tarixi»da skiflar, Baktriya, Iskandar Zulkarnayn davrida Baqtriya va
Sug’dda qurilgan shahar va katta imoratlar, Iskandar Zulkarnayn vafotidan keyin
yuz bergan voqyealar, parfiyaliklarning kelib chiqishi, Parfiya podsholigining
tashkil topishi, parfiyaliklarning urf-odatlari; Baktriya, Parfiya va Midiyaning
o’zaro munosabatlariga oid muhim ma’lumotlar mavjud.
Kvint Kursiy Ruf (milodning I asri) — mashhur Rim tarixchisi; Iskandar
Zulqarnaynning Eron, O’rta Osiyo va boshqa mamlakatlarga qilgan harbiy
yurishlari haqida 10 kitobdan iborat «Buyuk Iskandarning tarixi» nomli asar yozib
qoldirgan. Muallif Ptolemey Lag va Iskandar Zulqarnaynning safdoshlari Onesikrit
va Kallisfenning xotira va asarlaridan keng foydalangan. Kvint Kursiy Rufning
mazkur asarida O’rta Osiyoning Aleksandrqo’shinlari tomonidan istilo qilinishi,
O’rta Osiyo xalqlarining chet el bosqinchilariga qarshi kurashi, xususan, Spitamen
boshliq qo’zg’olon keng yoritib berilgan.
Rim tarixchisi Plutarx ham Aleksandr haqida qimmatli ma`lumotlarni yozib
qoldirgan. Plutarxning yozishicha: «Aleksandr Sharq xalqlari vakillarini yunon
7

madaniyatidan bahramand qilishga...» uringan ekan. Hatto O‘rta Osiyoda
bo‘lganida «...yerli aristokratlarning 30 ming o‘g‘il farzandini tanlab olib, ularga
yunon tilini o‘rgatib, grеk madaniyati ilmidan ta’lim berishni» buyurgan ekan. 3
Albatta yunonistonlik muarrixlarning bu tutgan yo‘llarini tushunmoq kerak. Ular
nima bo‘lganda ham O‘rta Osiyoni zabt etgan, uni asoratga solgan fotih
makedoniaylik Aleksandr avlodidirlar. Zero, ular o‘z davlatlarining, o‘z
vatandoshlari bosqinchi Aleksandrning qonli yurishlarini oqlashga, uni ijobiy
tomondan ko‘rsatishga harakat qilishlari tabiiy ekanligini fahm etsa bo‘ladi.
Yustin «Pompеy Trog epitomi» asarida Aleksandr Baqtriya va Sug‘diyonada
7 shahar qurdirganligini yozadi. Shulardan biri Sirdaryo sohilida 17 kunda qurib
bitkazilgan qal’a «Alеksandriya Esxata», ya’ni olisdag‘i Aleksandriya edi. Bu
shahar Xo‘jand bilan Bеkobod oralig‘i (taxminan Farhod GESi)da joylashgan edi.
Bu qal’a shaharlarni Aleksandr nеga qurdi? U bu shaharlarda grеkmakеdon
qo‘shinlarini joylashtirib, kelgusi joylarni zabt etishda bu shaharlardan plastdarm
sifatida foydalangan edi. Shu sababdan Aleksandr «Alеksandriya Esxata»ni tеzda
barpo etib, bu yerdan saklar ustiga yurish boshlagan. Bundan tashqari
Aleksandrning O‘rta Osiyoda olib borgan yaratuvchilik faoliyatiga qaraganda,
uning vayron etuvchilik, buzg‘unchilik faoliyati o‘n chandon ortiqroq va ko‘proq
bo‘lgan bеhisob shahar va qishloqlarni vayron etgan. 4
3
Сулаймонова Ф . Шарқ ва Ғарб. – Т., «Фан» нашриёти. 1992 йил. Б.-94.
4
Shamsutdinov . R ., Karimov . Sh . Vatan tarixi . T .: 2010. B .-59.
8

2. Aleksandrning Baqtriya va Sug’diyonaga yurishlari
Eramizdan avvalgi IV asrda, ya`ni Aleksandrgacha bo`lgan Makedoniya
Bolqon yarim orolida joylashgan bo`lib, patriarxal mamlakat edi. Makedoniyalik
shohlar o`zlarining kelib chiqishlarini Zevsning o`gli Heraklga olib borib
bog`laganlar. Shoh Filipp (er. av. 382-336 yillar) davrida Makedoniyada quldorlikka
asoslangan davlat tuzumi shakllanib bitadi. Filipp II uzoqni ko`zlagan, tadbirkor
davlat arbobi bo`lib, yunon madaniyatiga chuqur hurmat bilan qarar va o`zi ham u
madaniyatdan bahramand edi. Filipp II juda ko`p hududlarni zabt etdi. Ammo
erishilgan zafarlar bilan qanoatlanmay, Eronni zabt etishni rejalashtiradi. Lekin
niyatiga yetolmay, eramizdan avvalgi 336 yili saroy bazmi vaqtida o`ldiriladi. Filipp
vafot etganida Epir shohining qizi Olimpiadadan tug`ilgan o`g`li Aleksandr 19
yoshda edi. Olimpiada o`ta shuhatparast, hammaga o`z amrini o`tkazishni yaxshi
ko`rgan, qattiqo`l ayol edi. U o`z raqiblarini, hatto hali tug`ilmagan, lekin taxtga
merosxo`r bo`lishi mumkin bo`lganlarning hammasini sovuqonlik bilan yo`q qilib
tashlaydi. Aleksandrning tarbiyasini Olimpiada o`z qarindoshi Leonidga topshiradi,
u o`z navbatida Lisimax ismli grekni yollaydi. Leonid Aleksandrni qattiqo`llik bilan,
qiyinchiliklarga bardosh beruvchi etib tarbiyalaydi. Filipp o`g`li tarbiyasiga jiddiy
e`tibor berib, shahzoda 13 yoshida ekanida buyuk olim, faylasuf Aristotelni taklif
etadi. Olim shahzodaga shoh saroyida 3-4 yil ta`lim beradi.Shunday qilib, eramizdan
avvalgi 330 yili qudratli Eron saltanati tor-mor etiladi. Endilikda Eron shohiga
qaram bo`lgan oxirgi viloyatlar, greklar, ayniqsa, makedonlar uchun juda uzoq va
noma`lum bo`lgan sharqi-shimoliy yerlar qolgan edi. Greklarning Markaziy Osiyo
haqidagi tushunchasi o`ta afsonaviy bo`lib, ularning tushunchasi bo`yicha Kaspiy
dengizi Okeanga qo`shiladi, Hindiqush tog`lari Kavkaz tog`larining davomi, bu
yerlarda afsonaviy xalqlar yashaydi va hokazo. Aleksandrning Baqtriya,
Sug`diyona, umuman Markaziy Osiyoga yurishining ham g`oyaviy, ham siyosiy
sabablari bor edi. Avvalo shimoli-sharqiy viloyatlar eroniylarning rasmiy dini
bo`lmish zardushtiylikning vatani, beshigi edi, eroniylar tushunchasicha xalq
qudrati, xalq ruhining siri o`sha qadimiy vatanda edi. Eron zabt etilgani bilan
9

mamlakat orti, xalq orti hali mustahkamdek, xalq ruhi tetikdek tuyo`lar edi. Demak,
Baqtriya va Sug`diyonani zabt etmasdan turib eroniylar qudratini yengib bo`lmas,
kelajakdagi tinchlikka ham ishonib bo`lmas edi. Ammo Aleksandr urushlari tarixida
eng mushkuli ana shu viloyatlarda bo`ldi.
Bosqinchi makedoniyaliklarga qarshi zarba avvalo Oriyonada (hozirgi Hirot
viloyati) berildi. Satrap Satibarzan avvaliga Aleksandrga taslim bo`lib, o`z mavqeini
saqlab qoladi, lekin shoh Baktriyaga qarab yo`l olgach, ketidan qo`zgolon ko`taradi.
Grek-makedonlar qo`zgolonni shafqaqizlik bilan bir oyda bostiradilar. Satibarzan
esa suvoriylar otryadi bilan Baktriyaga yo`l oladi, ammo yo`lda dushmanga duch
kelib, jangda halok bo`ladi. Baqtriya satrapi Bess Aleksandr yaqinlashayotganidan
xabar topgach, o`z yaqinlari bilan kelishgan holda xayrixoh kishilar va xalqqa yurtni
bosqinchilardan himoya etaman deb va`da qilib o`zini shoh deb e`lon qiladi, lashkar
to`playdi va qurol-aslaha jamg`aradi. Ammo Bess bosqinchilarga qarshilik
ko`rsatish o`rniga lashkarlari va sheriklari bilan Sug`diyonaga qochadi. Aleksandr
Baqtriyani ham jangsiz egallaydi.
Aleksandr 330-yili bahorda janubiy Baqtriyani ishg`ol etadi. Bess ochiq
jangga jur`at etolmasa-da, uning harakatlari yovni holdan toydiradi. U himoyaga
astoydil tayyorgarlik ko`radi. Aleksandr esa Bess ketidan quvib borib Amudaryodan
o`tib, Markaziy Osiyo yerlariga bostirib kiradi, maqsad go`yoki Doro III uchun
Bessdan o`ch olish edi. Aleksandr Nautakada Bеssni qo‘lga tushiradi va Arrian
bergan ma’lumotlarga qaraganda u Ptolomеyga «Bеssni yalang‘och qilib,
ko‘chaning o‘ng tomoniga bog‘lab qo‘yishni buyuradi. Sharmandalarcha yap-
yalang‘och turgan Bеssning yonidan Aleksandrning butun qo‘shinlari saf tortib
o‘tadi. Uni sharmandali holda yalang‘och qilib, Eronga olib kеladida o‘limga
mahkum etadi. O‘limi oldidan qo‘li, burni va oyoqlarini kеsib, qiynaydi». 5
Shimoli-sharqiy viloyatlar -Girkaniya, Ariya, Parfiya, Drangiana, Araxoziya,
Baqtriya va Sug`diyonani bo`ysundirish uchun eng ko`p vaqt-uch yil ketdi. Ayniqsa,
Baqtriya va Sug`diyonani zabt etish katta qiyinchiliklar tug`dirdi. Sharqning siyosiy
va madaniy markazlari bo`lmish Bobil, Misr, Ekbatan kabilar jahongirga jangsiz
5
Бойназаров Ф . Қадимги дунё тарихи. – T.: Иқтисод-молия. 2006. Б.-83.
10

taslim bo`lsalar-da Markaziy Osiyoning erksevar xalqlari mustaqillik, ozodlik uchun
bosqinchilarga qarshi umuxalq kurashiga otlandilar. Ahamoniylar armiyasi bilan
Aleksandr uch marta yuzma-yuz jang qilib, osonlik bilan g`olib chiqdi, lekin
Markaziy Osiyodagi umumxalq urushida yengish oson bo`lmadi, ayniqsa
Sug`diyonada bosqinchilar katta talofat ko`rdilar va juda qiynaldilar. Bu
qiyinchiliklar haqida Elian (II — III asr) quyidagilarni yozgan: «Bessning ketidan
quvgan Aleksandr lashkarlari katta mashaqqatlarga yo`liqdilar, oziq- ovqat
yetishmaydi, hammalari, hatto shoh ham yuk hayvonlari go`shti bilan tamaddi
qiladi. O`tin ham yo`k bo`lgani uchun go`shtni xomligicha yeydilar. Baktrianada bir
qishloqqa yo`liqadilar, lekin u uylarni qor bosgan edi, faqat qorni tozalabgina
uylarga kira oladilar”. 6
Antik adiblari O`rta Osiyodagi janglar haqida qisqa ma`lumot berganlar,
batafsil yozilgan asarlari (masalan, Diodorning “Tarixiy kutubxona” asarining xuddi
ana shu voqealar tasvirlangan XVII kitobidan qisqa parchalargina saqlanib qolgan)
yuqolib ketgan. Saqlanib qolgan qisqa ma`lumotlarda ham chuqur ma`no bor:
“Lashkarlar avval hech ko`rmagan azoblarni, ochlik, sovuq, charchash, umidsizlik,
tushkunlikni boshdan kechiradilar. Ko`plari sovuqdan o`ladilar.Horginlikdan qorga
yotib oladilar. Yoki lashkarlarning yoz issig`ida qiynalganini quyidagicha
tasvirlaydi: “Aleksandr... Sug`diyona dashtliklarida kechalari yo`l bosdi. Suv
yetishmas edi, tashnalik suvsagandan emas, noumidlikdan, o`ta mushkul ahvoldan
ham yuzaga kelardi. Yozgi quyosh issig`i dashtni alangalatadi: bir o`t tushgandan
keyin cho`l-u biyobon gulxanga aylanadi, issig`idan og`iz va tananing ichi qurib
qolgandek tuyiladi. Jangchilar ruhan tushkunlikka tushadilar, keyin xoldan toyadilar.
Hatto bir joyda turish ham qiyin edi. Shunchalik falokatdan shoh tashvishga
tushadi”. 7
Eroniylar asoratidan ozod bo`lishni orzu qilgan Markaziy Osiyo xalqlari yangi
bosqinchilarga qarshi keskin kurash olib borganlar. Bess xalqning ishonchini
oqlama-gach, uni Aleksandrga tutib berganlar, keyin butun xalq baktriyalik va
6
Сулаймонова Ф . Шарқ ва Ғарб. – Т., «Фан» нашриёти. 1992 йил. Б.-89.
7
Сулаймонова Ф . Шарқ ва Ғарб. – Т., «Фан» нашриёти. 1992 йил. Б.-89-90.
11

sug`dilar Spitamen, Datafern, Katanlar rahbarligida makedoniyalik bosqinchilarga
qarshi kurashga otlanganlar. Ayniqsa, Marakandani (hozirgi Samarkand, sug`di
tilida Smarqanqa, Maxmud Qoshg`ariyda Samizkand, ya`ni katta shahar. 8
Bu shahar
turkiy xalqlar tomonidan bino qilinganiga shu nomning o`zi dalildir” ) ishgol
qilishga ikki yil vaqt ketgan. Dastavval shahar sulh yo`li bilan ishg`ol etilgan, lekin
ko`p vaqt o`tmay, Spitamen raxbarligida shaharda qo`zg`olon ko`tarilib, makedo -
niyalik lashkarlar halok etilib, shahar ozod etilgan. 328 yili Aleksandr ikkinchi
marta o`ta shafqatizlik bilan shaharni ishgol etgan, Spitamen esa shaharni tashlab
chiqib ketgan. Shoh, shahar atrofidagi aholi yashovchi joylar, qishloqlarga o`t
qo`yib, vayron qilgan, aftidan ular ham shaxar himoyasida ishtirok etgan bo`lsalar
kerak. Bu voqealardan keyin Spitamen raxbarligida sug`dlar va ularga xayrixohlik
bildirgan Baqtriyaliklar ommaviy qo`zg`olon ko`targanlar. Galabani osongina
qo`lga kiritishga o`rganib qolgan makedoniyaliklar uchun erksevar Sug`diyona
xalqlarining qarshilik ko`rsatishi, katta talafotlar ko`rilganligi, ot-ulov, oziq-ovqat
yetishmasligi bosqinchilarda bir qancha qiyinchiliklar tug`dirgan. Aleksandr
dastavval asosiy kuchni qayoqqa tashlashni bilmay to`lqinlanayotgan viloyatda
o`zini u yoq, bu yoqa urib, asablari o`ynab, qanday tadbir ko`rishni bilmay
qiynaladi.
Rim olimi Kursiy Rufning ma'lumot berishicha, Iskandar armiyasi
Marokandani uncha qiynalmasdan va kam talofat bilan ishg'ol etgan va «shaharda
o'zlarining garnizonlarini qoldirib, yaqin atrofdagi qishloqlarni yondirib va vayron
etib», so'ngra esa shimoli-sharqqa qarab harakatlanganlar. O'shanda Aleksandr
So'g'diyonada yana yettita shaharni bosib oldi. Shundan keyin u Tanais daryosi
boylanga qarab qo shin tortdi. Tanaisni mahalliy xalq Yaksart deb atardi. Uning
boshlanishi Tyanshan tog'larida bo'lib, Gurgon dengiziga kelib quyilar edi. Tanais
bo'ylaridagi mahalliy xalq oziq-ovqat va yem-xashak qidirib yurgan
makedoniyaliklarni tutib o'ldirdilar. Shu yerda Aleksandr huzuriga saklarning
elchilari kelishdi. Aleksandr ham ular bilan sulh tuzish uchun o'z elchilarini
yuborgan edi. Aslida esa Aleksandrning elchilari skiflar mamlakatining umumiy
8
Руденко С. И. Древнейшие в мире художественные ковры и ткани. М.: 1968. C .-149.
12

ahvoli, skiflarning turmush tarzi, din-e'tiqodi, fe'l-atvori, askarlarining umumiy
soni va qanday qurollanganliklarini bilib kelishi kerak edi. Aleksandr o'sha Tanais
bo'yida Aleksandriya Esxata (Uzoqdagi Iskandariya) degan katta bir shahar
qurdirdi. Shahar hozirgi Tojikistonning Xo'jand shahri yaqinida joylashgandi. Bu
shahar Iskandar uchun skiflarga qarshi urush olib borishda tayanch bo'lib xizmat
qilishi kerak edi. Lekin Iskandarning skiflar ustiga qilmoqchi bo'lgan yurishi
amalga oshmay qoldi. So'g'diyonada katta qo'zg'olon ko'tarilganligi va ularga
ergashib baqtriyaliklar ham qo'zg'olon ko'targanliklari haqida bir-biridan tashvishli
xabarlar kela boshladi. Shu payt Aleksandrendi Aleksandriya Esxataga kelib
tushgandi. Shahar juda katta bo'lib, 60 stadiy uzunlikdagi devor bilan o'ralgandi.
Skiflar tez-tez katta shaharning ro'parasiga kelib, uni qattiq o'qqa tutar edilar. Shu
payt Baqtriya ham Iskandar Zulqarnaynning tasar-rufidan chiqib, o'z mustaqilligini
qo'lga kiritib oldi. Iskandar esa ikki o't orasida: bir tomondan mustaqilligini qo'lga
kiritib olgan Baqtriya bilan qo'zg'olon ko'targan So'g'di-yona, ikkinchi tarafdan
yunon askarlariga tez-tez hujum qilib, ularga katta talafotlar yetkazib turgan saklar
orasida qolgandi. Yarador bo'lib qolgan, sogiig'i borgan sari yomonlashib
borayotgan Aleksandr buning oqibatidan qo'rqardi. Ushbu bosqinchilarga qarshi
iste'dodli harbiy rahbar, so'g'dlik Spitamen boshchiligida baqt-riyaliklar, sak va
massagetlar qo'shilib qo'zg'olon ko'tardilar.
Makedoniyalik Aleksandrning yurishlari natijasida qanchadan-qancha
shaharlar vayron etildi, yuz minglab yerli xalq qulga aylantirildi, dunyo bozorlarida
sotildi, ko`pchilk xalq qirib tashlandi. Behisob moddiy boyliklar talon-toroj etildi va
yo`q qilib tashlandi. Bularning hammasi mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga
katta zarba berdi.
13

3. Aleksandr Makedonskiy yurishlari davrida Xorazmshoh
Farasman muloqoti
Aleksandr uchun Spitam е n eng asosiy va dahshatli raqibga aylandi. Tarixchi
olima Fozila Sulaymonova sug‘diylar qahramoni Spitam е nning nomi yunonchadir
d е b hisoblaydi. Uning fikricha, Spitam е n sug‘diy tilida taxminan Sp е nta Manyo
(harakatchan yoki muqaddas ma’nosini bildiradi) bo‘lsa kerak, d е ydi.
Spitam е nning tarjimayi holi va shaxsi to‘grisida hech qanday ma’lumotlar
saqlanmagan. Uning qizi Apamani Aleksandr o‘z qo‘mondonlaridan biri bo‘lgan
Salavkaga xotinlikka olib beradi. Buni yunon muarrixlari ham tasdiqlaydilar.
Jumladan, Plutarx Salavkaning xotini «eroniy» d е ydi. Bu fikrni Strabon ham
tasdiqlaydi. Arrian esa uni «baqtriyalik» d е b hisoblaydi. Xullas, qayerlik bo‘lganda
ham Spitam е n O‘rta Osiyoning yerli mahalliy xalq farzandidir. Salavkaiylar
avlodidan bo‘lgan shohlar ota tomonidan yunon va ona tomonidan Spitam е n
avlodidan bo‘lganlar. Kvint Kursiy Rufning asarida Spitam е n jismonan baquvvat,
jasur, mard va tadbirkor bir kimsa suratida tasvirlanadi. Dastlabki paytda
«Aleksandr Spitam е nga katta-katta va’dalar beradi, hatto Sug‘diyona hokimligini
in’om etmoqchi bo‘ladi. Spitam е n esa vatanfurushlik qilgandan ko‘ra o‘limni afzal
biladi». 9
Spitam е n dastlab masalaning mohiyatiga chuqur baho bera olmasdan,
Aleksandrni Turon xalqini ahamoniylar zulmidan ozod qiluvchi xaloskor d е b
bilgan. Aleksandrning amalda xalqqa o‘tkazgan jabr-zulmi, qilgan yovuzliklari va
shafqatsizliklarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgach uning fikri k е skin o‘zgaradi. Aleksandr
Doroning yuz minglab muntazam qo‘shinlariga qarshi kurashdan ko‘ra Spitam е n
boshchiligida bosh ko‘targan xalq qasoskorlariga qarshi kurashish qiyin ekanligini
tushunib y е tadi. Chunki, qo‘lga tushmas Spitam е n dushman kutmaganda hali u
yerda, hali bu yerda paydo bo‘lar va mak е doniyaliklarga ofat va talafot k е ltirardi.
Jumladan, Kvint Kursiy Ruf Spitam е n faoliyati bilan bog‘liq quyidagi misolni
k е ltiradi: «Jangchilarning chaqqonligi
9
Бойназаров Ф . Қадимги дунё тарихи. – T.: Иқтисод-молия. 2006. Б.-47.
14

otlarning t е zligiga mos edi. Spitam е n lashkarlariga o‘rmonni qurshab olishni
buyurdi va bir vaqtda ularni dushmanning yon tomoniga front orqasidan olib
chiqdi. M е n е d е m har tomonlama qurshovda qoldi. L е kin uzoq vaqt qarshilik
ko‘rsatdi. Bu jangda 2000 piyoda va 300 suvoriylar halok bo‘ldilar. Bu talafotni
Aleksandr ustalik bilan hammadan yashirdi». Yoki mak е doniyaliklarning
Zarafshon daryosidan o‘tish voq е asi ham bu borada jonli misoldir». Arrian bunday
ma’lumot beradi: «Mak е doniyaliklar daryoda mutlaq, tartibsizlik bilan o‘ta
boshladilar. Varvarlar ular qo‘ygan xatolikni s е zib har tomondan o‘rab oladilar...
ularni qayta daryoga siqib tashlaydilar yoki o‘q-yoy bilan otadilar... chorasiz
qolgan mak е doniyaliklar daryo o‘rtasidagi orolga chiqib oladilar. Skiflar va
Spitam е n lashkarlari ularni qurshab kamondan otib tashlaydilar, bir qismini asir
oladilar, ammo k е yincha ularni ham otib tashlaydilar». 10
Darhaqiqat, Aleksandr
qo‘shinlari juda katta talafot ko‘rib, Sug‘diyona va Baqtriyadagi qo‘zg‘olonni
bostira olmagan. Unga o‘ziga qarashli viloyatlardan 19 ming yollanma qo‘shin
yordamga y е tib k е lgach, bu isyon bostirilgan. Yunon muarrixlarining asarlarida
Spitam е n bilan birgalikda Aleksandrga qarshi jang qilgan skiflar, baqtriyaliklar,
massag е tlarning jasorati va ularning ajoyib urfodatlari va madaniyatlari haqida
ham qimmatli ma’lumotlar berilgan. Jumladan, Kvint Kursiy Rufning
ta’kidlashicha, skiflar boshqa «varvar» xalqlardan farq qiladilar, «ularning fikr
ifodalanishlari qo‘pol emas, madaniyati ham durust edi». Yana u davom etib
yozadi: «Aytishlaricha, ularning orasida donishmandlari ham bor ekan». 11
Kvint
Kursiy Rufning qayd qilishicha «skiflarning, hatto nutqi ham jozibador edi.
O‘zining go‘zal nutqiga, madaniyatiga ega bo‘lgan skiflarning o‘sha davrlarda
o‘ziga xos adabiyoti ham bo‘lgan». Kvint Kursiy Ruf «Aleksandr Makedonskiy
tarixi» asarida skiflarning jasurligi va mardligini ta’riflaydi. Uning yozishicha
Aleksandr skiflarning katta bir guruhini asir oladi. «Jismoniy jihatdan baquvvat
bo‘lgan skiflardan 30 kishini o‘limga mahkum etganda, ular o‘limdan ham
10
Сулаймонова Ф . Шарқ ва Ғарб. – Т., «Фан» нашриёти. 1992 йил. Б.-91.
11
Бойназаров Ф . Қадимги дунё тарихи. – T.: Иқтисод-молия. 2006. Б.-50-51.
15

qo‘rqmasdan, xalq qo‘shiqlarini baralla aytib, xursand bo‘lib borardi», d е ydi u.
Skiflarning mardligiga qoyil qolgan Aleksandr asirlarni o‘limdan saqlab qolib,
hibsdan ozod qiladi. Asarda massag е tlarning jasoratlari haqida ham yorqin satrlar
bor. «Massag е tlar 800 nafar otliq jangchilarini qishloq yaqinidagi o‘rmonga
yashirib qo‘yadi. Bir n е cha kishi poda haydab o‘rmonga qarab b е malol k е taveradi.
Tayyor o‘ljani qo‘ldan chiqarmaslik uchun Attin o‘zining 300 otliq, jangchisi bilan
hech shubda qilmasdan o‘rmonga kirib boradi. Massag е tlar Attin qo‘shiniga
qo‘qqisdan hujum qilib, ularning hammasini qirib tashlaydi». Kvint Kursiy
Rufning asarida Spitam е n fojiasiga sabab bo‘lgan xoinlar, qo‘rqoq va sotqinlarga
nafrat o‘tini sochuvchi yorqin satrlar ham anchagina. Ana shunday sotqinlardan
biri Spitam е nning xotinidir. Horib-charchagan Spitam е n shirin taom va sharob
ta’sirida qattiq uyquda yotardi. «Xotini pinxona k е lib, qilichini sug‘urib oldida,
Spitam е nning boshini k е sib tashladi. Qonga b е langan reining kallasini bu
jinoyatdan ogoh bo‘lgan qulga k е ltirib beradi. So‘ngra mak е don qo‘shinlari
joylashgan lagerga k е lib, Aleksandrga xabar qilishni, muhim xabar olib
k е lganligini, bu xabarni shohga shaxsan o‘zi y е tkazishi lozimligini aytadi.
Aleksandr bu mudhish voq е adan ogoh bo‘lib g‘azablanadi. Aleksandr Spitam е n
bilan yakkama-yakka jangda olishish niyatida edi. U jallod xotinni lagerdan
tashqariga haydab yuborishni, unga sherik bo‘lgan qulni yerli xalqning eng og‘ir
jazosiga mahkum etishni buyuradi. Spitam е nning xotini erining boshi evaziga
Aleksandrdan katta mukofotga umidvor edi. U xor-zor bo‘lib o‘ladi. «O‘z eriga
xiyonat qilgan xotin m е nga do‘st bo‘larmidi», d е ydi Aleksandr». Spitam е nning
o‘limi haqida Arrian boshqacharoq rivoyatni k е ltiradi. Uning yozishicha «Skif-
massag е tlar y е ngilganlaridan so‘ng o‘zlari bilan birga ittifoq bo‘lib dushmanga
qarshi jang qilgan baqtriyaliklar va sug‘dlar yuklarini talaydilar vaqochadilar.
Spitam е n ham ular bilan birga k е tadi. Ularga «Aleksandr dashtga hujum boshlar
emish», d е gan xabar y е tgach, Spitam е nning boshini tanasidan judo qilib shohga
yuboradilar va shu yo‘sinda Aleksandrning hujumini oldini olmoqchi bo‘ladilar».
Tarixiy yozma manbalarda katta sovg‘a-salomlar bilan do‘stlik aloqalarini
16

o‘rnatish maqsadida Xorazm shohi 1500 otliq suvoriylar bilan Aleksandr oldiga
bosh egib k е lganligi yoziladi. Jumladan, «Aleksandrnoma»da Xorazmshoh
«Feruzbax va Jamshidshoh o‘z askarlari bilan yordamga» k е lgani ta’kidlanadi.
Arrian esa «Xorazmliklar shohi Farasman Aleksandrga bosh egib k е ldi», d е ydi.
Strabon bo‘lsa «...massag е t va saklarga attasiy va xorazmiylar ham kiradilar,
Spitam е n u yerga qochib k е tgan... Aleksandrga bo‘ysunmagan», d е ydi.
F.Sulaymonovaning «Sharq va G‘arb» asarida esa «Xorazmiylar shohi Farasman
ham yurishda ittifoq etish uchun Aleksandrga suvoriylar otryadini olib k е ldi»,
d е yiladi. Aslida Xorazm hukmdori o‘zining donishmandligi va uzoqni ko‘ra
bilganligi tufayli mamlakat mustaqilligini saqlab qola oldi. U vaziyatni to‘g‘ri
baholay oldi va Samarqandga — Aleksandr huzuriga k е ldi. Farasman mazkur
uchrashuv chog‘ida harbiy ittifoq tuzib, Qora d е ngiz tomon yurishni taklif etadi.
Sug‘dlik Spitam е n qo‘zg‘olonini bostirish bilan band Aleksandr «Farasmanga
tashakkur aytib, u bilan do‘stlik ittifoqini tuzadi». Shu bilan birga hozir Pontiga
(ya’ni qora d е ngizga) yurish vaqti emas», d е b aytadi. Aleksandr ishonchini
oqlagan Farasman yunonliklarning k е yingi harbiy r е jasi hind zaminiga yurish
ekanligini ham bilib oladi. Uzoqni ko‘ra bilgan Farasman shu tariqa mintaqadagi
yagona barqaror yer — Xorazm daxlsizligini saqlab qoladi, hamda Aleksandrning
k е lgusi r е jalaridan voqif bo‘lib oladi. Farasmanning Aleksandr bilan ittifoqi
strat е giya nuqtayi nazaridan amalga oshirilgan siyosiy qadam ekanligini shundan
ham aniq ko‘rish mumkinki, bir yil o‘tar o‘tmas miloddan avvalgi 328-yili u
yunonliklar tazyiqidan qochishga majbur bo‘lgan Spitam е nga Xorazmdan
boshpana beradi (Strabon. miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asr). Fikrimizcha,
Xorazm hukmdorining Aleksandrning ashaddiy dushmani Spitam е nni qabul qilishi
nafaqat uning vatandoshlik hissidan, balki Aleksandrning ahvolidan boxabarligi
hamda ma’lum ma’noda, k е zi k е lganda o‘z imkoniyatlariga ishonganligidan
hamdir. Zero, Xorazm bu zamonda janubi-sharqda o‘z ta’sirini yo‘qotgan bo‘lsa-da
shimoliy g‘arbda qora dengiz — Azov bo‘ylarigacha bo‘lgan yerlardagi mavqeyi
saqlanib qolgandi. Xullas, Spitam е n boshchiligidagi xalq qasoskorlari harakati
17

o‘lka xalqlari orasida mustahkam birlik hamkorlik va ittifoqning bo‘lmaganligi,
dushman tomoniga o‘tgan Ammo Spitam е nni bartaraf etish, Baqtriya va
Sug‘diyonani egallash Aleksandr uchun oson k е chmadi. Mak е don qo‘shinlarining
y е ngilmasligi haqidagi afsonalar O‘rta Osiyoda chippakka chiqdi. Aleksandr
askarlari Baqtriya, sug‘diyonalik va skiflardan bir n е cha marta y е ngildilar, juda
ko‘plab mak е don qo‘shinlari janglar davomida qirib tashlandi. Birgina Politim е t
(Zarafshon) daryosi bo‘yidagi janglarda mak е don qo‘shinlari ikki marta talafot
ko‘rdi. Aleksandrning shaxsiy hayoti ham Sug‘diyonada juda og‘ir k е chdi.
Ayniqsa, Kiropil shahrini egallash paytida boshi va bo‘ynidan yaralanib, ko‘p azob
tortdi.
Aleksandr miloddan avvalgi 323-yilda o‘z davlatining yangi poytaxti
M е sopotamiyaning Bobil shahrida vafot etadi. Shunday qilib, mak е doniyalik
makedoniaylik Aleksandr olib borgan bosqinchilik va talonchilik urushlari
oqibatida O‘rta Osiyoda Ahamoniylar zulmi yunon-mak е don istilochilari zulmi
bilan almashdi. Bu zulmdan qutulish uchun Sug‘diyona xalqlariga 150-yil,
Baqtriya xalqlariga esa 180 yil kerak bo‘ldi. Aleksandrni O‘rta Osiyo xalqlarining
do‘sti, adolatparvar, ilmma’rifat va madaniyatni yoyuvchi shahonshoh sifatida
ta’riflaydilar. Plutarxning yozishicha: «Aleksandr Sharq xalqlari vakillarini yunon
madaniyatidan bahramand qilishga...» uringan ekan. Hatto O‘rta Osiyoda
bo‘lganida «...yerli aristokratlarning 30 ming o‘g‘il farzandini tanlab olib, ularga
yunon tilini o‘rgatib, gr е k madaniyati ilmidan ta’lim berishni» buyurgan ekan.
Albatta yunonistonlik muarrixlarning bu tutgan yo‘llarini tushunmoq kerak. Ular
nima bo‘lganda ham O‘rta Osiyoni zabt etgan, uni asoratga solgan fotih
makedoniaylik Aleksandr avlodidirlar. Zero, ular o‘z davlatlarining, o‘z
vatandoshlari bosqinchi Aleksandrning qonli yurishlarini oqlashga, uni ijobiy
tomondan ko‘rsatishga harakat qilishlari tabiiy ekanligini fahm etsa bo‘ladi.
To‘g‘ri, Aleksandr O‘rta Osiyo hududlarida ham shaharlar barpo etgan. Jumladan,
Yustin «Pomp е y Trog epitomi» asarida Aleksandr Baqtriya va Sug‘diyonada 7
shahar qurdirganligini yozadi. Shulardan biri Sirdaryo sohilida 17 kunda qurib
18

bitkazilgan qal’a «Al е ksandriya Esxata», ya’ni olisdag‘i Aleksandriya edi. Bu
shahar Xo‘jand bilan B е kobod oralig‘i (taxminan Farhod GESi)da joylashgan edi.
Bu qal’a shaharlarni Aleksandr n е ga qurdi? U bu shaharlarda gr е kmak е don
qo‘shinlarini joylashtirib, kelgusi joylarni zabt etishda bu shaharlardan plastdarm
sifatida foydalangan edi. Shu sababdan Aleksandr «Al е ksandriya Esxata»ni t е zda
barpo etib, bu yerdan saklar ustiga yurish boshlagan. Bundan tashqari
Aleksandrning O‘rta Osiyoda olib borgan yaratuvchilik faoliyatiga qaraganda,
uning vayron etuvchilik, buzg‘unchilik faoliyati o‘n chandon ortiqroq va ko‘proq
bo‘lgan, b е hisob shahar va qishloqlarni vayron etgan.
19

4. Makedoniyalik Aleksandrning O`rta Osiyoni zab etgandan keyin Baqtriya
av Sug`diyonada tashkil topgan ellin davlatlar va ellinistik madaniyat
Aleksandr Makedonskiyning Sharq yurishlari o’n yil (334-324) davom etdi.
Bu harbiy yurish oqibatida A.Makedonskiy Bolqon yarim orolidan to Sharqqa
cho’zilib ketgan Hindistongacha bo’lgan yerlarni o’z qo’liga kiritgandi.
A.Makedonskiy qo’lga kiritgan ana shu yerlarning katta qismi – Yunoniston,
Makedoniya, Sharqiy O’rta Yer dengizi mamlakatlari, Eron, O’rta Osiyo va unga
tutash hududlar ellinistik davlatlar deb atalgan.
Ellinistik davlatlar tarixi esa A.Makedonskiy istilolarining tugashidan
boshlanib (eramizdan avvalgi 324 y.) eramizdan avvalgi 30 yillargacha davom
etgan. Deyarli 300 yilni o’z ichiga oladi. Ellinizm deb atalgan davrning tugashi
eramizdan avvalgi 30 yillarda, ya`ni Ptolomeylarning so’ngi mustaqil podsholigi
bo’lgan Misrning Rim tomonidan istilo etilishi bilan yakun topadi.
Bu mavzuni o’rganishdan avval, shu narsaga e`tibor berish kerakki, ellinizm
tushunchasi haqida olimlar o’rtasida yagona fikr yo’q. «Ellinizm» degan terminni
birinchi bo’lib nemis tarixchisi I. Droyzen 1833-1834 yillarda o’zining «Ellinizm
tarixi» deb atalgan kitobida qo’llagan. 12
I.Droyzenning o’sha kitobida
keltirilishicha ellinizm tushunchasi G’arb ellin madaniyatining Sharq xalqlari
o’rtasida keng yoyilishini tushunilgan. Hozirgi davrda G’arb olimlari ellinizm
haqidagi bunday tor doiradagi tushunchani rad etishmoqda.
G’arb olimlari bu masalaga alohida e`tibor berishib, yunonlarning sharqqa
ta`sir etgan sivilizatsiyasi faqat madaniy bo’lmay, balki yana iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy sohada bu munosabat doirasida ham ta`siri kuchli deb baho berdilar. Rus
tarixchilaridan V.S.Sergeev, S.I.Kovalev, A.B.Rachnovichlar ham bu masala
ustida to’xtashib, ellinizm qulchilik ellin davlatlari taraqqiyotida yangi progressiv
bosqich ekanligini aytganlar. 13

12
Бойназаров Ф.А. Қадимги дунё тарихи. Тошкент: 2004. Б.-164.
13
Виппер Р.Ю. История древнего мира. – М.: Республика, 1993. C.-286.
20

Yana bir fikr mavjud. Unga ko’ra hozirgi davrda ko’pchilik olimlar tarixchi
K.K.Zel’inaning fikrini qo’llab-quvvatlamoqdalar. Uning fikriga ko’ra,
A.Makedonskiy boshchiligidagi Sharqga borgan yunonlarning sharq xalqlariga,
o’z navbatida sharq xalqlarining yunonlarga o’zaro ta`siri bo’lgan. Bu xalqlarning,
iqtisodiy, siyosiy, madaniy munosabatlarining bir-biriga ta`sir etishi hamda bir-
biriga qo’shilib ketishi davri bo’ldi. Natijada bu ellin davlatlarida vujudga kelgan
ijtimoiy-siyosiy “Yangi” munosabatlar bu davlatlar uchun mahalliy aniq o’ziga xos
varianti deb hisoblash mumkin.
O’rta dengiz sharqidagi ellin davlatlarining eramizdan avvalgi XII—I asr
tarixi davrida bu davlatlarning iqtisodiy-siyosiy rivojlanishining o’ziga xos
tomonlari bo’lgan. Ana shunday o’ziga xos tomonlariga ega bo’lgan ellin
davlatlarida xalq ommasi iqtisodiy majburiyatlarsiz, to’g`ridan-to’g`ri davlat
hokimiyati ya`ni podshoga qaram qilingan. Eng ko’p qaram qilingan guruh - bu
dehqon jamoalari bo’lib, ular podsho (davlat) xazinasiga yer solig’i yoki jon solig’i
tarzida soliq to’lab turganlar. Ellinistik davrning yana bir muhim xususiyati o’z
ichki mustaqilligini saqlab qolgan shahar davlatlarning mavjudligidir. Ellinistik
davrda ularni soni kamaymay, aksincha ko’payib borgan. Bu shahar davlatlarning
hududida yashovchi aholining katta qismi qishloq aholisi bo’lib, ular fuqorolik
huquqiga ega bo’lmaganlar. Ularni shahar mansabdorlari nazorat qilib turgan.
Shahar davlatlarning o’zi esa o’z navbatida podsho amaldorlari nazoratida
bo’lganlar.
Shaharlarda hunarmandchilik rivojlanib borgan. Hunarmandchilik bilan
asosan erkin yollangan kishilar, shuningdek qullar shug’ullanganlar. Ularni
ekspluatatsiya qilish kuchayib borgan. Ellinizm davri uchun, ayniqsa eramizdan
avvalgi II-I asrlar uchun xarakterli jihati shuki, bu davrda sinfiy kurash
keskinlashib ketadi. Natijada, dehqonlar shahar hunarmandlari ommaviy ravishda
o’z joylarini va kasbkorlarini tashlab keta boshlaganlar. Bularni hammasi
dehqonlar, hunarmand va qullarning ommaviy qo’zg’olonlariga sabab bo’lgan. Bu
qo’zg’olonlar ellinistik davlatlarni juda qattiq larzaga soldi.
21

Ma`lumki, eramizdan avvalgi 323- yili A.Makedonskiy vafot etganidan
keyin makedoniyaliklar o’zlari bosib olgan hududlarini harbiy kuch yordamida
qo’lda saqlab qolish siyosatini tutganlar. Shu maqsadda ular o’zlari qo’lga kiritgan
barcha hududlarni mayda bo’laklarga bo’lib yubordilar. Bu hududlarda
Ptolemeylar sulolasi hukmronlik qilganlar. Makedonskiy lashkarboshilaridan
biriga Bobil (Mesopotamiya) va uning sharqidagi davlatlar tegdi. Shundan boshlab
salavkiylar sulolasi boshlanadi.
A.Makedonskiyning Ptolemey degan sarkardasiga esa Misr va uning
G’arbidagi Kirenaika, Osiyodagi Kipr oroli, janubiy Suriya, Finikiya, Kichik
Osiyoning janubidagi va G’arbidagi sohilni katta qismi, u yerdagi Yunon
shaharlari, Egey dengizidagi Ptolomeylar davlatiga qarashli bo’lgan bu mulklar
o’zlarini eski mahalliy boshqarmasini saqlab qolgan. Lekin bu eskicha mahalliy
boshqaruvlar Ptolemeylar tomonidan qo’yilgan noiblar nazorati ostida
ishlaganlar. 14

Ellinistik davrda mahalliy xalq misrliklar faqat eng past lavozimlardagina
ishlay olganlar. Yuqori mansablarga misrliklar qo’yilmas edi. Jumladan koma
(qishloq) oqsoqoli, koma mirzasi (kotibi) kabi arzimas lavozimlardagina ishlay
olganlar xolos. Nomlar (viloyatlar) toparxiyalarni boshqarish esa yunonlar yoki
ellinlashgan chet elliklar qo’lida bo’lgan. Masalan, har bir nom tepasida podsho
tomonidan tayinlangan strateg, devonxonasi va arxivini mirza (munshiy)
podshoning bosh kotibi shuningdek, moliya, xo’jalik ma`muriyati tepasida
iqtisodchi turgan. Ptolemeylar istilochilik huquqiga asosan butun Misr yerining
egalari hisoblanganlar. Misr yerlarining katta qismini dehqonlar podsho moliya
ma`muriyati amaldorlarining nazorati ostida ishlaganlar. Bunday yerlar “podsholik
yeri” deb yuritilgan.
U Misr yerlarining qolgan qismi, harbiy qismlarga, diniy kohinlarga,
mansabdor shaxslar va shu qabilarga foydalanish uchun berilar edi. Miloddan
avvalgi III asrda bunday yerlar kimga tegishli bo’lishiga qarab kleruxlar yeri,
ibodatxona yeri, in`om qilingan yer deb atalardi. Miloddan avvalgi II asrga kelib
14
Левик П. Элинистический мир. М.: Издательство Восточной литературы, 1990. C.-96.
22

bunday yerlar umumiy bir nom bilan “Kechib berilgan yer” deb yuritiladigan
bo’ldi. Misr aholisining ko’pchiligi Misr dehqonlari (Laon odamlar) va podsho
dehqonlaridan iborat bo’lgan. Shuni e`tiborga olish kerakki, podsho dehqonlari
orasida podsholik yerini ijaraga olgan boylar ham bor edi. Lekin ular ozchilikni
tashkil etib, asosan mehnat qiladigan dehqonlar (laoylar) bo’lgan. Asosan, bu
dehqonlarni barchasi qishloqlarda yashaganlar. Qishloqda dehqonlar eskicha jamoa
tashkilotiga birlashgan bo’lib, hukmron ptolemeylar eski jamoa tartibini ataylab
saqlab qolganlar. Chunki bu tartib (jamoa) bilan soliq undirish, dehqonlarni turli
xil jamoat ishlarida ishlatishni osonlashtirar edi.
Dehqonlar yerdan foydalanish huquqini qo’lga kiritish uchun podsho moliya
ma`muriyati bilan ma`lum muddatga shartnoma tuzishga majbur edilar. Misr
dehqonlari bug’doy, zig’ir va boshqa qishloq xo’jalik ekinlarini ekkanlar.
Dehqonchilik qilish uchun urug`larni kuzda qaytarib berish sharti bilan qarzga
davlat omborlaridan berilar edi. Ekinlarni ekishdan tortib to uni yig’ib-terib
olinguncha bo’ladigan barcha ishlar podshoning moliya xizmatchilari va
politsiyaning qattiq nazorati ostida o’tgan. Hosil yetilgach podsho dehqonlari uni
eng yaqin podsho xirmoniga olib borishlari, nazorat ostida yanchishlari, shu yerni
o’zida ko’pdan-ko’p natura soliqlarni to’lashlari kerak bo’lgan, To’lanadigan
soliqlarni eng kattasi yer solig’i bo’lgan. Ayni paytda dehqonlar qarz olgan
urug`lik qarzini qaytarishlari lozim bo’lgan. Hamma to’lovlar to’lab bo’lingach,
hosilni qolgan arzimas qismi dehqonlarga qolar edi. Dehqonga tekkan hosilni bu
arzimas qismi dehqonni yarim och-yarim to’q yashashiga zo’rg’a yetar edi.
Bunday hol dehqonlarni noroziligiga sabab bo’lar edi. Podsholik yerlaridan
to’plangan daromadlar ko’plab chet ellarga sotilgan. Chunki Misr g’alla yetkazib
beradigan eng boy o’lka bo’lib, ko’pchilik qo’shni davlatlarni g’alla bilan
muntazam ta`minlab turgan.
G’alla Misr davlati, Ptolemeylar podsholigining asosiy daromadi bo’lgan.
Podsholik yeridan tashqari, harbiy xizmatchilarni lavozim va xizmatlariga qarab
yer bilan ta`minlanar edi. Harbiy xizmatchilarga berilgan bu yerlar kleruxlar deb
23

atalib, ular soliqlardan ozod etilganlar. Kleruxlarni yerlarida dehqonlar va qullar
ishlaganlar.
Misrda yerlarni katta qismi ibodatxona (kohinlar) qo’lida to’plangan.
Ibodatxona yerlarida podsho dehqonlari va qullar mehnat qilganlar. Bu yerlar ham
katta imtiyozlarga ega edi. Lekin bu yerlardan keladigan daromadni arzimagan
qismigina podsho xazinasiga tushar edi. Misr yerlarida dehqonchilikdan tashqari,
yer osti konlarini ishlash, hunarmandchilik ishlari, ichki va tashqi savdo sohalarida
ham katta daromadlar olar edilar. Bu sohalardan keladigan daromadlar ham
ptolemeylar xazinasiga tushar edi. Ptolemeylar soliqlar, boylik keltiradigan
monopoliya (yer osti konlari, korxonalar)ni “Kim oshdi” qilib, ma`lum
muddatlarga ijaraga berardilar. To’da-to’da boylar bu huquqni sotib olib, podsho
xazinasiga eng ko’p soliq yig’ib berar yoki monopol to’varlarni ishlab chiqarish va
sotishdan kelgan eng ko’p foydani topshirar edilar. O’sha vaqtdagi ptolemeylar
hukmronligi o'stida bo’lgan Misrda sotib olingan qullar mehnatiga zarurat yo’q
edi. Chunki u yerdagi (qullar) dehqonlar, hunarmandlarni quldorlik uslubida
ekspluatatsiya qilinar edi.
Ptolemeylarga buysungan Finikiya, Suriya, Pergam, Yunoniston kabilarda
esa sotib olingan qullar mehnatidan keng foydalanganlar. Misrda sotib olingan
qullar mehnatidan nisbatan kam foydalanish bu Misrning o’ziga xos bo’lgan
mahalliy hususiyati edi. Ellinistik davlatlarga Ptolemeylarga qarashli hududlardan
tashqari yana salavkiylar podsholigi hukmronlik qilgan hududlar ham qaraydi.
Miloddan avvalgi III asrda ellinistik dunyo hududni katta qismini Salavkiylar
podsholigi nazorat qilgan. Salavkiylar podsholigi Ptolemeylar davlatiga nisbatan
bir muncha keyinroq tashkil topgan. Salavkiylar podsholigi O’rta yer dengizini
O’rta Sharq mamlakatlari bilan bog’lovchi karvon va suv yo’llarida hukmronlik
qilardilar. Shuningdek, Markaziy Osiyo va Hindiston orqali hatto Xitoy bilan
savdo-sotiq qilardilar. Bu savdo-sotiqda Salavkiylarning Ptolemeylardan iborat
raqobatchilari bo’lib, ular janubiy Suriyadagi va Qizil dengizdagi savdo yo’llarini
o’z qo’llarida saqlar edilar. 15
15
Редер Д.Г., Черкасова Е.А. Қадимги Дунё тарихи. Тошкент: Ўқитувчи, 1974. Б.-273.
24

Salavkiylar podsholigida yerlar tub podsho yerlaridan iborat bo’lib, bu
yerlarni qaram jamoa dehqonlar ishlar edilar. Ularni ham laoy deb atardilar. Ular
podsho moliya amaldorlarini nazorati ostida ushlab, to’plangan hosilni o’ndan
birini podsho xazinasiga to’lar edilar. Ularni g’aznaga to’laydigan to’llovlari
ptolemeylarnikidan kamroq edi. Sababi, salavkiylar o’zlarining g’oyat katta
hududlarini ptolemeylar kabi o’zlashtira olmagan edilar. Shuning uchun ular asosiy
aholi ommasi bilan ko’p darajada hisoblashishlari lozim edi.
Ptolemeylardagiga o’xshab, salavkiylarda ham turli ko’rinishdagi kechib
berilgan yerlar bo’lgan. Bu yerlarning egalari ptolemeylarga qaraganda o’z
yerlaridan mustaqilroq foydalanganlar. Salavkiylardagi ibodatxonalardagi,
mu`tabar kohinlarga qarashli hududlar ko’pincha o’ziga mustaqil bo’lgan. Yana
o’ziga mustaqil bo’lgan qabilalar, davlat birlashmalari salavkiylarga rasman
buysunsalarda, o’z oldilariga mustaqil edilar. Salavkiylar davlati esa ularning
madadiga suyanar edilar. Umuman, salavkiylar hududini egasi bo’lgan podsho
Orontdagi Antioxiyada turgan ptolemeylar kabi salavkiylarda ham podsho va
malika ilohiylashtirilgan. Podshoning yordamchisi «ishlar mudiri» unvoniga ega
bo’lib, mamlakatni boshqarishda katta rol o’ynagan. Salavkiylar dastlabki
vaqtlarda Mesopotamiyaning sharq tomoni – Eron va O’rta Osiyoda keng
hududlarga egalik qilar edilar. Salavkiylar podsholigi qabila va xalqlarning
quramasi bo’lib, o’ziga nom qilib oladigan biron asosiy elati yo’q edi. Shuning
uchun mamlakatni idora qiladigan podsho sulolasi nomi bilan atalgan.
Qadimgi hind, ahmoniy va yunon manbalarida Baqtriya viloyatiga alohida
ahamiyat beriladi. Baqtriyaga Aleksandrning ham munosabati boshqacha bo’lgan.
Shoh Baqtriya amaldorlari va zodagonlari bilan yaqinlashishga urinadi, mintaqa
hokimlaridan birining qizi-Raxshonaga uylanishining sababi ham faqat bir
ko’rishdagi muhabbat emas, balki uning siyosiy motivlari ham bo’lsa kerak.
Aleksandr Baqtriya shaharlarida grek va makedon lashkarboshilaridan ko’proq
hukmdor va hokimlarni qoldirishga urinadi. Albatta bunday munosabatning tarixiy
sabablari ham bor edi. Mintaqa ipak yuli, G’arb va Sharq savdo yo’lining muhim
25

qismida joylashganligi tufayli boshqa viloyatlarga nisbatan iqtisodiy-ijtimoiy
jihatdan avvalroq rivoj topgan. Bu viloyatni Ioniya va Markaziy Gretsiya bilan
aloqasi ham avvalroq boshlangan (Amudaryo xazinasi deb ataluvchn san`at
buyumlari, ko’plab topilgan pullar buning isboti). Ana shunday zamin bo’lgani
uchun ham ellinizm davrida Baqtriyada ellinlashtirish jarayoni avval va tez o’tdi
(Parfiya va Xorazmda bu jarayon ancha kechikdi). Baqtriyaning grek podshohlari
Diodot, Yevtidem, Yevkratid, Antimax kabilar viloyatni Gretsiyaning bir qismi
deb qaraganlar. Agar Parfiya, So’g’diyona va Xorazm uchun ellinistik madaniyat
namunalari eramizdan avval III – II asrlarda odat tusiga kirgan deb qabul qilinsa,
Baqtriyada madaniyatning tadrijiy taraqqiyoti mahsuli sifatida qaralgan. Shuning
uchun ham ellinistik san’at namunalari ayniqsa Baqtriyada yetuk tus olgan.
Antik adiblar “Ming shaharli Baqtriya” deydilar. Haqiqatan bu vodiyda
(Amudaryoning ikki sohili, O’zbekistonnnng janubi va Afg’onistonning shimoli)
arxeologlar ko’plab katta va kichik shaharlar vayronasini topganlar. 16
Agar Aleksandrdan avval greklar Baqtriya va Hindistonnn juda uzoq
o’lkalar, dunyoning chekkasi deb tasavvur etsalar, Makedoniya shohi yurishlari bu
tasavvurni puchga chiqardi, yurishlar jarayonida minglab lashkarlar bu yerlarda
o’troqlashnb qoladilar, ellinizm davrida esa ko’plari ko’chib ham keladilar.
Eramizdan avval III asr o’rtalarida Baqtriya Diodot rahbarligida Selevklar
davlatidan ajralib chiqadi va o’zini mustaqil davlat deb e`lon qiladi. Natijada
Baqtriyada quldorlikka asoslangan greklar hukmronligidagi davlat tashkil topdi.
Baqtriya hukmdori, ayniqsa Yevtidem va Yevkratidlar mustamlakalashtirish
siyosatini olib boradilar hatto janubiy Afg’oniston va Shimoliy Hindistonni bosib
oladilar, Baqtriyaning grek shohlari grek polislari davlat-shahar usulida ko’plab
shaharlar quradilar, binolar qurilishida esa grek va sharq elementlari
sintezlantiriladi.
Baqtriyada greklar tomonidan qurilgan shaharlarning eng yirigi hozirgacha
ma’lum bo’lgan Afg’onistonning shimolida joylashgan Aleksandriya Oksiana,
16
Левик П. Элинистический мир. – М.: Издательство Восточной литературы, 1990. C.-94 .
26

ya’ni Amu Aleksandriyasi (hozirgi nomi Oyxonim)dir. 17
U 400 gektar yerni ishg’ol
etgan. Unda teatr, gimnasiy (savodi chiqqan bolalar ilmiy va jismoniy kamolot
topganlar), kutubxona, xazina, grek xudolariga ibodatxonalar, davlat idoralari,
qasrlar, saroylar, haykallar bilan bezatilgan fontan, shaxsiy hovlilar mavjud
ekanligini frantsuz arxeologlari aniqlashdi. Shahar eramizdan avval IV asrda barpo
etilib, eramizdan avvalgi 147-yillar atrofida ko’chmanchilar tajovuzi ostida vayron
etilgan. Oyxonimni tasvirlagan frantsuz olimlari D. Shyumberje va Pol Bernarlar
grek yozuvidagi ikki papirus parchalarini topganlar, ularning birida falsafiy
mazmundagi dialog, ikkinchisida she’r bo’lgan. Afsuski, namgarlikda
kutubxonaning yer sahniga yozuv iz bo’lib tushgan yerda ham pergamentda ham
saqlangan yozuv izini o’qib bo’lmagan. Arxeologlar topilgan idishlarda grekcha
yozuvlar (idishdagi narsalar nomi, og’irligi va h. k.) bo’lganini aniqlaganlar.
Baqtriyada Oyxonimdan boshqa Kofir qal`a, Yemishtepa, Dilberjin,
Saksonoxur, Taxti Sangin, Yovon, Tomoshatepa, Xalchayon, Yerqo’rg’on, Qanqa
kabi ellinistik tipdagi shaharlar mavjud bo’lganligini arxeologlar aniqlashdi.
To’g’ri, bular Aleksandriya Oksiana darajasiga ko’tarila olmaganlar. Lekin bu
shaharlarning ochilishi grek shohlari Baqtriyada hukmronlik qilgan davrlarda
ellinistik madaniyat, san`at butun viloyat bo’ylab keng tarqalganligini isbotladi.
Shu o’rinda agar ichki iqtisodiy-ijtimoiy sharoit tashqaridan bo’lgan ta`sirni qabul
qilib olish va rivojlantirish darajasida bo’lmasa har qanday kuchli ta`sir ham yerli
madaniyatga singmasligi va iz qoldirolmasligini yana bir bor eslab o’tishni lozim
ko’rdik. Haqiqatan, mintaqada yuzaga kelgan tarixiy sharoit ellinistik madaniyatni
o’zlashtirish va o’zi ham uning ajoyib yuksak namunalarini yaratishga qodirliginn
ta`minladi.
O’rta Osiyoda ellinizm davrida Olimp xudolari bilan yerli ma`buda obrazlari
va vazifalari birlashtiriladi, Axura-Mazda-Zevs, Mitra-Zevs, Gelios, Appolon,
Nika-Tyuxe-Xvaninda, Anaxita-Afina, Poseydon-Vaxsho va h. k. Qizig’i shundaki
ko’p o’rinlarda grek xudolari yerli kiyimda tasvirlanganlar, masalan Mitraning
boshida nur sochib turgan Zevs, Gelios Heraklga ko’chirilgan yoki aksincha yerli
17
Гафуров Б. Г., Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М.: Высшая школа, 1980. C.-87.
27

ma`buda Xvaninda Gretsiyada g’alaba ma`budasi Nika (Tyuxe) atributlari – gul-
dasta va qanot bilan, Amudaryo suvlari xudosi Vyaxsho esa Poseydonga xos uch
tishlik asbob bilan tasvirlanadi. 18
Bulardan tashqari mintaqada Dioskurlar, Dionis
e`tiqodlari ham keng tarqalgan (Dilberjinda Diokurlar ibodatxonasi, Bandixonda
Herakl haykalchalarini tayyorlovchi qolip, Oyxonimda Zevsning katta haykalining
parchalangan bo’laklari, yana 12 Olimp xudolarining tasviri tushirilgan gips qolip,
Dionis haykalchalari Dilberjinda topilgan. Grek madaniyati bilan tanishmasdan
avval O’rta Osiyo xalqlarida xudolari inson shaklida tasvirlash bo’lmagan, eramiz-
dan avval V asrda eronshoxlar tomonidan mintaqa bosib olingach xalqlar Eron
orqali Ioniya va Gretsiya madaniyati bilan tanishadilar, shundan boshlab yerli
xudolarni odam shaklidagi haykal va haykalchalarda tasvirlaydilar. Xudolar
tasviridan tashqari binolarni quyma tasvirlar bilan bezash, kolonnalar, binolarni
planlashtirish ham ellada san`ati, arxitekturasi ta`siri ostida bo’lgan, Xalchayonda
topilgan_haykallar, o’g’il bolalar tutib turgan gul shodalari tasviri bunga yorqin
misol bo’la oladi. 19

Aleksandr yurishlari natijasida tashkil etilgan imperiyada grek tili va yozuvi
rasmiy davlat tili, yozuvi sifatida qabul qilingan edi.
Sharq mamlakatlarida milliy adabiyot ham o’z navbatida rivoj etgan,
ayniqsa parfiya tilidagi adabiyot boy bo’lgan. Nemis olimi F. Altxaym “Aleksandr
va Osiyo” asarida arab manbalariga suyangan holda Parfiya shohlari davrida
yaratilgan yetmishga yaqin badiiy asarlar bo’lgani haqida xabar beradi. 20
Albatta
bularga ham, grek adabiyotining ta`siri o’tishi tabiiy hol edi. Aleksandr o’zi bilan
shoirlar, tarixchilar, aktyorlar olib yurgani, joylarda she`rxonliklar, teatr o’yinlari
uyushtirgani va Homer asarlarini olib yurib, doim o’qigani va majlislarda
ko’pchilik uchun o’qitgani haqida antik mualliflardan ma`lumotlar borligini
yuqorida aytgan edik. Plutarx va Elian esa Homer asarlarini Erondan
Hindistongacha bo’lgan masofada yashagan xalqlar o’qiganlar deydi. Plutarxning
xabariga ko’ra Baqtriya va Parfiya shohlarining saroylarida Sofokl va Yevripid
18
Кобылина М.М. (отв. ред.). История и культура античного мира. – М.: Наука, 1977. – C. 135.
19
Ранович А.Б. Элинизм и его историческая роль. – М.: Наука, 1999. – C.123.
20
Авдиев В.И. Қадимги Шарқ тарихи. –Тошкент:Ўрта ва Олий мактаб давлат нашриёти, 1964. – Б. 276.
28

tragediyalari o’ynalgan fikrimizcha, bu ma`lumot haqiqatdan uzoq emas, chunki
grek teatri bo’lgandan keyin albatta, unda grek tragediya va komediyalari
o’ynalgan. Oyxonimda esa “Iliada” mazmuniga aloqador tasvir tushirilgan idish
topilgan. Albatta bularning hammasi adabiyotga ham o’z ta`sirini o’tkazishi tabiiy,
ammo ularning namunalari saqlanib qolmagan.
29

XULOSA
Muttasil uch yil davom etgan shiddatli jang-u jadallardan so'ng Aleksandr
Baqtriya, Sug'diyonaning faqat bir qisminigina itoat ettirib, bu hududlarga o'z
ishonchli odamlarini, o'ziga sodiq sug'dlik Oropiyni Sug'diyona hokimi etib
tayinlab, o'zi mil. av. 327 yilda Hindiston tomon qo'shin tortadi. Yunon-Makedon
qo'shinlari O'rta Osiyo erlarida shu qadar holdan toyib, o'zining jangovorlik
qobiliyatini yo'qotdiki, buning oqibatida ular shimoliy Hind erlariga arang kirib
bordilar. Bu holatni tan olgan Iskandar tez orada Hindistondagi urush mavsumini
tugatib, ortga, ikki daryo oralig'idagi Bobil shahriga qaytib ketishga buyruq beradi.
Antik dunyo olimlarining yakdil ta'kidlashicha, Yunonlar podshosining bu buyrug'i
ruhan cho'kkan uning butun qo'shinida katta qoniqish bilan qarshi olingan ekan.
Shunday qilib, butun er yuzini egallab, dunyo hukmdori bo'lishga da'vo
qilgan Iskandarning sharqiy yurishlari oxir - oqibatda ko'zlangan yuksak maqsadi
natijalarsiz tugadi. Uning o'zi mil. av. 323 yilda Bobilda hayotdan ko'z yumadi.
Ayniqsa uning ko'p sonli lashkarlarining Vatanimiz sarhadlarida mislsiz xalq
qarshiligiga duch kelib, son-sanoqsiz qurbonlar berishi pirovardida uning
jahongirlik da'vosini puchga chiqardi.
O'zgalar yurtini zo'rlik bilan egallash evaziga qudratli saltanat qurish,
boshqalarga o'z irodasini majburlash yoxud zulm-asoratni kuchaytirish pirovard
natijada qanday xunuk oqibatlarga olib kelishini Aleksandr timsoli yaqqol isbot
etadi. Tarixning bu achchiq sabog'ini hech mahal unutmaslik kerak bo'ladi.
Aleksandrning so’ngi taqdiriga kelsak, u miloddan avvalgi 327- yili Hindiston
ustiga qo’shin tortdi va mamlakatni shimoli-g’arbiy qismini bosib oldi. U Yangi
yurishlarga tayyorgarlik ko’rish asnosida bezgak kasaliga chalinadi va miloddan
avvalgi 323-yilning iyunida 33 yoshida vafot etdi.
Makedoniyalik Iskandarning Sharqqa yurishlari vaqtidan boshlab, O’rtayer
dengizining katta qismi Misr, Kichik va Old Osiyo, uning atrofidagi hududlar,
O’rta Osiyoning janubiy va markaziy Osiyoning bir qismi, Hind daryosining quyi
oqimigacha ularning tarixiy taraqqiyotini yangi Ellin davri boshlandi. “Ellin”
30

tushunchasi tarix fanida birinchi marta XIX asrning birinchi yarmida nemis olimi
I.Droyzen tomonidan kiritildi. Droyzen bu tushunchani makedoniyalik
Iskandarning bosqinchilik yurishlaridan keyingi katta tarixiy davrga nisbatan
qo’lladi va uni mazmunini madaniy soha bilan chekladi.
XX asrning 50-yillar boshlaridan ko’pchilik tarixchilar Elliniz davrini
siyosiy-iqtisodiy, madaniy-mafkuraviy sohalarda Ellin (g’arb) va mahalliy (sharq)
hayotining sintezi deb qabul qildilar. Bu sintez qadimgi Sharqning ko’pgina
hududlarini yunon-makedon istilolari oqibatida aniq tarixiy vaziyatda amalga
oshdi.
Ellin davrida Baqtriya va Sug`diyonada adabiyot, me`morchilik,
haykaltaroshlik, rassomchilik rivojlanib borgan. Bu davr san`atining o’ziga xos
xususiyatlaridan biri, yunon madaniyati va mahalliy san`at an`analarining
uyg’unlashuvi, bir-birini o’zaro boyitish natijasida juda ajoyib an`analarga ega
bo’lagan ellin san`atining vujudga kelganligi bo’lgan.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyo y ev Sh.M. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.
Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari
va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma’ruza. T.: «O’zbekiston» 2017.
2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent.: O’zbekiston. 2017.
3. Mirzyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Toshkent.: O’zbekiston. 2017.
4. Mirziyov Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Reslublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish
tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi
nutq. T.: «O’zbekiston» 2016.
Asosiy adabiyotlar
1. Axmedov.B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T.: O`qituvchi. 1991.
2. Boynazarov F . Qadimgi dunyo tarixi. – T.: Iqtisod-moliya. 2006.
3. Avdiev V.I. Qadimgi SHarq tarixi. –Toshkent:O’rta va Oliy maktab
davlat nashriyoti, 1964.
4. Levik P. Elinisticheskiy mir. – M.: Izdatelstvo Vostochnoy literature,
1990.
5. Gafurov B. G., TSibukidis D.I. Aleksandr Makedonskiy i Vostok. M.:
Vqsshaya shkola, 1980.
6. Vipper R.Yu. Istoriya drevnego mira. – M.: Respublika, 1993.
7. Rudenko S. I. Drevneyshie v mire xudojestvenne kovre i tkani. M.: 1968.
8. Reder D.G., CHerkasova Ye.A. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent:
Ў qituvchi, 1974.
32

9. Ranovich A.B. Elinizm i yego istoricheskaya rol. – M.: Nauka, 1999.
10. Kobqlina M.M. (otv. red.). Istoriya i kultura antichnogo mira. – M.:
Nauka, 1977.
11. Sulaymonova F . SHarq va G’arb. – T., «Fan» nashriyoti. 1992 yil.
12. Shamsutdinov.R., Karimov.Sh. Vatan tarixi. T.: 2010.
Elektron resurslar:
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . com .
4. www . turklib . uz .
5. www . mirknig . ru .
33

ALEKSANDR MAKEDONSKIY HARBIY YURISHLARI. ALEKSANDR VA SPITAMEN.docx

Купить