“Alisher Navoiy “Xamsa”sining yaratilishi” modulini o‘qitishda ilg‘or pedagogik texnologiyalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	80000UZS
Размер	821.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

“Alisher Navoiy “Xamsa”sining yaratilishi” modulini o‘qitishda ilg‘or pedagogik texnologiyalaridan foydalanish

Купить

Alisher Navoiy Xamsa si“ “ ” ning yaratilishi modulini ”
o qitishda
‘ ilg ‘ or pedagogik texnologiyalaridan
foydalanish
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

MUNDARIJA
BITIRUV LOYIHA ISHI NING UMUMIY TAVSIFI ...………………… 3
I BOB. ALISHER NAVOIY XAMSA SI
“ “ ” NING YARATILISHI ”
MODULINI O QITISHNING
‘ NAZARIY MASALALARI
1.1. “ Alisher Navoiy «Xamsa»sining yaratilishi ” moduli ning nazariy
asoslari va ustuvor yo ‘ nalishlari .......................................... ................. 7
1.2. “ Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o qitish
“ ” ” ‘ ga
doir innovatsiyalar va ilg ‘ or xorijiy
tajribalar . .... ............................. ........ 2 1
II BOB. ALISHER NAVOIY XAMSA SINING YARATILISHI
“ “ ” ”
MODULINI NING O Q
‘ UV-USLUBIY VA DIDAKTIK
TA MINOTI
’
2.1.
2.1.1.
2.1.2.
2.2. “ Alisher Navoiy Xamsa sini
“ ” ng yaratilishi ” modulining didaktik
ta minoti .
’ ……………………………………………………………
Ma ruza darslarining didaktik ta minoti.....................
’ ’ ............ ......
Amaliy mashg ‘ ulot ishlanmalari, nazorat materiallari
………
Modulni o ‘ qitishda pedagogik texnologiyalar va grafik
organayzerlardan foydalanish ............................................................ 2 6
28
60
69
UMUMIY XULOSALAR ..
………………………………………………… 81
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI . 84
……………………
2
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

KIRISH: BITIRUV LOYIHA ISHINING UMUMIY TAVSIFI
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil yurtimizda shakllanayotgan milliy istiqlol
g oyasi Konstititsiyamizda e tirof etilgan insonparvar, demokratik, huquqiy‘ ’
davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish, ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy
rivojlanishning yuqori bosqishlariga ko tarilish, jahon hamjamiyati safidan
‘
munosib o rin egallash kabi ezgu maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
‘
Bu esa, avvalambor, yosh avlodga ilmiy bilimlar asoslarini puxta o rgatish, ularda
‘
keng dunyoqarash hamda tafakkur ko lamini hosil qilish, ma naviy-axloqiy
‘ ’
sifatlarni shakllantirish borasidagi ta limiy-tarbiyaviy ishlarni samarali tashkil
’
etish bilan bog liqdir.
‘
So nggi yillarda
‘ respublikamizda fan, madaniyat, ishlab chiqarish, ta lim ’
sohasida jadal rivojlanish sur ati yaqqol ko zga tashlanmoqda. Xususan, ta lim
’ ‘ ’
tizimidagi tub islohotlar - ta limning insonparvarlashuvi va demokratlashuvi,
’
ta lim tizimiga yangi axborot va pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish jadal
’
amalga oshirilmoqda. Xususan, adabiyotshunoslik va adabiyot ta limida ham
’
k o
‘ p asrlik boy an analarga tayangan holda, ilg or xorijiy tajribalarni ham ’ ‘
o zlashtirish, ulardan samarali foydalanishga qaratilgan innovatsiyalar kundalik
‘
ehtiyojga aylandi.
Filologiya va tillarni o qitish ta lim yo nalishining mutaxassislik
“ ‘ ” ’ ‘
fanlarini o qitishda ham innovatsion ta lim texnologiyalaridan unumli va
‘ ’
samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimizning birinchi prezidenti tomonidan haqli ravishda avliyolar
“
avliyosi, mutafakkirlar mutafakkiri va shoirlar sultoni
” deya ta riflangan ’ Alisher
Navoiy adabiy merosi insoniyat ma naviy xazinasining nodir durdonalaridandir
’ .
Zero, Inson qalbining quvonchu qayg usini, ezgulik va hayot mazmunini
“ ‘
Navoiydek teran ifoda etgan shoir jahon adabiyotida kamdan-kam topiladi .
” 1

Shunday bebaho durdona asarlardan biri , Alisher Navoiy qarashlarining
o ziga xos xulosasi bo lgan Xamsa sidir.
‘ ‘ “ ” X a m sa nafaqat Alisher Navoiy “ ”
1
Karimov. I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. -Toshkent, 2008-yil. 47- bet .
3
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

ijodi, balki butun Sharq va jahon adabiyotining gultoji bo lishga arzigulik‘
durdona asarlardandir. Uning bir-biridan ajoyib obrazlar dunyosi, yuksak
insonparvarlik g oyalari bilan to yintirilgan mazmuni hamda badiiy barkamolligi
‘ ‘
o zbek va jahon adabiyotshunosligida ko p bora e tirof etilgan
‘ ‘ ’ . Alisher Navoiy
Xamsa si mamlakatimiz ta lim tizimining deyarli barcha bosqichlarida alohida
“ ” ’
e tibor bilan o qitiladigan modullardandir. Xususan, bakalavriat bosqichining
’ ‘
Filologiya va tillarni o qitish yo nalishi o quv rejasiga kiritilgan O zbek
“ ‘ ” ‘ ‘ “ ‘
mumtoz va milliy uyg onish adabiyoti hamda yangilangan o quv rejadagi
‘ ” ‘
Navoiyshunoslik fanlari dasturlarida Navoiy Xamsa sining yaratilishi
“ ” “ ”
masalasi alohida mavzu sifatida taqdim etilgan. Binobarin, mazkur modelni
o qitishning samarali yo llarini izlash, ta limdagi innovatsiyalar, zamonaviy
‘ ‘ ’
texnologiyalarni joriy etgan holda uning modernizatsiyalashgan metodik va
didaktik ta minotini yaratish dolzarb vazifalardandir.
’
Muammoning o rganilganlik darajasi.
‘ Alisher Navoiy Xamsa si, “ ”
uning xamsanavislik an anasiga munosabati, uning taraqqiyotidagi
’
o rnimasalalari
‘ adabiyotshunoslik va sharqshunoslikda ancha keng yoritilgan.
Mazkur masalalarni dastlabki marotaba monografik tadqiq etgan olim rus
sharqshunosi E.E.Bertelsdir. Uning Nizomiy Ganjaviy, Abdurahmon Jomiy va
Alisher Navoiy adabiy merosiga oid tadqiqotlarida 2
hamda, Iskandar haqidagi
“
roman va uning Sharqdagi asosiy versiyalari monografiyalari mazkur ijodkorlar
”
hayoti va ijodiy merosi bilan birgalikda, xamsanavislik taraqqiyotini o rganish
‘
borasidagi muhim tadqiqotlar sanaladi. O tgan XX asr hamda yangi asrning
‘
o tgan yillari davomida o zbek, rus, tojik, ozarbayjon, turkman va boshqa xorijiy
‘ ‘
adabiyotshunoslik markazlarida mazkur muammolar tadqiqi va tahliliga oid
ko plab dissertatsiya va monografiyalar, ilmiy risola va maqolalar e lon qilindi.
‘ ’
Bu borada Vohid Dastgirdiy, E.E.Bertels, A.A.Alizoda, A.Afsahzod,
T.A.Magerramov, J.Iftixor, Z.Ahroriy kabi xorijiy adabiyotshunoslar hamda
2
Бертельс Е.Э. Избранные труды. Низами и Фузули. – М.: ИВЛ, 1962. – 554 Б.; Бертельс Е.Э. Избранные
труды. Навои и Джами. – М.: Наука, 1965. – 498 Б.
4
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

P.Shamsiev, A.Hayitmetov, B.Valixo jaev, T.Jalolov, A.Qayumov, A.Erkinov ‘
va boshqa bir qator ustoz olimlarimizning xizmatlari beqiyos.
Ayniqsa, «Xamsa» tarkibidagi alohida dostonlarni shu mavzudagi asarlar
bilan qiyosay-tipologik o rganish bo yicha M.Muhiddinov va A.Xidirnazarov ‘ ‘
( Hayrat ul-abror ), G.Aliev, G.Begdeli va S.Erkinov (Xusrav haqidagi“ ”
dostonlar), T.Axmedov, X.Mamatqulova ( Layli va Majnun mavzusidagi “ ”
dostonlar), S.Hasanov va M.Muhiddinov (Bahrom haqidagi dostonlar),
Y .E.Bertels, N.Komilov, Y.Salimov (Iskandar haqidagi dostonlar) va boshqa
olimlarning ulkan xizmatlarini e tirof etish joiz. ’
Biroq, mavjud ko p sonli ilmiy ishlarni e tirof etgan holda ta kidlash ‘ ’ ’
joizki, ilmiy manbada Alisher Navoiy Xamsa si “ ” ni yaxlit holda o rganishga‘
yetarli darajada e tibor qaratilgan emas ’ .Bitiruv loyiha ishining maqsadi: Alisher Navoiy Xamsa sining
“ “ ”
yaratilishi modu
” l ini o qitishda innovatsion ta lim texnologiyalarini qo llash ‘ ’ ‘
ahamiyati va samaradorligi masalasini ilmiy-nazariy va metodik jihatdan yoritish ,
mazkur modelning mukammallashgan o quv-uslubiy va didaktik ta minotini
‘ ’
yaratishdir .
Bitiruv loyiha ishining vazifalari:
1. Alisher Navoiy adabiy merosi xususan, Xamsa va uning tarkibidagi
“ “ ”
dostonlarni oliy ta lim tizimida o rganish tajribalarini umumlashtirish.
’ ‘
2. Davlat ta lim standarti, joriy o quv reja hamda dastirlarda Alisher
’ ‘
Navoiy hayoti va adabiy merosi, shu jumladan, Xamsa asarini o rganishga
“ ” ‘
qo yiladigan talablar, o quv-me yoriy hujjatlar mazmuni va tarkibni izchil
‘ ‘ ’
o rganish.
‘
3. Alisher Navoiy Xamsa siga oid mamlakatimiz va xorijda yaratilgan
“ ”
asosiy o quv va ilmiy adabiyotlardagi eng zaruriy ilmiy-nazariy ma lumotlarni
‘ ’
umumlashtirish.
4. Ta limga yangicha yondashuv, innovatsion ta lim texnologiyalarining
’ ’
xususiyatlari va imkoniyatlarini tavsiflash.
5
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

5. Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o rganishda“ ” ” ‘
samarali qo llash mumkin bo lgan ta lim texnologiyalarini aniqlash.
‘ ‘ ’
Bitiruv loyiha ishining ob ekti:
’ “ Alisher Navoiy Xamsa sining “ ”
yaratilishi modulini o qitish jarayoni.
” ‘
Bitiruv loyiha ishining predmeti: Alisher Navoiy Xamsa si
“ “ ” ning
yaratilishi modulini o qitishga doir ilmiy-nazariy
” ‘ , didaktik va metodik
materiallar .
Bitiruv loyiha ishining metodologik asoslari va metodlari . O zbekiston
‘
Respublikasi Konstitutsiyasi, Ta lim to g risida gi qonun va Kadrlar
“ ’ ‘ ‘ ” “
tayyorlash milliy dasturi , mamlakatimizning birinchi Prezidenti I.A.Karimovning
”
asarlaridagi milliy g oya, ma naviyat asoslari hamda ta lim samaradorligini
‘ ’ ’
oshirishga doir qarashlar hamda dasturiy ko rsatmalar bitiruv ishining
‘
metodologik asosini tashkil etadi.
Bitiruv loyiha ishi da ilmiy bilishga asoslangan struktural analiz, qiyosiy-
tipologik, sotsiologik metodlar hamda tajriba usullari dan foydalanildi .
Bitiruv loyiha ishining amaliy ahamiyati: tadqiqot ishi davomida
“ Navoiyshunoslik (2016-yil o quv rejasi)
” ‘ va O zbek mumtoz va milliy “ ‘
uyg onish adabiyoti
‘ ” (201 5 -yil o quv rejasi) fan ‘ lar ining Alisher Navoiy “
Xamsa sining yaratilishi modulini o qitishning
“ ” ” ‘ pedagogik tajribada sinalgan
modernizatsiyalashgan uslubiy- didaktik ta minoti ishlab chiqildi
’ . Mazkur
kompleksning amaliyotga tadbiq etilishi ta lim
’ samaradorligi ni oshirishga xizmat
qiladi .
Ishning tuzilishi: bitiruv loyiha ishi kirish, ikki bob, besh paragraf (fasl) ,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
6
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

I BOB.
ALISHER NAVOIY XAMSA SI MODULINI O QITISHNING“ “ ” ” ‘
NAZARIY MASALALARI
1.1. “ Alisher Navoiy «Xamsa»sining yaratilishi ” moduli ning nazariy
asoslari va ustuvor yo nalishlari
‘ .
Sharq mumtoz adabiyotining eng go zal va boy an`analaridan biri bu
‘
xamsanavislik, aniqrog i, Nizomiy Ganjaviy dostonlariga nazira yozish
‘
an`anasidir. Ozarboyjon xalqining buyuk farzandi Nizomiy Ganjaviy (1142-1209)
1174-2006 yillar davomida turli sabab va takliflar natijasida «Maxzan ul-asror»
(1176), «Xusrav va Shirin» (1181-82), «Layli va Majnun» (1188), «Haft paykar»
(1196) hamda «Iskandarnoma» (1206) kabi dostonlarni yaratdi. Uning o zi bu
‘
dostonlarni umumlashtirib, bir nom bilan atamagan. Biroq uning dostonlari
keyinchalik bitta kitob holida ko chirilib, dastlab «Panj ganj», so ngra «Xamsa»
‘ ‘
tarzida umumiy bir nom bilan atalgan.
Nizomiy Ganjaviyning dostonlari, tabiiyki, oldindan belgilangan reja
asosida, yaxlit asar sifatida yaratilgan emas. Ya ni beshala doston ham oldindan
’
rejalashtirilgan deb bo lmaydi. Biroq u o zining ilk dostoni «Maxzan ul-asror»ni
‘ ‘
yaratish jarayonidayoq, ulkan an anaga asos solayotganligini his etgan, unga
’
ergashuvchilar bo lishini bashorat qilgan edi:
‘
Man, ki dar in manzilashon mondaam,
Marhalae peshtarak rondaam.
Teg zi almosi zabon soxtam,
‘
Har ki pas omad, sarash andoxtam.
Teg i Nizomiy, ki sarandoz shud,
‘
Kund nashud, garchi kuhansoz shud [51, 282] 3
.
3
Katta qavs ichidagi raqamlar iqtibos keltirilgan manbaning adabiyotlar ro‘yxatidagi tartib raqami hamda
sahifasini ifodalaydi. Birdan ortiq manba havola etilganda ularning tartib raqami nuqtali vergul (;) bilan
7
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Mazmuni: Menki bu manzilga hammadan oldin qadam qo ydim, so z‘ ‘
olmosidan o tkir tig yasadim. Bu tig ortdan keluvchilarning boshini tanasidan
‘ ‘ ‘
judo qiladi. Nizomiyning keskir qilichi qancha eskirsa ham, o tkirligicha
‘
qolaveradi.
Akademik B.Valixo jaev bu haqda shunday yozadilar:
‘ Nizomiy yaratgan “
besh poemaning yaxlit, monumental asarligi va uning yangi adabiy hodisa ekani
keyinchalik aniqlanib, shoir yaratgan asarlar sikliga Panj ganj Besh
“ ” – “
xazina nomi berilgan edi [15].
” ”
Nizomiy an analarini birinchi bo lib izchil tarzda davom ettirgan so z
’ ‘ ‘
san atkori XIII asr oxiri XIV asr boshlarida Hindistonda yashagan shoir Amir
’
Xusrav Dehlaviy bo ldi. U 1298-1301 yillarda Nizomiy dostonlariga javob tarzida
‘
«Shirin va Xusrav» (1298), «Layli va Majnun» (1298), «Matla ul-anvor» (1299),
’
«Oinai Iskandariy» (1299) va «Hasht bihisht» (1301) dostonlarini yaratdi. Ana shu
tariqa xamsanavislik sharq xalqlari adabiy hayotida mustahkam an anaga aylana
’
boshladi.
Xusrav Dehlaviy o z salafi Nizomiyga buyuk hurmat bilan qaradi. Uni
‘
o ziga ustoz deb bildi. Nizomiy dostonlaridagi odamsevarlik xislatlarini o z
‘ ‘
davri g oyalari bilan hamohang tarzda rivojlantirdi.
‘
Xusrav Dehlaviy o z xamsa sida Nizomiy asariga murojaat etar ekan,
‘ “ ”
uni gohida Panj ganj , ba zan esa xamsa sifatida tilga oladi:
“ ” ’
Garchi ba mulki abad az Panj ganj ,
Navbati on Ganjnishin gasht panj. Matla ul-
“ ’
anvor .
”
Mazmuni: Uning (Nizomiy Ganjaviyning T.S.) Panj ganj i besh xazina
– “ ”
bo lib abadiylikka muhrlandi.
‘
Nizomi k-obi hayvon rext az harf,
Hama umrash dar in sarmoya shud sarf.
Chunon dar xamsa dod andesharo dod,
ajratiladi (T.S).
8
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Ki bo sab i shidodash bast bunyod. ’ Shirin va “
Xusrav .
”
Mazmuni: Nizomiy butun umrini shu ishga sarflab harflardan tiriklik suvini
to kdi. U xamsada tafakkurning misli ko rilmagan qirralarini zabt etdi.
‘ ‘
O zining yozgan javobi, nazirasi haqida Xusrav Dehlaviy beshinchi dostoni
‘
«Hasht bihisht»da shunday fikr bildiradi:
Ki az on naqdi qimmate ba se sol,
Kardam in «Panch ganch» molomol
…
Yak-yak in «Panch ganch» to poyon,
Arz kardam ba chashmi donoyon. [50. 430]
Mazmuni: Uch yillik umrim naqdinasini sarflab, bu P a nj ganj (besh
“ ”
xazinani to la-to kis qildim. Panj ganj ni boshdan oxiriga qadar birma-bir
‘ ‘ “ ”
donolarga arrz etdim.
Amir Xusrav Nizomiy dostonlariga birma-bir, tartib bilan javob yozganligini
ta kidlab o tar ekan,
’ ‘ xamsanavislikka nisbatan adabiy janr sifatida emas, an ana ’
Nizomiy dostonlariga tatabbu aytish an anasi sifatida yondashganligi
– ’ ’
oydinlashadi.
Biroq Sharqning barcha mualliflari ham bu masalada bir xil munosabatda
bo lmaganlar. Jumladan, Salmon Sovajiy o zining Jamshed va Xurshed
‘ ‘ “ ”
dostonida Nizomiy tanlagan yo lning eskirganligini ochiq-oydin e tirof etadi:
‘ ’
Nizomiyro siyah shud durri shahvor,
Rivoje nest on siymi ko hanro.
‘
Mazmuni: Nizomiy yaratgan shohona dur qorayob qoldi (sifatsizlandi,
yaroqsiz holga keldi). Endi u qadimiy qimmatbaho toshning rivoji yo‘qdir.
Shu davrda (XIV asr) yashagan yana bir forsiyzabon shoir Xoju Kirmoniy
esa o‘z “Xamsa”sida vaznlarni saqlagan holda mavzularni butkul o zgartirib
‘
yubordi. XVI asr shoiri Abdibek Sheroziy esa birato la uchta Xamsa yaratdi.
‘ “ ”
Biroq ularning birontasi ham Nizomiy an analariga aynan mos emas. Shu tufayli
’
ular Sharq mutafakkirlari orasida xamsanavis sifatida deyarli e tirof etilmaydi.
’
9
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

XIV asr oxiriga kelib, ayniqsa, temutiylar hukmronligi davrida Nizomiy
Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy xamsalari xamsatayn ya ni ikki xamsa“ ” ’
nomi bilan shuhrat qozondi. Shu bilan birga, bu an ana ijod ahli uchun chinakam
’
imtihon maydoniga aylandi. Amir Xusrav Dehlaviyning asardan keyin xamsa janr
xususiyatini kasb etib, uning nazariy qonuniyatlari shakllandi.
Nizomiy va Xusrav Dehlaviy asarlari o zaro qiyoslansa, shu narsa aniq
‘
bo ladiki, Xusrav Dehlaviy umumiy yo nalish bo yicha Nizomiy asari
‘ ‘ ‘
an`anasini davom ettirgan bo lsa-da, ayrim yangiliklarni ham kiritgan.
‘ Buni ba`zi
dostonlarni nomlashda va o rnini almashtirganida kuzatish mumkin. Bu farqlar
‘
faqat qurilish-shakliy jihatdan yangilik kiritishning ifodasi bo lib qolmay, balki
‘
asarlar uslubi, mazmuni, timsollar talqinida ham yangiliklar kiritilganiga ishora
hamdir.
Xusrav Dehlaviydan so ng Alisher Navoiygacha bo lgan davr orasida
‘ ‘
(1302-1483-yillar) ham dostonlar turkumidan iborat beshliklar yaratish davom
etdi. Jumladan, Xoju Kirmoniyning 1332-1348 yillar orasida yaratgan beshligi,
Salmon Sovajiyning ham bu ishga qo l urgani, XV asrda esa Jamoliy Tabreziy,
‘
Kotibiy, Kavkabiy, Ashraf kabi shoirlarning turli tarzdagi beshliklari yaratilgan
edi. Bular orasida Xoju Kirmoniy Xamsa si o ziga xos xarakterga ega.
“ ” ‘
Abul Ato Kamoliddin Maxmud bin Ali bin Maxmud Xoju Kirmoniydir
Abulqosim Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy, Amir Xusrav Dehlaviy kabi turkiy
adabiyotda yirik masnaviy-doston janrining shakllanishi va taraqqiyotiga o ziga
‘
xos ta sir o tkazgan shoirdir. Zero o zbek adabiyoti tarixida xamsanavislikka
’ ‘ ‘
ilk qadam qo ygan Haydar Xorazmiyning «Maxzan ul-asror» hamda «Gul va
‘
Navro z» dostonlari yaratilishida boshqa fors-tojik klassiklari qatorida Xoju
‘
Kirmoniy asarlarining ham sezilarli ta siri bor. Qolaversa, Alisher Navoiyning
’
o z e tirofiga ko ra «Layli va Majnun» dostoni Xojuning «Gavharnoma»si
‘ ’ ‘
ta sirida yaratilgan. Binobarin, Hoju Kirmoniy adabiy merosi hamda uning
’
o zbek adabiyotiga ta siri masalasini tadqiq etish adabiyotshunoslikning muhim
‘ ’
vazifalaridandir.
10
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Xoju Kirmoniy Nizomiy an analariga o ziga xos munosabatda bo lib,’ ‘ ‘
«Ravzat ul-anvor», «Gulu Navro z», «Gavharnoma», «Kamolnoma», «Humay va
‘
Humoyun» kabi dostonlardan iborat o z «Xamsa»sini yaratdi. Biroq Xoju
‘
dostonlarining mazmun mundarijasi ham yaratilish xronologiyasi ham Nizomiy
Ganjaviy dostonlaridan farq qiladi. Shu tufayli dastlab dostonlarning yaratilish
davri asosida muxtasar ma lumot berib o tish lozim ko rildi.
’ ‘ ‘
Yuqorida qiyd qilinganidek, shoirning ilk masnaviysi Humay va
“
Humoyun
” hijriy 732 - (1332 m.) yilda yozib tugallangan. Asar aruzning
mutaqoribi musammani mahzuf va maqsur (fa uvlun fa uvlun fa uvlun fa ul
’ ’ ’ ’
yoki fa uvl) vaznida ya ni Firdavsiy Shohnoma si hamda Nizomiy
’ ’ “ ”
Iskandarnoma si naziralari vaznida yaratilgan. Asar asosini Eronning qadimiy
“ ”
afsonalaridan biri Shoh Hushangning o g li Humo va Fag furi Chinning qizi
– ‘ ‘ ‘
Humoyun o rtasidagi ishqiy-romantik sarguzashtlar tashkil etadi.
‘
Xojuning ikkinchi dostoni Gul va Navro z
“ ” ‘ o n yildan keyin hijriy ‘
742 - (1341) yilda yozilgan. Asar aruzning hazaji musaddasi mahzuf va maqsur
(mafo iylun mafo iylun fa uvlun yoki mafo iyl) vaznida yaratilgan. Binobarin,
‘ ‘ ’ ‘
u Xamsa ga Xusrav va Shirin dostonining muqobili sifatida kiritilgan.
“ ” “ ”
Doston muqaddimasida qayd etilishicha, uning yozilishida do sti tomonidan
‘
taqdim etilgan hind tilidagi nasriy qissa asos vazifasini bajargan. Asarning asosiy
qismi 50 bobni o z ichiga olgan bo lib, unda Xuroson shohi Firuzshohning
‘ ‘
o g li Navro z va Rum Qaysarining qizi Gul o rtasidagi ishqiy sarguzashtlar
‘ ‘ ‘ ‘
bayon etilgan.
«Ravzat ul-anvor» dostoni 743 (1342-43) - yilda Shamsiddin Muhammad
Soinga bag ishlab yozilgan. Asar Nizomiy Ganjaviyning Maxzan ul-asror
‘ “ ”
dostoniga bitilgan ilk naziralardan bo lib, aruzning sare i musaddasi axrabi
‘ ’
matviyi makshuf (mufta ilun mufta ilun fo ilun) vaznida yozilgan. Doston ilk
’ ’ ‘
marotaba 1928 - yilda Tehronda olim Husayn Mansurning so z boshisi bilan
‘
nashr ettirilgan. Y .E.Bertelsning ma lumot berishicha Sharqda «Maxzan ul-
’
asror»ga yozilgan naziralar orasida mazkur asar alohida mavqega ega bo lgan
‘
[13. 207] .
11
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Kamolnoma“ ” dostoni Shayx Abuishoq Kozeruniyga bag ishlab hijriy ‘
744 - (1343 m.) yilda xafif bahrida (fo ilotun mafo ilun fa lan yoki fa ilun)
‘ ‘ ’ ’
yaratilgan. Mazkur vazn ilk marotaba Hakim Sanoiyning Hadiqat ul-haqoyiq
“ ”
falsafiy-didaktik dostonida, so ngra Nizomiyning Haft paykar dostonida
‘ “ ”
qo llangan edi. Tadqiqotlarda qayd etilishicha, ushbu asar Shayx Sa diyning
‘ ’
Bo ston asariga bitilgan ilk naziralardandir
“ ‘ ” [8. 29] .
Gavharnoma
“ ” dostoni 746 hijriy (1345) - yilda muzaffariylar sulolasining
asoschisi Amir Muboriziddin Muhammadga bag ishlab yozilgan. Asarda saljuq
‘
hukmdorlarining mashhur vaziri Nizomulmulk Tusiy nasabnomasi bayon etilgan.
Mazkur asar haqida Alisher Navoiy o zining Muhokamat ul-lug atayn
‘ “ ‘ ”
asarida quyidagicha yozadi:
“ Yana chun «Layli va Majnun» vodisida ishqim
po ya urub, Xoju himmati «Gavharnoma»sida nisorimga gavharlar etkurubtur ‘ ”
[46. 26]. Doston
Gul va Navro z kabi “ ‘ ” aruzning hazaji musaddasi mahzuf
vaznida ya ni Xusrav va Shirin vaznida yaratilgan. ’ “ ”
Xoju Kirmoniyga nisbat beriladigan so nggi asar
‘ «Somnoma»
masnaviysidir. Doston Firdavsiy «Shohnoma»sidagi syujetlardan biri Rustamning
bobosi Som haqidagi afsonalar asosida yaratilgan bo lib, mutaqoribi musammani
‘
mahzuf vaznida yozilgan.
Muxtasar tavsifdan ma lum bo ladiki, Xoju Kirmoniy masnaviylaridan
’ ‘
faqat bittasi, ya ni Ravzat ul-anvor Nizomiy an analariga hamohang tarzda
’ “ ” ’
yaratilgan. Qolgan dostonlarning mavzusi an anaga nisbatan yangidir. Xoju
’
xamsanavislik an anasiga xos bo lgan vaznlardan to rttasida masnaviy
’ ‘ ‘
yaratgan. Layli va Majnun mavzusidagi dostonlarga xos bo lgan hazaji
“ ” ‘
musaddasi axrabi maqbuzi mahzuf (maf uvlu mafo ilun fa uvlun) vaznidan
’ ‘ ’
foydalanmagan. Shuningdek, u Xusrav va Shirin mavzusidagi dostonlarga xos
“ ”
bo lgan vaznda ikkita: «Gul va Navro z», «Gavharnoma» hamda
‘ ‘
«Iskandarnoma» vaznida ikkita: «Humoy va Humoyun va Somnoma
” “ ”
dostonlarini yaratgan. Demak, Xoju Xamsa sining tarkibi va kompozitsiyasi
“ ”
haqida fikr bildirishdan oldin uning masnaviylarini jiddiy tadqiq etish lozim
bo ladi.
‘
12
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

XIX asrgacha davom etgan xamsanavislik an anasining 150 dan ortiq’
davomchilari ilmiy manbalarda, xususan, Y.E.Bertelsning tadqiqotlarida qayd
etiladi. Ozarbayjon olimi G azanfar Aliev
‘ esa jahon kutubxonalarida
saqlanayotgan 300 ga yaqin ijodkorni aniqladi va ular haqidagi ma’lumotlar
asosida “Тем ы и сюжеты Низами в литературах Востока ” nomli
monografiyasini yaratdi (Moskva, «Nauka», 1985). Ular o‘z bilim saviyalari,
estetik did va tushunchalari, dunyoqarashi, yashagan davr va ijtimoiy muhitlari
doirasida Nizomiy, Amir Xusrav an analariga turli xil munosabatda bo lganlar.
’ ‘
Ularning ayrimlari muayyan darajada muvaffaqiyatga erishib, epik she riyat
’
taraqqiyotida munosib o rin tutgan asarlar yarata olgan bo lsalar, ayrimlari
‘ ‘
xamsa tarkibidagi dostonlarning shakliga, joylashish tartibiga e tiborni qaratgan
’
holda, g oya va mazmunan bog lanmagan, janriy yaxlitlikdan yiroq bo lib
‘ ‘ ‘
qolgan dostonlarning oddiy to plamidan iborat «Xamsa» yaratganlar. Shu sababli
‘
bu dostonlar xalq orasida Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy
«Xamsa»lari, ya ni «Xamsatayn» kabi katta shuhrat qozona olmagan.
’ Bunday
xamsalar haqida Alisher Navoiy yozadi:
Ko p kishi ham qildi tatabbu havas,
‘ ’
Sarvu gur o trusig a kelturdi xas.
‘ ‘
Buyuk mutafakkir va san atkorning o zi shunday guruhga mansub
’ ‘
bo lmaslik, ya ni sarvu gulning ro parasiga xas keltirmaslik uchun boy tafakkur
‘ ’ ‘
dunyosi hamda yuksak badiiy istedodini ishga soldi hamda an anaga
’
noan anaviy tarzda javob yozdi.
’
Agar Nizomiyga ergashgan holda turli shakl va mazmunda, turli hajmda
«Xamsa» yozgan shoirlarni ma lum bir tartibda tasnif qiladigan bo lsak, ularni
’ ‘
shartli ravishda uchta guruhga bo lish mumkin:
‘
Xamsanavislar . Bu guruhdagi shoirlar to liq besh dosondan iborat
‘
«Xamsa» yozganlar.
Amir Xusrav Dehlaviy (XV asr), Xoju Kirmoniy (XIV asr), Ashraf
Marog aviy (XV asr), Alisher Navoiy (XV asr), Abdibek Sheroziy (XVI sar),
‘
Sinon Ibn Sulaymon (XVI asr), Qosimiy (XVI asr), Hasan ibn Sayid Fathulloh
13
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

(XVII asr), Ismoil Binish (XVII asr), Mirmuhammad Ma sumxon (XVI-XVII’
asrlar), Hamidulla Hamidiy (XVI-XVII asrlar), Yahyo Nargisiy (XVI-XVII asrlar).
Muhammad Amin Shahristoniy (XVI-XVII asrlar), Mir Savbadarxon (XIX asr), va
boshqalar.
Sab’anavislar. Bu guruhdagi shoirlar yetti dostondan iborat turkum
yozganlar.
Abdurahmon Jomiy (XV asr), Ali ibn Nosir ibn Abulqosim al-Husayniy
Tabriziy Gunobodiy (XVI asr), Badriddin Kashmiriy (XVI asr), Zuloliy (XVI-
XVII asrlar).,
To‘liq yozib tugata olmaganlar. Bu guruhga mansub shoirlar «Xamsa
yozishga kirishgan, lekin to liq yozib tugatishga ulgurmagan.
‘
Salmon Sovajiy (XIV asr), Lomeiy (XVI asr), Abulfayz Fayziy (XVII asr),
Mir Muhammad Murod Loyiq, Kotibiy (XIV-XV asrlar), Mavlono Ali Ohiy (XV
asr), Abdulloh Xotifiy (XV asr), Mavlono Haydar Xorazmiy (XV asr), Xoja
Alouddin (XV asr), Maktabiy (XV asr), Xoja (XVI asr), Amir Hoshim Kirmoniy
(XVI asr), Rahoyi Marviy (XVI asr), Xoja Imomudin Lohuriy (XVI asr), Amir
Shayximbek Suhayliy (XV asr), Nishotiy (XVIII asr) va boshqalar.
Jumladan, XV asr shoiri Xoja «Maqsad ul-atvor», «Layli va Majnun»;
Hindistonlik shoir Xoja Imomiddin Lohuriy «Layli va Majnun»; Abdurahmon
Jomiyning jiyani Abdulloh Hotifiy «Layli va Majnun», «Xusravu Shirin», «Haft
paykar», «Zafarnoma»; Salmon Sovajiy «Jamshed va Xurshed», «Firoqnoma»
dostonlarini yozgan.
Xamsanavis shoirlarni bu tarzda tasnif qilishda ular yaratgan xamsalarning
ko proq tashqi shakliy xususiyatlari, hajm doirasi, ulardagi dostonlar miqdori
‘
asosiy mezon qilib olindi.
Bundan tashqari, adabiyotshunos olim, akad. B.Valixo jaev xamsanavis
‘
shoirlarning Nizomiy an analariga-«Panj ganj»dagi dostonlarning syujeti,
’
obrazlar tizimiga, ularning janriy yaxlitligi, umumiyligiga munosabatlarida ikki xil
yo nalish mavjudligi haqida fikr yuritadi. Birinchi guruhga mansub «Xamsa»
‘
mualliflari Nizomiy an analariga buyuk hurmat bilan qaraydi va uni o zlariga
’ ‘
14
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

ustoz deb biladi. Shu bilan birga, ular Nizomiy «Panj ganj»idagi dostonlar
mazmunini, timsollar tizimini, dostonlarning joylashish tartibini, ularning
g oyaviy mazmun va poetik shakl jihatdan yaxlitligini o zlari yaratgan‘ ‘
«Xamsa»larda o z dunyoqarashi, yashagan davri ijtimoiy-siyosiy qarashlari bilan
‘
bog lagan holda to liq saqlab qoladi. Amir Xusrav Dehlaviy va Alisher Navoiy
‘ ‘
«Xamsa»lari ana shu yo nalishda yaratilgan «Xamsa»lardir.
‘
Ikkinchi guruhdagilar Nizomiy yo lini eskirgan deb hisoblab, uning
‘
poemalari o rniga mazmuni va obrazlar dunyosi yangi bo lgan butunlay boshqa
‘ ‘
poemalarni kiritish yoki poemalar miqdorini oshirish yo lidan boradilar.
‘
Masalan, XIV asrda yashagan fors-tojik shoiri Xoju Kirmoniy «Xamsa»si
tarkibi: «Humay va Humoyun», «Gulu Navro z», «Ravzat ul-anvor»,
‘
«Kamolnoma», «Gavharnoma»; XVI asr shoiri Qosimiy «Xamsa»si tarkibi:
«Layli va Majnun», «Xusrav va Shirin», «Go y va Chavgon», «Zubdat ul-
‘
ash or», «Oshiqu ma shuq»; turk xamsanavisi Sinon ibn Sulaymon «Xamsa»si
’ ’
tarkibi: «Vomiq va Uzro». «Yusuf va Zulayho», «Husnu Nigor», Suhayl va
Navbahor», «Layli va Majnun» kabi dostonlardan iborat bo lgan. Ko rinib
‘ ‘
turibdiki, bu xamsalardagi dostonlar Nizomiy «Panj ganj»idagi dostonlardan
mazmuni va obrazlar tarkibi, ko rinish va joylashish tartibi jihatidan butunlay farq
‘
qiladi. Shu bilan birga, bu adiblar «Xamsa» yozishning faqat tashqi shakliga,
ya ni besh dostondan iborat bo lishligiga e tibor berganligi uchun ularning
’ ‘ ’
xamsalari dostonlarning oddiy to plamidan iborat bo lib qolgan.
‘ ‘
Xamsanavislik tarixida Temuriylar davri adabiyoti ayniqsa, XV asr Hirot
adabiy muhiti alohida o rin egallaydi. Bu davrda 4 ta to liq xamsa yaratildi.
‘ ‘
Bulardan ikkitasi Navoiy va Jomiy qalamiga mansub bo lsa, qolgan ikkitasi
‘ –
Jamoliy va Ashraf Marog iy xamsalari u qadar keng shuhratga ega bo lmadi. Bu
‘ ‘
xamsanavislar bar davr va yagona adabiy muhitda yashagan bo lsalar-da, ularning
‘
xamsachilikka munosabatlari turlicha ekanligini ko rish mumkin. Bu farqlanish
‘
dostonlarning syujetidan tortib, g oyaviy mundarija va shakliy atributlargacha
‘
ko zga tashlanadi. Shu ma noda Temuriylar davridagi ijodkorlarning
‘ ’
15
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

xamsanavislikka munosabatini Hirot adabiy muhiti fonida kuzatish fan uchun
kerakli natijalar beradi.
Umumiy tarzda olganda, faqat 15-asr Hirot adabiy muhitining o zida 20 ga‘
yaqin ijodkor xamsanavislikda o z kuchlarini sinab ko rganlar. Garchi bu
‘ ‘
ijodkorlarning barchasi Nizomiyning barcha dostonlariga javob yozishmagan
bo lsalar-da, lekin muayyan dostonga javob yozish bilan mazkur an anaga o z
‘ ’ ‘
munosabatlarini bildirganlar. Bu davrdagi nizomiy mavzulariga murojaat qilgan
ijodkorlar haqida o sha davrning mo tabar adabiy va tarixiy manbalar
‘ ‘‘ –
Alisher Navoiyning Majolis un-nafois , Davlatshoh Samarqandiyning
“ ”
Tazkirat ush-shuaro , G iyosiddin Xondamirning Habib us-siyar asarlarida
“ ” ‘ “ ”
alohida to xtalinishi xamsanavislik an anasi Hirot adabiy muhitida ijodning
‘ ’
asosiy ustuvor yo nalishlaridan biri ekanligidan dalolat beradi.
‘
Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan va Sharq xalqlari xamsasaroligi
taraqqiyotida katta voqeaga aylangan bu ulkan adabiy an ana-xamsanavislik
’
an anasini, shubhasiz, ulug o zbek mutafakkiri Alisher Navoiy o z
’ ‘ ‘ ‘
«Xamsa»si bilan har tomonlama takomilga etkazdi va eng yuqori pag onaga olib
‘
chiqdi.
Alisher Navoiy «Xamsa»si badiiy qimmatining bebaholigi, uning
xamsanavislik an anasi taraqqiyotidagi yuksak o rni, shuningdek, jahon xalqlari
’ ‘
madaniyati xazinasining noyob durdonalaridan biri ekanligi allaqachonlar hamma
tomonidan e tirof etilgan.
’
Navoiy bu yuksak san at namunasini yaratish uchun juda katta ijodiy
’
mehnat qildi, nihoyatda ko p tarixiy, ilmiy asarlarni o rganib chiqdi, ko plab
‘ ‘ ‘
ma lumotlar yig di, o zigacha yaratilgan hamma «Xamsa»lar, xususan
’ ‘ ‘
Nizomiy, Amir Xusrav, Jomiy dostonlari bilan mukammal va mufassal tanishib
chiqdi. Buyuk shoir «Xamsa» yozish uchun har tomonlama jiddiy tayyorgarlik
ko rdi. Shu maqsadda u dostonlarining har birini yozishdan oldin o zini
‘ ‘
ma naviy, ruhiy jihatdan tayyorladi, hatto «Saddi Iskandariy» dostonida
’
mubolag ali tarzda avval «ko z yoshi bilan cho milib» keyin ishga
‘ ‘ ‘
o tirganligini qayd qiladi.
‘
16
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

XV asrga kelib ulug o zbek shoiri Alisher Navoiy Nizomiy va Amir‘ ‘
Xusrav xamsalari an analarini izchil va ijodiy rivojlantirdi. U xamsaning sharq
’
xalqlari adabiyotidagi eng yuksak namunalaridan birini yaratdi. Alisher Navoiy
bilan bir davrda yashagan ulug fors-tojik mutafakkiri Abdurahmon Jomiy ham
‘
Nizomiy, Amir Xusrav an analarini
’ o ziga xos tarzda ‘ davom ettirdi. U «Tuhfat
ul-ahror», «Sabhat ul-abror», «Silsilat uz-zahab», «Yusuf va Zulayxo», «Layli va
Majnun», «Salomon va Absol», «Xiradnomai Iskandariy» kabi yetti dostondan
iborat «Haft avrang»ida xamsatayn tarkibidagi birinchi dostonga javoban «Tuhfat
ul-ahror»ni, uchinchi dostonga javoban «Layli va Majnun»ni, oxirgi dostonga
javoban «Xiradnomai Iskandariy»ni kiritgan, lekin Xusrav Shirin - Farhod,
–
shuningdek, Bahrom Go r haqidagi sujetlarga murojaat qilmagan, ular o rniga
‘ ‘
sujet va kompozitsiyasi o zgacha bo lgan to rtta poema kiritgan.
‘ ‘ ‘
Abdurahmon Jomiy o z dostonlar turkumida «Xusrav va Shirin» hamda
‘
«Bahrom Go r» syujetlarini chetlab o tganligini shunday izohlaydi:
‘ ‘
«Xiradnoma» z-on ixtiyori man ast,
Ki afsonaxoni na kori man ast.
Zi asrori hikmat suxan rondan,
Beh az qissahoyi ko han xondan.
‘
Zi Bahromi Go rash narondam suxun,
‘
Nakishtam ba bog i xud on sarvbun.
‘
Chu ma murai umr shud xokto d,
’ ‘
Zi me morii «Haft paykar» chi sud?
’ [32 ].
Mazmuni: Mening ixtiyorim (xohish, mayl) X i radnoma g a tushdi, zero
“ ”
afsona aytish mening ishim emas. Hikmat sirlaridan so z aytish eski qissalarni
‘
o qishdan afzalroqdir. Bahrom Go r haqida so z yuritmadim, o z bog imga u
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
sarvni ekmadim. Umr imorati tuproqqa aylanib borayotgan (to kilayotgan) bir
‘
davrda H a f t paykar imorati (qasrlari)ni bunyod etishdan nima foyda?
“ ”
17
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Demak Alisher Navoiy oldida ham nihoyatda murakkab vazifa turgan edi.
Bu ham bo lsa, Nizomiy va Amir Xusrav an analarini buzmagan holda xamsani‘ ’
bir butunlik, bir-birini taqozo etuvchi yaxlit monolit asar darajasiga keltirishdir.
Bu maqsadni amalga oshirish yo lida buyuk shoir va mutafakkir ijodiy istedodi,
‘
badiiy mahorati va tafakkur doirasining turli qirralarini namoyon etdi.
Navoiy «Xamsa» tarkibidagi dostonlar orasida aynan «Farhod va Shirin»
hamda «Sab ayi sayyor» dostonlari, ya ni Abdurahmon Jomiy chetlab o tgan ’ ’ ‘
mavzular syujet nuqtai nazaridan eng ko p o zgarishga uchragan. Buni shoir ‘ ‘
«Farhod va Shirin»dagi asosiy timsolni almashtirish va syujetni butkul yangidan
ishlab chiqish, «Sab ayi sayyor»da esa, kiritma hikoyatlarga urg u berib, ’ ‘
tamoman yangi syujetlar kiritish vositasida amalga oshirdi. Va shu bilan
tadrijiylikka monelik qiluvchi holatlarni bartaraf etdi.
A l i sher Navoiy X a m sa s i ning yaratilishi modulini ilmiy-metodik“ “ ” ”
jihatdan o rganish va o rgatishning quyidagi ’ ’ ustuvor yo nalishlari ’ ni qayd
etish mumkin:
I. Alisher Navoiy «Muhokamat ul-lug atayn» asarida o zining turkiy va ‘ ‘
forsiy merosini tilga olib, «Xamsa»ning har bir dostonini yozishda unga madad
bergan manbalarni e tirof etadi: «Avvalkim, «Hayrat ul-abror» bog ida tab im ’ ‘ ’
gullar ochibdur, Shayx Nizomiy ruhi «Maxzan ul-asror»idin boshimg a durlar ‘
sochibdur. Yana chun «Farhod va Shirin» shabistonig a xayolim yuz tutubdur, ‘
Mir Xusrav dami «Shirin va Xusrav» o tidin charog imni yoritibdur. Yana ‘ ‘
chun «Layli va Majnun» vodisida ishqim po ya urub, Xoju himmati ‘
«Gavharnoma»sida nisorimga gavharlar yetkurubtur. Yana chun «Sab ayi ’
sayyor» rasadin zamirim bog labdur, Ashraf «Haft paykar»ining etti hurvashin ‘
peshkashimg a yarog labtur. Yana chun «Sadi Iskandariy» asosin xotirim ‘ ‘
muhandisi solibdur, Hazrati Maxdum «Xiradnoma»sidin ko si isloh va imdod ‘
cholibtur».
Mazkur e tirofdan ma lum bo ladiki, Navoiy «Xamsa» tarkibidagi har ’ ’ ‘
bir dostonni alohida mualliflarning asarlaridan ilhomlangan holda yaratgan.
Binobarin ularni aynan o sha asarlar, ayniqsa, «Layli va Majnun» dostonini ‘
18
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Hoju Kirmoniyning «Gavharnoma» dostoni bilan qiyosan o rganish nihoyatda ‘
muhimdir.
II. Alisher Navoiy «Xamsa»sini tadrijiylik asosida yaxlit arxitektonika
sifatida o rganish masalasida keyingi yillarda bir qator qiziqarli fikr- ‘
mulohazalar bildirilmoqda. Xususan, yirik navoiyshunoslar B.Valixo jaev, ‘
A.Hayitmetov, A.Abdug afurov, D.Salohiy kabi olimlarning e tiborli ‘ ’
qarashlari mavjud. Biroq bu masalada hali muayyan to xtamga kelinmagan. ‘
Quyida shu masalani oydinlashtirishda yordam beradigan ba zi holatlarni ’
qayd etib o tmoqchimiz. ‘Navoiy «Xamsa»sida bir necha beshliklar tilga olinadi:
1. «Saloti xamsa» (besh vaqt namoz) yoki shoir ta biri bilan aytganda «panj
’
ganj»:
Xamsa salotingga chu navbat bo lub,
‘
Panjai islomg a
‘ q uvvat bo lub ‘ …
Fa q r aro ul panja qabul etti ranj,
Lek haqiqatda erur panj ganj [43 . 42 ] .
«Saddi Iskandariy» dostonining beshinchi bobiga yozilgan nasriy sarlavha da
Navoiy «Xamsa» tarkibidagi beshta dostonni besh vaqt namozga qiyoslagan. Ya ni,
’
«Hayrat ul-abror»ni fajr, bomdod namoziga, «Farhod va Shirin»ni peshin namoziga,
«Layli va Majnun»ni asr, «Sab ayi sayyor»ni shom va nihoyat yozilajak, niyat qilingan
’
«Saddi Iskandariy»ni xuftan namoziga qiyoslagan.
2. Islomning beshta rukni - «xamsi muborak»:
Besh yasamish tangri taborak ani,
Desa bo lur ‘ xamsi muborak ani [43 . 111 ].
3. Beshta sezgi:
Qasrda besh rahba muxayyo anga,
Bo lg ali x ‘ ‘ ar sori tamosho anga.
Lek bu besh ra hbada besh korvon,
19
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Bir-biridek har biri bisyordon [43 . 93 ].Kuzatishlar shuni ko rsatadiki, «Hayrat ul-abror» dostonidagi dastlabki bob
‘
(«bismillohir rahmonir rahiym»ning sharhi) faqat shu dostonning emas, umuman
«Xamsa»ning kirish qismi hisoblanadi. «Saddi Iskandariy» dostonining oxirgi 89-bobi
faqat shu dostonning xotimasi emas, yaxlit tarzdagi «Xamsa»ning itmomi, «...bu
maxozin tilismotini istehkom bila itmomg a etkurmakning tahriri» h
‘ aqidagi bobdir.
Ushbu jumladagi «maxozin» (xazinalar, ya ni besh xazina) so zi mazkur fikrni
’ ‘
tasdiqlaydi. Bunda Navoiy «Xamsa»ni beshta tilsimlangan xazinadan iborat ko rg on
‘ ‘
- iste h kom deb atamo q da. Aynan istehkom (devor, qoliplovchi vosita) vazifasini mazkur
boblar bajargan.
III. Navoiy she riyatida ham «Xamsa» o rni-o rni bilan tilga olinadi ’ ‘ ‘
hamda qiziqarli mulohazalarga asos bo luvchi fikrlar keltiriladi. Xususan, ‘
«Navodir un-nihoya» devonidagi beshinchi na t g azalida shunday bayt ’ ‘
mavjud:
Bo lmag ay erdi muyassar ‘ ‘ «Xamsa» , ya ni panj ganj, ’
Qilmasa erdi madad holimg a ‘ besh oliy abo .
Mazkur g azal «Xazoyin ul-ma oniy»ga ham kiritilgan. Unda «besh ‘ ’ oliy
abo» (besh oliy ota) jumlasi «besh oli abo» (ota oilasining besh a zosi) tarzda ’
keltirilgan (Birinchi o rindagi holat nashr xatosi bo lishi mumkin). ‘ ‘
«Besh oli abo» manbalarda Muhammad (a.s.), qizlari Fotima, kuyovlari Ali
hamda ikki nabiralari Imom Hasan va Imom Husayn deb tilga olinadi.
«Xamsa»ning ular bilan aloqadorligi ham jiddiy tadqiq etishni talab etadigan
masalalardandir.
Xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiy «Xamsa»sining yaxlit monolit asar
sifatidagi qiyosiy arxitektonikasini mukammal yoritish uchun quyidagi vazifalar
bajarilishi lozim:
1. Navoiy dostonlarini o zi e tirof etgan manbalar bilan qiyosan ‘ ’
o rganish.‘
20
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2. «Xamsa»dagi dostonlarni shu mavzuda yaratilgan asarlar (asosan
«Xamsa»lar tarkibidagi) bilan qiyosan o rganish. ‘
3. Navoiy «Xamsa»si tarkibidagi dostonlarni bir-biriga qiyosan
o rganish.‘
4. Navoiy «Xamsa»sini yaxlit holda Nizomiy, Amir Xusrav va Jomiy
xamsa yoki sab alari bilan qiyoslab o rganish. ’ ‘
5. «Xamsa» tarkibidagi dostonlar mohiyatini borliq va tafakkurdagi
boshqa beshliklar (besh qismdan iborat bo lgan hodisalar) bilan ‘
chog ishtirish. ‘
1.2. “ Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o qitish
“ ” ” ‘ ga
doir innovatsiyalar va ilg or xorijiy tajribalar.
‘
Hozirgi kunda filologik fanlarni o qitishning jahon tajribasini o rganish va
‘ ‘
tatbiq qilish bizdagi ta lim sistemasini jahon standartlari darajasiga olib chiqish
’
uchun zarur. Bugungi dunyo o zining tezkorligi bilan ajralib turibdi va bu katta
‘
o zgarishlarga olib kelmoqda. Mana shunday o zgarishlar atrof-muhit, shaxs va
‘ ‘
jamiyat o rtasidagi munosabatlar hamda turli boshqa jarayonlarda ko zga yaqqol
‘ ‘
tashlanmoqda. Ta lim sohasi ham global dunyoning tarkibiy qismi sifatida
’
jamiyatda bo layotgan barcha o zgarishlarni hisobga olishi, ana shu asosda o z
‘ ‘ ‘
tuzilishi va faoliyat mazmunini o zgartirishi zaruriyatdir. Shuday ekan milliy
‘
adabiyot fanini o qitishning ilg or xorijiy tajribalarini o zlashtirish va ulardan
‘ ‘ ‘
kerakli jihatlarni olish biz uchun muhim.
O zbek xalqining buyuk farzandi, Sharq Islom madaniyatining porloq
‘
yulduzi bo lgan Alisher Navoiy adabiy merosi, shu jumladan, Xamsa sini
‘ “ ”
ilmiy tadqiqot doirasida hamda ta lim
’ tizimida o rganish dunyoning turli ‘
chekkalarida uzoq asrlardan beri davom etmoqda. Bu borada nafaqat Sharq
davlatlarida, balki bir qator g arb davlatlaridagi ilmiy markazlarda ham ilg or
‘ ‘
tajribalar mavjud bo lib, ulardan bahramand bo lish, ularning ijobiy tomonlarini
‘ ‘
o zlashtirish innovatsion yondashuvga tayanadigan bugungi ta lim
‘ ’
tizimimizning muhim tamoyillaridandir.
21
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

G arb mamlakatlarida Alisher Navoiy merosiga bo lgan qiziqish XVI-‘ ‘
XVII asrlarda boshlangan edi. Shu davrda buyuk mutafakkir asarlariga munosabat
bildirish, ularnini nashr etish, tarjima qilish ishlari ko zga tashlanadi. Jumladan,
‘
1697-yilda fransuz sharqshunosi Derbelo "Sharq kutubxonasi" qomusini nashr
ettirdi. Unda Alisher Navoiyga doir mo `jaz ma`lumot ham bor. Bunday ish
‘
xususan XIX asrda ancha jonlandi. Bu jihatdan fransuz sharqshunosi M.Belenning
maqolalari hamda "Xamsat ul-mutahayyirin", "Mahbub-ul-qulub"dan
parchalarning chop etishi (1861, 1866-yillar), Katrmerning esa "Tarixi muluki
Ajam", "Muhokamat ul-lug atayn" asarlarining asliyatda nashr etishi (1841), rus
‘
sharqshunosi M.Nikitskiyning "Amir Nizomiddin Alisher va uning davlat hamda
adabiyot sohasidagi ahamiyati" mavzusida yozilgan magistrlik dissertatsiyaning
kitob holida nashr etilishi (1856-yil), Pave de Kurteyl, N.Ilminskiy, I.Berezin va
boshqalarning turli xildagi ishlarini eslatish kifoya. To g ri, g arb
‘ ‘ ‘
sharqshunoslari asarlarining hammasi ham bir xil saviyada yozilgan, ularning
hammasida ham Alisher Navoiy merosiga yuksak baho berilgan deb bo lmaydi.
‘
Chunki bu sohadagi ish endi boshlanayotgan bo lib, hali uning hamma asarlari
‘
ham to liq va chuqur ilmiy tarzda o rganilganicha yo q edi. Shunday bo lsa-
‘ ‘ ‘ ‘
da, bu urinishlarning natijasi sifatida M.Belenning "Alisherbek o z zamonasining
‘
mashhur va eng sermahsul ijodkorlaridan biri bo lgan" tarzida mulohaza yuritishi
‘
g arb sharqshunoslarining dastlabki ijobiy xulosalari bo lganidan dalolat beradi.
‘ ‘
XX asrdagi navoiyshunoslik o z ko lamining kengligi va bosib o tgan
‘ ‘ ‘
yo lining o ziga xosligi bilan belgilanadi. Bu o ziga xoslik shundan iboratki,
‘ ‘ ‘
XX asrning 20-80 yillarida O zbekistonda hamda MDH mamlakatlarida Alisher
‘
Navoiy hayoti va merosini o rganishda sho rolar siyosati o z ta`sirini o tkazdi.
‘ ‘ ‘ ‘
Shunday bo lsa-da, Alisher Navoiy hayoti, faoliyati va merosini o rganish, uning
‘ ‘
500 yillik (1948), 525 yillik (1968), 550 yillik (1991) yubileylarini o tkazish;
‘
asarlarini (1948-yilda 3 tomlik, 1968-yilda 15 tomlik), ularning ilmiy-tanqidiy
matnlarini ("Majolis un- nafois", "Lison ut-tayr", "Hayrat ul-abror", "Farhod va
Shirin", "Mezon ul-avzon") nashr etish, doktorlik (A.Sa`diy, A.Hayitmetov,
H.Sulaymon, A.Abdug afurov, S.Erkinov, N.Mallaev, M.Hakimov va boshqalar),
‘
22
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish, turli mavzularda monografiya va ilmiy
maqolalar to plamlarini nashr etish davom etdi. Bu davrda Y.E.Bertels,‘
S.N.Ivanov (Rossiya), H.Arasli, J.Nag ieva (Ozarboyjon), A.Mirzoev,
‘
R.Hodizoda (Tojikiston), B.Karriev (Turkmaniston) kabi yetuk navoiyshunoslar
faoliyat ko rsatdilar. Shuning bilan bir qatorda, Turkiya (Ogoh Sirri Levend),
‘
Eron (Ali Asg ar Hikmat, Rukniddin Humoyun Farrux), Afg oniston
‘ ‘
(Muhammad Ya`qub Juzjoniy) va boshqa mamlakatlarda ham navoiyshunoslar
faoliyat ko rsatib, asarlarini nashr ettirdilar, turli xildagi risolalar, maqolalar
‘
to plamlarini yaratdilar.
‘
Tadqiqot ob ekti sifatida tanlangan Xamsa lar haqida O zbekiston
’ “ ” ‘
olimlari, shuningdek, Ozarbayjon, Turkiya, Eron, Tojikiston, Rossiya
sharqshunoslari tomonidan salmoqli ishlar qilin di . Bu olimlarning ishlarida
dostonlarning matnshunoslik tadqiqi, g oyaviy-badiiy tahlili, poetikasi va obrazlar
‘
olamiga e tibor qaratilgan
’ . Biroq , ularda muayyan davr va aniq adabiy muhitda
yaratilgan Xamsa dostonlari qiyosiy-tipologik metod asosida tahlil qilinmagan.
“ ”
Shuningdek, tadqiqotlarning asosiy qismida forsiy salaflarning turkiy she riyatga
’
ta siri va interpretatsiya masalalari ko rib chiqilgan bo lib, turkiy tilda
’ ‘ ‘
yaratilgan Xamsa dostonlarining forsiy tilda yaratilgan shu mavzudagi
“ ”
dostonlarga ko rsatilgan ta siri haqida deyarli asosli xulosa bayon etilmagan.
‘ ’
Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Xoju Kirmoniy kabi xamsanavislar
hayoti va adabiy merosi Ch .Ryo, F.Erdman, Sh.Shefer, I.Pitssi, A.Braun, L.Baxer,
A.Kr i mskiy, kabi olimlar ning tadqiqotlarida o rganilganular
‘ ning shaxsiyati va
adabiy merosi haqida turli hajm va mazmundagi axborot, ilmiy ma lumot va
’
mulohazalarni bildirishgan. XX asrda rus sharqshunoslari E.E.Bertels,
I.S.Braginskiy; Eron va tojik adabiyotshunoslari H.Mansur, S.Nafisi, V.Dastgirdi,
K.Ayni, Z.Safo, azarbayjon olimlari G.Aliev, B.Kulieva Xoju Kirmoniy
she riyati, dostonlari va xamsanavislik taraqqiyotiga qo shgan hissasi haqida
’ ‘
ilmiy izlanishlar olib borishdi.
O tgan asr oxiri va XX asrning o tgan davri mobaynida xamsanavislardan
‘ ‘
biri bo lgan Xoju Kirmoniy adabiy merosi bir qator azarbayjonlik adabiyotshunos
‘
23
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

olimlar tomonidan targ ib, tadqiq va tahlil etildi. Xususan, ‘ B.Qulievaning «Xoju
Kirmoniyning «Somnoma» va «Humoy va Humoyun» dostonlari» monografiyasi
bu boradagi eng muhim ishlardan biridir. Ayni damda yana bir azarbayjonlik olima
Z.Ollohberdieva ham Xoju Kirmoniy dostonlari bo yicha ilmiy tadqiqot olib
‘
bormoqda. Uning ayrim natijalari mamlakatimiz ilmiy jamoatchiligi hukmiga ham
havola etilgan. 4
Bu
gungi kunda dunyoning turli ilmiy markazlarida xamsanavislik an anasi ’
tarixi, Alisher Navoiy hayoti va adabiy merosi, xususan Xamsa si va uning
“ ”
xamsanavislik an anasi tarixidagi o rni, ahamiyati haqida ilmiy izlanishlar olib
’ ‘
borilmoqda. Jumladan, B.Haynkele, K.Shuning, Y.Paul, M.Kirhner, Z.Klaynmihel,
E.Taube, M.Sabtelni, B.Feldmen, D.Genchturk, D.Devin, K.Adaxl, G.Dik,
M.Tuton kabi olim va tadqiqotchilarning ishlarini qayd etish mumkin.
2014-yilda fransiyalik yosh tadqiqotchi M.Tuton Alisher Navoiyning
Saddi Iskandariy dostonida rahbar fazilatlari va ijtimoiy adolat masalasi
“ ” ”
mavzusida doktorlik dissertatsiyasini yoqladi.
Navoiyshunoslikning hudud va chegarasiz geografiyasi, dunyoning beshta
mamlakatida hazrat xotirasi uchun haykal o rnatilganligi bobokalonimizning
‘
nafaqat millat, balki butun insoniyat oldidagi buyuk xizmatlarining yuksak
e tirofidir. Binobarin dunyoning turli chekkalarida Alisher Navoiy hayoti va
’
adabiy merosi, xususan Xamsa dek inson tafakkurining cheksiz qirralaridan
“ ”
guvohlik beruvchi monumental asar tadqiqi va ta limi bilan bog liq erishilgan
’ ‘
natijalar yutuqlar va ilg or tajribalardan bahramand bo lish, o z navbatida,
‘ ‘ ‘
navoiyshunoslikning tom ma nodagi markazi bo lgan mamlakatimiz ilmiy
’ ‘
jamoatchiligi tomonidan erishilgan yutuqlardan dunyo ahlini bahramand etish
bugungi kunning dolzarb va ustuvor vazifalaridandir.
Bugungi kunda dunyoning rivojlangan mamlakatlari hamda rivojlangan,
uzoq an analarga ega bo lgan Oliy ta lim muassasalarida ta lim tizimi misli
’ ‘ ’ ’
ko rilmagan tarzda taraqqiy etayotganligi sir emas. Borgan sari ta limning
‘ ’
4
Аллахвердиева З. Эпические сюжеты и тематика «Махзан аль-асрар» Низами Гянджеви и
«Ровзат аль анвар» Хаджу Кирмани // O‘zbek va Sharq xalqlari adabiyotida epik an’ana: milliy talqin
masalalari. Xalqaro konferensiya materiallari. Toshkent-Moskva, 2014 y. 44-48-бетлар.
24
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

yangi-yangi shakllari, vositalari va usullari kashf etilmoqda. Davlatlararo,
tizimlararo va fanlararo integratsiyalashuv jarayonining tobora kuchayishi
natijasida mazkur yutuqlarning aksariyati mamlakatimiz ta lim sohasiga ham jalb’
etilmoqda.
Bugungi talaba uchun ma lumot berish va ma lumot olishning o zi
’ ’ ‘
kifoya emas, albatta. Binobarin Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi
“ “ ” ”
modulini o qitishda ham ustuvor yo nalishlarni aniq belgilab olish, ilg or
‘ ‘ ‘
xorijiy tajribalardan unumli foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero hazrat
Navoiy me rosining haqiqiy vorislari sifatida mamlakatimiz yoshlari, filolog va
’
adabiyotshunos mutaxassislari bu borada navoiyshunoslik borasida
–
raqobatbardosh kadrlar bo lib yetishishi modulni o qitishdan ko zlangan asosiy
‘ ‘ ‘
maqsaddir. Shularni inobatga olib, mazkur bobda modulning nazariy jihatlari,
ilmiy asoslari, muammoni tadqiq etish metodologiyasi va tahlil metodlari haqida
imkon qadar batafsil to xtalishga harakat qildik.
‘
Bitiruv loyiha ishining keyingi bobida Alisher Navoiy Xamsa sining
“ “ ”
yaratilishi modulini o qitishning amaliy jihatlari, mavjud va yangilangan,
” ‘
modernizatsiyalashgan didaktik ta minoti haqida mulohaza yuritiladi.
’
25
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

II BOB. ALISHER NAVOIY XAMSA SINING YARATILISHI“ “ ” ”
MODULINI NING O Q
‘ UV-USLUBIY VA DIDAKTIK TA MINOTI ’
2.1. “ Alisher Navoiy Xamsa sini
“ ” ng yaratilishi ” modulining didaktik
ta minoti.
’ Alisher Navoiy Xamsa si mamlakatimiz ta lim tizimining deyarli “ ” ’
barcha bosqichlarida alohida e tibor bilan o qitiladigan modullardandir.
’ ‘
Xususan, bakalavriat bosqichining Filologiya va tillarni o qitish yo nalishi
“ ‘ ” ‘
o quv rejasiga kiritilgan
‘ “O‘zbek mumtoz va milliy uyg‘onish adabiyoti” hamda
yangilangan o‘quv rejadagi “Navoiyshunoslik” fanlari dasturlarida Navoiy
“Xamsa”sining yaratilishi masalasi alohida modul sifatida taqdim etilgan.
“Navoiyshunoslik” fanining Namunaviy oquv dastur ida quyidagi
vazifalar qo‘yilgan:
- talabalarga Alisher Navoiyning fenomeni, shaxsiyati, tafakkur dahosi
haqida ma'lumot berish;
- Navoiyning komil inson ma'naviyati haqidagi qarashlarini ilmiy jihatdan
asoslangan dalillar bilan chuqur o rganish va hayotga tatbiq etish usul va
‘
vositalarni aniqlash;
- badiiy ijod namunalarini o rganish orqali badiiy so z shukuhi, o zbek
‘ ‘ ‘
tilining keng imkoniyatlaridan foydalanish malakasini shakllantirish;
- Navoiy asarlarining o zbek xalqi ma'naviyatining shakllanishi va rivojiga
‘
ko rsatgan ta'siri haqida ma'lumot berish orqali talabalarda milliy
‘
ma'naviyatimizning teran ildizlari haqida tasavvur hosil qilish;
- Alisher Navoiyning badiiy olami tabiati va qonuniyatlarini tadqiq etish,
asarlari mohiyatini teran anglash, to g ri tahlil va tadqiq etish ko nikmasini
‘ ‘ ‘
hosil qilish;
Dasturning
“ Xamsanavislik an'anasi va Alisher Navoiy Xamsa si “ ” ”
moduli quyidagi mavzularni qamrab oladi:
Xamsachilik tarixidan. Nizomiy Ganjaviy va Xisrav Dehlaviy Xamsa lari.
“ ”
Hirot adabiy muhitida xamsanavislik. Abdurahmon Jomiy Xamsa sining
“ ”
26
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

g oyaviy-badiiy xususiyatlari. Alisher Navoiy beshligi birinchi turkiy Xamsa‘ “ ”
sifatida.
Hayratul abror
“ ” dostonining g oyaviy-badiiy xususiyatlari. Tarkibiy ‘
tuzilishi, syujet tartibi va kompozitsiyasi, maqolat va hikoyatlar tahlili. Falsafiy va
tasavvufiy talqinlar. Farhod va Shirin dostonining yaratilish tarixi.
“ ”
Dostonning muxtasar mundarijasi va timsollar olami. Farhod ilohiy ishq
–
yo liga kirgan soliki majzub timsoli. Shirin ilohiy mazhar. Dostondagi ramziy
‘ –
timsollar. Dostonda tarixiylik va badiiylik. Doston badiiyati. «Layli va Majnun»
pok va yuksak muhabbat ifodasi. Asardagi bosh qahramonlar hayoti.
–
Dostonning g oyaviy mundarijasi, timsollar olami. Majnun ilohiy ishq
‘ –
yo lidagi majzubi solik timsoli. Dostondagi boshqa timsollar. Dostonning badiiy
‘
xususiyatlari. Sab'ai sayyor dostonining g oyaviy-badiiy xususiyatlari.
“ ” ‘
Hikoyatlar tahlili. Shoh Bahrom timsoliga xos fazilat va ziddiyatlar. Dilorom
iste'dodli san'atkor, vafodor yor timsoli. Doston kompozitsiyasi. Asarning badiiy
–
xususiyatlari. Saddi Iskandariy
“ ” falsafiy-ta'limiy, ijtimoiy-siyosiy va ma'rifiy –
asar. Dostonining g oyaviy-badiiy xususiyatlari. Tarkibiy tuzilishi. Dostonda
‘
adolat timsoli.
Bundan tashqari dasturning “ Navoiy poetikasi
” modulida Navoiy “
Xamsa sining ritmik xususiyatlari .
“ ” ” “ Ritmik unsurlar: vazn va ritmik
variatsiyalarning dostonlar mazmunini ochishdagi o rni , “
‘ ” Ritmik vositalar :
radif, qofiya va badiiy san'atlarning ritm yaratishdagi roli , “Ritmik urg u va
” ‘
Xamsa dostonlari ,
“ ” ” Xamsa dostonlarida badiiy san'atlar , “ ” ” “ Qofiya
san'atlarining Hayrat ul-abror dostonidagi o rni kabimavzularni o rganish
“ ” ‘ ” ‘
va o rgatrish ko zda tutilgan.
‘ ‘
Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi moduli bir kredit (36 soat)
“ ” ”
miqdorda tuzilgan bo lib,
’ 4 soat ma ruza ’ , 10 soat amaliyot-seminar va 24 soat
mustaqil soatdan iborat.

27
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2.1.1. Ma ruza darslarining didaktik ta minoti.’ ’
1.1. Ma ruzada ta lim texnologiyasi
’ ’
Mashg ulot baqti
‘ -2 soat Talabalar soni: 45-50 nafar
Mashg ulot
‘ shakli Axborot-tahl iliy ma ’ ruza
Ma ’ rvza rejasi : 1. "Xamsa" so zining lug aviy va
‘ ‘
istilohdagi ma`nolari.
2. Xamsanavislik tarixi , Nizomiy Ganjaviy va
Xusrav Dehlaviy Xamsa lari.
“ ”
3. Temuriylar davrida xamsanavislik
taraqqiyoti .
4. Xamsanavislikning nazariy qonuniyatlari.
O quv mashg ulotining maqsadi:
‘ ‘ Xamsa va xamsanavislik haqidagi nazariy
bilimlarni chuqurlashtirish, Xamsanavislik tarixi va taraqqiyoti haqida aniq
tasavvurga ega bo lish
‘ .
Pedagog vazifalari
 "Xamsa" so zining lug aviy va
‘ ‘
istilohdagi ma`nolari, xamsanavis-
likning yuzaga kelishi haqidagi eng
muhim ma lumotlarni yetkazadi.
’
 Nizomiy Ganjaviy hayoti va
Panj ganj dostonlar turkumi
“ ”
haqida muxtasar ma lumot beradi
’ .
 Amir Xusrav Dehlaviyning
Xamsa si misolida xamsanavislik
“ ”
an anasining shakllanishini
’
izohlaydi .
 Temuriylar davrida xamsa va
xamsanavislik an anasiga
’
munosabat masalasida ilmiy fikr
yuritish ko nikmasini
‘
shakllantiradi . O` q uv faoliyati natijalari
 "Xamsa" so zining lug aviy va istiloh
‘ ‘
sifatid agi ma`nolari, xamsanavislikning
yuzaga kelish sharoitlari va omillari haqidagi
muhim ma lumotlar
’ ga ega bo ladilar ‘ .
 Nizomiy Ganjaviy hayoti, Panj ganj
“ ”
dostonlar turkumining yaratilish tarixi
haqidagi tarixiy va nazariy bilimlarga ega
bo ladilar
‘ .
 Amir Xusrav Dehlaviyning Xamsa si
“ ”
misolida xamsanavislik an anasining
’
nazariy qonuniyatlarini izohlash
ko nikmasiga ega bo ladilar
‘ ‘ .
 Temuriylar davrida xamsa va
xamsanavislik an anasiga munosabat
’
masalasida ilmiy fikr yuritadilar.
Ta lim berish usullari
’ Ko rgazmali ma ruza, namoyish etish, ‘ ’
savol-javob, suhbat, tushuntirish.
Ta lim berish
’ shakllari Yakka, ommaviy
Ta lim berish
’ vositalari O`quv va tarqatma materiallar, slaydlar
Ta lim berish
’ sharoiti Texnik jihozlangan auditoriya
Monitoring va baholash Og zaki nazorat, savol-javob
‘
281-Mavzu Xamsanavislik an anasining shakllanishi va taraqqiyoti
’
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1 .2. “ Xamsanavislik an anasining shakllanishi va taraqqiyoti ’ ”
mavzusi boyicha ma ruza mashg ulotining
’ ‘
TEXNOLOGIK XARITASI
Ish
bosqichlari
va vaqti Faoliyat nmazmuni
Ta lim beruvchi
’ Ta lim ’
oluvchilar

1. M
avzuga
kirish
(10 daqiqa)
1.1. Mashg ulot mavzusi, rejasini aytadi, asosiy ‘
adabiyot va manba lar bilan tanishtiradi (1- ilova ).
1 . 2 . Talabalar ga bilimni faollashtir uvchi savol lar
bilan murojaat etadi (2-ilova).
1 . 3 . Javoblarni to ldiradi va umumlashtiradi.
‘ Tinglaydilar,
yozib oladilar,
javob beradilar ,
fikr bildiradilar.
2. A
sosiy bosqich
(60 daqiqa)
2.1. "Xamsa" so zining lug aviy va istilohdagi
‘ ‘
ma`nolari, Xamsanavislikning yuzaga kelishi
haqidagi eng muhim ma lumotlarni yetkazadi.
’
2.2. Nizomiy, Amir Xusrav, Abdurahmon Jomiy
xamsalari tarkibi haqidagi jadval bilan talabalarni
tanishtiradi (3-ilova)
2.3. Hayrat ul-abror va Saddi Iskandariy
“ ” “ ”
dostonlarida Alisher Navoiyning xamsanavislik va
xamsnavislarga doir qarashlari ifodalangan baytlarni
talabalar bilan birgalikda tahlil qiladi.
2.4. Xamsa tarkibidagi dostonlarning vazni
“ ”
berilgan jadval bilan tahliliy tanishtiradi, misollarni
mustaqil yechishga da vat qiladilar (4-ilova).
’
2.5. Fikrlarni to ldiradi, umumlashtiradi.
‘
2.6. Xamsanavislikning umumiy nazariy
qonuniyatlari haqida xulosalar chiqarish va bu
xulosalar asosida INSERT jadvalini to ldirishni
‘
taklif etadi.
2.7. Ayrim ishlarni talabalar bilan birgalikda
muhokama qiladi, umumlashtiradi .
2.8. O t
‘ ilgan material bo yicha umumiy xulosalar ‘
chiqarishni talabalarga taklif etadi.
2.9. Xulosalarni to ldiradi.
‘
2 . 10. Talabalarga savol berishni taklif qiladi.
2 . 11 . Savollarga javob beradi. Tinglaydilar,
zarur
ma lumotlarni
’
yozib oladilar
Tinglaydilar,
kuzatadilar, fikr
bildiradilar
Tinglaydilar,
kuzatadilar, fikr
bildiradilar
Tinglaydilar,
zarur
ma lumotlarni
’
yozib oladilar
O qiydilar,
‘
tinglaydilar,
fikr bildiradilar
Savol beradilar
3. Y
akuniy
bosqich
(10 daqiqa)
3.1. Mavzu bo yicha yakuniy xulosalar qiladi.
‘
Muammoli masalalar haqida yo llanma beradi.
‘
Qo shimcha ma lumot uchun manbalarni havola
‘ ’
etadi .
3.2. Mustaqil ishlash uchun vazifa beradi ( 4 - ilova );
keyingi mavzu bo yicha o quv mashg ulotiga
‘ ‘ ‘
tayyorlanib kelishni tayinlaydi Vazi f alarni
yozib oladilar.
29
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1-ilova
Diqqatni jalb
2-ilova
30ZARURIY ADABIYOTLAR
1. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув
қўлланма). I I қисм. – Сам.: СамДУ нашри, 2002.
2. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti
tarixi. (O‘quv qo‘llanma) –T.: Yangi asr, 2006.
3. Муҳиддинов М. Комил инсон – адабиёт идеали.
– Тошкент : Фан , 20 05 .
4. Салоҳ ий Д . Навоий назмиёти ( Ўқув қўлланма ).
– Тошкент , 2012.
5. Тоҳиров С . Хамсанавислик анъанасининг илк
қоидаси хусусида // СамДУ « Илмий ахборотнома » си .
2013 йил , 4- сон . 57-61- бетлар .
6. Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 7-том. – T .: Фан,
1992.
7. Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 11-том. – T .: Фан,
1994.
8 . Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 16 том. – T .: Фан,
1999.
DIQQATNI JALB QILUVCHI SAVOLLAR
Navoiy “Xamsa”si dostonlarini to‘g‘ri tartibda sanab bering?
Abdurahmon Jomiyning Bu qalamga falakdan ofarinlar yog ilsin deb “ ‘ …”
boshlanuvchi ta rifi qaysi munosabat bilan aytilgan?
’
Hayrat ul-abror dostonidagi hikoyatlardan qaysisini bilasiz?
“ ”
Xamsatayn deganda nimani tushunasiz?
“ ”
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

MA RUZA MATNI’
1. "Xamsa" so zining lug aviy va istilohdagi ma`nolari.
‘ ‘
“ Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o zbek tili va adabiyoti
‘
universitetini tashkil etish to g risida
‘ ‘ gi Prezident Farmonida haqli ravishda ”
isbotlab berilganidek, o zbek adabiy tili ayniqsa XIV-XV asrlarda Amir
“ ‘ –
Temur va temuriylar davrida rivojlanishning yangi, yuksak bosqichiga ko tarildi.
‘
Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy umumbashariy madaniyat xazinasidan
munosib o rin olgan o lmas asarlarini aynan ona tilimizda yaratib, uning
‘ ‘
shuhratini butun dunyoga tarannum etdi . O zbek tilida yaratilgan ana shunday
” ‘
noyob durdonalardan biri Alisher Navoiy Xamsa si bo lib, bu beshlik haqli
“ ” ‘
ravishda jahon adabiyotining eng yirik polotnolaridan biri sifatida har tomonlama
tahlil va tadqiqqa munosibdir.
Xamsa so zi arabcha xamsun besh sanoq sonidan yasalgan bo lib,
“ ” ‘ – ‘
beshlik, ya ni besh qismdan iborat butunlik degan ma noni ifodalaydi.
’ ’
Adabiyotshunoslik atamasi sifatida xamsa beshta dostonni o z ichiga oladigan
“ ” ‘
bir butun yaxlit asar ma nosini ifoda etadi.
’
Mumtoz adabiyotda «xamsa» so zi bir necha ma nolarda ishlatilganligini
‘ ’
ko rishimiz mumkin. Xususan, Alisher Navoiy dostonlarida
‘ :
1. «Saloti xamsa» (besh vaqt namoz) yoki shoir ta biri bilan aytganda «panj
’
ganj»:
Xamsa salotingga chu navbat bo lub,
‘
Panjai islomg a
‘ q uvvat bo lub ‘ …
Fa q r aro ul panja qabul etti ranj,
Lek haqiqatda erur panj ganj [43 . 42 ] .
«Saddi Iskandariy» dostonining beshinchi bobiga yozilgan nasriy sarlavha
quyidagicha: «Bu «Xamsa» takmilidakim, salavoti xamsa adosidek avval fajr
(bomdod) sajadotidin «Siymohum fi vujuhihim min asarissujud» 5
zumrasig a kirildi
‘
5
Yuzlarida sajda izidan (qolgan) belgi alomatlari bordir (Fath surasi, 29-oyat) .
31
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

va zuhr (choshgoh, peshin) rakaotidin «Varkau maarrokiin» 6
xaylig a qo shululdi‘ ‘
va asr qiyomidin «Va aqimus- salavot» 7
jamoatig a yuz qo yuldi va mag rib
‘ ‘ ‘
(shom) qiroatidin «Iqro bismi
‘ Robbikallazi Xolaq» 8
xalqig a bosh induruldi va ‘
emdi isho (tun, xuftan) niyatidin otil ta bni g aflat uyqusig a borg oli
’ ‘ ‘ ‘
ko ymayin adosig a targ ib qi
‘ ‘ ‘ lildi» [47. 34 ] .
2. Islomning beshta rukni - «xamsi muborak»:
Besh yasamish tangri taborak ani,
Desa bo lur xamsi muborak ani ‘ [43 . 111 ].
Navoiy she riyatida ham «Xamsa» o rni-o rni bilan tilga olinadi. ’ ‘ ‘
Xususan, «Navodi run-nihoya» devonidagi beshinchi na t g azalida shunday ’ ‘
bayt mavjud:
Bo lmag ay erdi muyassar «Xamsa», ya ni panj ganj, ‘ ‘ ’
Qilmasa erdi madad holimg a besh oliy abo. ‘
Mazkur g azal «Xazoyin ul-ma oniy»ga ham kiritilgan. Unda «besh ‘ ’ oliy
abo» (besh oliy ota) jumlasi «besh oli abo» (ota oilasining besh a zosi) tarzda ’
keltirilgan. «Besh oli abo» manbalarda Muhammad (a.s.), qizlari Fotima,
kuyovlari Ali hamda ikki nabiralari Imom Hasan va Imom Husayn deb tilga
olinadi.
2. Xamsanavislik tarixi , Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy
Xamsa lari.
“ ”
Xamsanavislik adabiy an ana sifatida XII asr ozarboyjon shoiri Nizomiy
’
Ganjaviy (1142-1209) dan boshlangan edi. U keyinchalik «Panj ganj» deb
nomlangan «Maxzan ul-asror» (1176), «Xusrav va Shirin» (1181-82), «Layli va
Majnun» (1188), «Haft paykar» (1196), «Iskandarnoma» (1206) kabi dostonlar
turkumini yaratdi. Nizomiy o z dostonlarini uzoq vaqt davomida yozgan. Uning
‘
o zi bu dostonlarni umumiy holda «Panj ganj» yoki «Xamsa» nomi bilan
‘
6
Ruku qilguvchilar bilan birga ruku qiling (Baqara, 43-oyat)
.
7
« Va aqimus-solata » - Namozlarni o z vaqtida ado qiling
‘ .
8

(Ey Muhammad, barcha mavjudotni) yaratgan Zot bo lmish Parvardigoringiz nomi bilan boshlab o qing (Alaq, ‘ ‘
1-oyat) .
32
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

atamagan. Nizomiydan so ng uning dostonlari dastlab «Panj ganj», keyinchalik‘
«Xamsa» tarzida umumiy bir nom bilan atalgan.
Nizomiy an analarini birinchi bo lib izchil tarzda davom ettirgan so z
’ ‘ ‘
san atkori XIII asr oxiri XIV asr boshlarida Hindistonda yashagan shoir Amir
’
Xusrav Dehlaviy bo ldi. U 1298-1301 yillarda Nizomiy dostonlariga javob tarzida
‘
«Shirin va Xusrav» (1298), «Layli va Majnun» (1298), «Matla ul-anvor» (1299),
’
«Oinai Iskandariy» (1299) va «Hasht bihisht» (1301) dostonlarini yaratdi. Ana shu
tariqa xamsanavislik sharq xalqlari adabiy hayotida mustahkam an anaga aylana
’
boshladi.
1.3. Temuriylar davrida xamsanavislik taraqqiyoti .
Xamsanavislik tarixida Temuriylar davri adabiyoti ayniqsa, XV asr Hirot
adabiy muhiti alohida o rin egallaydi. Bu davrda 4 ta to liq xamsa yaratildi.
‘ ‘
Bulardan ikkitasi Navoiy va Jomiy qalamiga mansub bo lsa, qolgan ikkitasi
‘ –
Jamoliy va Ashraf Marog iy xamsalari u qadar keng shuhratga ega bo lmadi. Bu
‘ ‘
xamsanavislar bar davr va yagona adabiy muhitda yashagan bo lsalar-da, ularning
‘
xamsachilikka munosabatlari turlicha ekanligini ko rish mumkin. Bu farqlanish
‘
dostonlarning syujetidan tortib, g oyaviy mundarija va shakliy atributlargacha
‘
ko zga tashlanadi. Shu ma noda Temuriylar davridagi ijodkorlarning
‘ ’
xamsanavislikka munosabatini Hirot adabiy muhiti fonida kuzatish fan uchun
kerakli natijalar beradi.
Umumiy tarzda olganda, faqat 15-asr Hirot adabiy muhitining o zida 20 ga
‘
yaqin ijodkor xamsanavislikda o z kuchlarini sinab ko rganlar. Garchi bu
‘ ‘
ijodkorlarning barchasi Nizomiyning barcha dostonlariga javob yozishmagan
bo lsalar-da, lekin muayyan dostonga javob yozish bilan mazkur an anaga o z
‘ ’ ‘
munosabatlarini bildirganlar. Bu davrdagi nizomiy mavzulariga murojaat qilgan
ijodkorlar haqida o sha davrning mo tabar adabiy va tarixiy manbalar
‘ ‘‘ –
Alisher Navoiyning Majolis un-nafois , Davlatshoh Samarqandiyning
“ ”
Tazkirat ush-shuaro , G iyosiddin Xondamirning Habib us-siyar asarlarida
“ ” ‘ “ ”
alohida to xtalinishi xamsanavislik an anasi Hirot adabiy muhitida ijodning
‘ ’
asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri ekanligidan dalolat beradi.
33
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Aynan shu davrda ijod qilgan va Oqqo‘yunlilar saroyiga mansub bo‘lgan
shoir – Abdibek Sheroziy uchta “Xamsa” yozgani, lekin uning xamsalari
keraklicha shuhrat topmagani, bu shoir yozgan dostonlarda siyosiy-mafkuraviy
motivlar adabiy-estetik niyatlardan ustun bo‘lganligi ham Hirot adabiy muhitidagi
ijodiy erkinlik, ijodkorlarning vijdon hurligi, imon va e tiqod butunligiga sodiq’
qolishlariga imkon yaratgani bilan izohlanadi.
Bugungi kunga qadar qilingan tadqiqotlarda Navoiyning Xamsa si uchta
“ ”
salafi Nizomiy, Amir Xusrav va Jomiy ta sirida yozilgan (ayrim G arb
– ’ ‘
olimlari tadqiqotlarida esa, Navoiyning dostonlarida originallik yo q, kabi asossiz
‘
da volar ham uchraydi), degan qarash ustuvor bo lib, Navoiy Xamsa si shu
’ ‘ “ ”
uchta mashhur xamsanavisning ijodiga qiyosiy ravishda tahlil qilindi. Ammo
Navoiy Xamsa si dostonlari o z davrida deyarli bir vaqtda yaratilgan boshqa
“ ” ‘
Xamsa lar bilan solishtirish va qiyosiy tahlil qilish amalga oshirilgan emas.
“ ”
Shuningdek, Navoiy dostonlarining Xamsa tarkibidagi muayyan dostoniga
“ ”
javob yozgan zamondosh shoirlar (Hiloliy, Ohiy, Hotifiy, Binoiy)ning asarlari bilan
solishtirilmagan. Holbuki, Navoiy Xamsa si o z davrida eng mashhur
“ ” ‘
asarlardan biri bo lganligi, uning leksik qatlami tadqiqi o sha davrdayoq
‘ ‘
boshlanganligi, Navoiy hayotligi davrida ko chirilgan nusxalar jahon
‘
kutubxonalari fondida eng ko p saqlanadigan nusxalardan ekanligi Navoiyning
‘
zamondosh shoirlar ijodiga ta sirini eng avvalo xamsachilik an analari fonida
’ ’
tekshirishni taqozo etadi.
Nizomiy beshligiga fors-tojik adabiyotida birinchi javob Amir Xusrav
Dehlaviy, o zbek adabiyotida esa Alisher Navoiy tomonidan amalga oshirildi. Bu
‘
ikki muallif xamsanavislikka munosabat bildirayotgan birinchi ijodkorlar
bo lganliklari uchun an ananing barcha shartlariga amal qildilar, xususan,
‘ ’
oldindan belgilab berilgan mavzu va she riy o lchovlarni to laligicha saqlab
’ ‘ ‘
qoldilar. Dehlaviydan keyin fors-tojik adabiyotida Xoju Kirmoniy, turkiy
adabiyotda esa Navoiydan keyin Hamdulloh Hamdiylar Xamsa dostonlari
“ ”
mavzulari va she riy o lchovlarini o zgartirdilar.
’ ‘ ‘
34
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

XV asr Hirot adabiy muhitida Abdurahmon Jomiy beshlik tarkibiga yangi
mavzu va vaznlarni olib kirdi. 16-asrning boshida turk shoiri Yahyobey Toshlijoli
Jomiy an anasini davom ettirib, turk adabiyoti xamsanavisligiga yangi mavzu va’
vaznlarning kirib kelishiga sababchi bo ldi. Bunga birinchidan, Jomiygacha fors-
‘
tojik adabiyotining xamsanavisligida an anadan uzoqlashish tamoyilining mavjud
’
bo lganligi sabab bo lsa, ikkinchidan, shoirning dunyoqarashi va turmush tarzi
‘ ‘
ham muayyan ta sir ko rsatgan. Buni Jomiy beshligi tarkibida uchta falsafiy
’ ‘
yo nalishdagi dostonlarning mavjudligi ham isbotlaydi.
‘
Musulmon Sharqi epik poeziyasi tarixi va tadrijiy taraqqiyoti xamsachilik
an anasi bilan chambarchas bog liq. Nizomiy va Amir Xusrav Dehlaviydan
’ ‘
boshlangan bu an ana zamirida deyarli sakkiz asrga yaqin vaqt davomida yuzlab
’
javob dostonlarga ega bo ldi. Turli davr va muhitlarda yaratilgan bu javob
‘
dostonlarni ular mnasub bo lgan madaniyat vakillari o z xalqlari badiiy
‘ ‘
tafakkurining ajralmas va muhim qismi sifatida o rganadilar, tadqiq etadilar.
‘
Forsiy tilda yozilgan bu tipdagi dostonlarni adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan
tadqiq ob ektiga tortishda birinchi e tiborni Nizomiy beshligiga qaratish kerak
’ ’
bo lsa, turkiy adabiyotdagi xamsanavislik tarixida shu rolni Navoiyning
‘
Xamsa si bajaradi. Chunki dostonlardagi asosiy g oya va yo nalish, ulardan
“ ” ‘ ‘
kelib chiqadigan xulosalarning tub ildizlari aynan ana shu ikki muazzam asarga
borib taqaladi. Aynan shu jihatni dostonlar poetikasiga tatbiq etish ham samarali
natija beradi.
Shuni alohida qayd qilish kerakki, Navoiy Xamsa sini yaratishda faqat
“ ”
forsiy salaflardan emas, balki o zigacha bo lgan turkiy she riyatning
‘ ‘ ’
tajribalardan ijobiy foydalangan. Jumladan, Hayrat ul-abror da qo llanilgan
“ ” ‘
vaznda Navoiygacha Sayyid Qosimiyning Majma ul-axbor va Haydar
“ ’ ”
Xorazmiyning Maxzan ul-asror dostonlari yozilganligi, Farhod va Shirin
“ ” “ ”
dostonidagi vazn o lchovi turkiy xalqlar orasida mashhur bo lgan
‘ ‘
Muhabbatnoma qo shig ini ritmikasiga mos tushishini Navoiyning o zi
“ ” ‘ ‘ ‘
Mezon ul-avzon da qayd qilib o tgani Xamsa larni tadqiqida turkiy
“ ” ‘ “ ”
manbalarga ham alohida e tibor qaratish lozimligini ko rsatadi.
’ ‘
35
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1.4. Xamsanavislikning nazariy qonuniyatlari.
Xamsanavislikning nazariy qoidalari haqida gapirilganda ilmiy manbalarda,
asosan, dostonlarning miqdori, mavzusi, tartibi, vazni va kompozitsiyasi bilan
bog liq qonuniyatlar e tirof etiladi. Biroq Nizomiy Ganjaviy dostonlarida yana‘ ’
bir qator kompozitsiya yoki syujet unsurlari ham borki, ular xamsanavislikning
o zgarmas qoidalari sifatida qaror topgan.
‘ Ular har bir muallif ijodida yangicha
jilo, yangicha talqin kasb etadi. Ishqiy noma, munozara, soqiyga murojaat, Ka ba
’
ziyorati kabilar shular jumlasidan.
Xamsanavislik an anasining muhim va o zgarmas tarkibiy qismlaridan
’ ‘
biri, bu uning boshlanmasidir. Nizomiy Ganjaviy o zining dastlabki dostoni
‘
"Maxzan ul-asror"ni arabcha iqtibos, aniqrog i, Quronning dastlabki oyati
‘
"Bismillohir rahmonir rahim" va uning o ziga xos talqini bilan boshlagan edi:
‘
"Bismilloh-ir rahmon-ir-rahim",
Hast kalidi dari ganji hakim.
Fotihati fikratu xatmi suxun
Nomi xudoy ast, ba o xatm kun [51. 256].
‘
Mazmuni: "Bismillohir rahmonir rahim" oyati hakim xazinasi eshigining
kalitidir. Fikratning boshlanishi (ochilishi) va so zning xotimasi(tamg asi)
‘ ‘
Tangrining nomi bilandir, bas shunday ekan, shu bilan tugat.
Qisqacha mazmuni «Rahmon (foniy dunyoda barcha insonlarga rahmat nazari
bilan boquvchi) va rahim (oxiratda faqat mo minlargagina rahm etuvchi) sifatlarining
‘
egasi bo lgan A
‘ llox, nomi bilan boshlayman» bo lgan mazkur oyatining yaratilish ‘
tarixi, ma no va talqinlari, fazilat va sharofatlari, unda yashiringan qudrat haqida
’
shar iy, fiqhiy va tasavvufiy manbalarda ko plab sharhlar mavjud. Shunday sharhlar
’ ‘
qatoriga xamsalar yoki uning birinchi dostonlari tarkibidagi badiiy talqinlarni ham
kiritish mumkin. Mazkur oyat yoxud uning mazmuni xamsalarda qanday shaklda, qaysi
36
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

tilda keltirilib, qanday talqin etilganligi xamsanavislik an anasining bir qator jihatlariga’
oydinlik kiritadi.
Xamsanavislik an anasi tarixini izchil tadqiq etgan olim akademik
’
B.Valixo jaev xamsanavis shoirlarning Nizomiy an analariga - «Panj ganj»dagi
‘ ’
dostonlarning syujeti, obrazlar tizimiga, ularning janriy yaxlitligi, umumiyligiga
munosabatlarida ikki xil yo nalish mavjudligini ta kidlaydi [15]. Birinchi
‘ ’
guruhga mansub «Xamsa» mualliflari Nizomiy an analariga buyuk hurmat bilan
’
qaraydi va uni o zlariga ustoz deb biladi. Shu bilan birga, ular Nizomiy «Panj
‘
ganj»idagi dostonlar mazmunini, timsollar tizimini, dostonlarning joylashish
tartibini, ularning g oyaviy mazmun va poetik shakl jihatdan yaxlitligini o zlari
‘ ‘
yaratgan «Xamsa»larda o z dunyoqarashi, yashagan davri ijtimoiy-siyosiy
‘
qarashlari bilan bog lagan holda saqlab qolishga intiladi.
‘
Ikkinchi guruhdagilar Nizomiy yo lini eskirgan deb hisoblab, uning
‘
poemalari o rniga mazmuni va obrazlar dunyosi yangi bo lgan butunlay boshqa
‘ ‘
dostonlarni kiritish yoki dostonlar miqdorini oshirish yo lidan boradilar.
‘
Nizomiyga izdoshlik va ariginallikka intilish, muallif tafakkur dunyosining
kengligi, fantaziyasi va badiiy mahorati kabilar xamsaning dastlabki baytidayoq
namoyon bo ladi. «Ulug shoirlar so z ibtidosini «Bismillo» bilan boshlab, ilohiyot
‘ ‘ ‘
olamining azal va abadligi, cheksizligi, vahdatga shak keltirish kufr ekanligi haqida
yozadilar» [25. 16].
Amir Xusrav Dehlaviy Nizomiy an anasini davom ettirib, "Matla ul-
’ ’
anvor" dostonini quyidagicha boshlaydi:
"Bismillohir rahmonir rahim",
Xutbai quds ast ba mulki qadim.
Mazmuni: "Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan boshlayman" oyati qadim
mulkining muqaddas xutbasidir.
Xusrav Dehlaviy Nizomiyga ergashgan holda birinchi misra ya ni oyati
’
karimani aynan saqlab qolgan, uning talqini yoki izohini ikkinchi misrada fors-
tojik tilida, ya ni asar yozilgan tilda bergan. Biroq Nizomiy basmalani «hikmat
’
eshigini ochuvchi kalit» deya ta riflasa, Amir Xusrav uni «qadimiyat mulkidan
’
37
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

yangragan pokiza, muqaddas xitob» deya ta riflaydi. Nizomiy uchun «Qur on»’ ’
avvalambor hikmat ( «Val Qur anul hakim» -
’ «Hikmatga to la Qur onga ‘ ’
qasam» (Yosin 2)) bo lsa, Amir Xusrav Uning azaliy va muqaddas bitik
– ‘
ekanligini ta kidlaydi.
’
XIV asrda yashagan Kirmonlik shoir Xoju o z asarini quyidagicha
‘
boshlaydi:
Zayyanat ar-ravzata fil avvali,
Bismillahis samadil mu zali [13. 206].
’
ﻦﱠﻳﺰ (zayyana) so‘zi nihoyatda bezamoq (priukrashivat) degan ma’noni
ifodalaydi ( Арабско - русский словарь ( составитель X.K. Баранов ). – M.: Гос .
издат . иностранных и национальных словарей , 1962. Стр . 427). Baytning
mazmuni: Jannat bog‘ini avvaldan bezagan azaliy va abadiy Alloh nomi bilan
bashlayman.
Amir Xusrav va Hoju Kirmoniyning javob baytlarini o zaro qiyoslaganda
‘
jiddiy uslubiy tafovut ko zga tashlanadi.
‘
Hoju baytidagi ikala misra ham arab tilida, u oyatni aynan keltirmaydi, balki
uni o ziga xos ta riflashga intiladi. U «basmalayi sharif»ning Qalam tomonidan
‘ ’
yozilgan ilk bitik, jannat eshigini bezab turuvchi yozuv ekanligiga ishora etadi.
Mazkur ilk qadamdayoq Hojuning Nizomiy an analari yo lidan emas, balki
’ ‘
o zining alohida yo lidan borish istagi namoyon bo ladi. Bu badiiy ijod
‘ ‘ ‘
tamoyillari yoxud originallikka intilish nuqtai nazaridan ijobiy holat, albatta. Biroq
xamsanavislikning murakkab qonuniyatlari, an ana doirasida o ziga xos asar
’ ‘
yaratish talabi nuqtai nazaridan kamchilik hisoblangan. S h u tufayli Hoju Kirmoniy
o z davrining etuk mutafakkiri, masnaviynavis, ko plab ijodkorlarning
‘ ‘
ma naviy ustozi hisoblansa-da, xamsanavis sifatida etarli e tirofga ega
’ ’
bo lmadi.
‘
XV asrda va undan keyin maydonga kelgan «Xamsa»lar va ularning
boshlanmasiga e tibor qaratadigan bo lsak, ularda ayni shu ikki xil tendensiya
’ ‘ –
Xusrav Dehlaviyning an ana va izdoshlik hamda Hoju Kirmoniyning butkul
’
yangicha yo nalish tendensiyalari namoyon bo ladi.
‘ ‘
38
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

O zbek mumtoz adabiyotida xamsanavislikka ilk qadam qo ygan Mavlono‘ ‘
Haydar Xorazmiy o zining "Maxzan ul-asror" dostonini «Bu asarga nazira bitgan
‘
barcha shoirlar qatori shu tarzda boshlaydi» [25. 146]:
…
"Bismillohir rahmonir rahim",
Fathu zafar oyatidur, ey hakim.
Mazmuni: Ey hakim, "Bismillohir rahmonir rahim" barcha mushkulotlarni
ochuvchi va zafar keltiruvchi oyatdir.
Mavlono Haydar ham Xusrav Dehlaviy yo lidan borganligi ilk baytdanoq
‘
oydinlashadi. Baytning ikkinchi misrasi qofiya jihatidan («hakim») Nizomiyning
baytiga uslub jihatidan esa Xusrav Dehlaviyning misrasiga monand (Bunga
misrani fors-tojik tiliga tarjima qilib ham ishonch hosil qilish mumkin «Oyati fathu
zafar ast, ey hakim»). Biroq mazmunan misra takrorlanmagan, originaldir.
Abdurahmon Jomiy ham "Tuhfat ul-ahror" dostonini shu oyat bilan
boshlaydi:
"Bismillohir rahmonir rahim",
Hast saloyi sari xoni karim [25. 16].
Mazmuni: "Bismillohir rahmonir rahim" behad karam egasi bo lgan
‘
parvardigor ne matlari yoxud uyi («xon» so zi forsiyda, dasturxon, uy, saroy,
’ ‘
ibodatxona kabi ma nolarni ifodalaydi) sari chorlovdir.
’
Nizomiy Ganjaviy an analari yo lidan borgan keyingi xamsanavislarning
’ ‘
dastlabki baytlarida «rahim» so ziga, asosan, «hakim» (Nizomiy), «qadim» (Amir
‘
Xusrav) va «karim» (Jomiy) so zlari qofiya sifatida qo llanadi. Biroq
‘ ‘
misralarning mazmuni deyarli takrorlanmaydi.
XV asr o zbek adabiyoti namoyandasi Sayid Qosimiyning Majma ul-
‘ “ ’
axbor falsafiy-didaktik mazmundagi dostoni quyidagicha boshlanadi:
”
Bismillohir rahmonir rahim,
Fotihayi fath erur, ey hakim.
Shu nuqtai nazardan baho berganda, turkiy xamsanavislikka asos solgan
buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy dahosining yana bir qirrasi namoyon
bo ladi. «Nizomiy panjasig a panja ur»gan hamda «xamsa takmili»ni «maqsud»
‘ ‘
39
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

etgan, Alisher Navoiy mazkur an anani munosib davom ettirish barobarida uni’
butkul yangicha talqin bilan boyitgan. U «Hayrat ul-abror» dostonida oyatning
nafaqat mazmuni, balki shakli ("rishta") hamda harflari ("necha durri yatim") ga
e tibor qaratib, ularni ahli rad (rad etilgan, yoki rad etuvchilar) hamda ahli qabul
’
uchun birma-bir sharhladi:
Bismillohir rahmonir rahim,
Rishtag a chekti necha durri yatim.
‘
Har dur anga javhari jondin fuzun,
Qiymat aro ikki jahondin fuzun [43. 11].
«Bismillohir rahmonir rahim» ipga tizilgan noyob marjon shodasidir. U
shunday marjonki, har bir donasi jon javharidan afzal, uning qiymati esa ikki
jahondan ustundir.
Alisher Navoiy an anaga noan anaviy tarzda javob qaytardi. U Nizomiy
’ ’
va uning izdoshlari kabi oyati karimani aynan keltirib, ikkinchi misrada unga
tavsif berdi. Biroq boshqa xamsanavislardan farqli o laroq, Alisher Navoiy
‘
mazkur oyatni bir-ikki baytda emas, butun bob davomida tavsifladi. Shu yo l
‘
bilan u o zigacha berilgan ta riflarni umumlashtirishga, badiiy suratda
‘ ’
gavdalantirishga hamda original tavsiflar yaratishga muvaffaq bo ldi. «Hayrat ul-
‘
abror»da «Bismillohir rahmonir rahim» «baqo xazinasiga olib boruvchi zikr uchun
tasbeh», «davlatu dinni qo lga kiritish uchun kamand», «jannat ohusini sayd
‘
etish uchun band», «tiriklik suvi oqadigan arig », «ilohiy xazinani qo riqlovchi
‘ ‘
ajdaho», «vahdat xazinasiga eltuvchi yo l», kabi ko plab ma no jilolarida
‘ ‘ ’
gavdalanadi. Bu esa Alisher Navoiyning o ziga qadar yaratilgan to liq va
‘ ‘
noto liq «Xamsa»larni sinchkovlik bilan o rganib, ularning nafaqat
‘ ‘
kompozitsiyasi, syujeti va obrazlari, balki har bir baytini ham nazardan chetda
qoldirmaganligini yana bir bora isbotlaydi.
Xamsanavislikning ikkinchi muhim qonuniyati vazn bilan bog‘liqdir.
Ma’lumki, Nizomiy Ganjaviyning har bir dostoni alohida vaznda yozilgan edi.
Mazkur vaznlar xamsanavislikning o zgarmas qonuniyatlariga aylandi. Xamsa
‘
40
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

dostonlarining vaznini puxta bilish nafaqat ta limda, balki ilmiy tadqiqotlar’
doirasida ham juda muhimdir.
1. Sari`i musaddasi matviyi makshuf .
Mufta`ilun mufta`ilun fo`ilun
- v v - - v v - - v -
Sadr, ibtido matviy, hashv matviy, aruz va zarb matviyi makshuf .
Nizomiyning "Maxzan ul-asror" dostoni tufayli bu vazn xamsanavislikdagi
dastlabki doston vazni sifatida qat`iy maqomga ega bo'ldi. "Matla` ul-anvor" (Amir
Xusrav), "Tu h fat ul- Ah ror" (Jomiy) va " H ayrat ul-abror" (Navoiy) dostonlari ham
shu vaznda. Turkiy adabiyotda yaratilgan mashhur dostonlardan Mavlono Haydar
Xorazmiyning "Maxzan ul-asror" hamda Durbekning "Yusuf va Zulayho"si shu
vaznda yaratilgandir.
Mazkur vazn falsafiy-didaktik mavzularni ifodalash uchun q ulay deb
h isoblanadi.
2. Hazaji musaddasi mahzuf (maqsur).
Mafo`iylun mafo`iylun fa`uvlun (mafo`iyl)
v - - - v - - - v - -
Sadr, ibtido solim, hashv solim, aruz va zarb ma h zuf (ma q sur).
Nizomiyning "Xusrav va Shirin" dostoni tufayli shuhrat qozongan bu vazn
"Xamsa"lardagi ikkinchi dostonlarga xos bo'lib, unda ishqiy-sarguzasht syujetlar
bayon etiladi. Amir Xusrav Dehlaviyning "Shirin va Xusrav", Jomiyning "Yusuf
va Zulayho", Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonlari ham shu vaznda yozilgan.
Mazkur vazn turkiy adabiyotda keng iste`molda bo'lgan. Jumladan, Xorazmiy
"Muhabbatnoma"si va uning naziralari, Sayfi Saroyining "Suhayl va Guldursun",
Haydar Xorazmiyning "Gul va Navro'z" dostonlari buning yorqin misollaridir.
3. Hazaji musaddasi axrabi maqbuzi mahzuf (maqsur).
Maf`uvlu mafo`ilun fa`uvlun (mafo`iyl).
- - v v - v - v - -
Sadr, ibtido axrab, hashv ma q buz, aruz va zarb mahzuf.
41
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Xamsalarning uchinchi dostonlari shu vaznda bo'lib, ko'proq ishq iztiroblari,
dard va mahzun ohanglarni ifodalashga mo'ljallangan. Nizomiy, Amir Xusrav,
Jomiy va Alisher Navoiyning Layli va Majnun haqidagi dostonlari, Hoju
Kirmoniyning "Gavharnoma"si shu vaznda yozilgan.
4. Xafifi musaddasi maxbuni abtar .
Fo`ilotun mafo`ilun fa`lan
- v - - v - v - - -
Sadr, ibtido solim, hashv maxbun, aruz va zarb abtar.
Ta`kidlash lozimki, ushbu vaznda yozilgan masnaviylarda so'nggi rukn turli
shaklda aralash qo'llanadi. Shunga ko'ra vazn nomi ham far q lanadi. Jumladan:
fa`lan - abtar; fa`lon - abtari musabba g‘ ;
- - - ~
fa`ilun - maxbuni mahzuf; fa`ilon - maxbuni maqsur.
v v - v v ~
Bu vaznda yozilgan ilk masnaviylardan biri mashhur so'fiy shoir Sanoiyning
"Hadiqat ul-haqoyiq" dostonidir:
In kitobe /ki guftaam /dar pand,
- v - - v - v - - ~
Chun ruxi h u/r dilbaru /dilband.
- v - - v - v - - ~
Fo`ilotun mafo`ilun fa`lon
Falsafiy-tasavvufiy pandnoma ruhidagi bu doston Nizomiyning "Maxzan ul-
asror" dostoniga ilhom bag ishlagan deb aytiladi. Biroq bu vaznda Nizomiy
‘
o'zining to'rtinchi dostoni "Haft paykar"ni yaratdi. Shundan boshlab, Bahrom
haqidagi ishqiy-sarguzasht dostonlar shu vaznda yoziladigan bo'ldi. Xususan,
" H asht bi h isht" (Amir Xusrav), "Sab`ayi sayyor" (Navoiy), " H aft avrang" (Ashraf)
va h okazo. Abdura h mon Jomiy esa Sanoiy izidan borib, bu vaznda yana bir
falsafiy-didaktik dostoni "Silsilat uz-za h ab"ni yaratdi.
5. Mutaqoribi musammani mahzuf (maqsur).
42
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Fa`uvlun fa`uvlun fa`uvlun fa`ul (fa`uvl)
v - - v - - v - - v -
Sadr, ibtido, hashvayn solim, aruz va zarb mahzuf (maqsur).
Bu vazn Firdavsiyning "Shohnoma" asari tufayli mashhur bo'lib,
keyinchalik, Nizomiyning "Iskandarnoma" dostonidan boshlab "Xamsa"lardagi
beshinchi doston vazni maqomiga ega bo'ldi. Amir Xusravning "Oinai Iskandariy",
Jomiyning "Xiradnomai Iskandariy", Navoiyning "Saddi Iskandariy" dostonlari
ham shu vaznda yaratilgan.
Mazkur vazn jangnoma dostonlarga xos deb q araladi. Biro q didaktik ru h dagi
q ator asarlar ham shu vaznda yaratilan. Xususan, turkiy adabiyotdagi ilk dostonlar
- "Qutadg u bilig" (Yusuf Xos Hojib) va "Hibat ul-haqoyiq" (Ahmad Yugnakiy),‘
Sa`diyning mashhur asari "Bo'ston" shular jumlasidan.
Shunday qilib xamsanavislikning quyidagi asosiy qonuniyatlari shakllandi
43
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлигиXamsanavislik
an’anasining eng
muhim qoidalari 3. “Qur’on”ning ilk
oyati “Bismillohu
rahmonu rahim” bilan
boshlanishi2. Har bir dostonning
o z vazni mavjud
‘
ekanligi
5. Xusrav va Shirin,
Layli va Majnun,
Bahrom va Iskandar
haqidagi sujetlardan
foydalanish 4 . Tarkibida turli
mavzudagi maqolot va
hikoyatlardan iborat
dostonning mavjud
bo lishi (birinchi)
‘ 1. Beshta dostondan
iborat bo lishi
‘

2 . 1. Ma ruzada ta lim texnologiyasi’ ’
Mashg ulot
‘ baqti -2 soat Talabalar soni : 45 -5 0 nafar
Mashg ulot
‘ shakli Axborot - tahliliy ma ’ ruza
Ma ’ rvza rejasi : 1. Xamsa adabiy an ana va janr sifatida.
“ ” ’
2. Alisher Navoiyning xamsanavislik va
xamsnavislarga munosabati.
3. Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilish
“ ”
jarayoni .
4 . Navoiy Xamsa si kompozitsiyasining
“ ”
o ziga xosligi.
‘
O quv mashg ulotining maqsadi:
‘ ‘ Xamsa va Xamsanavislik haqidagi nazariy
bilimlarni chuqurlashtirish, Navoiy "Xamsa"sining o ziga xosligi, "Xamsa" takmili
‘
haqida tushuncha berish. "Hayrat ul-abror" dostonining yaratilishi, kompozitsiyasi
haqida ma`lumot, maqolot va hikoyatlarning g oyaviy-badiiy tahlili ko nikmasini
‘ ‘
hosil qilish.
Pedagog vazifalari
 "Xamsa" so zining lug aviy va
‘ ‘
istilohdagi ma`nolari, Xamsanavis-
likning yuzaga kelishi haqidagi eng
muhim ma lumotlarni yetkazadi.
’
 Alisher Navoiyning xamsanavislik
va xamsnavislarga doir qarashlarini
birgalikda tahlil qiladi.
 Navoiy "Xamsa"sining o ziga
‘
xosligini adabiy an ana kontekstida
’
baholashga yo naltiradi.
‘
 "Hayrat ul-abror" dostonining
yaratilishi, kompozitsiyasi haqida
ma`lumot beradi.
 Maqolot va hikoyatlarni g oyaviy-
‘
badiiy tahlil qilishga imkon yaratadi. O` q uv faoliyati natijalari
 "Xamsa" so zining lug aviy va istilohdagi
‘ ‘
ma`nolari, Xamsanavislikning yuzaga kelishi
va taraqqiyoti haqidagi eng muhim
ma lumotlarga ega bo ladilar.
’ ‘
 Alisher Navoiyning xamsanavislik va
xamsnavislarga doir qarashlari ifodalangan
she riy matnlarni birgalikda tahlil qiladilar.
’
 Alisher Navoiyning "Xamsa" yaratishdagi
badiiy mahoratini adabiy an ana kontekstida
’
baholash imkoniga ega bo ladilar.
‘
 "Hayrat ul-abror" dostonining yaratilishi,
kompozitsiyasi haqida ma`lumot oladilar.
 Dostondagi maqolot va hikoyatlarning
g oyaviy-badiiy xususiyatlarini tahlil qilish
‘
malakasiga ega bo ladilar.
‘
Ta lim berish usullari
’ Ko rgazmali ma ruza, namoyish etish, ‘ ’
savol-javob, suhbat, tushuntirish.
Ta lim berish
’ shakllari Yakka, ommaviy
Ta lim berish
’ vositalari O`quv va tarqatma materiallar, slaydlar
Ta lim berish
’ sharoiti Texnik jihozlangan auditoriya
Monitoring va baholash Og zaki nazorat, savol-javob
‘
442-Mavzu Alisher Navoiy “ Xamsa ” sining yaratilishi
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2 .2. Alisher Navoiy “ Xamsa ” sining yaratilishi ”
mavzusi boyicha ma ruza mashg ulotining
’ ‘
TEXNOLOGIK XARITASI
Ish
bosqichlari
va vaqti Faoliyat nmazmuni
Ta lim beruvchi
’ Ta lim ’
oluvchilar

1. M
avzuga
kirish
(10 daqiqa)
1.1. Mashg ulot mavzusi, rejasini aytadi, asosiy ‘
adabiyot va manba lar bilan tanishtiradi (1- ilova ).
1 . 2 . Talabalar ga bilimni faollashtir uvchi savol lar
bilan murojaat etadi (2-ilova).
1 . 3 . Javoblarni to ldiradi va umumlashtiradi.
‘ Tinglaydilar,
yozib oladilar
Savolga javob
beradilar.
Fikr
bildiradilar.
2. A
sosiy bosqich
(60 daqiqa)
2.1. Hayrat ul-abror
“ ” dostonida Mavloni Jomiy
bilan uchrashuv berilgan baytlarni germenevtika
metodi yordamida talabalar bilan tahlil va talqin
qiladi.
2.2. Hayrat ul-abror va Saddi Iskandariy
“ ” “ ”
dostonlarida Alisher Navoiyning xamsanavislik va
xamsnavislarga doir qarashlari ifodalangan baytlarni
talabalar bilan birgalikda tahlil qiladi.
2.3. Notanish so z va tushunchalarga izoh beradi.
‘
2.4. Navoiy "Xamsa"sining o ziga xosligi haqida
‘
fikr bildirishni taklif qiladi.
2.5. Fikrlarni to ldiradi, umumlashtiradi.
‘
2.6. "Hayrat ul-abror" dostonining yaratilishi,
kompozitsiyasi, maqolot va hikoyatlar tartibi va
tasnifi haqida ma`lumot beradi.
2.7. Ayrim maqolot va hikoyatlarning g oyaviy-
‘
badiiy xususiyatlarini birgalikda tahlil qiladi.
2.8. O tilgan material bo yicha umumiy xulosalar
‘ ‘
chiqarishni talabalarga taklif etadi.
2.9. Xulosalarni to ldiradi.
‘
2 . 10. Talabalarga savol berishni taklif qiladi.
2 . 11 . Savollarga javob beradi. Tinglaydilar,
zarur
ma lumotlarni
’
yozib oladilar
Tinglaydilar,
kuzatadilar, fikr
bildiradilar
Tinglaydilar,
kuzatadilar, fikr
bildiradilar
Tinglaydilar,
zarur
ma lumotlarni
’
yozib oladilar
O qiydilar,
‘
tinglaydilar,
fikr bildiradilar
Savol beradilar
3. Y
akuniy
bosqich
(10 daqiqa)
3.1. Mavzu bo yicha yakuniy xulosalar qiladi.
‘
Muammoli masalalar haqida yo llanma beradi.
‘
Qo shimcha ma lumot uchun manbalarni havola
‘ ’
etadi .
3.2. Mustaqil ishlash uchun vazifa beradi ( 4 - ilova );
keyingi mavzu bo yicha o quv mashg ulotiga
‘ ‘ ‘
tayyorlanib kelishni tayinlaydi Vazi f alarni
yozib oladilar.
45
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1-ilova
Diqqatni jalb
2-ilova
46ZARURIY ADABIYOTLAR
1. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув
қўлланма). I I қисм. – Сам.: СамДУ нашри, 2002.
2. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti
tarixi. (O‘quv qo‘llanma) –T.: Yangi asr, 2006.
3. Муҳиддинов М. Комил инсон – адабиёт идеали.
– Тошкент : Фан , 20 05 .
4. Салоҳ ий Д . Навоий назмиёти ( Ўқув қўлланма ).
– Тошкент , 2012.
5. Тоҳиров С . Хамсанавислик анъанасининг илк
қоидаси хусусида // СамДУ « Илмий ахборотнома » си .
2013 йил , 4- сон . 57-61- бетлар .
6. Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 7-том. – T .: Фан,
1992.
7. Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 11-том. – T .: Фан,
1994.
8 . Алишер Навоий . MAT . 20 томлик. 16 том. – T .: Фан,
1999.
DIQQATNI JALB QILUVCHI SAVOLLAR
“ Xamsa” takmili degan jumlani qanday tushunasiz?
Qaysi xamsanavis shoirlarni bilasiz?
Navoiy “Xamsa”si dostonlarini to‘g‘ri tartibda sanab bering?
Abdurahmon Jomiyning Bu qalamga falakdan ofarinlar yog ilsin “ ‘ …”
deb boshlanuvchi ta rifi qaysi munosabat bilan aytilgan?
’
Nizomiy Ganjaviyning Maxzan ul-asror dostoni ta sirida o zbek
“ ” ’ ‘
adabiyotida yaratilgan ilk asarning nomi va muallifini ayting.
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

MA RUZA MATNI’
1. Xamsa adabiy an ana va janr sifatida.
“ ” ’
Oldingi ma ruzada ko rib o tganimizdek, Nizomiy Ganjaviyning
’ ‘ ‘
dostonlari oldindan belgilangan reja asosida, yaxlit asar sifatida yaratilgan emas.
Ya ni beshala doston ham oldindan rejalashtirilgan deb bo lmaydi. Binobarin
’ ‘
ular alohida-alohida dostonlardir. Biroq har bir muallif badiiy asar yaratar ekan,
bundan oldin yaratgan asarining qaysidir ma noda mantiqiy davomi bo lishini
’ ‘
his etadi. Shuni inobatga olib, Adabiyotshunos A.Starikov Xamsa ning
“ ”
poemalar siklidan tashkil topganini qayd qilib, Xamsa epik ijodiyotdagi
“ ”
ko pqirralikning simvoli degan xulosaga keladi.
‘ ” 9
Akad. B.Valixo jayevning ‘
1981-yilda nashr ettirilgan Xamsachilik an anasining ayrim xususiyatlari
“ ’ ”
nomli maqolalarida 10
xamsaga nisbatan adabiy janr , adabiy hodisa ,
“ ” “ ”
adabiy an ana atamalari bir-birini almashgan holda ishlatiladi. Ustoz olim,
“ ’ ”
jumladan yozadilar: Nizomiy yaratgan besh poemaning yaxlit, monumental
“
asarligi va uning yangi adabiy hodisa ekani keyinchalik aniqlanib, shoir yaratgan
asarlar sikliga Panj ganj Besh xazina nomi berilgan edi .
“ ” – “ ” ” 11
Adabiyotshunoslikda xamsanavislik yoki Xamsa larni dastlab alohida
“ ”
dostonlar majmui, so ngra yaxlit monumental asar (B.Valixo jaev), adabiy janr,
‘ ‘
turkum doston (S.Tohirov), supperjanr (S.Meli), universal janr
“ ” “ ” “ ”
(U.Jo raqulov) kabi nazariy atamalar bilan tilga olish hodisalari kuzatiladi.
‘
Bularning qaysi biri qay darajada asosli ekanligi haqida ilmiy xulosa chiqarish
uchun oldingi darsda o rganilgan masala xamsanavislik tarixi haqida ayrim
‘ –
fikrlarni umumlashtirish lozim bo ladi.
‘
Nizomiy an analarini birinchi bo lib izchil tarzda davom ettirgan Amir
’ ‘
Xusrav Dehlaviy o z salafi Nizomiyga buyuk hurmat bilan qaradi. Uni o ziga
‘ ‘
9
Starikov A.A. K voprosu o traditsii poeticheskoy P y ateritsi v literaturax bostochnogo srednevekovya
“ ”
// V z a imosvyazi literatur Vostoka i Zapada . M., 1961. c. 57-67.
“ ” –
10
Navoiy va ijod saboqlari. T.: Fan, 1981. 29-37.
–
11
Shi yerda, 29.
47
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

ustoz deb bildi. Nizomiy dostonlaridagi odamsevarlik xislatlarini o z davri‘
g oyalari bilan hamohang tarzda rivojlantirdi.
‘
Xusrav Dehlaviy beshinchi dostoni «Hasht bihisht»da shunday yozadi:
Ki az on naqdi qimmate ba se sol,
Kardam in «Panch ganch» molomol…
YAk-yak in «Panch ganch» to poyon,
Arz kardam ba chashmi donoyon. [50. 430]
Amir Xusrav Nizomiy dostonlariga birma-bir, tartib bilan javob yozganligini
ta kidlab o tadi.
’ ‘ Demak Xusrav Dehlaviy ham xamsanavislikka nisbatan adabiy
janr sifatida emas, an ana Nizomiy dostonlariga tatabbu aytish an anasi
’ – ’ ’
sifatida yondashgan.
XIV asr oxiriga kelib, ayniqsa, temutiylar hukmronligi davrida Nizomiy
Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy xamsalari xamsatayn ya ni ikki xamsa
“ ” ’
nomi bilan shuhrat qozondi.
Alisher Navoiy o z Xamsa sining yaratilishi haqida gapirar ekan, aynan
‘ “ ”
xamsataynga javob yozish istagini bayon etadi:
Bu andeshadin erdi ko nglumda shayn,
‘
Ki bo ldi ko ngul moili xamsatayn.
‘ ‘
Shu bilan birga,
Navoiy faqat shoirgina emas, keng qamrovli qomusiy olim,
murakkab tafakkur egasi hamdir. Binobarin, u xamsanavislik an anasini davom ’
ettiribgina qolmasdan uni t akmil qilishni, mukammallashtirishni maqsad qiladi “ ” :
Manga «Xamsa» takmili bir yon edi,
Bu maqsud ta h sili bir yon edi.
Ne til birla dey shukr ma buduma,
’
Ki etkurdi oxir bu maqsuduma [47 . 509].
Navoiy «xamsa takmili» deganda har bir dostonni mazmun, g oya
‘ va
kompozitsiya jihatidan isloh qilish bilan birga, ularni birlashtirish, bir silsilaning
bo g inlari, bir butunlikning tarkibiy qismlari
‘ ‘ darajasiga keltirish, yagona
maqsad uchun xizmat qildirishni ham nazarda tutgan. Binobarin, «Xamsa» turkum
asar bo libgina qolmay, bu adabiy an ananing yangi
‘ ’ taraqqiyot cho qqisi sifatida ‘
48
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

maydonga keldi. Navoiyning xamsachilikdagi mahorati va buyukligi aynan shu
xususiyatni takomillashtirishi bilan izohlanadi.
2.2. Alisher Navoiyning xamsanavislik va xamsnavislarga munosabati.
Alisher Navoiy she`riyat sohasida ko p mehnat qilib, she`riy asarlar yozgan‘
va devonlar tuzgan bo lsa-da, ammo bu ishlar uni qoniqtirmasdi.
‘
Alisher Navoiy o z qobiliyatining buyukligini namoyon etishda kichik
‘
she`riy nav`lar torlik qilajagini anglagach, u endi nazm sohasida o zining dahosini
‘
namoyon etuvchi "vase` maydon" - keng maydonni izlaydi va, shoirning qayd
qilganidek, masnaviy - doston ana shunday maqsadlarni amalga oshirish uchun
muvofiq ekanligiga ishonch hosil qiladi. Shunisi ham borki, Alisher Navoiy buning
uchun mumtoz adabiyotda yaratilgan alohida dostonlarni ham, dostonlar turkumi-
xamsalarni ham chuqur o rganib, bu sohada "xamsatayn"-ikki xamsa, ya`ni
‘
Nizomiy va Xusrav Dehlaviylar xamsalari an`anasiga murojaat etib, bu niyatni
amalga oshirishga bel bog laydi.
‘ Alisher Navoiy bu ishning og irligini ham ‘
biladi:
Emas oson bu maydon ichra turmoq,
Nizomiy panjasiga panja urmoq
…
Kerak sher ollida ham sheri jangi
Agar sher o lmasa, bore palangi.
‘ [44. 29]
Ammo uning ezgu niyati - o zbek adabiyoti tarixida ham ana shunday asar-
‘
xamsa yozish orqali turkiy xalqlarni undan bahramand etish, turkiy-o zbek tili
‘
imkoniyatlarining ulug ligini namoyon etish hamda o zining olijanob maqsad va
‘ ‘
buyuk orzularini ana shu asarda ifodalashdan iborat bo lganidan bu ishni
‘
bajarishda duch kelishi mumkin bo lgan qiyinchiliklardan qo rqmadi, aksincha
‘ ‘
she`riyatning "sheri jangiysi" ekanini sharaf bilan ado etdi. Natijada, uning jahonga
mashhur "Xamsa" si maydonga keldi.
Xusrav Dehlaviydan so ng Alisher Navoiygacha bo lgan davr orasida
‘ ‘
(1302-1483-yillar) ham dostonlar turkumidan iborat beshliklar yaratish davom
etdi. Jumladan, Xojui Kirmoniyning 1332-1348 yillar orasida yaratgan beshligi,
Salmon Sovajiyning ham bu ishga qo l urgani, XV asrda esa Jamoliy Tabreziy,
‘
49
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Kotibiy, Kavkabiy, Ashraf kabi shoirlarning turli tarzdagi beshliklari yaratilgan
edi. Alisher Navoiy bularning ko pchiligidan xabardor edi. Jumladan, "Farhod va‘
Shirin" dostonida (1484 yilda) ulardan biri Ashraf haqida shunday yozadi:
Bu maydonga chu Ashraf surdi markab,
Bu so zni o zga nav` etti murattab.
‘ ‘ [44. 49].
Ashraf Marog aviy (vaf.1459-yil) va uning "Xamsa"si haqida "Majolis un-
‘
nafois" da (1491-1498-yillar ) esa yana shunday yozgan:
"Mavlono Ashraf- ko proq avqot "Xamsa" tatabbu`ig a sarf qilur erdi, to
… ‘ ‘
ul kitobni tugatur tavfiqi topti, voqean o z xurdi holig a ko ra yamon
‘ ‘ ‘
bormaydur".
Ashraf Marog aviy fors tilida yozgan "Xamsa"sining hozircha ma`lum
‘
nodir nusxasi Angliyada saqlanadi va uning tarkibi quyidagicha:
1. "Minhoj ul-abror";
2. "Shirinu Xusrav".
3. "Layliyu Majnun";
4. "Haft avrang";
5. "Zafarnoma".
Mazkur "Xamsa" nashr ettirilmagani sababli uning haqida batafsil so z
‘
yuritish imkoni yo q.
‘
Alisher Navoiy XII-XV asrlar davomida fors tilida yaratilgan dostonlar
turkumi- beshlik va xamsalarni o rgangan va shulardan ikkitasi - xamsataynni,
‘
ya`ni Nizomiy va Xusrav xamsalarini ma`qul topib, ularning butun xususiyatlarini
har tomonlama tadqiq etgan. Quyidagi misralarda bu masala shunday bayon
etilgan:
Bu andeshadin erdi ko nglumda shayn,
‘
Ki bo ldi ko ngul moili xamsatayn.
‘ ‘
Chu mashg ul bo ldum tamoshosig a.
‘ ‘ ‘
O tib vodiyu tog u daryosig a.
‘ ‘ ‘
Yorimchuq ko rub, sayr tark etmadim,
‘
Yeri qolmadi angakim etmadim. [44. 55]
50
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Darhaqiqat, Alisher Navoiyning "Xamsa"si nazirayi benazir - o xshash-‘
o xshamas uslubida yozilgan va bu an`anani mukammallashtirgan, yuqori
‘
bosqichga ko targan nodir badiiy kashfiyotdir.
‘
2.3. Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilish jarayoni
“ ” .
Navoiyshunoslikning so nggi yutuqlaridan bo lgan Sh.Sirojiddinovning ‘ ‘
A l i sher Navoiy: manbalarning qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili nomli“ ”
Alisher Navoiy nomidagi davlat mukofotiga munosib ko rilgan monografiyasi ‘
da
Alisher Navoiy asarlarida gi avtobiografik ma lumotlar haqida gapirilib, Navoiy
’
va Jomiy munosabatlari alohida tilga olinadi. Darhaqiqat Buyuk mutafakkir
asarlarida ustozi, piri, ijodiy hamkori Abdutahmon Jomiy bilan bo lgan
‘
uchrashuvlari hamda ijodiy munosabatlari haqida ko plab qiziqarli va ibratli
‘
lavhalar tilga olinadi. Bular orasida Xamsa tarkibidagi dostonlarda keltirilgan
“ ”
lavhalar alohida ahamiyatga ega.
Xamsa ning barcha dostonlarida Navoiy ustoz-salaflari, xususan
“ ”
Abdurahmon Jomiy haqida alohida bob ajratgan. Hayratu ll-abror dostonidagi
“ ”
13-bob, Farhod va Shirin dostonidagi 7-bob, Layli va Majnun dagi 6-bob,
“ ” “ ”
Sab ayi sayyor dostonida
“ ’ ” gi 7-bob, Saddi Iskandariy dostoni “ ”
muqaddimasidagi 7-bob Nuriddin Abdurahmon Jomiy madhiga bag ishlangan.
‘
Bular orasida Hayrat ul-abror dostonining 13-bobi alohida ahamiyatga ega.
“ ”
Hayrat ui-abror dostonining Abdurahmon Jomiyga bag ishlangan
“ ” ‘
XIII bobiga quyidagicha nasriy sarlavha qo yilgan:
‘
Safo jomining sofi oshomi mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy madda
“
zillaxul-oliy vasfikim, vasfg a sig mas va ta rifikim, ta rifg a rost kelmas va
‘ ‘ ’ ’ ‘
ul xazrat iltifotining quyoshi bu xoksori tiyra ro zgorxolig a partav
‘ ‘
solg onining izhori va ul quyosh tarbiyatidin bu tufroqqa zohir qilg an guli
‘ ‘
nasrin, balki gunogun rayoxin osori va «Tuhfat ul-ahror» tuhafi mutolaasidin
maxzun ko ngul tarabi va «Hayrat-ul abror» laoli va javohirin nazm rishtasig a
‘ ‘
tortmoqning sababi [43. 51].
”
Mazmuni: Yuksaklikning uzun soyasi, shodlik jomining sof sipqoruvchisi
mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy vasfikim, vasfga sig mas, ta rifikim,
‘ ’
51
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

ta rifga to g ri kelmas va ul xazrat iltifoti quyoshi qora kunga kolgan men’ ‘ ‘
ojizning ahvoliga nur sochganining bayoni, ul quyosh tarbiyasidan bu tuproqda oq
gullar, oq gullargina emas, rang-barang rayhonlar nishon bergani va «Tuhfat ul-
ahror» tuhfasi mutolaasidan g amgin ko ngulning xursandchilik topgani va
‘ ‘
«Hayrat ul-abror»ning la l va javharlarini nazm ipiga tizmoqning sababi
’
Bob quyidagi baytlar bilan boshlanadi:
Ulki bukun qutbi tariqatdur ul,
Koshifi asrori haqiqatdur ul.
Ko ksi xaqoyiq duri ganjinasi,
‘
Ko ngli maoniy yuzi oyinasi.
‘
Tabdili: Ulki bugin tariqatning qutbi, haqiqat sirlarini kashf etuvchi, ko ksi
‘
haqiqat javohirlari yashiringan xazina, kongli esa esa ma nolar
’ yuzi aks etadigan
oynadir.
Bobning muhim jihatlaridan biri shundaki uning davomida Jomiy dargohida
bo ladigan doimiy majlislardan, she rxonlik va adabiy davralardan biri
‘ ’
tasvirlangan:
Bazmda bir kun yuzidin nur edi,
Har soridin nodira mazkur edi.
Tushti chu raxrav bila payravg a so z,
‘ ‘
Etti Nizomiy bila Xusravg a so z.
‘ ‘
Kim ne sifat olam aro soldi shayn,
Ikkisining xomasidin xamsatayn.
Lek bu o n turfaki, topmish jamol,
‘
Ikki burung isida bor o zga hol:
‘ ‘
Kunlarning birida bir yig ilishda u yuzida nur balqib o ltirar edi, har
‘ ‘
tomondan har xil ajoyib voqealarni gaplashar edik. Gap ustoz va izdoshlar haqida
borar ekan, Nizomiy bilan Xusravga ham navbat etdi. Ularning qalami tufayli
paydo bo lgan ikki «Xamsa» olamga qanday xayajonlar solmadi! Lekin bu ikki
‘
52
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

«Xamsa»ga kirgan o n go zal doston ichida oldingi ikkitasi yaqqol ajralib turar‘ ‘
edi.
Gavhare yo q «Maxzan ul-asror» dek,
‘
Axtare yo q «Matla ul-anvor»dek.
‘ ’
O zga sanamlar ham erur jilvasoz,
‘
Borchasining husnida zebi majoz.
Ul ikisidin biri gavharfishon,
Gavharida nuri yaqindin nishon.
Ul birisi dog i bo lub nurposh,
‘ ‘
Nuri aro partavi taxqiq fosh.
Demak dostonda tasvirlangan majlisda xamsanavislik, aniqroq qilib
aytganda xamsatayn , ya ni Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy xamsalari
“ ” ’
haqida qizg in bahs-munozara kechadi. Ayniqsa, ular tarkibidagi ilk dostonlar -
‘
«Maxzan ul-asror» hamda «Matla ul-anvor» asarlarining barkamolligi xususida
’
tortishuvlar bo ladi.
‘
Y.E.Bertelsning Nizomiy monografiyasida qayd etilishicha, bunday
“ ”
bahsu munozaralar nafaqat shoir-u olimlar davrasida, balki temuriy sulton va
shahzodalar davrasida ham muntazam bo lib turgan. Xususan, Mirzo Ulug bek
‘ ‘
hamda Boysunqur Mirzo o rtasidagi bahs-u munozaralar tarixda mashhur.
‘
O tti chu alqissa bir oy, ikki oy,
‘
Bir kun o lub, baxtu xirad raxnamoy.
‘
Xidmatin ettimki, tamanno edi,
I lgida ko rdum necha aizo edi.
‘
Kulgu bila qildi ishorat manga,
«To hfa» bila berdi bashorat manga.
‘
Kim olibon boshtin ayog ig a boq,
‘ ‘
Qil nazar avroqig a boshtin-ayoq.
‘
53
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Shunday qilib, oradan bir oy o tdi, ikki oy o tdi. Kunlarning birida baxt va‘ ‘
aql menga yo l
‘ ko rsatib, uni ko rgim kelib, xuzuriga bordim. Uning qo lida ‘ ‘ ‘
bir necha bo lak qog oz ko rdim. U
‘ ‘ ‘ kishi kulib, menga imo qilib, «Tuhfa»,
ya ni Tuhfat ul-Ahror dostonini yozib bitirganini aytdi:
’ “ ”
- Ol-da, boshidan-oxirigacha ko rib chiq, boshidan-oxirigacha har bir
‘
varag ini ko zdan kechir! - dedi.
‘ ‘
Ollig a jon naqdini sochtim ravon,
‘
Oldimu o ptum, dog i ochtim ravon.
‘ ‘
Boshtin-ayoq gavhari shahvor edi,
Qaysi guhar, «Tuhfat ul-ahror» edi.
Naf topib kimki bo lub mustafid,
‘
Muxtasar ul ikkidin, ammo mufid.
Ul ikini topsa bo lur munda-o q,
‘ ‘
Munda tuxaf ko pki, ul ikkida yo q.
‘ ‘
Darhol oldiga kelib, unga jonimni sadaqa qildim, qo lidan dostonni oldimu
‘
o pib, darxol ichini ochdim. U boshidan-oxirigacha shohona dur edi. Yana qanaqa
‘
dur deng? «Tuhfat ul-ahror» dostonining o zginasi edi. Bahramand bo lishni
‘ ‘
istaganlar undan naf topar, u oldingi ikki dostondan hajm jihatidan kichikroq
bo lsa ham, foydasi ko proq edi. U ikkala dostonda bor gapni bundan topsa
‘ ‘
bo lar, ammo bundagi hadyalarning ko pi ularda yo q edi.
‘ ‘ ‘
Shavqida ko ksumni shikof ayladim,
‘
Jildig a ko nglumni g ilof ayladim.
‘ ‘ ‘
Chun o qumoq zamzamasi bo ldi bas,
‘ ‘
Ko nglum aro dag dag a soldi havas,
‘ ‘ ‘
Uning shavqi bilan ko ksim pora pora bo ldi, jildi uchun esa ko nglim
‘ – ‘ ‘
g ilof vazifasini bajardi.
‘
54
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Mutolaa tugagach, Ko nglimga havas dag dag a ola boshladi.‘ ‘ ‘
Kim bu yo l ichraki alar soldi gom,
‘
Bir necha gom o lsa manga ham xirom.
‘
Forsi o ldi chu alarg a ado,
‘ ‘
Turki ila qilsam ani ibtido.
Forsi el topti chu xursandliq,
Turk dog i topsa barumandliq.
‘
Alisher Navoiyning Xamsa yaratish niyatini amalga oshirishida turtki
“ ”
bo lgan bu voqea tafsilotlari Navoiy avtobiografiyasi, ijodiy laboratoriyasini
‘
tadqiq etishda ham o ta muhim ahamiyat kasb etadi.
‘
Ana shunday ahamiyatga ega bo lgan "Xamsa"
‘ 1483-1484 yillarda
yozilgan. "Xamsa"ning Abdujamil kotib tomonidan 1484-yilda ko chirgan va
‘
Alisher Navoiy nazari tushgan qo lyozma nusxasi hozirgi kunda O zRFA Abu
‘ ‘
Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida avaylab saqlanmoqda.
Alisher Navoiy "Xamsa"ni yozish uchun bevosita olti oy sarflaganini
alohida uqtirib, shunday yozadi:
Sengakim yo q emgakda g oyat padid,
‘ ‘
Ulus mehnatida nihoyat padid.
Qilib tongdin oqshomg acha qiylu qol,
‘
Yuzunga yetib har nafas yuz malol.
O zung tinmayin xalq g avg osidin,
‘ ‘ ‘
Qulog ing xaloyiq alolosidin.
‘
Bu mehnatlar ichra chekib so zga til,
‘
Zamondin kamo besh o tub ikki yil.
‘
55
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Chekib xoma bu noma itmomig a,‘
Yeturgaysen og ozin anjomig a.
‘ ‘
Ki aqli munosib shitob aylasa,
Deyilgan zamonin hisob aylasa.
Yig ishtursa bo lmas bori olti oy,
‘ ‘
Ki bo ldung bu ra`nog a suratnamoy. [47. 569]
‘ ‘
Demak, Alisher Navoiy "Xamsa" yozishga 1483-yilda kirishib, 1484-yilning
sentyabr oylarida uni tugatgan bo lsa-da, ammo unga sarf qilingan vaqt, ya`ni
‘
bevosita yozishga sarf qilingan muddat olti oydan iborat bo lgan. Ikki yilning
‘
boshqa vaqtlari esa ko pincha turli davlat va xalq yumushlarini bajarishga sarf
‘
bo lgan ekan.
‘
Alisher Navoiyning "Xamsa"si quyidagi dostonlardan iborat:
"Hayrat ul-abror" – 3988 bayt
"Farhod va Shirin" – 5782 bayt
"Layli va Majnun" – 3622 bayt
"Sab`ai sayyor" – 5008 bayt
"Saddi Iskandariy" 7215 bayt
–
Xamsa ning umumiy hajmi
“ ” 25615 bayt, 51230 misradan iborat.
3. Navoiy Xamsa si kompozitsiyasining o ziga xosligi.
“ ” ‘
Bu dostonlar xamsa janri talablari asosida o zaro bog liq yaxlit turkumni
‘ ‘
tashkil etadi. Shuning uchun uning birinchi dostoni ("Hayrat ul-abror") fikriy-
nazariy qurilmaga asoslangan bo lsa, boshqalari ana shu dostondagi fikriy-nazariy
‘
dasturni badiiy timsollarda ifoda etadigan dostonlardir.
Shu jihatdan "Xamsa"ning birinchi dostoni bo lgan "Hayrat ul-abror"
‘
(yaxshilarning hayratlanishi) butun turkumning fikriy-nazariy dasturi sifatida
badiiy timsol sarguzashti qurilmasiga emas, balki fikriy-nazariy masalalarning
56
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

bayoni-maqolot hamda ularni tasdiqlaydigan kichik hikoya va masallardan tashkil
topgan qurilmaga asoslangan.
"Hayrat ul-abror"ning nomlanishi va yozilish yili haqida Alisher Navoiy
shunday yozadi:
Hayrati abror ko rub zotini,‘
"Hayrat ul-abror" dedim otini.
Nuktai ta`rixiki, ahsan edi.
Sekkizu sekkiz yuzu seksan edi. [43. 344]
Ya`ni: Asarni o qigan yaxshi odamlarning hayratda qolganligini e`tiborga olib,
‘
dostonni "Hayrat ul abror" - yaxshilarning hayratlanishi deb atadim. Uning
yozilgan yili-tarixi esa 888 hijriy- 1483-melodiy yil edi.
Doston aruzning sare`i musaddasi matvii makshuf bahrida yozilgan:
Odamiy er/sang demagil/ odamiy/
- v v - - v v - - v -
Oniki yo q/ xalqi g amiy/ din g ami
‘ ‘ ‘
- v v - - v v - - v -
muf-ta-i lun/ muf-ta-i lun/ fo-i-lun
"Hayrat ul-abror" 63 bobdan iborat bo lib, I-XI boblari hamd, munojot va
‘
na`tlarni o z ichiga oladi. XII-XVI-boblarida Nizomiy, Xusrav Dehlaviy,
‘
Abdurahmon Jomiy, so z ta`rifi, Sulton Husayn Boyqaro haqida fikr yuritish
‘
o rin olgan. XVII-XXI boblari ko ngul ta`rifi, uch hayrat va Bahovaddin
‘ ‘
Naqshbandga bag ishlangan. XXII-LXI (22-61) boblari yigirma maqolot va
‘
yigirma hikoyot, tamsilotdan iborat. LXII-LXIII (62-63) boblari xotima va bir
hikoyatni o z ichiga olgan.
‘
Shunday qilib, "Hayrat ul-abror"ning asosini yigirma maqolot va yigirmata
hikoyot va tamsillar tashkil etadi.
Alisher Navoiy xamsa yozishga kirishar ekan, uning oldida ko plab
‘
vazifalar (bular xaqida mavjud ilmiy ishlarda talay fikrlar bor) qatorida quyidagi ikki
ish ham bor edi;
57
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1. Xamsaning yaxlit asar ekanligini faqat nazariy jihatdan emas, amalda ham
ko rsatish.‘
2. Uning tarkibi aynan besh qismdan ibarat ekanligini Nizomiy an anasi
’
bilangina emas, azaliy qonuniyat sifatida talqin qilish. SHu bilan xamsani besh
qismdan iborat, yaxlit turkum asar darajasiga ko tarish.
‘
Bu ikki maqsadni amalga oshirish uchun shoir, bizning nazarimizda, kuyidagi
vositalardan foydalangan. Navoiy «Xamsa»sining birinchi dostoni «Hayrat ul-abror»
shunday boshlanadi:
Bismillohir ra h monir-ra him ,
Rishtag a chekdi necha durri yatim.
‘
Har dur anga javhari jondin fuzun,
Qiymat aro ikki ja ho ndin fuzun [43 . 11]
Bu va bundan keyin keladigan baytlarda Navoiy «Qur oni
’
Karim»ning birinchi oyati «Bismillohir rahmonir-rahim», ya ni «rahmon (foniy
’
dunyoda barcha insonlarga rahmat nazari bilan boquvchi) va rahim (oxiratda faqat
mo minlargagina rahm etuvchi) sifatlarining egasi bo lgan
‘ ‘ Ollox, nomi bilan
boshlayman» oyatini izohlaydi, undagi har bir harfni «ahli rad» va «ahli qabul» uchun
xos bo lgan ramziy-majoziy ma nolarda
‘ ’ sharhlaydi. Ma lumki, Islom aqoidiga ’
ko ra har qanday ish yoki asar Olloh
‘ nomi bilan boshlanishi shart. Navoiy ham bu
aqidaga sodiq qo lgan holda mavzu va mazmunidan qat i nazar, har bir asarini shu oyat
’
bilan boshlaydi. E tiborli tomoni shundaki, «Xamsa»ning qolgan dostonlarida bu
’
holat ko zga tashlanmaydi. Garchand, ular ham Ollohga hamdu sano aytish bilan
‘
boshlansa-da, bu ko proq boshlangan asarning davomini eslatadi.
‘
Albatta, «Hayrat ul-abror» dostonining vazni bo lmish sari i
‘ ’ musaddasi
matviyi makshuf (muftailun muftailun foilun yoki foilon) aynan shu oyatning vazniga
mosligini ham e tiborga olish lozim. Ammo
’ vaznga solinmagan bo lsa-da, ‘
«Lison ut-tayr» dostoni ham «bismillohir rahmonir rahim» bilan boshlanadi.
«Saddi Iskandariy» dostoni «Xamsa»ni ham mazmun, ham shakl jihatdan
umumlashtiruvchi, yakunlovchi asar» ekanligi ta kidlangan [15. 89].
’ Navoiyning o zi ‘
bu holatni 89-bobdagi ajoyib manzara bilan tasdiqlaydi. Unda shoir xayoliy sarguzashti
58
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

natijasida go zal bog da, shoirlar davrasida ‘ ‘ paydo bo ladi va Nizomiy, Xusrav ‘
Dehlaviy, Sa diy, Firdavsiy,
’ Jaloliddin Rumiy kabi sharq mumtozlari uning xaqqiga
duo qiladi. Demek, barcha islomiy amallar, xususan, ibodat shakllari kabi Alisher
Navoiy Xamsa si ham Bismilo…
“ ” “ bilan boshlanib, duo, omin bilan ” “ ”
yakunlangan. Bu mulohazalardan quyidagi mazmunda xulosa chiqarish mumkin:
1. «Hayrat ul-abror» dostonidagi dastlabki boblar faqat shu dostonning emas,
umuman «Xamsa»ning kirish qismi hisoblanadi.
2. Keyingi dostonlar alohida asar emas, «Xamsa»ning davomi ekanligi ularning
«Bismillohir rahmonir-rahim» oyati (bu o rinda oyatning
‘ aynan shakligina emas,
mazmuni ham nazarda tutilmoqda) bilan boshlanmasligida ham ko rinadi.
‘
3. «Saddi Iskandariy» dostonining oxirgi 89-bobi faqat shu dostonning xotimasi
emas, yaxlit tarzdagi «Xamsa»ning itmomi, «...bu maxozin tilismotini istehkom bila
itmomg a etkurmakning tahriri» h
‘ aqidagi bobdir [47. 507-508].
Ushbu jumladagi «maxozin» (xazinalar, ya ni besh xazina) so zi mazkur fikrni
’ ‘
tasdiqlaydi. Bunda Navoiy «Xamsa»ni beshta tilsimlangan xazinadan iborat ko rg on
‘ ‘
- iste h kom deb atamo q da. Aynan istehkom (devor, qoliplovchi vosita) vazifasini mazkur
bob lar, ya ni Hayrat ul-abror ning ilk bobi va Saddi Iskandariy ning so nggi
’ “ ” “ ” ‘
bobi bajargan.
Demak, Navoiy beshta dostonni umumiy ramkaga solish uchun qoliplovchi
sujetdan emas (Xamsanavislik an anasi bunga yo l ko ymas edi), alohida boblar,
’ ‘ ‘
kirish va xulosa boblaridan foydalangan. Binobarin, Alisher Navoiy Xamsa sini nashr
“ ”
ettirishda mazkur boblarni dostonlar tarkibidan ajratib Xamsa ning muqaddima va
“ ”
xotima boblari sifatida nashr ettirish ham maqsadga muvofiq.
59
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2.2. 2. Amaliy mashg ulot ishlanmalari, nazorat materiallari.‘
1-amaliy mashg ulot:
‘
Alisher Navoiy
“ Xamsa ” sining yaratilishi: Hayrat ul-abror dostoni “ ”
Reja - topshiriqlar:
1. Xamsanavislik an anasining yuzaga kelishi va qonuniyatlari haqida material
’
no plash (Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Xoju, Ashraf, Salmon
‘
Sovajiy ; dostonlar mavzusi, rompozitsiyasi-monosujet, polisujet, turkum
…
sujet, vazn).
Adabiyotlar: 1, 2, 4.
2. Alisher Navoiyning xamsanavislik va xamsnavis salaflari haqidagi fikr-
mulohazalari:
A. Hayrat ul-abror dostonining 12-15 boblaridan mavzuga tegishli
“ ”
baytlarni topib tahlil qilish.
B. Saddi Iskandariy dostonining 5-8 va 89-boblaridan mavzuga tegishli
“ ”
baytlarni topib tahlil qilish.
Adabiyotlar: 6, 7, 8, 9.
Izoh: A va B bandlaridan birini tanlash mumkin
3. "Hayrat ul-abror" dostonining yaratilishi , kompozitsiyasi (baytlar, boblar soni,
tartibi, shakli, vazni, birinchi bob haqida).
Adabiyotlar: 1, 6, 8, 5.
4. Maqolot va hikoyatlarning mavzuviy tasnifi va tahlili (maqolot va
hikoyatlarning umumiy ro yxati)
‘ .
A. Islom haqidagi ikkinchi maqolat va hikoyat tahlili.
B. Adab haqidagi oltinchi maqolot va hikoyat tahlili.
C. Ilm haqidagi o n birinchi maqolat va hikoyat tahlili.
‘
D. Bulutday nafrasonlar haqidagi 13-maqolat va hikoyat tahlili.
Adabiyotlar: 1, 2, 6, 8, 10.
Izoh: A, B, C va D bandlaridan birini tanlash mumkin
Adabiyot va manbalar
1. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув қўлланма). II қисм.
– Сам.: СамДУ нашри, 2002.
2. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma). –T.: Yangi asr, 2006.
3. Муҳиддинов М. Комил инсон – адабиёт идеали. – Тошкент: Фан, 2005.
4. Салоҳий Д. Навоий назмиёти (Ўқув қўлланма). – Тошкент, 2012.
5. Тоҳиров С. Хамсанавислик анъанасининг илк қоидаси хусусида //
СамДУ «Илмий ахборотнома»си. 2013 йил, 4-сон. 57-61-бетлар.
6. Алишер Навоий. MAT . 20 томлик. 7-том. – T .: Фан, 1992.
7. Алишер Навоий. MAT . 20 томлик. 11-том. – T .: Фан, 1994.
8. Alisher Navoiy. Hayrat ul-abror. - Toshkent: G.Gulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2006.
9. Alisher Navoiy. Saddi iskandariy. - Toshkent: G.Gulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006.
60
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2- amaliy mashg ulot: ‘
" Farhod va Shirin " dostoni syujeti tahlili , romantik tasvirning o ziga
‘ xos
xususiyatlari .
Reja - topshiriqlar:
1. Xusrav, Shirin va Farhod timsollari tarixi haqida qisqacha ma lumot
’
(tarixiy, afsonaviy manbalar, badiiy timsollar, Farhod timsoli taraqqiyoti).
Adabiyotlar: 1, 4, 5, 6.
2. "Farhod va Shirin" dostonida salaflari ijodiga munosabat (muqaddima
boblari tahlili, Xusrav timsoli haqida).
Adabiyotlar: 1, 3, 4, 7, 8, 9.
3. Doston sujeti:
A. Farhodga ism qo`yilishi va uning talqinlari (uch xil talqin).
B. Farhodning Yunon safari (tilsimlar va ularning ramziy ma`nolari, Suqrotning
Farhodga nasihatlari).
C. Xusrav va Farhod ziddiyati, ular o rtasidagi munozara.
‘
D. Sujet xotimasi.
Adabiyotlar: 3, 4, 6, 7, 8, 9.
4. Dostonning tasavvufiy mohiyati (N.Komilovning Suqrot komil inson
“ –
timsoli nomli maqolasi haqida).
”
Adabiyotlar: 2, 8, 9.
Adabiyot va manbalar
1. Эркинов С. Навоий «Фарҳод ва Ширин»и ва унинг қиёсий таҳлили.
- Тошкент: Фан, 1971.
2. Комилов Н. Сукрот – комил инсон тимсоли // Тасаввуф ёки комил
инсон ахлоқи. – Т.: Ёзувчи, 1996.
3. Қаюмов А. «Фарҳод ва Ширин» сирлари. - Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат, 1979.
4. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув қўлланма). II қисм. – Сам.:
СамДУ нашри, 2002.
5. Бертелъс. Е.Э. Навоий (Рус тилидан И.Мирзаев таржимаси). – Т:
Тафаккур қаноти, 2015.
6. Тоҳиров С. Форс-тожик ва туркий достончиликда Хусрав ва Фарҳод
мунозараси. Халқаро илмий анжуман. – Т: ТошДШИ нашри, 2014.
7. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma). –T.: Yangi asr, 2006.
8. Алишер Навоий. MAT . 20 томлик. 8-том. – T .: Фан, 1993.
9. Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. - Toshkent: G.Gulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006.
61
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

3- amaliy mashg ulot: ‘
" Layli va Majnun " dostoni kompozitsiyasi , majoz va uning o ziga
‘ xos
xususiyatlari .
Reja - topshiriqlar:
1. Layli va Qays haqidagi afsonaning genezisi va Alisher Navoiyga qadar
taraqqiyoti haqida material to plash (Ibn Qutayba, Al Johiz, Volibiy
‘
asarlaridagi ma lumotlar, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Jomiy,
’
Suhayliy dostonlari).
Adabiyotlar: 1, 4, 5.
2. Navoiyning Layli va Majnun dostoni kompositsiyasi (vazn, boblar, sujet,
“ ”
Isq ta rifida gi bob).
“ ’ ”
Adabiyotlar: 1, 3, 4, 7, 8.

3. Bir obraz tahlili (Layli, Qays, Navfal, Ibn Salom, Zayd, Qaysning otasi,
Laylining otasi, cho pon obrazlaridan birini tavsiflash; timsolning tashqi va
‘
ichki dunyosi, xatti-harakatlari, muallifning munosabati).
Adabiyotlar: 1, 3, 7, 8.
4. Layli va Majnun dostonining tasavvufiy mohiyati (N.Komilovning maqolasi
“ ”
haqida tushunchalar) .
Adabiyotlar: 2.
Adabiyot va manbalar
1. Ахмедов Т. Алишер Навоийнинг «Лайли ва Мажнун» достони. - Т.:
Фан, 1970.
2. Комилов Н. Ишқ оташининг самандари // Тасаввуф ёки комил инсон
ахлоқи. – Т.: Ёзувчи, 1996.
3. Қаюмов А. Ишқ водийсининг чечаклари. - Т.: Ғафур Ғулом
номидаги Адабиёт ва санъат, 1982.
4. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув қўлланма). II қисм.
– Сам.: СамДУ нашри, 2002.
5. Бертелъс. Е.Э. Навоий (Рус тилидан И.Мирзаев таржимаси). – Т:
Тафаккур қаноти, 2015.
6. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma). –T.: Yangi asr, 2006.
7. Алишер Навоий. MAT . 20 томлик. 9-том. – T .: Фан, 1994.
8. Alisher Navoiy. Layli va Majnun. - Toshkent: G.Gulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006.
62
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

4- amaliy mashg‘ulot:
"Sab`ayi sayyor" dostonidagi hikoyatlar tahlili, qoliplash usuli va uning
o ziga xos xususiyatlari.‘
Reja - topshiriqlar:
1. "Sab`ayi sayyor" dostoni kompozitsiyasi va sujeti (vazn, boblar, Bahrom va
Dilorom qissasi).
Adabiyotlar: 1, 2, 6, 7.
2. Dostonda yetti soni bilan bog liq tushunchalar va ularning talqinlari (qasr,
‘
iqlim, rang, sayyora, hafta kunlari, malika, sayyoh).
Adabiyotlar: 5, 6, 7.

3. Bir hikoyat tahlili (qasr, iqlim, rang, hafta kuni, sayyoh timsoli, uning hikoyat
timsollari bilan bog liqligi, Bahromning unga munosabati; hikoyatning
‘
qisqacha mazmuni, asosiy timsollariga tavsif, g oya va tarbiyaviy ahamiyati):
‘
- Farrux va Axiy hikoyati;
- Zayd zahhob hikoyati;
- Shahzoda Sa d hikoyati;
’
- Juna va Mas ud hikoyati;
’
- Mehr va Suhayl hikoyati;
- Muqbil va mudbir hikoyati;
- Dilorom haqidagi hikoyat
Adabiyotlar: 3, 5, 6, 7.
4. Doston xotimasi, shoirning Bahrom bilan g oyibona uchrashuvi (Bahrom
‘
nutqini tavsiflash) .
Adabiyotlar: 1, 6, 7.

Adabiyot va manbalar
1. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув қўлланма). II қисм. – Сам.:
СамДУ нашри, 2002.
2. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma). –T.: Yangi asr, 2006.
3. Муҳиддинов М.Қ. Нурли қалблар гулшани. – Т.: Фан, 2007.
4. Салоҳий Д. Навоий назмиёти (Ўқув қўлланма). – Тошкент, 2012.
5. Ҳа санов С. Навоийнинг етти ту ҳ фаси. -Т.: Ғ.Ғулом номидаги НМБ, 1991.
6. Алишер Навоий. МАТ. 20 томлик. Ўнинчи том. Сабъайи сайёр (Нашр
тайёрл. М.Мирзааҳмедова). – Т.: Фан, 1992. 7-411- бетлар.
7. Alisher Navoiy. Sab ayi sayyor. - Toshkent: G.Gulom nomidagi nashriyot-
’
matbaa ijodiy uyi, 2006.
63
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

5- amaliy mashg ulot: ‘
Saddi Iskandariy - Xamsa ning yakunlovchi dostoni, Navoiy ijodida
“ ” “ ”
adolatli hukmdor masalasi.
Reja - topshiriqlar:
1. Iskandar Tarixiy shaxs va badiiy timsol sifatida (Iskandar haqidagi syujet
tarixiga oid qisqacha ma`lumot to`plash ) .
Adabiyotlar: 1, 2, 5.
2. "Saddi iskandariy" dostoni muqaddimasi va kompozitsiyasining o`ziga xosligi
(dostonning beshinchi bobi haqida mulohazalar, to rt bobdan iborat
‘
turkumlar) .
Adabiyotlar: 1, 2, 5, 9.
3. Dostondagi bo limlar:
‘
- Himmat haqidagi bo lim va uning tarkibi (Nazariy muqaddima, hikoyat,
‘
savol-javob, Iskandar sarguzashti) .
- Adolat haqidagi bo lim va uning tarkibi (Nazariy muqaddima, hikoyat,
‘
savol-javob, Iskandar sarguzashti) .
Adabiyotlar: 1, 3, 4, 6, 7.
4. Dostonda ayollar timsollari (Ravshanak, Mehrnoz, Lu bati chiniy, Bonu
’
timsollariga tavsif) .
Adabiyotlar: 1, 7, 8.
5. Doston xotimasi (89-bob mazmuni). Adabiyotlar: 1, 6, 7.
Adabiyot va manbalar
1. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи (Ўқув қўлланма). II қисм. – Сам.:
СамДУ нашри, 2002.
2. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma). –T.: Yangi asr, 2006.
3. Комилов Н. Ҳикмат ва ибрат достони // «Тафаккур» ойномаси, 2003
йил, 2-3-сонлар.
4. Комилов Н. Хизр чашмаси. –Т . : Маънавият, 2005.
5. Бертелъс. Е.Э.Навоий (Рус тилидан И.Мирзаев таржимаси). – Т:
Тафаккур қаноти, 2015.
6. Алишер Навоий. MAT . 20 томлик. 11-том. – T .: Фан, 1994.
7. Alisher Navoiy. Saddi iskandariy. - Toshkent: G.Gulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2006.
8. Қаюмов А. «Садди Искандарий». - Т., 1980.
9. Тохиров С. «Садди Искандарий» достонидаги бир байт ҳақида
64
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

мулоҳазалар // Ёш шарқшуносларнинг академик У.Каримов номидаги
X илмий-амалий конференцияси тезислари. –Тошкент, 2013. 174-178-б
“Alisher Navoiy “Xamsa”si ning yaratilishi moduli dan talabalar mustaqil
ta’limining mazmuni va hajmi, bajarilish muddati, monitoring va baholash
mezonlari
t/n Mustaqil ta`lim mavzulari
[manba] Berilgan topshiriqlar Bajarilish
muddati Hajmi
(soatda)
1 E. Э .Bertelsning "Navoiy "
monografiyasini o’rganish [2]. Yozma tahlil etish va
konspektlashtirish. 1- hafta 2
2. N.Komilovning "Suqrot-komil
inson timsoli", "Ishq otashining
samandari" maqolalarini
o rganish [4, 5].’ Yozma tahlil etish va
konspektlashtirish. 1- hafta 2
3. S.Hasanovning "Navoiyning yetti
tuhfasi" kitobini o rganish [6].
’ Yozma tahlil etish va
konspektlashtirish. 2-hafta 2
4. N.Komilovning "Hikmat va ibrat
dostoni" maqolasini o rganish [3,
’
5]. Yozma tahlil etish va
konspektlashtirish. 2-hafta 2
5. M.Muhiddinovning K o mil
“
inson-adabiyot ideali
”
monografiyasini o rganish [7].
’ Yozma tahlil etish va
konspektlashtirish. 3-hafta 2
6. H a yrat ul- abror dostonidan
“ ”
o nta bayt [10, 15, 8].
’ Yod olish va og zaki
’
tahlil qilish. 3-hafta 2
7 X u s rav bilan Farhod
“ ”
munozarasidan o nta bayt [11,
’
16, 9]. Yod olish va og zaki
’
tahlil qilish. 4-hafta 2
8 Majnunning Ka ba oldidagi
’
munojotidan o nta bayt [12,17,
’
8]. Yod olish va og zaki
’
tahlil qilish. 4-hafta 2
9 Suqrotning Farhodga nasihatlari
tahlili [11, 16]. Matnni baytma-bayt
yozma tahlil qilish. 5-hafta 2
10 S a ddi Iskandariy dostonining
“ ”
beshinchi bobi dastlabki o nta
’
bayti tahlili [14, 19]. Matnni baytma-bayt
yozma tahlil qilish. 5-hafta 2
11 S a b ayi sayyor dostonida
“ ” ’
qora (sariq, yashil, qizil, moviy,
sandal, oq) rang hikmati [13,
”
18]. Mavzulardan birini tanlab
insho yozish. 6-hafta 2
Jami 1-6-hafta 2 2
Izoh: 1- 5 hamda 9 -1 1 -topshiriqlar yozma, 6 - 8 -topshiriqlar og’zaki tarzda
bajariladi. Yozma topshiriqlar mustaqil ishi daftarida, 11-topshiriq elektron
variantda taqdim etiladi.
65
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

“ Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulidan“ ”
mashq-topshiriqlar
1-topshiriq
I. Ushbu bayt haqida ma lumot va fikrlaringizni ifodalang:
’
Tor ini sichqonga solib erdi g am,
‘
Quyrug iga bog ladi g irbol ham.
‘ ‘ ‘
1. Baytning vazni va manbaini aniqlashga intiling.
2. Mazmunini izohlang, qanday badiiy hodisalar kuzatiladi?
3. Bayt qanday munosabat bilan keltirilgan?
II. Mamlakatimizda Alisher Navoiy Xamsa sini o rganish
“ ” ‘
bo yicha qa
‘ n day tadqiqotlarni bilasiz?
III. Sab ayi sayyor dostonida qora (yoki boshqa) rang talqinlari
“ ” ’
haqida mulohazalaringiz.
2-topshiriq:
I. Ushbu bayt haqida ma lumot va fikrlaringizni ifodalang:
’
Ham shah o lub, ham valiyu ham nabi,
‘
Hikmat ila ham tuz o lub mashrabi.
‘
1. Baytning vazni va manbaini aniqlashga intiling.
2. Mazmunini izohlang, qanday badiiy hodisalar kuzatiladi?
3. Baytda vasf etilgan shaxsni (mantiqan) aniqlashga harakat qiling.
II. Y.E.Bertelsning Alisher Navoiy ijodiga oid qanday tadqiqotlarini
bilasiz?
III. Sab ayi sayyor dostonida qora (yoki boshqa) rang talqinlari
“ ” ’
haqida mulohazalaringiz
3-topshiriq:
I. Ushbu bayt haqida ma lumot va fikrlaringizni ifodalang:
’
Kimki jahon mulki havasdur anga,
Ushbu ilik tajriba basdur anga.
1. Baytning vazni va manbaini aniqlashga intiling.
2. Mazmunini izohlang, qanday g oya aks etganligini yozing?
‘
3. Baytda tilga olingan shaxsni aniqlashga harakat qiling.
II. Bahrom haqidagi dostonlarda hafta kynlari, rang va sayyoralarni
to g ri tartibda sanab bering.
‘ ‘
III. Saddi Iskandariy dostonidan bitta hikoyat haqida
“ ”
mulohazalaringiz
4-topshiriq:
I. Ushbu bayt haqida ma lumot va fikrlaringizni ifodalang:
’
Safar qil va lekin vatan ichra bo l,
‘
66
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Tila xilvatu anjuman ichra bo l.‘
1. Baytning vazni va manbaini aniqlashga intiling.
2. Mazmunini izohlang, qanday badiiy hodisalar kuzatiladi?
3. Baytda tilga olinga g oya manbai haqida nima deya olasiz?.
‘
II. Alisher Navoiy Xamsa sining qanday nashrlarini bilasiz (yili,
“ ”
nashrga tayyorlovchi, yutug i, kamchiliklari).
‘
III. Saddi Iskandariy dostonidan bitta hikoyat haqida
“ ”
mulohazalaringiz
5- topshiriq:
I. Ushbu bayt haqida ma lumot va fikrlaringizni ifodalang:
’
Ayolu vatan ichra to joni bor,
Kishi harb etar toki imkoni bor.
1. Baytning vazni va manbaini aniqlashga intiling.
2. Baytning mazmuni va g oyasini izohlang.
‘
II. Saddi Iskandariy dostonidagi obrazlarni sanab bering.
“ ”
III. Sab ayi sayyor dostonida qora (yoki boshqa) rang talqinlari
“ ” ’
haqida mulohazalaringiz.
TEST TOPSHIRIQLARI
Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi
“ “ ” ” modulini o qitishda test ‘
topshiriqlaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Modul
bo yicha 100
‘ ta test topshirig i tuzilgan bo lib, ularning ‘ ‘ word va dasturlangan
variantlari bitiruv ishiga ilova qilinadi . Jumladan:
Ochiq test
* Ushbu baytda tushirib qoldirilgan taxalluslarni aniqlang.
Agar pil o lsa . ham ,
‘ ………… …………
Erur y uz pil y anglig pil
‘ ……………
A. Xusrav, Nizomiy, Jomiy. B. Xusrav, Jomiy, Navoiy.
C. Nizomiy, Jomiy, Navoiy. D. Sa`diy, Nizomiy, Jomiy.
* Ushbu bay t da t ushirib qoldirilgan t axalluslarni aniqlang.
Y o ldasa bu y o lda . y o lum,
‘ ‘ ………… ‘
Qo ldasa bila .......... qo lum.
‘ ……… ‘
Yopiq test
* Imim Faxr Roziy va Muhammad Xorazmshoh haqidagi hikoyatda ( Hayrat ul-
“
abror ) qiyomat yoki oxirat nimaga qiyoslanadi?
”
67
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

A. Bozorga. B. Hammomga.
C. Jang maydoniga. D. Ekin maydoniga.
68
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

NOAN ANAVIY TEST’
Alisher Navoiy dostonlaridan olingan ushbu baytlar,
paradigmalar va afoillardan o zaro mos keladiganini aniqlang hamda
‘
vazn nomi va qaysi asarga tegishli ekanligini toping:
№ Bay t Paradigma
1 Manga xamsa takmili bir yon edi,
Bu ma q sud ta h sili bir yon edi. v – – – / v – – – / v – –
2 Jafo maydoni g‘ a har dam suru b
ot,
Kishi andin nechuk qil g‘ ay
mubo h ot. v – – / v – – / v – – / v –
3 Bir na`sh g‘ a soldilar ikovni,
Jonsiz kelinu o lik kuyovni.
‘ v / v /
– – – – – – –
v
–
4 Ulki kishi o lmagidin shod erur,
‘
Go rkanu
‘ g ‘ osilu jallod erur. v v / v v / v
– – – – –
–
5 Birda birdin hosil o ldi bir adad,
‘
Yo
‘ q xirad g ‘ a munda dam
urmo qq a h ad. v / v v / v
– – – – –
–
6 Bu g
‘ alatkim alar da g ‘ iy dedilar,
Magaram qissaxon qizi edilar. v / v v / v v – – – – –
–
№ A foil Dost on
1 Fo‘ilotun mafo‘ilun fa’ilun, “Hayrat ul-abror”
2 Fa’uvlun fa’uvlun fa’uvlun fa’ul, “Farhod va Shirin”
3 Maf’uvlu mafo‘ilun fa’uvlun, “Layli va Majnun”
4 Mafo‘iylun mafo‘iylun fa’uvlun, “Sab’ayi sayyor”
5 Mufta’ilun mufta’ilun fo‘ilun, “Saddi Iskandariy”
6 Fo‘ilotun fo‘ilotun fo‘ilun. “Lison ut-tayr”.
Jadvalni namunadagi kabi (1-satr) to‘ldiring
69
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

№ Bay t Paradi
g-ma A foil Dost o
n Vazn nomi
1 1 2 2 5 Mutaqoribi musammani mahzuf
2
3
4
5
6
2.2. Modulni o ‘ qitishda pedagogik texnologiyalar va grafik
organayzerlardan foydalanish.
Bugungi globallashuv davrida talaba uchun ma lumot berish va ma lumot’ ’
olishning o zi kifoya emas, albatta. Zero to xtovsiz axborot oqimi muhitida
‘ ’
talabaga nafaqat sifatli ta lim berish, balki ularni ta lim olishga qiziqtirish,
’ ’
mustaqil ishlashga yo naltirish masalasi ham kun tartibiga chiqmoqda. Shunday
’
ekan, Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o qitishda ham
“ “ ” ” ‘
ustuvor yo nalishlarni aniq belgilab olish, ilg or xorijiy tajribalardan unumli
‘ ‘
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero hazrat Navoiy me rosining haqiqiy
’
vorislari sifatida mamlakatimiz yoshlari, filolog va adabiyotshunos mutaxassislari
bu borada navoiyshunoslik borasida raqobatbardosh kadrlar bo lib yetishishi
– ‘
modulni o qitishdan ko zlangan asosiy maqsaddir.
‘ ‘
Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o qitishning
“ “ ” ” ‘
to laqonli didaktik va metodik ta minotini yaratish uchun birgina O zbek
‘ ’ “ ‘
adabiyoti tarixi fani doirasida chegaralanish kutilgan natijaga olib kelmaydi.
”
Masalaga innovatsion yondashuv ushbu muammoni adabiyot nazariyasi, jahon,
xususan, fors-tojik adabiyoti tarixi, Sharq xalqlari tarixi, dinshunoslik, tasavvuf
nazariyasi va amaliyoti kabi turdosh va turdosh bo lmagan fanlar bilan
‘
aloqadorlikda shakllantirilgan modul asosida o qitish maqsadga muvofiq. Uning
‘
didaktik ta minotida, xususan, nazorat materiallarida ham buni inobatga olish
’
(jumladan, giterogen test va topshiriqlardan foydalanish) muhim ahamiyat kasb
etadi.
70
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

Alisher Navoiy Xamsa sining yaratilishi modulini o qitishda“ ” ” ‘
zamonaviy innovatsion va pedagogik texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari
chegaralanmagan. Biroq keyingi paytlarda pedaogika nazariyasi va amaliyotida
texnologiya texnologiya uchun qabilida yondashish holatlari kuzatilmoqda,
“ ”
nazarimda. Vaholanki pedagogik texnologiyalar, ular eski-an anaviy bo ladimi,
’ ’
yangi bo ladimi ta limdagi ehtiyoj hosilasi bo lishi, adabiyot ta limida esa
’ ’ ’ ’
barcha texnologiyalar oxir-oqibatda eng asosiy maqsad matnni o qiy olish,
– ’
uning mazmunini tushunish, tahlil va talqin eta olish, badiiyatini his qilish
ko nikmasini sakllantirishga xizmat qilmog i lozim.
’ ’
Alisher Navoiy adabiy merosi, xususan, Xamsa kabi monumental
“ ”
asarlarni o qitishda muayyan bir muammoni bir necha ta lim texnologiyalarini
’ ’
birgalikda, ketma-ket qo llash ham ta lim samaradirligiga xizmat qiladi.
’ ’
Jumladan Xamsa ga nisbatan qo llanadigan dostonlar majmui ,
“ ” ’ “ ”
an ana , janr , turkum , superjanr , universal janr kabi atamalar
“ ’ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
mohiyati, asosli yoki asossiz ekanligi, kuchli va kuchsiz jihatlari, oddiy qilib
aytganda, qaysi biri to g ri degan savolning javobini topish uchun dastlab BBB,
’ ’
so ngra klaster, keys-stadi va SWOD texnologiyalarini uyg unlikda qo llash
’ ’ ’
mumkin. Quyida ayrim bugungi kun uchun an anaviyga aylanib ulgurgan metod
’
va texnologiyalar hamda ayrim noan anaviy usullarni ko rib o tamiz.
’ ’ ’
KEYS-STADI
I. Tahlil uchum material
Bilamizki, Nizomiy Ganjaviyning dostonlari turli davrlarda alohida asar
sifatida maydonga kelgan. Biroq u ulkan an anaga asos solayotganligini his etgan,
’
unga ergashuvchilar bo lishini bashorat qilgan. U shunday yozadi
‘ “ Menki bu
manzilga hammadan oldin qadam qo ydim, so z olmosidan o tkir tig
‘ ‘ ‘ ‘
yasadim. Bu tig ortdan keluvchilarning boshini tanasidan judo qiladi.
‘
Nizomiyning keskir qilichi qancha eskirsa ham, o tkirligicha qolaveradi.
‘
Akademik B.Valixo jaev bu haqda shunday yozadilar:
‘ Nizomiy yaratgan “
besh poemaning yaxlit, monumental asarligi va uning yangi adabiy hodisa ekani
71
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

keyinchalik aniqlanib, shoir yaratgan asarlar sikliga Panj ganj Besh“ ” – “
xazina nomi berilgan edi .
” ”
Xusrav Dehlaviy o zining Xamsa si haqida «Hasht bihisht»da shunday
‘ “ ”
fikr bildiradi: ”Uch yillik umrim naqdinasini sarflab, bu P a nj ganj (besh
“ ”
xazina)ni to la-to kis qildim. Panj ganj ni boshdan oxiriga qadar donolarga
‘ ‘ “ ”
arrz etdim .
”
Demak Amir Xusrav xamsanavislikka nisbatan adabiy janr sifatida emas,
Nizomiy dostonlariga tatabbu aytish an anasi sifatida yondashgan.
’ ’
Biroq ayrim shoirlar, jumladan, Salmon Sovajiy Nizomiy tanlagan yo lning
‘
eskirganligini ochiq-oydin e tirof etadi:
’
Nizomiyro siyah shud durri shahvor,
Rivoje nest on siymi ko hanro.
‘
Mazmuni: Nizomiy yaratgan shohona dur qorayob qoldi (sifatsizlandi,
yaroqsiz holga keldi). Endi u qadimiy qimmatbaho toshning rivoji yo qdir.
‘
XIV asrda yashagan forsiyzabon shoir Xoju Kirmoniy o‘z “Xamsa”sida
vaznlarni saqlagan holda mavzularni butkul o‘zgartirib yubordi. XVI asr shoiri
Abdibek Sheroziy esa birato‘la uchta “Xamsa yaratdi. Biroq ularning birontasi
”
ham Nizomiy an analariga aynan mos emas. Shu tufayli ular Sharq mutafakkirlari
’
orasida xamsanavis sifatida deyarli e tirof etilmaydi.
’
Alisher Navoiy o z Xamsa sining yaratilishi haqida gapirar ekan, aynan
‘ “ ”
xamsataynga javob yozish istagini bayon etadi:
Bu andeshadin erdi ko nglumda shayn,
‘
Ki bo ldi ko ngul moili
‘ ‘ xamsatayn .
Shu bilan birga,
Navoiy xamsanavislik an anasini davom ettiribgina ’
qolmasdan uni t akmil qilishni, mukammallashtirishni maqsad qiladi “ ” :
Manga «Xamsa» takmili bir yon edi,
Bu maqsud ta h sili bir yon edi.
Navoiy «xamsa takmili» deganda har bir dostonni mazmun, g oya
‘ va
kompozitsiya jihatidan isloh qilish bilan birga, ularni birlashtirish, bir silsilaning
72
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

bo g inlari, bir butunlikning tarkibiy qismlari ‘ ‘ darajasiga keltirish, yagona maqsad
uchun xizmat qildirishni ham nazarda tutgan.
II. Muammo.
Adabiyotshunos A.Starikov Xamsa ning poemalar siklidan tashkil
“ ”
topganini qayd qilib, Xamsa epik ijodiyotdagi ko pqirralikning simvoli
“ ” ‘ ”
degan xulosaga keladi. Akad. B.Valixo jayevning 1981-yilda nashr ettirilgan
‘
Xamsachilik an anasining ayrim xususiyatlari nomli maqolalarida xamsaga
“ ’ ”
nisbatan adabiy janr , adabiy hodisa , adabiy an ana atamalari bir-birini
“ ” “ ” “ ’ ”
almashgan holda ishlatiladi.
Adabiyotshunoslikda xamsanavislik yoki Xamsa larni dastlab alohida
“ ”
dostonlar majmui, so ngra yaxlit monumental asar (B.Valixo jaev), adabiy janr,
‘ ‘
turkum doston (S.Tohirov), supperjanr (S.Meli), universal janr
“ ” “ ” “ ”
(U.Jo raqulov) kabi nazariy atamalar bilan tilga olish hodisalari kuzatiladi. Hatto
‘
turli xamsalarga turlicha munosabat bildirish, xususan Nizomiy va Navoiyni xamsa
janri asoschisi deb hisoblash kayfiyati ham mavjud.
III. Savol: Sizningcha xamsa (xususan, Navoiy Xamsa si) janrmi yoki
“ ”
adabiy an ana.
’
PAG ONALI SHARH USULI
’
Topshiriq mazmuni
Alisher Navoiyning Hayrat ul-abror
“ ”
dostonida shunday bayt bor:
Xizrdin iblis erur a mo kibi,
’
Rost, zumurrad bila af o kibi.
’ [7-tom.
169-bet].
Bay t ni sharhlashga harak at qiling.
73
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1-qadam. Bayt haqida mumiy tushuncha ifoda etiladi va daftarga
yoziladi.
2-qadam. Notanish so zlarning ma nosi Alisher Navoiy ’ ’ “
asarlarining izohli lug ati yordamida aniqlanadi.
’ ”
Xizr
– rivoyatlarga ko ’ ra “ obi hayvon ” ni ichgan
va qiyomatga qadar tirik bo ’ ladigan payg ’ ambar .
U tabiat yashillik ramzi bo ’ lib , doimo yashil
kiyimda bo ’ ladi .
A ’ mo
– ko ’ r , ko ’ zi ojiz .
Af o, af iy ilonning bir turi, nihoyatda
’ ’ –
tezkor va zaharli (rus. effa).
So zlar ma nolari t ushunib olingach
’ ’
bay t qay t a sharhlanadi. Masalan:
Iblis Xizrdan ko r kabi bo ladi, xuddi zumrad va
’ ’
af o iloni kabi.
’
3-qadam. Dost onning nasriy bay onida k elt irilgan bay t ning
t abdili hav ola et iladi:
Iblis tug ma ko r kabi Xizrni ko rmay o tib
‘ ‘ ‘ ‘
ketadi. Kiyimining zumrad rangi unga zaharli ilon
bo lib tuyuladi
‘
[Alisher Navoiy. Hayrat ul-abror. T.: 2006. 346-
–
bet].
Sav ol: Sharh sizni qoniqt iradimi? Ik k inchi jumlani qanday
t ushundingiz?
Nizomiy Ganjav iy ning Maxzan ul-asror
“ ”
74
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

dost onida shunday bay t bor. Unda saroy
oldidagi may sazor t asv irlanadi:
Surmayi binanda chu nargis namosh,
Savsan afiy, chu zumurrad giyosh.
Mazmuni: Ochilib turgan nargis ko z uchun‘
surma, Savsan af iy (ilonning bir turi), maysalar
’
esa zumradga o xshaydi
‘ .
4-qadam. O ’y lab k o’ring hozirgacha zumrad v a af’iy haqida
olgan ma’lumot laringizga nima qo’shildi?
Af o ko r, uning ko rligiga sabab zumrad
’ – ’ ’
(oldingi ma lumot). U savsanga o xshaydi,
’ ’
harakatsiz va ko zi yo q.
’ ’
Zumrad yashil, ilonning ko r bo lishiga
– ’ ’
sabab (oldingi ma lumot). U maysaga, yangi
’
chiqqan o tga o xshatilgan (yangi ma lumot).
’ ’ ’
Nima uchun?
5 qadam.
– Beruniy Minerologiya asarida bir arab shoirining “ ”
baytini sharhlaydi. Unda Nil daryosi zumraddan qo rqqan af iy
“ ’ ’
ilondek oroldan aylanib o tdi degan mazmun ifodalangan edi.
’ ”
6-qadam. Beruniy bay t ni sharhlash asnosida bir naqlni
k elt iradi. Bu naql Y .E.Bert elsning N izomiy monografi y asida ham
“ ”
bor. Sizningcha u qanday mazmunda?
Rivoy at ga k o ra afi y iloni zumrad t oshidan
‘
qo rqar e k an va doim uni ay lanib o t ishga
’ ’
harak at qilar ek an. Mabodo unga k o zi t ushib
’
qolsa, shunchalik t ik ilib qolar ek ank i, nat ijada
k o zi oqib t ushadi. O z navbat ida, zumrad ham
’ ’
e rib k e t ar e k an.
75
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

X ULOSA - Y ECHIM
Hayrat ul-abror dostonidagi baytning to g ri tabdili:“ ” ’ ’
Unda X izr (a.s.)ning y ashil k iy mlari zumradga (ilonga emas), I blis
e sa ilonga qiy oslanmoqda. De mak bay t ning t o g ri sharhi: X izr (a.s.)
‘ ‘
but un t abiat ni y ashnat ib k o zlarga quvonch, huzur bag ishlasa-da,
‘ ‘
I blis unga t ik qaray olmay di. Ze ro zumrad ilonning k o zini
‘
oqizganidek , X izrning y ashil k iy imi ham I blisning k o zini k o r qiladi.
‘ ‘
Ushbu topshiriq Key s-st adi sifatida taqdim etilishi ham mumkin.
76
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

1 - тарқатма
ALISHER NAVOIY IJODINING O‘RGANILISHI (TOIFALASH JADVALI)
2 - tarqatmaAlisher Navoiy ijodining o‘rganilishi
Alisher Navoiyning o‘z
asarlaridagi
ma’lumotlar Zamondoshlarinng
asarlarida keltirilgan
ma’lumotlar X VI - X I X asrlardagi tazkira,
lug‘at, tarixiy va badiiy
asarlar Navoiy ijodining ilmiy
mezonlar asosida
o rganilishi‘ асарлар Navoiy ijodining
G‘arbda o‘rganilishi
1. Ijtimoiy faoliyati:
Vaqfiya , Munshaot
“ ” “ ”
2. SHaxsiy hayoti:
“ Majolisu-n-nafois ,
”
Xamsa , Munojot ,
“ ” “ ”
Xazoyinu-l-maoniy
“ ”
3. Ba zi
’
asarlarining yozilishi
tarixi: Muhokamatu-
“
l-lug‘atayn ,
”
Xamsatu-l-
“
mutahayyirin , Holoti
” “
Sayyid Hasan
Ardasher
” Abdurazzoq Samarqandiy:
Matla i sa dayn va
“ ’ ’
majmai bahrayn ,
”
Muhammad ibn
Xovandshoh Mirxond:
Ravzatu-s-safo ,
“ ”
Davlatshoh
Samarqandiy: Tazkiratu-
“
sh-shuaro , Muiniddin
”
Muhammad al-Zamjiy al-
Isfizoriy: Ravzatu-l-
“
jinnat , G iyosiddin
” “ ‘
Humomiddin Xondamir:
Xulosatu-l-axbor ,
“ ”
Habibu-s-siyar ,
“ ”
Makorimu-l-axloq ,
“ ”
Zayniddin Vosifiy:
Badoe u-l-vaqoe ,
“ ” ’ ’
Husayn Boyqaro: Risola ,
“ ”
Abdulloh Hotifiy: Layli
“
va Majnun , Husayn Voiz
”
Koshifiy: Javohiru-t-
“
tafsir , Atoulloh Asiliy:
”
Ravzatu-l-ahbob ,
“ ”
SHamsiddin Muhammad
Badaxshiy: Risolai
“
muammo
” Lutf Alibek Ozar
“Otashkadai Ozariy”, Som
Mirzo Safaviy: Tuhfai
“
Somiy , Rizoqulixon
”
Hidoyat: Majmu au-l-
“ ’
fusaho , Faxriy Hirotiy:
”
Latoifnoma , Mirzo
“ ”
Haydar: Tarixi Rashidiy
“ ”
Zahiriddin Muhammad
Bobur: Boburnoma ,
“ ”
Badoe u-l-lug at ,
“ ” ’ ‘
Lug ati Navoiy , Aloyi
“ ” ‘
binni Muhibiy: Al
“
lug atu-n-Navoiyat va-l-
‘
istishhodat ul
chig atoiyat , Mirzo
‘ ”
Maxdiyxon: Mabonu-l-
“
lug at , Fath Ali Kojariy:
‘ ”
Lug oti atrokiya ,
“ ” ‘
Muhammad Xoksor:
Muntaxabu-l-lug at ,
“ ” ‘
SHayx Sulaymon Buxoriy:
Lug ati chig atoyi va
“ ‘ ‘
turki usmoniy , Husayniy:
”
Badoe u-s-sanoe
“ ” ’ ’
Ahliy Sheroziy: Kulliyoti
“
Ahliy Sheroziy ,
”
Abushqa lug ati
“ ” ‘ Istiqlolgacha bo lgan
‘
davrda: Abdurauf
Fitrat: Navoiyning
“
forsiy shoirlig i ham
‘
uning forsiy devoni
to g risida ),
‘ ‘ ”
Farhodu SHirin
“ ”
dostoni to g risida ,
‘ ‘ ”
Xamsa ning
“ ”
qisqartirilgan varianti ,
Olim SHarafiddinov:
Alisher Navoiy ,
“ ”
M.SHayxzoda: Genial
“
shoir , V.Abdullaev:
”
Navoiyning
“
Samarqanddagi hayoti
va faoliyati haqida”,
A.Borovkov, .E.Bertels,
H.Olimjon, X.Zarif,
O.Usmonov,
M.SHayxzoda va
boshqa olimlarning
ilmiy maqolalarini o‘z
ichiga olgan to‘plam:
“Rodonachalnik
uzbekskoy literaturы” Xristofor Tabriziy
(1557), Sitsishvili
(X VII asr), Artoleme
d Erbelo (1697),
’
Silvestre de Sasi,
Katrmer (1841),
I.N.Beryozin,
V.V.Velyaminov
(1868) Pave de
Kurteyl , X.Purgshtall
(1818), P.Savelev
(1835), M.Nikitskiy
(1856), M.Belen
(1868) E.Bloshe,
L.Buva (1926-27),
E.Braun (1920),
V.Bartold,
E.E.Bertels,
A.Kurella.
Bugungi kunda
B.Haynkele,
K.SHuning, YU.Paul,
M.Kirhner,
Z.Klaynmihel,
E.Taube
M.Sabtelni,
V.Feldmen,
D.Genchturk,
D.Devin, K.Adaxl,
G.Dik tadqiqotlari.
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

2 - tarqatma
3- tarqatma
78
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлигиYurtimizda navoiyshunoslikning shakllanishi va taraqqiyoti
Abdurauf Fitrat: Navoiyning forsiy shoirlig i ham “ ‘
uning forsiy devoni to g risida ( Maorif va
‘ ‘ ” “
o qitg uchi jurn., 1925), Farhodu SHirin dostoni
‘ ‘ ” “ ”
to g risida ( Alanga jurn., 1930) . Xamsa ning
‘ ‘ ” “ ” “ ”
qisqartirilgan varianti (Sadriddin Ayniy, 1939). Olim
Sharafiddinov: Alisher Navoiy”, 1939. M.Shayxzoda:
“
“Genial shoir”, 1940. V.Abdullaev: “Navoiyning
Samarqanddagi hayoti va faoliyati haqida, 1940.
A.Borovkov, E.E.Bertels, H.Olimjon, X.Zarif,
O.Usmonov, M.Shayxzoda va boshqa olimlarning ilmiy
maqolalarini o‘z ichiga olgan to‘plam: “Rodonachalnik
uzbekskoy literaturы”, 1940.
“ Xamsa”ning mukammal nashri (Porso SHamsiev,
1960), “Xazoyinu-l-maoniy”ning akademik nashri (Hamid
Sulaymonov, 1959-60), Alisher Navoiy “Asarlar”i 15
tomligi, “Alisher Navoiy:1441-1501 yil. Adabiyotlar
ko rsatkichi (1991).
‘ ” 20 jildlik Mukammal asarlar “
to plami
‘ ” ( 1987-2003). P.Shamsiev, N.Mallaev,
V.Zohidov, I.Sulton, H.Sulaymonov, A.Qayumov,
S.G anieva, A.Rustamov, A.Hayitmetov,
‘
A.Abdug afurov, S.Erkinov, B.Valixo jaev, Y.Ishoqov,
‘ ‘
N.Komilov, R.Vohidov, M.Hakimov, L.Zohidov kabi
olimlar navoiyshunoslik taraqqiyotiga alohida hissa
qo shdilar.
‘ Tadqiqotlar: I.Haqqulov: Tasavvuf va she riyat 1991.
“ ” ’
S.Hasanov: Navoiyning etti tuhfasi , 1991. M.Muhiddinov:
“ ”
Ikki olam yog dusi , 1991. H.Qudratullaev: Alisher
“ ” “ ‘
Navoiyning adabiy-estetik qarashlari , 1991. A.Hayitmetov:
”
Navoiyxonlik suhbatlari , 1993 Temuriylar davri o zbek
“ ” “ ‘
adabiyoti , 1996. A.Abdug afurov: Buyuk beshlik saboqlari ,
” “ ” ‘
1995. R.Vohidov: Alisher Navoiyning ijod maktabi , 1994
“ ”
Alisher Navoiy va ilohiyot , 1994. N.Komilov: Tasavvuf ,
“ ” “ ”
1996, 2009. Ma nolar olamiga safar , S.Olimov: Naqshband
“ ” “ ’
va Navoiy , 1996. N.Jumaev: Satrlar silsilasidagi sehr , 1996.
” “ ”
A.Hojiahmedov: Navoiy aruzi nafosati , 2006. A.Qayumov:
“ ”
Dilkusho takrorlar va ruhafzo ash orlar . Sh.Sirojiddinov:
“ ” ’
Alisher Navoiy: manbalarning qiyosiy tipologik, tekstologik
“
tahlili , 2011.
”
Dissertatsion ishlar: M.Hamidova: Alisher Navoiy
“
Saddi Iskandariy dostonining ilmiy-tanqidiy matni va matniy
“ ”
tadqiqi (1994), M.Muhiddinov: Alisher Navoiy va uning
” “
salaflari ijodida inson konsepsiyasi ( Xamsa larning birinchi
” “ ”
dostoni asosida, 1995), Q.Ergashev: O zbek nasrida insho
“ ” ‘
(Navoiyning Munshaot i misolida, 1996), M.Akbarova:
“ ”
Alisher Navoiy g azallarida qofiya (1997), A.Erkinov:
“ ” ‘
Alisher Navoiy Xamsa si talqinining XV-XX asr manbalari
“ “ ” ”
(1998), K.Mullaxo jaeva: Alisher Navoiy g azaliyotida
‘ “ ‘
tasavvufiy timsol va badiiy san atlar uyg unligi: Badoe
’ ‘ “ ’
ul-bidoya devoni misolida ,(2005), S.O tanova: Alisher
” ” “ ‘
Navoiy g azaliyotida rang simvolikasi (2007),
‘ ”
Z.Mamadalieva: Alisher Navoiyning Lison ut-tayr
“ “ ”
dostonidagi ramziy obrazlar tizimi (2011)
” .Istiqlolgacha bo lgan davr
‘
navoiyshunosligi Istiqlol davri navoiyshunosligi

3-tarqatma
79
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлигиNizomiy Ganjaviyning Panj ganj dostonlar turkumi“ ”
1. «Maxzan ul-asror» (1176) 2. «Xusrav va Shirin» (1181-82)
3. «Layli va Majnun» (1188) 4. «Haft paykar» (1196)
5. « Iskandarnoma » (1206)
Alisher Navoiy “Xamsa”si
(1483-1484)
“ Hayrat ul-abror”
“ Farhod va Shirin”
“ Layli va Majnun
”
Sab’ayi sayyor
“ ”
Saddi Iskandariy .
“ ” Abdibek Sheroziy Xamsa lari
“ ”
Birinchi Xamsa
“ ”
1 . Mazhar ul-asror
“ ”
2. Jomi Jamshediy
“ ”
3. Majnun va Layli
“ ”
4. Haft axtar
“ ”
5. Oinai Iskandariy
“ ” Ikkinchi Xamsa “ ”
Javhari fard , Daftari dard , Firdavs ul-orifin”,
“ ” “ ” “
“Anvori tajalli”, “Xazoini malakut”.
Uchinchi “Xamsa”
“ Ravzat us-sifot”, “Davxat al-azhor” , “Jannat al-
asmor” , “Ziynat al-avroq”, “Sahifat al-ixlos”AN ANAGA IZDOSHLIK
’
Xusrav Dehlaviy Xamsa si
“ ”
(1299-2001)
1. «Matla ul-anvor»,
’
2. «Shirin va Xusrav»
3. «Majnun va Layli»,
4. «Oinai Iskandariy»
5. «Hasht bihisht». AN’ANANI SINDIRISH
Xoju Kirmoniy “Xamsa”si
(1332-1345)
1. «Ravzat ul-anvor» (1342-43)
2. «Gul va Navro z» (1341-42)
‘
3. «Gavharnoma» (1345)
4. «Kamolnoma» ( 1343)
5. «Humay va Humoyun» (1332). AN’ANAGA QISMAN IZDOSHLIK
Ashraf “Xamsa”si
(1428-1444)
1. “Минҳож ул-аброр”
“ Риёз ул-ошиқин”
“ Ишқнома”
“ Ҳафт авранг”
“ Зафарнома”
Abdurahmon Jomiy xamsa (sab’a)si
(1481 - 84) , (14 6 8 -1486)
1. “Туҳфат ул-аҳрор” (1481)
2. “Субҳат ул-аброр” (1482)
3. “Юсуф ва Зулайҳо” (1483)
4. “Лайли ва Мажнун” (1484)
5 . “Хирадномаи Искандари” (1484)
6. "Solomon va Absol" (1480)
7. "Silsilat uz-zahab" (1468-1486).

XIV-XVI ASRLAR (TEMURIYLAR DAVRI)DA XAMSANAVISLIK AN ANASI 4-tarqatma’
To liq Xamsa mualliflari
‘ “ ” Noto liq Xamsa ‘ “ ”
mualliflari Ayrim dostonlarga nazira yozgan mualliflar
“ Maxzan ul-asror
”
tipidagi asarlar “ Layli va Majnun ”
tipidagi asarlar X u s rav va Shirin “ ”

Jamoliy
Xamsa (
“ ” 1402-1417 )
1. Tuhfat ul-abror
“ ”
2. Mehru Nigor
“ ”
3. Mahzun va Mahbub
“ ”
4. Haft avrang
“ ”
5. ( Nomi ma lum emas)
’


Ashraf Marog aviy ‘
Xamsa (1428-1444)
“ ”
1. Minhoj ul-abror
“ ”
2. Riyoz ul-oshiqin
“ ”
3. Ishqnoma
“ ”
4. Haft avrang
“ ”
5. Zafarnoma
“ ”

Abdurahmon Jomiy
Xamsa (1481
“ ” - 84):
1. Tuhfat ul-ahror
“ ”
2. Subhat ul-abror
“ ”
3. Yusuf va Zulayho
“ ”
4. Layli va Majnun
“ ”
5. Xiradnomai Iskandariy
“ ”

Alisher Navoiy
 Salmon Sovajiy
1. Jamshed va Xurshed
“ ”
2. Firoqnoma
“ ”

Haydar Xorazmiy
1. Maxzan ul asror
“ ”
2. Gul va Navro z .
“ ” ‘

Kotibi Turshiziy
1. Gulshan ul-abror
“ ”
2. Layli va Majnun
“ ”
3. Bahrom va
“
Gulandom
”

Abdulloh Hotifiy
1. Layli va Majnun .
“ ”
2. Shirin va Xusrav
“ ”
3. Haft manzar ,
“ ”
4. Temurnoma
“ ”

Badriddin Hiloliy
1. Sifat ul-oshiqin
“ ”
2. Layli va Majnun
“ ”

Shahobiddin Jomiy
1. Layli va Majnun
“ ”
2. “ Xusrav va Shirin ”
 Osafiy Hiraviy

Nargisiy

G iyosiddin ‘
Sabzavoriy

Fosih Rumiy

Sayyid Qosimiy

Poshshoxoja
Maqsad ul-atvor
“ ”
 Shayxim
Suhayliy

Ali Ohiy

Xoja Imod Loriy

Xoja Hasan
Xizrshoh

Zave Qozisi

Poshshoxoja
 Vahshiy Bafqiy
Farhod va Shirin
“ ”
80
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги

5-tarqatma
SWOT texnologiyasi

81
Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлигиALISHER NAVOIY
XUSRAV VA SHIRIN “ ”
SUJETI HAQIDAYUTUQ
Emas oson bu maydon ichra turmoq,
Nizomiy panjasig’a panja urmoq.
Kerak sher oldida ham sheri jangi,
Agar sher o’lmasa, bore palangi,
TAHDID
Navoiy “Tarixi muluki Ajam da
”
Xusrav haqida yozadi «... agarchi
Shirindek olamda nodirasi bor erdi,
vale Farhoddek ham olam ajubasi
raqibi bor erdikim, ishq va niyoz
atrofidin bovujudi Xusravdek
podshoh ko ngli Farhodqa mayl
’
qilib, iltifot va tarahhum zohir qildi.
Va ani bilib Xusrav rashkdin makr
bila Farhod qatlig a bois bo ldi»
’ ’IMKONIYAT
Burun jam` et nekim bo lg ay tavorix,
’ ’
Borida ista bu farxunda tarix.
Topilg ay shoyad andog bir necha
’ ’
ko z,
’
So z aytur elg a ul yon tushmagan
’ ’
so z.
’
Ani nazm etki tarhing toza bo lg ay,
’ ’
Ulusqa mayli beandoza bo lg ay.
’ ’
Topildi oncha so zkim, komim erdi,
’
Quyuldi oncha maykim jomim erdi. KAMCHILIK
Vale chekkanlar ushbu jomdin roh,
Sarosar bo ldilar Xusravg a
’ ’
maddoh.
Topib gah Maryam og ushida orom,
’
Shakar halvosidin gohi olib kom.
Bo lib Shiring a oshiq podshahvor,
’ ’
Goh ul mahbub o lub, gohi parastor.
’
Yaqindurkim bu shohi nozparvard,
Erur dardu balo oyinidin fard.

“САБЪАИ САЙЁР” ДОСТОНИНИНГ ТУЗИЛИШИ, ҲИКОЯТЛАР ТАҲЛИЛИ 6-tarqatma
“Сабъаи сайёр” достони таркибий тузилиши

82“Сабаъи сайёр” достони
38 боб, 5002 байт
Кириш – муқаддима
11 боб
1-4-боблар – ҳамд, наът,
муножот, Расулуллоҳ
с.а.в. мадҳи, Меърож
туни таърифи
5-7-боблар – сўз
таърифи, Низомий
Ганжавий, Хусрав
Деҳлавий, Абдураҳмон
Жомий мадҳи
8-бобда Навоий
салафларига мулоҳаза
билдиради. Улар шоҳ
Баҳром образини
тасвирлашда уч хато
қилганлар деб 1.Дарду ғам тасвирига
аҳамият берилмагани
2.Мастлик ва
ғафлатдаги шоҳга етти
канизнинг эртак
3.Қаҳрамон сифатида
нодон кишининг
олинганлиги Шоҳ Баҳром
Дилоромга ошиқ
бўлиб, унга
етишади, лекин
мастлик ва ғазаб
устида ундан воз
кечади. Ҳушига
келгач, ёнида
Дилором
йўқлигини кўриб,
дарду ғамга ғарқ
бўлади. Унинг
дардига даво
топиш учун 7
қасрда 7 кун 7 Шоҳ Баҳром
тинглаган
ҳикоятлар,
ўтказган кунлар
ва қаср ранглари
уйғунлиги Шанба,
ҳомийси Зуҳал,
қора қаср,
Фаррух ва
Ахий ҳикояти
Якшанба,
ҳомийси
Қуёш, сариқ
қаср, Зайд
Заҳҳоб
ҳақидаги
ҳикоят
Душанба,
ҳомийси ой,
яшил қаср,
Саъд ҳақидаги
ҳикоят Сешанба,
ҳомийси
Миррих, қизил
қаср, Жуна ва
Масъуд
ҳақидаги
ҳикоятЧоршанба,
ҳомийси Уторид,
мовий қаср, Меҳр
ва Суҳайл
ҳақидаги ҳикоят Пайшанба,
ҳомийси
Муштарий,
сандал
(жигарранг)
қаср, Муқбил
ва Мудбир
ҳикояси Жума , ҳомийси
Зуҳра, оқ қаср,
хоразмлик
мусофирнинг
Дилором ҳақидаги
ҳикояси
Дилоромни топган шоҳ яна айшу ишратга берилади, кўнгилхушлик учун
овга чиқиб, минглаб ҳайвон ва қушларни ўлдиради, уларнинг қони шоҳ
Баҳром қароргоҳи тагидаги ботқоқликнинг очилиб кетишига сабаб бўлади ва
Баҳромни аркони давлати билан ер ютади
9-11-боблар Султон
Ҳусайн Бойқаро,
Ҳадичабегим мадҳи ва
шоҳ Баҳром тарихи Ошиқлик ва шоҳлиқ бир-бирига мувофиқ эмас, шоҳ ишқида собит
туролмади, ишқ шартларини адо этмади, натижада гуноҳлар қилиб,
Аллоҳ тажаллийси бўлган табиатга зарар етказгани учун жазоланди

UMUMIY X ULOSA LA R
Milliy Istiqlolning dastlabki kunlaridan boshlab xalq ma’naviy salohiyatin i
yuksaltirish davlat miqiyosidagi eng ustuvor vazifa sifatida belgilab olindi. Buning
uchun ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, ta’lim tо‘g‘risidagi qonun c hilikni
qayta ishlab chiqish, “Kadrlar tayyorlash” ning milliy dasturi ni yaratish kabi strategik
vazifalar kun tartibiga qo yildi. Bugungi kunda mazkur dastur ‘ talablarini amalga
oshirish , yuksak intellekt va mustahkam ma naviy poydevorga ega bo lgan avlodni
’ ‘
tarbiyalab voyaga yetkazish ga jiddiy e tibor qaratilmoqda. Ayniqsa,
’ milliy til va
milliy adabiyotning о‘qitilishi bilan bog‘liq kechiktirib bо‘lmaydigan masalalarni
alohida ta’kidlash о‘rinlidir. Shu jihatdan ming yillik tarixga ega bo‘lgan sharqona
ta’lim-tarbiya qadriyatlarini saqlab qolgan holda, so‘nggi bir necha asr davomida
muttasil taraqqiy etib kelayotgan g arb davlatlari ta lim tizimidagi yutuqlar,
‘ ’
qo lga kiritilgan natija va joriy etilayotgan
‘ innovatsiyalar dan chetda qolmaslik,
ulardan foydalangan holda milliy ta lim tizimimizning samaradorligi va
’
raqobatbardoshligini yanada oshirish eng muhim vazifalardan ekanligi hech kim
uchun sir emas .
Bugungi talaba uchun ma lumot berish va ma lumot olishning o zi kifoya
’ ’ ‘
emas, albatta. Binobarin A l i sher Navoiy X a m sa s i ning yaratilishi modulini
“ “ ” ”
o qitishda ham ustuvor yo nalishlarni aniq belgilab olish, ilg or xorijiy
‘ ‘ ‘
tajribalardan unumli foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero hazrat Navoiy
me rosining haqiqiy vorislari sifatida mamlakatimiz yoshlari, filolog va
’
adabiyotshunos mutaxassislari bu borada navoiyshunoslik borasida raqobatbardosh
–
kadrlar bo lib yetishishi modulni o qitishdan ko zlangan asosiy maqsaddir.
‘ ‘ ‘
Xamsa navislik tarixi va Alisher Navoiy X a msa s i n ing yaratilishi
“ ”
masalasi navoiyshunoslik ilmi hamda F i lologiya va tillarni o qitish
“ ” ‘
ta lim yo nalishi o quv rejasiga kiritilgan Navoiyshunoslik fanining
’ ‘ ‘ “ ”
eng murakkab va muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Ayni kunlarga
qadar dunyoning turli ilmiy markazlarida jiddiy izlanishlar doirasida

tadqiq etilayotgan mazkur masalani ta lim jarayonida o rganish va’ ‘
o rgatish pedagog-tadqiqotchidan alohida mas uliyat, nazariy bilimlar
‘ ’
majmui va amaliy ko nikmalarni talab etadi.
‘
Navoiyshunoslikning hudud va chegarasiz geografiyasi, dunyoning beshta
mamlakatida hazrat xotirasi uchun haykal o rnatilganligi bobokalonimizning nafaqat
‘
millat, balki butun insoniyat oldidagi buyuk xizmatlarining yuksak e tirofidir.
’
Binobarin, dunyoning turli chekkalarida Alisher Navoiy hayoti va adabiy merosi,
xususan X a m sa d e k inson tafakkurining cheksiz qirralaridan guvohlik beruvchi
“ ”
monumental asar tadqiqi va ta limi bilan bog liq erishilgan natijalar yutuqlar va
’ ‘
ilg or tajribalardan bahramand bo lish, o z navbatida, navoiyshunoslikning tom
‘ ‘ ‘
ma nodagi markazi bo lgan mamlakatimiz ilmiy jamoatchiligi tomonidan
’ ‘
erishilgan yutuqlardan dunyo ahlini bahramand etish bugungi kunning dolzarb va
ustuvor vazifalaridandir.
Ushbu bitiruv loyiha ishida N a voiyshunoslik fani doirasidagi A l i sher
“ ” “
Navoiy X a m sa s i ning yaratilishi modulini o qitishning zarurati, ustuvor
“ ” ” ‘
yo nalishlari, zamonaviy talablari, imkoniyat va istiqbollari haqida imkon qadar
‘
to laqonli tasavvur hosil qilishga yordam beradigan o quv-didaktik va metodik
‘ ‘
tizimni yaratish maqsad qilingan edi. Kuzatishlar natijasi shuni ko rsatadiki,
‘
xamsanavislik Sharq mumtoz adabiyotining eng murakkab va yirik adabiy
an analaridan biri. Uning tarixi, taraqqiyoti, Navoiy ijodidagi takmili masalasini
’ “ ”
Hazrat hayoti va adabiy merosi tizimida o qitish ahamiyatini inkor etmagan holda,
‘
alohida modul sifatida o rganish va o rgatish yanada samaraliroq natijalarga
‘ ‘
erishish omili bo lishi mumkin.
‘
A l i sher Navoiy X a m sa s i ning yaratilishi modulini o qitishning
“ “ ” ” ‘
to laqonli didaktik va metodik ta minotini yaratish uchun birgina O zbek
‘ ’ “ ‘
adabiyoti tarixi fani doirasida chegaralanish kutilgan natijaga olib kelmaydi.
”
Masalaga innovatsion yondashuv ushbu muammoni adabiyot nazariyasi, jahon,
xususan, fors-tojik adabiyoti tarixi, Sharq xalqlari tarixi, dinshunoslik, tasavvuf
nazariyasi va amaliyoti kabi turdosh va turdosh bo lmagan fanlar bilan
‘
84

aloqadorlikda shakllantirilgan modul asosida o qitish maqsadga muvofiq. Uning‘
didaktik ta minotini, xususan, nazorat materiallarida ham buni inobatga olish
’
(jumladan, giterogen test va topshiriqlardan foydalanish) muhim ahamiyat kasb etadi.
Alisher Navoiy X a m sa s i ning yaratilishi modulini o qitishda zamonaviy
“ ” ” ‘
innovatsion va pedagogik texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari
chegaralanmagan. Biroq barcha texnologiyalar oxir-oqibatda eng asosiy maqsad
–
matnni o qiy olish, tushunish, tahlil va talqin etish ko nikmasini sakllantirishga
’ ’
xizmat qilmog i lozim.
’
Alisher Navoiy adabiy merosi, xususan, X a m sa kabi monumental asarlarni
“ ”
o qitishda muayyan bir muammoni bir necha ta lim texnologiyalarini birgalikda,
’ ’
ketma-ket qo llash ham ta lim samaradirligiga xizmat qiladi. Jumladan
’ ’
X a m sa g a nisbatan qo llanadigan d o s tonlar majmui , a n ana , j a nr ,
“ ” “ ” “ ” “ ” ’ ’
t u r kum , s u p erjanr , u n i versal janr kabi atamalar mohiyati, asosli yoki
“ ” “ ” “ ”
asossiz ekanligi, kuchli va kuchsiz jihatlari, oddiy qilib aytganda, qaysi biri to g ri
’ ’
degan savolning javobini topish uchun dastlab BBB, so ngra klaster, keys-stadi va
’
SWOD texnologiyalarini uyg unlikda qo llash mumkin.
’ ’
85

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI‘
I. Siyosiy va mafkuraviy adabiyotlar
1. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat -
’ e ngilmas kuch. – T . : Ma naviyat, 2008. ’
2. Karimov I.A. Adabiyotga e ’ tibor - ma ’ naviyatga, kelajakka e ’ tibor.- Toshkent:
O zbekiston, 2009.
‘
3. O zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» // Barkamol
‘
avlod - O zbekiston taraqqiyotining poydevori. - Toshkent: Sharq, 1997.
‘
4. Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.: Yangi avlod,
‘ 2001.
- 184 b.
II. Ilmiy adabiyotlar
5. Abduraxmonov A. Qadimgi turkiy adabiyot. Sam.: SamDU nashri, 2004.
–
6. Abdug afurov A. Buyuk beshlik saboqlari. - T.:, 1995.
‘
7 . Adabiyotshunosl ik terminlari lug ati (N.Mallaev tahriri ostida). – T.: O‘qituvchi,
‘
1967.
8. Адабиёти форсу тожик дар асрҳои XII-XIV. – Душанбе : Дониш , 1983.
9. Alisher Navoiy «Xamsa»si. Tadqiqotlar. – T.: Fan, 1986.
10. Alisher Navoiy asarlari tilining izohlilug‘ati. 1-4-tomlar. – T., 1983-85.
11. Alisher Navoiy va ijod saboqlari. – T. : Fan, 1981.
1 2 . Bertels E.E. Navoiy (Rus tilidan I.Mirzaev tarjimasi). – T: Tafakkur qanoti, 2015.
13. Bertel’s E.E. Izbrannыe trudы. Nava i i Jami. – M.: Nauka, 1965.
14. Valix o‘ jaev B. O‘ zbek adabiyoti tarixi (O‘quv qo‘llanma). II q ism. – Sam.:
SamDU nashri, 2002.
15. Valix o‘ jaev B. Valixo‘jaev B.N. Xamsa takmili. Alisher Navoiy «Xamsa»si.
Tadqiqotlar. -T.: Fan, 1986. 81-89 b.
1 6 . Valixo`jayev B. Mumtoz siymolar. -T.: A.Qodiriy, 2002.
17. Vohidov R ., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (O‘quv
qo‘llanma) –T.: Yangi asr, 2006.
18. Yo‘ldoshev Q. va boshq. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: O‘qituvchi, 1994.
19. Jo‘raqulov U. Nazariy poetika masalalari. Toshkent: Gafur G ulom nomidagi
– ‘
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2015. 126-132-betlar.
86

20. Ishmuhammedov R., Yuldashev M. Ta lim va tarbiyada innovatsion pedagogik’
texnologiyalar. Toshkent: Nihol, 2013.
–
21. Karomatov H. Qur on va o zbek adabiyoti.
’ ‘ Toshkent, 1996. –
22. Komilov N. Tasavvuf yoki komil inson axloqi. - Toshkent: YOzuvchi, 1996.
23. Komilov N. Xizr chashmasi. T
– . : Ma naviyat, 2005. ’
24. Ma naviyat Yulduzlari. Toshkent: Xalq merosi, 2001.
’ –
25. Muhiddinov M. Komil inson adabiyot ideali. Toshkent: Fan, 2005.
– –
26. Muhiddinov M. Nurli qalblar gulshani. – Toshkent: Fan, 2006.
27. Salohiy D. Navoiy nazmiyoti (O‘quv qo‘llanma). – Toshkent, 2012.
28. Sayidahmedov N., Indiaminov H. Pedagogik mahorat va pedagogic texnologiya.
– T.: Fan va texnologiya, 2014.
29. Sirojiddinov Sh. Alisher Navoiy:
manbalarning qiyosiy-tipologik, tekstologik
tahlili. – T.: Akademnashr, 2011.
30. Tohirov S. «Saddi Iskandariy» dostonidagi bir bayt haqida mulohazalar . Yosh
sharqshunoslarning akademik U.Karimov nomida gi X ilmiy-amaliy
konferensiyasi tezislari. – Toshkent, 2013. 174-178-betlar.
31. Tohirov S. O‘zbek she’riyatida aruz . - Samarqand: SamDU nashri, 2010.
32. Tohirov S. Alisher Navoiy «Xamsa»sini o‘rganish muammolari. // «Alisher
Navoiy ijodini o‘rganishda ilmiy maktablarning o‘rni (Ilmiy-nazariy konferensiya
materiallari) Sam.: SamDU nashri, 2012. 50-52-b.
–
33. To xliyev B.
‘ Adabiyot o qitish metodikasi. T. ‘ – Yangi asr avlodi, 2007.
34. Yusupova D. O zbek mumtoz va milliy uyg onish adabiyoti (Alisher Navoiy
‘ ‘
davri). O quv qo llanma. T.: Tamaddun, 2016.
‘ ‘ –
35. Xidirnazarov S. Poema «Xayrat al-abror» («Smyatenie pravedn ы x») Alishera
Navoi. Problem ы tipologii i poeticheskoy arxitektoniki. Avtor. kond. nauk. –
Tashkent, 1990.
36. O‘zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 2-tom. – T.: Fan, 1974.
37. Qayumov A. «Hayrat ul-abror» talqini. - T., 1977.
3 8 . Qayumov A. «Saddi Iskandariy». T.
– : Badiiy adabiyot, 1991.
87

39. Qur oni karim (O zbekcha izohli tarjima. ’ ‘ Tarjima va izohlar muallifi
A.Mansur). T.: Cho lpon, 1992.
– ‘
40. Hayitmetov A. Navoiyxonlik suhbatlari. - T.: Fan, 1993.
41. Hayitmetov A. «Xamsa»da islom nuri. - T.: Fan, 1998.
III . Adabiy manbalar
42. Alisher Navoiy: qomusiy lug at. 1-2-jildlar /Mas'ul muharrir Sh.Sirojiddinov.
‘ –
T.: Sharq, 2016.
43. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 7-tom. Hayrat ul-abror . – T.: Fan, 1991.
44. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 8-tom. Farhod va Shirin . – T.: Fan, 1991.
45. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 9-tom. Layli va Majnun . – T.: Fan, 1992.
46. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 10-tom. Sab’ayi sayyor . – T.: Fan, 1992.
47. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 11-tom. Saddi Iskandariy . – T.: Fan, 1993.
48. Alisher Navoiy. MAT. 20 tomlik. 16-tom. Muhokamat… T.: Fan, 1996.
–
49. Alisher Navoiy . Hayrat ul-abror .
– Toshkent : G ‘ . G ulom nomidagi nashriyot- ‘
matbaa ijodiy uyi , 2006.
50. Alisher Navoiy . Sab ayi sayyor.
’ – Toshkent : G ‘ . G ulom nomidagi ‘
nashriyot-matbaa ijodiy uyi , 2006.
51. Alisher Navoiy . Saddi Iskandariy.
– Toshkent : G ‘ . G ulom nomidagi ‘
nashriyot-matbaa ijodiy uyi , 2006.
52. Amir Xusravi Dehlavi. Osori muntaxab. Jildi yako m.
‘ Oinai Iskandariy . –
Dushanbe: Irfon, 1971. 7-230-sah.
53. Nizomii Ganjavi. Kulliyot. Jildi panjo m
‘ . “ Maxzan ul - asror . (Nashrga ”
tayyorlovchi Z.Ahroriy). Dushanbe: Irfon, 198
– 4 .
52. O zbek mumtoz adabiyoti namunalari. T.: Fan, 2003. 196-223-betlar.
‘ –
IV Internet manzillar va saytlar
1. www.ziyouz.uz
2. www.turkicstudies.ru
3. www.oriyentalstudiyes.ru
4. www.e-adabiyot.uz
5. Ziyonet-kutubxona
88

Купить