Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	124.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati

Купить

Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati

MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………..3-6 1. Amir Nasrulloxonning Buxoro taxtiga o‘tirishi va hokimiyat uchun kurashi…………………………………………..……………………………..7-21 1.1. Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy manbalar va adabiyotlardagi talqini.……………………………………..………………………….…………7-17 1.2. Amir Nasrullohxonning hokimiyat uchun kurashi………….……..18-21 2. Amir Nasrulloxonning Buxoro amirligini markazlashgan davlatga aylantirish yuzasidan olib borgan tadbirlari.……….…………………….. 22-52 2.1. Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti…………………………………………….……………………………22-44 2.2. Amir Nasrullohxonning harbiy islohotlari va harbiy yurishlari…..45-52 Xulosa.………..………………………………………………………..53-55 Tavsiyalar.…………………………………………………………………56 Adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………………..57-59 Ilova........……………………………

Kirish Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik yillarida jamiyatimiz hayotining barcha sohalari da bo‘lganidek, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy yo‘nalishlarda ham milliy o‘zligimizni anglash, davlatchiligimiz tarixining noma’lum sahifalarini qaytadan o‘rganish, asossiz ravishda unutilgan davlat arboblarimiz hamda mutafakkirlarimizning boy ilmiy-ijodiy me rosini yoritish bilan bog‘liq izlanishlarga keng yo‘l ochildi. Ta’kid lash joizki, o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosida davlat va huquq masalalariga bag‘ishlangan asarlar salmoqli o‘rinni egallay di. Ushbu merosni o‘rganish, ilmiy tahlil qilish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Bu masalada Prezident I.A.Karimov shunday deb ta’kidlaydi: “ Xalqning juda boy tarixi va madaniyatini, o’lkaning o’ziga xos noyob xususiyatlarini bilmaga

Shu bois, Buxoro amirligi tashkil topi shi davridagi ijtimoiy – siyosiy shart- sharoitlar, Buxoro amirligi ning shakllanish va rivojlanish bosqichlari, Buxoro amirligi mar kaziy va mahalliy boshqaruv amirlikda amalga oshirilgan tashqi siyosiy va diplomatik munosabatlar, Amir Nasrulloning harbiy, boshqaruv, diplomatik aloqalari va uning o‘ziga xos xususiyatlari, manbalarga tayangan holda muayyan darajada tadqiq etishga harakat qilindi. Mavzuning o’rganilganlik darajasi : O‘zbekiston davlatchiligi boy tarixga ega bo‘lib, uning uzoq davrlar davomida tarkib topgan nazariy tajribalarini o’rganish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan biridir. Jumladan, Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini tadqiq etish dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Istiqlol sharofati tufa

A., Mavlonov O‘, Ziyo Azamat va boshqalarning asarlari va ilmiy tadqiqotlarida o’rganilayotgan muammoga munosabat jiddiy yangi metodologiya asosida tahlil etilgan 1 . BMIning davriy chegarasi : Ishning davriy chegarasi Buxoroda mang’itlar sulolasining hukmronlik yillariga bag’ishlangan bo’lib, xususan, ishda Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati yoritiladi. Bu 1753-1920 yilgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. BMIning maqsad va vazifalari : Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini yoritishdan iborat bo’lib, maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilab olindi:. -Amir Nasrullohxonning Buxoro taxtiga o‘tirishi va hokimiyat uchun kurashini o’rganish; -Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy

milliy istiqlol g’oyasi talablariga rioya qilindi. Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tarix fanini rivojlantirishga doir qarorlarida ta‘kidlangan ko’rsatmalar, yo’l-yo’riqlar ham asosiy nazariy-metodologik asos bo’lib hisoblanadi. BMIning ilmiy yangiligi va ahamiyati : Ishda ilmiy adabiyotlarga tayangan holda Buxoroda mang’itlar sulolasining hukmronlik yillariga bag’ishlangan asarlar, xususan, ishda Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatiga doir manbalar tahlil qilindi. Tadqiqot natijasida qo’lga kiritilgan yakuniy xulosalardan O’zbekiston tarixining o’qitishda, uslubiy qo’llanmalar tayyorlashda foydalanish mumkin. Shuningdek, Buxoroda mang’itlar sulolasining hukmronlik yillari ya’ni, 1753- 1920 yilgacha bo’lgan davr tarixi bilan qizi

1 . Amir Nasrulloxonning Buxoro taxtiga o‘tirishi va hokimiyat uchun kurashi 1.1. Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy manbalar va adabiyotlardagi talqini Tarixiy taraqqiyotning muayyan bosqichida hokimiyat tepasiga obyektiv va subyektiv shart-sharoitlar natijasida turli kuchlar ning kelishi, o‘z navbatida, jamiyat hayotida keskin o‘zgarishlarni ro‘y berishiga hamda muayyan islohotlarni amalga oshishiga olib keladi. Binobarin, Buxoro davlatida ham hokimiyatning ashtarxoniylar su lolasidan mang‘itlar vakillari qo‘liga o‘tishi ma’lum bir omillar - ning ta’siri ostida ro‘y bergan. Buxoro davlatchiligi tarixida so dir bo‘lgan ushbu jarayonlarning mazmun va mohiyatini o‘rganishda ilmiy jamoatchilik o‘rtasida turli xil yondashuvlar ilgari surila di. Tarixiy manbalardan ma’lumki, ashtarxoniylar s

Shu bilan birga, obyektiv sabablar bilan bir qatorda, bizning fikrimizcha, mamlakatda bunday xavfli vaziyatning yuzaga kelishiga quyidagi uchta subyektiv omil va voqealar ham muayyan darajada o‘zining ta’sirini o‘tkazgan: Birinchidan, xonlikning muhim hududiy markazlaridan biri hisoblangan hamda mamlakatning asosiy iqtisodiy, ma’rifiy va harbiy resurslari joylashgan Samarqand bekligini xonning asosiy raqiblaridan biri bo‘lgan Rajab Sulton boshqaruviga o‘tishi; Ikkinchidan, nomusulmon bo‘lgan jo‘ng‘orlar quvg‘inidan qochgan qozoq ulamolariga nisbatan xon hokimiyati tomonidan yetarli e’ti bor bo‘lmaganligi va buning oqibatida musulmonlar o‘rtasida katta obro‘ga ega bo‘lgan ushbu ulamolarning yetti yil davomida sarson-sargardonchilikda bo‘lishlari aholining xonga bo‘lgan hurmat e’ti borini yo

faoliyat yuritgan Muhammad Hakimbiy (Muhammad Rahimning otasi) isyonchilar va ichki dushmanlar bilan tinchlik yo‘lida muzokaralar olib borishi natijasida muayyan muddat davomida barqarorlikni saqlashga muvaffaq bo‘lgan. Shu bilan birga, yuqorida nomi tilga olingan Ibodullo xitoy o‘z tarafdorlari va boshqa xitoy- qipchoq urug‘iga mansub bo‘lgan aholi bilan birgalikda Miyonqolda amirga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan va buning oqibatida bir qator shaharlar vayrona holatga tushib qolgan. Bunday vaziyatda Abulfayzxon Ibo dullo xitoyning qilmishlariga yarasha jazo berish o‘rniga, aksincha, uni devonbegi (“devonxona boshlig‘i”) lavozimiga tayinlagani xalq ning haqli ravishda Abulfayzxon xokimiyatiga nisbatan norozili gini va unga qarshi borish ruhiyatini keltirib chiqargan. Shuni alohida ta’kidlash

Mazkur uchrashuvda Muhammad Hakim biy va uning o‘g‘lini ozod etilishi ikki davlat o‘rtasidagi barqaror tinchlikni o‘rnatishda muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Ikki davlat o‘rtasida tinchlik muzokaralarini o‘tkazishda Muhammad Hakimbiy va uning o‘g‘li Muhammad Rahimlarning xizmati katta bo‘lgan. Bunday vaziyatdan unumli ravishda foydalangan Muhammad Rahim hokimiyat ni egallash uchun Nodirshoh bilan samimiy munosabatda bo‘lishga in tiladi. Nodirshoh Muhammad Rahimning hokimiyatni boshqarishga bo‘l gan qobiliyatini ko‘rib, unga o‘z o‘g‘li kabi yondashadi hamda hokimiyat ni egallashda amaliy yordam ko‘rsatadi. Xususan, Nodirshoh Muham mad Rahimga o‘z harbiy kuchini mustahkamlashi uchun askarlar sonini 6000 dan 18000 gacha ko‘paytirishiga hamda Muhammad Hakimbiyning vafotidan so‘ng uni otaliq l

sifatida tayinlanadi. Uchrashuvga yetmishta eron, yettita afg‘on va yettita Movarounnahr muf tiylari, qozilari va imomlari tashrif buyurgan. Sunniylar tarafi - dan vakil sifatida mashhur Buxoro qozisi hamda Ko‘kaldosh madrasa sining mudarrisi Xodi Xo‘ja ibn Alouddin, shialar tarafidan esa Nodirshohning diniy va huquqiy masalalar yuzasidan muallimi mullaboshi Ali Akbar so‘zga chiqqanlar. Mazkur uchrashuvda har doimgidek sunniylarning shialik aqi dasiga qaratilgan da’volari ustunlik qilib turgan. Munozara davo mida shia mazhabining vakillari Ali Akbar va uning safdoshlari dastlabki ikki xalifa Abu Bakr va Umar safdoshlarini kamsitish ni, vaqtinchalik nikoh masalasini hamda Hazrat Ali Muhammad Payg‘ambarning yolg‘iz vorisi ekanligini tan olishni rad etish to‘g‘ri - sidagi kelishuvga rozi bo‘l

boshqarganligi haqida so‘z yuritilib, biz tadqiq etayotgan masala yuzasidan jumladan, shunday deyiladi: “joniylarning so‘nggi vakili Abulg‘ozi qat’iyatli emas edi. U Shohmurodga otaliq lavozimini egallash va amalda hokim bo‘lishga rozilik berishini so‘rab bir necha marta murojaat qildi. U ko‘p marta rad javobini bergach, nihoyat rozi bo‘ldi, vazirlik (1785-1800) lavozimini egallab, qo‘zg‘olonlarni tinchitdi va davlatda tar tib o‘rnatdi. So‘ng Abulg‘ozini taxtdan ag‘darib 1785 yilda o‘zi taxtga o‘tirdi”. Mazkur ma’lumotdan ashtarxoniylar sulolasi 1785 yilgacha hukmronlik qilgan, degan xulosaga kelish mumkin. Muhammad Rahim biy vafotidan keyin 1758 yilda uning yosh nevarasi Fozil To‘ra taxtga o‘tiradi, unga Muhammad Rahimning katta amakisi Doniyolbiy otaliq tayinlanadi. Muhammad Rahimning o‘

o‘rniga amakisi Doniyolbiy otaliq hukumatni qo‘lga oladi. U xonlikka da’vo qilmay, avval Fo zil To‘rani keyin Abulg‘oziy degan kimsani xon qilib, o‘zini ularga noib deb e’lon qiladi. Uning o‘g‘li Shohmurod 1785 yili Buxoroda amir-ul- mo‘minin nomi bilan taxtga ko‘tariladi. U amakisining xo tini Abulfayzxon qiziga uylanib, keyin chingiziylarga qo‘shildi. Amir Shohmurod vafotidan keyin amir Haydar, amir Husayn, amir Umar, amir Nasrullo, amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olim xonlar Buxoro amirligida hukmronlik qilganlar” 1 . Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, mazkur masalalar yuzasidan mam lakatimiz huquqshunos olimlari yetarli izlanishlar olib bormagan lar. Davlat va huquq tarixi masalalari bilan shug‘ullanuvchi olim lar Buxoro davlatchiligi shakllanishida o‘ziga xos o‘rin tutadigan ushbu dav

Prof. D.A.Alimova va akad. E.V.Rtveladzelar Nodirshohning O‘rta Osiyoga bostirib kirishi va Muhammad Hakimbiy bilan shart noma tuzganligi xususida ma’lumot 1 , A.Sagdullayev va O‘.Mavlonov larning tadqiqotlarida Abulfayzxon hukmronligi davrida mang‘it urug‘i vakillarining hokimiyatga intilishi kuchayganligi hamda Muhammad Hakimning Nodirshoh xizmatiga kirib o‘z avlodlariga hokimiyatni egallash uchun yordam berganligi to‘g‘risidagi fikrlar o‘z ifodasini topgan 2 . Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan olimlarning asarlarini tahlil qilish va mavzuga oid boshqa bir qator tadqiqotlarni o‘rganish aso sida xulosa qilish mumkinki, davlat hokimiyatini ashtarxoniylar qo‘lidan mang‘itlar boshqaruviga o‘tishiga sabab bo‘lgan omillar ularda atroflicha tahlil etilmagan. Ushbu davr to‘g‘risida birmuncha haqqoniy

Muhammad Hakimbiy va Muhammad Rahimlarning mohirona xizmat lari ham alohida ahamiyatga egadir. Ma’lumki, 2006 yilning 1 iyun kuni Amir Nasrulloh tavallud topgan kunga roppa - rosa 200 yil to‘ldi. 2010 yil 21 sentabrda esa Nasrullohxon vafot etgan sanaga 150 yil bo‘ldi. Darvoqe, 2006 yil 12 dekabrda Buxoroda mang‘itlar sulolasining rasmiy ravishda xonlik tepasiga kelganiga roppa-rosa 150 yil to‘ldi. 2007 yilning aprel oyida esa Amir Nasrullohxonning Buxoro taxtiga o‘tirganiga 180 yil bo‘ldi. Mazkur ishda bu sanalarni keltirib o‘tishdan asosiy maqsad Amir Nasrulloh shaxsiyatini ulug‘lash yokit uning yubileylarini nishonlashga da’vat qilish bo‘lmay, balki Vatan tarixshunosligida so‘nggi yillarda tarixiy shaxslarning tavallud sanalari va boshqa ayyomlar bilan bog‘liq ilmiy tadqiqotlar va ilmiy

davlatchilik sohasidagi qarashlarini yetarli darajada xolislik bilan ko‘rsatib berishyaptimi? Ma’lumki, XX asr boshlarida Buxoroda amirlik tuzumi va mang‘itlar sulolasi hukmronligiga qarshi keng miqyosdagi kurash, jadidchilik harakati va Yosh buxoroliklar partiyasining faoliyati natijasida, shuningdek, Rossiyada bolsheviklarning hokimiyat tepasiga kelishi va sovet Rossiyasining harbiy kuchlari bo‘lgan qizil armiya jangchilari tomonidan Buxoro shahriga qilingan bosqin oqibatida 1920 yil 2 sentabrda Buxoroda amirlik tuzumi ag‘darib tashlandi. Buxoroning ko‘p ming yillik tarixida ilk marta demokratik tuzum-respublika davri boshlandi. Aynan ushbu davr qisqa muddat (atigi 4-5 yil) davom etgan bo‘lishiga qaramasdan, bu yillar Buxoro tarixida muhim bosqichni tashkil etadi. Biroq shu davrdan boshl

Ibratning “Farg‘ona tarixi” asarida ham o‘zining yaqqol ifodasini topgan. Ibrat va Fitrat tomonidan Nasrullohxon “Botur qassob”, “Qassobning botiri” degan mash’um nomlarga sazovor bo‘ldi. Fitrat o‘zining 1930 yili yozgan “Amir Olimxonning hukmronlik davri” nomli tarixiy risolasida barcha mang‘it amirlari singari Amir Nasrullo faoliyatini ham faqat qoralash bilan shug‘ullanadi. Fitratning ushbu asaridan quyidagi ixtibosni o‘tmish o‘rinli. “Amir Haydardan keyin uning o‘g‘li Amir Husayn taxtga o‘tirdi, biroq ikki oyu necha kundan keyin u vafot etdi. Uning o‘rnini amir Umard egalladi. Biroq amir Haydarning o‘g‘li amir Nasrullo o‘zining birodariga qarshi lashkar tortib Buxoroni o‘rab oldi va hukumatni o‘z qo‘liga oldi. Nasrullo oldin amir Umarni omon qoldirib, Buxorodan chiqarib yubordi, ammo o

chiqqan otaliq Muhammad Hakimbiy bilan shartnoma tuzadi va u Buxoro xonligining oliy hukmdori deb tan olinadi. Abulfayzxon amalda hokimiyatdan chetlatib qo’yiladi, Hakimbiy Buxoroning to’la vakolatli hokimi etib tayinlanadi. 1743 yilda Hakimbiy, uning o’g’li Muhammad Rahim Nodirshoh xizmatiga kiradi. Nodirshoh 1747 yilda vafot etgach, Muhammad Rahim hokimiyatni o’z qo’liga olishga kirishadi. Buxoro xonligida katta nufuzga ega bo’lgan mang’it qabilasining vakili Muhammad Rahim 1747 yilda Abulfayzxonni, so’ngra rasman xon deb (soxta xon) e’lon qilingan uning o’g’illari Abdulmo’min va Ubaydullo sultonlarni o’ldirib, hokimiyatni o’z qo’liga oladi. Muhammad Rahim 1756 yilda taxtga o’tirib, o’zini Buxoro amiri deb e’lon qiladi va hokimiyatni mustaqil idora qiladi, Mang’itlar sulolasiga asos sola

Muhammad Rahim vafotidan keyin o’zaro urushlar yanada kuchaydi. Viloyat hukmdorlari mang’itlarning markaziy hokimiyatiga qarshi qo’zg’olonlar ko’tardi. Kenagas, yuz, baxrin, burgut, saroy qabilalarining qo’zg’olonlari, xokimiyatga o’tirgan Doniyolbiyning ularni bostirish uchun qilgan urushlari minglab odamlarning yostig’ini quritdi. Doniyolbiy qo’shinlar xarajati uchun qo’shimcha soliqlar joriy etib aholi noroziligini oshirdi. Buxoro hunarmandlari va tijorat ahli 1784 yilda qo’zg’olon ko’tardi. Qo’zg’olonni bostirish jarayonida minglab odamlar qurbon bo’ldi. Amir Ma’sum («begunoh amir») deb nom olgan Shohmurod (1785-1800 yillar) tarqoqlikka qarshi kurashni davom ettirdi. Amir Shohmurod boshqaruv tartibini o’zgartirish, amaldorlar tarkibini yangilash choralarini ko’rdi. Amir ikki yirik davl

Nasrulloh taxminan 1797 yilda tug‘ilganligi anglashiladi. Biroq, u Amir Haydar xonadonida ikkinchi o‘g‘il ekanligini e’tiborga olsak, Ahmad Donishning yozgan fikri haqiqatga ancha yaqinroq. Biz hozircha tarixiy adabiyotlarda Amir Nasrulloh tug‘ilgan sana sifatida 1806 yil qolishini qo‘llab-quvvatlaymiz. Nasrullohxonning ma’naviy kamolotga erishuvida Buxoroda katta nufuzga ega bo‘lgan mashhur shayx Muhammad Husayn Alaviy Buxoriy (1785-1870) muhim rol o‘ynagan. Keyinchalik Nasrulloh o‘zining piri hisoblagan bu shayxni Romitan tumanidagi Qori Kamol qishlog‘idan Buxoro shahriga ko‘chirib keltirib, unga shayx Habibulloh xonaqosijan maxsus hujra ajratib bergan va nafaqa tayinlagan. Bu ma’lumotlarni tarixchi olim Muhammad Nasriddin Hanafiy Hasaniy Buxoriy (Amir Muzaffarning o‘g‘li) o‘zining 1910

bayoni” nomli asarida (bu asarning so‘nggi qismi 1861 yil sharqshunos V.Grigoryev tomonidan Qozonda nashr etilgan) Amir Nasrullohning hokimiyat uchun kurashini tasvirlab, o‘sha paytda Buxoroda ko‘p qon to‘kilganligini yozadi. Mirzo Shams Buxoriyning fikricha, Buxoro shahrini egallash va Umarxonni hokimiyatdan ag‘darib tashlash jarayonida 7-8 ming kishi halok bo‘lgan. Bundan tashqari, Amir Nasrulloh o‘z hukmronligining dastlabki oylarida har kuni 50-100 kishini qatl qilib turgan, natijada ko‘plab kishilar Shahrisabz va boshqa joylarga qochib ketgan. Mirzo Shams Buxoriyning o‘zi ham bu paytda muayyan muddat Amir Nasrulloh xizmatida bo‘lganligi, biroq keyinchalik Shahrisabzga borib, u yerda 11 oy yashagach, so‘ngra Qo‘qonga-badarg‘alikda yurgan sobiq amir Umarxon huzuriga borganligi inobatga

2. Amir Nasrulloxonning Buxoro amirligini markazlashgan davlatga aylantirish yuzasidan olib borgan tadbirlari 2.1. Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Sobiq ittifoq tuzumi davrida mang‘itlar sulolasi vakillariga bir tomonlama yondashilib, ular davrida hech qanday islohotlar amalga oshirilmagan, ushbu davlat boshliqlari asosan maishatbozlik va jangu-jadallar bilan ovora bo‘lib, mamlakat hayotida jiddiy o‘zgarishlar qilishga urinmaganlar degan qarashlar hukmron edi. Mang‘itlar davri tarixnavislari ma’lumotlari, tarixiy hujjatlar, dastlabki manbalar va sayohatchilarning yo‘l xotiralarini o‘rganish va tahlil qilish o‘z navbatida, ushbu fikrlarning asossiz ekanligi ni ko‘rsatadi. O‘rganilgan tarixiy manbalar mang‘itlar sulolasi vakillari ning barchasini ham faoliy

tashqi savdo masalalarida ijobiy natijalarga erishilgan davr sifatida e’tirof etish mumkin. Mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahim (1747-1759) o‘z hukmronligini dastlab, mamlakatni mustahkamlash hamda davlat uchun muhim bo‘lgan mustaqil yoki yarim mustaqil holatga kelib qolgan ma’muriy-hududiy birliklarni qayta birlashtirishga harakat qilishdan boshlagan 1 . O‘z navbatida, Muhammad Rahim davlatni mustahkamlash va ma’muriy- hududiy birliklarni birlashtirish yo‘lida tashqi siyosiy to‘siqlarga duch kelgan. Mahalliy tarixnavislar Muhammad Sharif va Xumuliylarning guvohlik berishicha, afg‘on sarkardasi Ahmadshoh Durroniy Burgut va Miyonqol hududlarida kechgan siyosiy g‘alayonlar ning yuzaga kelishiga sababchi bo‘lgan va mahalliy aholini Muhammad Rahim qo‘shiniga qarshi kurashda chetda

bo‘lib qolgan salbiy oqibatlar, ya’ni qo‘shni davlatlar bilan doimiy urushlar olib borishga qisman chek qo‘ygan va mamlakatda mu ayyan darajada tartib o‘rnatishga erishgan. Bu esa o‘z navbatida, amir likda savdo-sotiq va dehqonchilik ishlarining rivojlanishiga turt ki bo‘lgan. Dastlabki manbalarga asoslangan xorij tadqiqotlarida ham Muhammad Rahimning davlat boshqaruviga ijobiy baho beriladi. Xususan, Anke fon Kyugelgen “Muhammad Rahim mamlakatni rivoj lantirdi va mamlakatda yashovchilarni baxtiyor ayladi. U davlatni boshqarish bilan birga o‘zini boshqarishni va fuqarolarni hurmat qilishni hamda ularning dardi bilan yashashni unutmadi” – deb qayd etadi. Tarixnavis Somiy ham Muhammad Rahimni saxiy, mehribon, oliyjanob hamda jazolashda qat’iy qaror qabul qiluvchi hukmdor sifatida ta’riflaydi

ta’minlab berishga muyassar bo‘lgan. Muhammad Doniyolbiy ijti moiy munosabatlarni huqukiy asoslarda tartibga solishning taraf dori bo‘lgan. Shuning uchun u fiqh ilmi ulamolarini har taraflama qo‘llab-quvvatlagan. Manbalarda keltirilishicha, Muhammad Doniyol biy barcha huquqiy masalalarda islom huquqshunoslaridan maslahat olgan. Muhammad Doniyolbiy davlat va jamiyat boshqaruvidagi turli masalalarni kengashgan holda maslahatlashib amalga oshirgan. Xusu san, 1781 yilda Rossiya hukumatining Buxoroda savdo shartnomasini tuzishga oid taklifiga u dastlab 92 o‘zbek urug‘i vakillarining fik rini olishi lozimligini uqtirib o‘tadi. Shuni ta’kidlash joizki, Muhammad Doniyolbiy so‘fizm ta’li motiga alohida e’tibor qaratgan. Xususan, u Muhammad Rahimning vafotidan so‘ng mamlakatda boshlanib ketgan turli

Huquqshunos olim Z.Muqimovning ta’kidlashicha, “Amir Shoh murod soliqlardan ezilgan xalqning noroziligi kuchaygan davrda taxtga o‘tirganligi uchun ham birinchi islohotni soliqlarni tartib ga solishdan boshladi. Butun Buxoro amirligi aholisiga tarxon yorlig‘i berib, o‘zidan avvalgi hukmdorlar joriy qilgan, shariatga to‘g‘ri kelmaydigan yorg‘u, boj, tarx, tushmol, yasoq kabi soliqlarni bekor qildi 3 . Amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan soliq islohotlari uning soliq solish va uni undirishni tartibga keltirishga oid farmonlarida aks etgan. Amir Shohmurod tomonidan o‘tkazilgan sud – huquq islohot lari o‘z navbatida, mamlakatda sud ishlarini yuritishda nohaqlik larga chek qo‘yilishiga, qozilar tomonidan muayyan darajada odillik, adolat va insonparvarlik ruhida sud jarayonlarini amalga os

Amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan ushbu islohot lar xorij olimlari tomonidan ham e’tirof etilgan. Xususan, ing liz olimi X.Malkolmning ta’kidlashicha, amir Shohmurod davlat va huquq islohotchisi, islom huquqi normalarining g‘oyaviy va ama liy kurashchisi hamda davlat boshlig‘i sifatida qirq a’lam sudi ish larida ishtirok etganda taraflarning o‘zaro kelishuvi, jabrlanuvchi va ayblanuvchi tomonlarning o‘zaro yarashuvining tarafdori edi. U amirlik xazinasidan jabrlanuvchining foydasiga yetkazilgan zarar ning yarmini qoplash uchun ayblanuvchining kelajakda ijtimoiy tar biyalanishi, oilasi, farzandlari qarovsiz qolib ketmasligining ol dini olish maqsadida foizsiz mablag‘ ajratish amaliyotini qo‘llagan. Ushbu xususiyati bilan amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan yarashuv mexanizmi

Bu borada Xumuliyning ta’kidlashicha, amir Shohmurod fiqh shunos olimlar va viloyat beklaridan amirlikning barcha hududlari dagi masjid va madrasalarda aholiga haqiqiy islom huquqi norma lariga asoslangan odat va majburiyatlarni tushuntirishni hamda ularning shar’iy huquqiy bilimlari darajasini yanada oshirishni talab qilgan. Amir Shohmurodni o‘z navbatida islom fiqhshunosligi murab biysi sifatida ham e’tirof etish mumkin. Shohmurod madrasalarda xanafiy mazhabi, xususan, Burhoniddin al-Marg‘inoniyning “Al-Hidoya” asari, Imom Al-Moturidiyning g‘oyalari, Qur’oni Karimni talqin qilish va uni sharhlash bo‘yicha Andalusiyalik mashhur Ash-Shotibiy asarlaridan foydalangan holda dars mashg‘ulotlarini o‘tkazgan. Tarixnavis Miriyning ta’kidlashicha, amir Shohmurod so‘fiy lik ilmini, islom huquqi nor

Amir Shohmurod Buxoro amirligi hududida qishloq xo‘jaligi ni yanada rivojlantirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va yer unumdorligini oshirish maqsadida ariqlar, zovurlar qazdirgan, da ryo va irmoqlarni qaytadan ta’mirlagan. Amerikalik olim G. Xembli amir Shohmurod shaxsiga, uning davlat boshlig‘i va davlatni boshqarish san’atining o‘ziga xosligiga alohida e’tibor berib, Shohmurodning yoshlik yillari Buxoroning qadimiy Masjidi Kalonida diniy va dunyoviy ilmlarni o‘rganish bilan o‘tganligini, u darvesh jamiyatining odatlari va kiyimlarini saqlab qolib, hatto o‘z qo‘shinlarini jangga boshlab borayotganda ham oddiy past bo‘yli otida borishini, harbiy yo‘lboshchi sifatida ajoyib tashkilotchilik qobiliyatiga ega ekanligini ta’kidlab o‘tadi. O‘z navbatida G.Xembli amir Shohmurodning siyosiy-hu

o‘xshagan hukmdorlar faoliyati ham bir tomonlama ya’ni faqat salbiy nuqtai nazardan o‘rganilgan. Holbuki, o‘z davrida mang‘it hukmdorlarining faoliyatini tanqidiy tasvirlagan Ahmad Donish ham amir Shohmurodni xalifa Umar bi lan bir qatorga qo‘yib amirlik gilamini kambag‘allik kiyimi bilan bezadi, jahon bog‘idan dushmanlik va yomonlik tomirini sug‘urib tashladi va adolat nihollarini o‘tkazdi, - deb uning faoliyatini yuk sak baholagan edi. Amir Shohmurod faoliyati yuzasidan xulosa o‘rnida aytish mum kinki, mang‘itlar hukmronligi davrida Buxoro amirligida davlat chilikni taraqqiy etib shakllanishi va rivojlanishi aynan u dav latni boshqargan davrga to‘g‘ri keladi. O‘z o‘rnida yuqoridagi xislat larga ega bo‘lgan davlat boshlig‘i haqida Prezident I.A.Karimovning quyidagi fikrlarini keltirib o‘t

SHo‘ja al-Mulkom bilan ikki mamlakat o‘rtasida o‘zaro do‘stlik rishtalarini qayta tiklashga muvaffaq bo‘lgan. Buxoroga qo‘shni davlatlarning hukmdorlari amir Haydar hukmronligini zaiflashtirish maqsadida uning saroy a’yonlari va beklari, qarindosh-urug‘lari va birodarlariga turli va’dalar berib, ularning o‘zaro totuvligiga putur yetkazishga intilganlar. Markaziy hokimiyatga qarshi isyon ko‘targan Nosiriddin To‘ra 4000 askar bilan Marvdan chiqib, Chorjo‘yga kelganida amir Haydar unga qarshi Niyoz - bek parvonachini 10 000 kishilik qo‘shinga qo‘mondon qilib jo‘natgan. Shuningdek, qo‘shni davlatlar Buxoro amirligi ichida ko‘taril gan turli g‘alayonlardan o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanishga urin ganlar. 1821-1825 yillarda amir Haydarning soliq siyosatiga qarshi xitoy-qipchoqlar ko‘targan Mi

davlat ishlari bilan nechog‘lik band bo‘lishiga qara masdan olimu-fuzalolar bilan huquqiy mavzulardagi mashg‘ulotlar da doimo ishtirok etishini hamda ularning fikriga tayanib ish tut ganligini e’tirof etadi. Amerikalik olim G. Xembli ham amir Haydarning davlatni boshqarishga oid xususiyatlarini inobatga olgan holda uning fao liyatiga quyidagicha ta’rif beradi: “amir Haydar shahzodalarning rolini darveshlik bilan bir darajada muvaffaqiyatli bog‘ladi”. O‘z navbatida amir Haydarning maktub va nomalarini o‘rgangan olim Sh.Tilavov: “savodli va ilmli bo‘lmagan hukmdorning turli-tuman mavzularda shunchalar maktublar yozishiga ishonish qiyin”, - deb unga yuksak baho beradi. Buxoro amirligi davlatchiligi rivojlanishining ikkinchi bosqichi 1826-1920 yillarni o‘z ichiga oladi. Ushbu davrda davlatda m

mustabid hukmronligiga qaramasdan, u davlat qurilishi yo‘lida bir qator ijobiy ishlarni ham amalga oshirdi. O‘ziga sodiq harbiylar bilan birga professio nal qo‘shin tashkil qildi, bir qancha sug‘orish loyihalarini va ma’ muriy-huquqiy islohotlarni amalga oshirdi” deb, uning davlatni boshqarish faoliyatiga ijobiy baho beradi. Amir Nasrullodan keyin davlatni boshqargan mang‘it sulolasi vakillaridan amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olimxonlar davri milliy davlatchilik tarixida kam o‘rganilgan davr bo‘lib, te gishli manbalarda ushbu hukmdorlarga nisbatan deyarli ijobiy baho berilmagan. Istiqlol sharofati ila milliy davlatchilik manbala rini tadqiq etish jarayonida yuqorida nomlari zikr etilgan hukm dorlar tomonidan ham muayyan darajada islohotlarni amalga oshi rishga harakat qilinganligiga

qilish maqsadida 1893 yilda Ismoilbek Gaspirinskiy shaxsan Buxoro amiri Abdulahad bilan muzokaralar olib borgan. Shu bilan birga, musulmon dini rivojiga alohida e’tibor bergan, natijada esa ulamolar soni 500 dan 150 ming kishiga ortgan. Ma’lumki, Buxoro amirligining so‘nggi hukmdori amir Said Olimxon hukmronligi davri adabiyotlarda salbiy jihatdan yoritil gan. Biz esa, ushbu amir davrini xolisona ravishda o‘rganishga harakat qildik. Amir Said Olimxon mamlakatda tartib-intizom o‘rnatish, ma’rifatparvar- likka yo‘l ochish hamda obodonchilik ishlarini jon lantirishga muayyan darajada harakat qilgan. Bu borada amir Said Olimxon o‘zining “Buxoro xalqining hasrati tarixi” nomli memuar asarida quyidagilarni yozadi: Buxoro minorasining past tomonida, bozorning ichki tomonida o‘z nomimdan Dor-ul-ul

-Keng qamrovli homiylik faoliyatiga asos solingan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, amirlikda o‘tkazilishi ko‘zlangan islohotlar monarxiya davlat boshqaruviga hamda shariat normalariga asoslangan emas edi. Shuning uchun islohotning e’lon qilinishi bilan mamlakatda siyosiy vaziyat keskinlashib, turli kuch larning qarshiligi yanada kuchaydi. Shu bilan birga, Said Olimxonning davlat boshqaruvida iqtisodiy masalalarga ham alohida e’tibor qaratgan va bir qator yutuqlarga erishgan amir sifatida baholash mumkin. F.Xo‘jayevning ma’lumotlariga qaraganda, amirlikda bir qator hissadorlik jami yatlari, banklar, sanoat va ishlab chiqarish korxonalari tashkil etil gan. Olingan daromadlar temir yo‘l, aloqa va maishiy xizmat ko‘rsa tish sohalariga ajratilgan 1 . Buxoro amirligi davlatchiligi shakllanishi

XIX asrga kelganda, Buxoro amirligining hududi qariyb 200 ming kvadrat kilometrni tashkil etardi. Uning chegaralari janubda Amudaryoning so’l qirg’og’idan boshlanib, Sirdaryogacha cho’zilib, qozoq juzlari bilan chegaradosh edi. Amirlik sharqda Pomir tog’lari, g’arbda Xiva xonligi chegaralarigacha bo’lgan hududni ishg’ol etardi. Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar joylashgan Zarafshon vodiysi amirlikning markaziy qismi hisoblanardi. Qashqadaryo va Surxondaryo vohalari, hozirgi Tojikiston hududidagi Vaxsh, Kafirnihon, Panj daryolari vodiysida joylashgan shahar va qishloqlar, hozirgi Turkmaniston hududidagi Murg’ob daryosi vohalaridagi erlar Buxoro amirligiga qarar edi. Buxoro amirligining poytaxti Sharqda eng nufuzli shahar sifatida e’tirof etilgan Buxoroi Sharif edi. Yirik shaharlardan

yuz qabilalari ko’pchilikni tashkil etardi. Ular asosan Zarafshon, Qashqadaryo va Surxandaryo vohalaridagi shahar va qishloqlarda yashardi. Buxoro amirligining Xisor, Dushanbe, Sharqiy Buxorodagi Vaxsh, Kafirnihon va Panj daryolari vodiylarida, asosan tojiklar yashar edi. Amirlikning janubiy va g’arbiy qismida turkmanlar, shimoliy-sharqiy tomonida qozoq va qirg’izlar yashardi. Shuningdek, amirlik hududida afg’onlar, eroniylar, arablar, yahudiylar, hindlar va boshqa etnik guruhlar mavjud edi. Aholining aksariyat ko’pchiligi qishloqlarda istiqomat qilardi. Ular dehqonchilik, chorvachilik bilan shug’ullanardi. Sug’oriladigan erlarda paxta, bug’doy, sholi, jo’hori, bog’ va poliz mahsulotlari etishtirilar edi. Uzum, olma, nok, shaftoli, o’rik, gilos, anjir, qovun, tarvuz etishtirilardi. Meva-ch

XIX asr boshlariga kelganda, amirlikda xizmatkor amaldorlar tabaqasi shakllandi. Faqat amir saroyining o’zida 300 ga yaqin amaldor xizmat qilardi. Bu tabaqa davlat xazinasidan maosh olar, amirga batamom qaram bo’lib, ularni amirning o’zi tayinlar yoki egallab turgan lavozimidan olib tashlar edi. Amaldorlar amir farmoyishini bajaribgina qolmay, uning istak-xohishi va ko’nglini topa bilishlari, unga doimo xushomad qilishlari kerak edi. Shu bois saroyda xushomadgo’ylik, amir shaxsini ulug’lash rasm bo’lib qoladi. Amir va uning oilasigagina emas, quyi mansabdagilar yuqori amaldorlarga ham xushomadgo’ylik qilardilar. O’z mavqei, turmushi, oilasining omonligi, mulki uchun qo’rqish, ertangi kunga ishonmaslik kabi og’ir vaziyat vujudga keladi. Qisqasi, mansabdorning taqdiri to’lig’icha yuqori amal

-Dodxoh - fuqarolarning arz va shikoyatlarini tinglovchi, hal etuvchi mansabdor bo’lgan, bularni kerak bo’lsa xon yoki qushbegiga etkazib turgan. -Inoq - bu lavozimda ishlagan amaldorlarning vazifasi amir farmoyishlarini bek va boshqa tabaqadagi mahalliy mansabdorlarga etkazishdan iborat bo’lgan. -Miroxo’r - amirning ovchi qushlarini tasarruf qiluvchilar ustida turgan, xon ovlarini uyushtirish ishiga mutasaddi bo’lgan. -Dasturxonchi - amir huzurida uyushtiriladigan ziyofatlar uchun mas’ul amaldor. -To’qsobo - amir tug’i sohibi bo’lgan harbiy mansabdor. -Parvonachi - biror shaxsning biror lavozimga tayinlanganligi haqidagi yorliqni o’sha shaxsga etkazuvchi amaldor. -Sadrlar - vaqf mulklarini boshqaruvchi mansabdorlar. Vaqf muassasasining boshliqlari bo’lgan mutavallilar sadrlarga bo’ysungan

Amaldorlarga amir nazariga tushgan xizmatlari uchun otaliq, eshik og’asi kabi e’tiborli unvonlar berilgan. Xonning, uning o’g’illarining ham otalig’i bo’lgan. Amaldorlar harbiy yurishlarda ham qatnashgan. Xon yig’inida amaldorlarning amaliga qarab o’rni bo’lar edi. Shunga ko’ra ular xonning o’ng va so’l tomonida, unga yaqinroq va uzoqroq erda o’tirardilar. Ba’zilari o’tirishar, ba’zilari esa tik turishardi. Kattaroq amaldor saroyga ot minib kirsa, ba’zilari piyoda kirardi. Amirlikda amaldorlardan tashqari diniy ulamolar ham hukmron mavqega ega edi. Ular o’zlarini Muhammad payg’ambarning avlodlarimiz deb hisoblovchi sayyidlar hamda choriyor halifalar - Abubakr, Umar, Usmon va Ali avlodlaridanmiz deyuvchi xo’jalardan iborat edi. Ular katta er-suvga, savdo do’konlariga, hunarmandchilik ustaxo

qilishardilar. Hokimlar, soliq yig’uvchilar, qozilar xohlagancha ish yuritardilar, ularning faoliyatini belgilovchi qonun-qoidalar yo’q edi. Ularning suiste’mollari xalq gardaniga og’ir yuk bo’lib tushardi. XIX asr 30-yillarida amir qo’shinida 19 mingga yaqin yollangan askarlar bo’lib, ular turli shahar va istehkomlarda harbiy xizmatni o’taganlar. Qo’shin askarlari, asosan, o’q-yoy, nayza, qilich, xanjar, oybolta kabilar bilan qurollangan. Manbalar amir qo’shinida piltali miltiqlar va kichik to’plar ham bo’lganligidan guvohlik beradi 1 . Amir qo’shinining jangovorlik darajasi past edi. Askarlar harbiy mashqlarga nisbatan ko’proq mehnat bilan band bo’lardi. Sipohlikka 15 yoshdan 70 yoshgacha erkaklar olinardi, qo’shin safida keksayib qolganlar anchagina bo’lardi. Amirlikning yillik daromadi

o‘tgan deyarli barcha hukmdorlar (xoqonlar, xonlar, podsholar, sultonlar, shohlar, amirlar, xalifalar, qirollar, imperatorlar va b.) hokimiyatning yozilmagan ushbu qonunlariga amal qilishgan. Xususan, Sharqda azaldan shunday bo‘lgan. Hozir ham bu sohadagi ahvol deyarli o‘sha holatda saqlanib turibdi. Hatto zamonaviy XXI asrda ham demokratik tuzum sharoitida (saylovlar va referendumlar o‘tkazish, Konstitutsiyaga turli o‘zgartirishlar kiritish orqali) Yer yuzida davlat hokimiyatining oliy rahbarlari: prezidentlar, bosh vazirlar, bosh kotiblar, parlament raislari va h.k. iloji boricha o‘z hokimiyatini uzoq saqlab turishga intilishi, turli va’dalar berish orqali xalqni muayyan darajada umidlantirib turishi kabi holatlar “hokimiyatning shirin og‘usi”dan qutulish bugungi kunda ham dushvor ekanli

Mirzo Salimbekning yozishicha, Amir Nasrulloh tomonidan unga hokimiyatni qo‘lga kiritishida katta yordam bergan Muhammad Hakimbiy Qushbegi mamlakatning Bosh vaziri (kushbegisi) lavozimiga, uning o‘g‘li Qarshi (Nasaf) viloyati hokimligiga tayinlangan. Buxoroda boshboshdoqlik va tartibsizlik natijasida yuzaga kelgan turli g‘alayon va isyonlar bostirildi. O‘sha 1827 yili nufuzli akobir va a’yonlardan Rajabbek parvonachi Payshanbe, Erdonbek To‘qsaboning o‘g‘li Yangiqo‘rg‘on, Olimbek Tuyoqli yuz chelak, Elnazar Parvonachi Nurota, Pirnazarbiy Karmana, Qobilbiy devonbegi Narpay, Mirzo Ibodullobiy Qorako‘l, Abdurasulbiy Chorjo‘y kabi viloyatlar va mavzularga hokim qilib tayinlanadi. Amir Nasrulloh o‘z hukmronligi davrida islom shariati ko‘rsatmalariga qat’iy amal qilgan. Nasrullohxon jasur va dovy

kitobxonni chuqur o‘yga toldiradi va tafakkur ummoniga g‘arq qiladi. Zero, Ahmad Donishning bu so‘zlari ko‘pchilik tomonidan “qonxo‘r va shafqatsiz” deb baholangan va hanuz baholayotgan, unga yopishtirilgan turli epitetlar va sifatlashlar hamda tavqi la’natdan hamon qutulolmayotgan Amir Nasrulloh shaxsiyatini o‘rganish va tushunishda o‘ziga xos ochqich vazifasini o‘taydi. Muammoga shu jihatdan yondashganda Amir Nasrullohdek ziddiyatli va fojiali shaxs xarakterini tushunish va anglash birmuncha osonlashadi. 44

2.2. Amir Nasrullohxonning harbiy islohotlari va harbiy yurishlari Chor Rossiyasi butun Sibirni bosib olib, qozoq va qirg’izlar yashovchi hududlar - kichik juz, o’rta juz va katta juzni o’ziga bo’ysundirib, endi O’rta Osiyoga siljib kelmoqda edi. Rossiya bilan Qo’qon xonligi bevosita chegaradosh bo’lib qolgan edi. Rus hukumatining Qo’qon xonligiga tazyiqi xonlikning qozoq va qirg’izlarga nisbatan ta’sir doirasini qirqish siyosati va amaliyotida yaqqol ko’rinmoqda edi. Bu yovuz niyatni barcha o’zbek xonlari tushunardi, ammo ojizligi tufayli tajovuzni bartaraf etish bo’yicha taqozo etgan darajada tadbir topolmadilar. Vaziyat uchchala xonlikning birlashib dushmanni daf etish yo’lidan borishini talab qilardi. Amalda esa buning aksi bo’ldi, ular birlashish o’rniga o’zaro kurashni avj oldirdilar

Xondan norozi bo’lganlar 1839 yilda o’z elchilarini Buxoro amiri Nasrullo xuzuriga yuborib, yordam so’raydi. Bu vaqtda Buxoro amiri bilan Qo’qon xoni o’rtasida Jizzax, O’ratepa va Xo’jand uchun urush borayotgan edi. Amir Nasrullo Qo’qon qo’shinini tor-mor etib, Jizzax, O’ratepa va Xo’jandni o’z tasarrufiga kiritadi. Endi Qo’qon sari otlandi. Ayni paytda, 1841 yilda Muhammad Alixonning zulmiga qarshi Qo’qon shahar aholisi qo’zg’olon ko’tardi. Xon O’rdadan qochib ketdi. Qo’zg’olonchilar talabiga binoan bir necha aybdor shaxslar qatl etildi. Xalq Buxoro amiri Nasrulloning Qo’qonga xujum qilmoqchi bo’lganligini eshitgach qo’zg’olonni to’xtatdilar. Buxoro amiri o’z qo’shinlari bilan Qo’qonga yaqin joylashgan Beshariqqa kelganda Muhammad Alixon elchilar orqali amir Nasrulloga qimmatbaho sovg’ala

Buxoro amirligi hokimiyatiga qarshi kurashda Qo’qon aholisining qo’zg’olonini tashkil etgan maxalliy kuchlar Farg’ona vodiysida ko’chib yurgan qipchoqlar madadiga tayangan edilar. Qo’qon xonligining mustaqilligi tiklandi. Taxtga Norbo’tabiyning ukasi Sherali o’tkazildi. Qo’qon xonligi mustaqilligini tiklashda ming qabilasiga katta madad bergan qipchoqlar xonlik siyosiy hayotida katta mavqega ega bo’lib oldilar. Qipchoqlar yo’lboshchisi Musulmonqul qo’shin boshlig’i, bosh vazir, bosh maslahatchi etib tayinlandi. Amalda davlat boshqaruvi ishlari uning qo’lida to’plangan edi. Eng mas’uliyatli davlat ishlari lavozimlariga qipchoq zodagonlari tayinlandi. Qo’qondagi mag’lubiyatga chiday olmagan amir Nasrullo yana Qo’qonga yurish qildi. U Qo’qon shahrini 40 kun qamalda tutdi. Ayni paytda, Xiva xo

bilan jo’nab ketishi, ayrim siyosiy kuchlarning vaziyatdan foydalanib Samarqandda yashayotgan marhum Qo’qon xoni Olimxonning o’g’li Murodxonni olib kelib Qo’qon taxtiga o’tkazilishi nazarda tutiladi. Qipchoqlardan norozi bo’lgan mahalliy aholining Murodxonni qo’llab-quvvatlashiga Musulmonqul ishonar edi. Musulmonqul O’shdan qaytgach, «davlat to’ntarishida» ishtirok etganlarning barchasini jazolashi, shu yo’l bilan o’zining barcha raqiblaridan qutulmoqchi, qipchoqlarning to’la hukmronligini o’rnatmoqchi edi. Amalda ham shunday bo’lib chiqdi. Bu mash’um niyatdan habari yo’q Murodxon Isfara hokimining taklifiga ko’ra Qo’qonga keladi va taxtga da’vo qiladi. Bu bo’layotgan katta «siyosiy o’yin»ning tagida nima yotganini tushunib etgan Sheralixon Murodxon foydasiga taxtdan voz kechadi. Tez orada

Bu hol Xudoyorxonni qattiq cho’chitib qo’yadi. Ana shunday sharoitda xon birdan-bir to’g’ri yo’lni tanlaydi. Bu yo’l -qaynotasi Musulmonqul va qipchoqlar hukmronligiga xotima berish yo’li edi. U shunday qildi ham. Biroq, bu niyat juda shafqatsizlik bilan amalga oshirildi. 1852 yil 9 oktabr - Qurbon hayiti kuni u Toshkentdan chaqirilgan qo’shin bilan qipchoqlar qirg’inini uyushtirdi. Uning bu yo’lini mahalliy aholi qo’llab quvvatladi. Qaynotasi Musulmonqul asir olinib, Qo’qonga keltirildi va qatl etildi. Qipchoqlarning mol - mulklari musodara qilindi, ular mahalliy aholiga sotildi. 1854 yilda qipchoqlar Andijon va Marg’ilonda qo’zg’olon ko’tardi, Buxoro amiri qo’zg’olonchilarga madad berdi. 1855 yilda yana qo’zg’olon ko’tarildi. Toshkent, Chimkent, Turkiston shaharlarida ham qo’zg’olonlar b

Chor Rossiyasi bosqini arafasida Buxoro amirligida ham zodagonlar va beklarning mol-mulk, taxt, amal talashib o’zaro ziddiyatlari kuchaydi, qirg’inbarot urushlar bo’ldi. 1826-1860 yillarda amirlik qilgan Nasrullo shafqatsiz hukmdor edi. U taxtga chiqqach, o’z yo’lida to’siq bo’lmasin, deb akalari Xusaynni zaharlab o’ldirdi, Umarni qatl ettirdi. Nasrullo taxtni egallashda, unga yordamlashganlarni ham tirik qoldirmadi. Taxtga o’tirgan kunidan boshlab, bir oy davomida har kuni 50-100 kishini qatl qilib turdi. Shu bois amir Nasrulloga «qassob amir» deb laqab qo’yilgan edi. Amir Nasrullo amirlikdagi parokandalikni to’xtatish uchun shafqatsiz urushlar qildi, bo’ysunmagan shahar va qishloq aholisini qilichdan o’tkazardi. Bunga o’zlarini mustaqil deb hisoblovchi Shahrisabz bekligiga qarshi olib bo

Haqiqatdan ham shunday bo’ldi. Turkiston jahon taraqqiyoti jarayonidan tobora chetda qolabordi, ilg’or davlatlardan orqada qoldi. Qoloqlikka bir qator omillar sabab bo’ldi. Xonliklarning asrlar davomida o’zgarmay kelayotgan davlat idora usuli, tor doiradagi hukmdorlar zulmi taraqqiyotga g’ov bo’lib qolgan edi. Asrlar davomida bir butun bo’lib kelgan mamlakatning, bir iqtisodiy va madaniy makonda yashab kelgan aholining uchga bo’linib ketishi, xonliklar o’rtasidagi urushlar, har bir xonlik ichidagi parokandalik, boshboshdoqlik va o’zaro hokimiyat uchun tinimsiz davom etgan ichki kurash, ig’vo-fasodning avj olishi, o’zaro nizo- janjallar, urushlar viloyat va tumanlarni, qolaversa butun mamlakatni xonavayron qilardi. Xonliklar o’rtasidagi o’zaro urushlar, etnik nizolar qabilalar ko’chishini k

Dehqon er egasi emas, erdan olingan hosilning egasi edi. Shu boisdan dehqon erni asrab avaylashga, uning unumdorligini oshirishga intilmasdi, manfaatdor emasdi. Dehqon er egasi bo’lmagani uchun boshqa joylarga ketaverardi. Dehqonchilik nochor ahvolda edi. Erga ishlov berish o’sha-o’sha bir juft xo’kiz, so’qa-omoch darajasida qolib ketgan edi. Irrigatsiya inshootlariga ahamiyat pasayib, sug’oriladigan er maydonlari qisqarib borardi. Xonliklarda sanoat ishlari rivojlanmadi. Oltingugurt, rangli metallar, marmar, toshko’mir, neft kabi tabiiy boyliklar to’la bo’lgan konlar bo’lsa-da, ularni izlab topish, qazib olish, kon-tog’ ishlarini yo’lga qo’yishga befarqlik qilindi. O’lkada etarli darajada yirik daryolar bo’lsa-da, ularda baliqchilikni rivojlantirish, kemasozlikni yo’lga qo’yish hech kimni

XULOSA Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati mavzusini tadqiq etib, o’rganib quyidagi xulosalarga kelindi: Birinchidan, aholining siyosiy-huquqiy tafakkurini yanada boyitish maqsadida, milliy o‘tmishimizning intellektual boyligi ga tayangan holda yosh avlodni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalashning muayyan mexanizmini ishlab chiqish hamda amalga oshirish maqsadga muvofiqligi ko’rsatib berildi; Ikkinchidan, amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan islohotlardan tari xiy-huquqiy asos sifatida foydalanish mumkin; Uchinchidan, k eyingi davr tarixchilari va sayohatchilarining Amir Nasrulloh haqidagi fikrlarini umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, Nasrulloh o‘zining barcha potensial raqiblarini qisqa muddat mobaynida yo‘qotgan yohud ularni Buxorodan

Yettinchidan, Amir Nasrullo tashqi siyosat masalasida oldingi davlat bosh - liqlaridan farqli ravishda, Markaziy Osiyoning iqtisodiy salo hiyatiga talabgor bo‘lgan ikki yirik davlatlar Rossiya va Angliya bi lan ochiq siyosat olib borish dasturini amalga oshirgan. XIX asr 30 yillarining boshlarida Buxoro amirligiga Vest-Indiya kompaniya sining topshirig‘i bilan kelgan leytenant Aleksandr Berns bilan olib borilgan muzokaralar asosida Angliya davlati bilan qisqa muddatga bo‘lsada, o‘zaro hamkorlik munosabatlari o‘rnatildi; Sakkizinchidan, XIX asrga kelganda, Buxoro amirligining hududi qariyb 200 ming kvadrat kilometrni tashkil etdi. Uning chegaralari janubda Amudaryoning so’l qirg’og’idan boshlanib, Sirdaryogacha cho’zilib, qozoq juzlari bilan chegaradosh edi. Amirlik sharqda Pomir tog’lari,

Ushbu mavzuni tahlilidan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiya larni kiritishni lozim topdik: 1. Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatiga bag’ishlangan ochiq dars tashkil qilishni tavsiya etish mumkin; 2. Amir Nasrullohxon davri va Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatiga bag’ishlangan qo’llanma, maqolalar chop ettirish lozim. 3. Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining boshqaruv tizimini aks ettirgan fotoal’bom yaratilsa maqsadga muvofiq bo’ladi. 55

Tavsiyalar “ Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati ” mavzusi bo‘yicha quyidagi tavsiyalarni berishni lozim topdik: Birinchi: O’rta Osiyoda hukmronlik qilgan ashtarxoniylar va mang’itlar sulolasi faoliyatini taqqosiy tahlil etish va risola ko’rinishda nashr ettirish lozim. Ikkinchi: Buxoro amirligida mang’itlar sulolasining xorijiy davlatlar bilan olib borgan iqtisodiy aloqalari mavzusida magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash mumkin. Uchinchi: Amir Nasrullo shaxsi yoritilgan ilmiy asarlarni to’plash va ularni tahlil etib nashr etish maqsadga muvofiqdir. To‘rtinchi: Amir Nasrullo davri harbiy sohasini maxsus tadqiq etish kerak. Beshinchi: Amir Nasrullo va Qo’qon xonligi munosabati mavzusini ilmiy maqola shaklida tayyorlash lozim. 56

Adabiyotlar ro‘yxati: I. Rahbariy adabiyotlar: 1.1. Karimov I.A. “O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”. -T: O‘zbekiston, 2011.-B.172. 1.2. Karimov I.A. “Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz”. T.7. – Toshkent: O‘zbekiston, 1999. – B.134. 1.3. Karimov I.A. “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir”. T. 3. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 366 b. 1.4. Karimov I.A. “Bunyodkorlik yo‘lidan”. T. 4. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 394 b. 1.5. Karimov I.A. “Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi”. T. 5. – T.: O‘zbekiston, 1997. – 384 b. 1.6. Karimov I.A. “Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz”. T. 7. – T.: O‘zbekiston, 1999. – 413 b. 1.7. Karimov I.A. “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz”. T. 8. – T.: O‘zbekiston, 2000. – 525 b. 1.8. Karimov

2.3. Абдураимов М.А. “Очерки аграрних отношений в Бухар ском ханстве в ХВИ – первой половине ХИХ века”. Т.2. – Тошкент: Фан, 1970. – 286 с. 2.4. Айни С. ”Бухара. (Воспоминания)”. // Пер. с тадж. С.Бородина. – Душанбе: Ирфон, 1980. – 260 с. 2.5. Amir Said Olimxon . “ Buxoro xalqining hasrati tarixi ”. – Toshkent : Fan , 1991. – 32 b . 2.6. Анке фон Кюгелген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (ХВИИИ – ХИХ вв.) –Алмати: Дайк- Пресс, 2004.– 516 с. 2.7. Бакиров Ф. Суд, шариат и адат в сарском Туркестане. – Ташкент: Фан, 1967. – 130 с. 2.8. Barakayev J ., Haydarov I . Buxoro tarixi . – Toshkent : O ‘ qituvchi , 1991. – 144 b . 2.9. Бартолд. В.В. Узбекские ханства // Сочинения. Т.2. Ч 1. – М.: Наука, 1963. – 1020 с. 2.10. Boboyev H ., G ‘ ofurov Z . O ‘ zb

2.16. Sagdullayev A ., Mavlonov O ‘. O‘zbekistonda davlat boshqa ruvi tarixi. - Toshkent: Akademiya, 2006. – 140 b. 2.17. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti / Sagdul layev A., 2.18. Aminov B., Mavlonov O‘., Norqulov N. – Toshkent: Akademiya, 2000. – 271 b. 2.19. O‘zbekiston tarixi: Qisqacha ma’lumotnoma / H.Bobobekov, Sh.Karimov, M.Sodiqov va boshq.: Mas’ul muharrir Sh.Karimov. – Toshkent: Sharq, 2000. – 400 b. 2.20. Alimova D.A. Fayzulla Xo‘jayev va Buxoro jadidchiligi // “Insoniyatning madaniy merosi – uchinchi ming yillikka” Buxoro va Xiva 2500 yil. Xalqaro simpozium tezislari. – Toshkent: O‘zbekis ton, 1997. – B. 58-61. 2.21. Muqimov Z. Amir Shohmurod islohotlari // Hayot va qonun. – Toshkent, 1995. -№2-3. – B.27-29. 2.22. Rajabov Q. Amir Haydar yoxud Amiri Sayyid // Bux

Buxoro amiri Said Abdulahadxon merosxo ’ ri Said Amir Olimxon bilan 60

Buxoro amiri Said Amir Olimxon 61

Купить