Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 7.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur - buyuk davlat arbobi

Купить
2 MUN DARIJ A: KIRISH I.bob. Amir Temur - buy uk dav lat arbobi. 1.1. Temuriylar davri me‘morchiligi, manbashunosligi va tarixshunosligi. 1.2. Sohibqiron Amir Temurning bunyodkorlik yo‘lida olib borgan davlat siyosati II.BOB. A mir Temur dav ri me’morchilik v a shaharsozlik madaniy at i 2.1.Amir Temur va Temuriylar davri me’morchiligining rivojlanish tarixi. 2.2. Temuriylar davridagi me’moriy yodgorliklar tavsifi. X ulosa Ilov alar Foy dalanilgan adabiy ot lar ro‘y xat i 3 KIRISH Bugungi kunga kelib keng jamoatchilikning qiziqishiga sabab bòlayotgan buyuk saltanatlar barpo etgan, harbiy sohani san'at darajasiga ko‘targan, el - yurt shon-sharafi yo‘lida har qanday mashaqqatlarga bardosh berib, mardlik va jasorat namunalarini ko‘rsatib kelgan sohibqiron bobomiz Amir Temur haqida ko‘p fikrlarni eshitamiz. Ammo Amir Temur bolaligi, yoshlik yillari to‘g‘risidagi ma'lumotlar uncha ko‘p emas.Manbalarning ko‘pi ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinayotgan bo‘lib, bu Amir Temur mavzusiga qiziquvchilarning sonini yildan yilga oshirmoqda desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Amir Temur – buyuk davlat arbobi,adolatli hukmdor, harbiy sarkarda hisoblanadi. Butun umrini “Rosti rusti”, ya'ni “Haq bo‘lsang najot topasan”, “Kuch – adolatda” singari insonparvarlik ruhi bilan yo‘g‘rilgan shiorlarga suyangan holda siyosat yuritishda sarf qilgan Temurbekning tabiat in'om etgan aql - zakovat, qobiliyat va harbiy mahoratni ishga solib, davlatni idora qilgan sa'y - harakatlari, ilgari surgan fikrlari bugungi avlod tomonidan har tomonlama chuqur asosda ilmiy o‘rganilmog‘i maqsadga muvofiq bo‘ladi. Kurs ishining obek t i: Amir Temur davri me’morchilik va shaharsozlik madaniyati. Kurs ishining predmet i: AmirTemur davridagi me’morchilik va shaharsozlikning rivojlanishining asosiy jihatlari Samarqand misolida ko‘rib chiqilgan. O'sha davrdagi muhtasham binolar va shahar infratuzilma ob'ektlarini qurish jarayonlari tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi hukumatining Temur va Temuriylar davridagi arxitekturaning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha mamlakatimiz mustaqilligi yillarida amalga oshirgan faoliyatining asosiy yo‘nalishlari ko‘rsatilgan. Kurs ishining maqsad v a v azifasi: Amir Temurning dunyoga kelishi va yoshlik yillari, unung hukmronligi davrida davlat boshqaruvi, bunyodkorlik ishlari, me’morchilik va shaharsozlik sohalridagi madaniyat masalalarini ochib berish. Va mana shu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: -Temuriylar davri me‘morchiligi, manbashunosligi va tarixshunosligi. 4 -Sohibqiron Amir Temurning bunyodkorlik yo‘lida olib borgan davlat siyosati -Amir Temur davri me’morchilik va shaharsozlik madaniyati -Amir Temur va Temuriylar davri me’morchiligining rivojlanish tarixi. -Temuriylar davridagi me’moriy yodgorliklar tavsifini tahlil qilish hisoblanadi. Kurs ishining t uzilishi: kurs ishi: kirish, asosiy qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 45 bet va 45 sahifadan tashkil topgan. 5 I.bob. Amir Temur-buy uk dav lat arbobi v a sark arda 1.1. Temuriy lar dav ri me‘morchiligi, manbashunosligi v a t arixshunosligi. O‘rta Osiyo zaminida temuriylar davri ilm - fan, adabiyot, san’at sohlarida kamolot bosqichig a ko‘tarildi. Temuriyla r davlatinin g qudrati ayniqsa me’morchilikda namoyon bo‘ldi. Oqsaroy peshtoqida bitilgan “ Qudratimizni ko‘rmoq istasang - binolarimizga boq! ” degan yozuv Temur davlatining siyosiy vazifasini ham anglatar edi. Temur davrida Movarounnahr shaharlari qurilishida istehkomlar, shoh ko‘chalar, me’moriy majmualar keng ko‘lam kasb etadi. Ilk o‘rta asrlardagi shaharning asosiy qismi bo‘lgan Shahristondan ko‘lam va mazmuni bilan farq qiluvchi hisor qurilishini Samarqand va Shahrisabzda kuzatish mumkin. 1 Temur davrida Kesh shahar qurilishi yakunlandi. “Hisor” ning janubi - g‘arbida hukumat saroyi Oqsaroy va atrofida rabotlar, bog‘ - rog‘lar qurildi. Temur saltanat poytaxti Samarqandni bezatishga alohida e’tibor berdi. Shaharda “Hisori”, qal’a, ulug‘vor inshoatlar va tillakor saroylar bunyod ettirdi. Samarqandga kiraverishdagi Ko‘hak tepaligida Cho‘pon ota maqbarasi Ulug‘bek davrida qurilgan bo‘lib, bu inshootda mutanosiblik, umumiy shaklning nafisligi, bezaklarda ulug‘vorlik uyg‘unlashib ketgan. Temur davrda Samarqand Afrosiyobdan janubda mo‘g‘ullar davridagi ichki va tashqi shahar o‘rnida qurila boshladi hamda bu maydon qal’a devori va xandok bilan o‘ralib (1371 - y) Hisor deb ataldi. Hisor 500 gektar bo‘lib devor bilan o‘ralgan. 2 Shaharga oltita darvozadan kirilgan. Shahar mahalalardan iborat bo‘lib, guzarlarga birlashgan. Shaharda me’moriy majmualar shakllanishi Temur va temuriylar davrining eng katta yutug‘i bo‘ldi. Me’morchilik taraqqiyotning yangi bosqichiga ko‘tarildi, inshootlar ko‘lami bilan birga uning shakli ham ulkanlashdi. Bu jarayon muhandislar, me’morlar va naqqoshlar zimmasiga yangi vazifalarni qo‘ydi. Temur davrida gumbazlar tuzilishida qirralar oralig‘i kengaydi. Ikki qavatli gumbazlar qurishda ichkaridan yoysimon qovurg‘alarga tayangan tashqi gumbazni ko‘tarib 1 Normatova Sh.Jahon adabiyoti: Oliy oёquv yurtlari uchun qo`llanma. –T., Cho`lpon nomidagi nashriyot - matbaa ijodiy uyi, 2008 – 96 b 2 Hakim Sattoriy. Amir Temur ikkinchi Renessans davrini boshlab berdi. “Xalq so‘zi” gazetasi, aprel, 2021. 6 turuvchi poy gumbazning balandligi oshdi. Ulug‘bek davrida gumbaz osti tuzilmalarning yangi xillari ishlab chiqildi. Aniq fanlardagi yutuqlar me’morchilik yodgorliklarida aniq ko‘rinadi (Shohizinda, Ahmad Yassaviy, Go‘ri Amir maqbaralari, Bibixonim masjidi, Ulug‘bek madrasasi). Ularning old tomoni va ichki qiyofasi rejalarini tuzishda me’moriy shakllarning umumiy uyg‘unligini belgilovchi geometrik tuzilmalarning aniq o‘zaro nisbati bor. Bezak va sayqal ishlari ham bino qurilishi jarayonida baravar amalga oshirilgan. Temuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan. Temur va Ulug‘bek davri me’morchiligida bezakda ko‘p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi kuzatiladi. 3 Epigrafik bitiklarni binoning maxsus joylariga, xattotlik san’atini mukammal egallagan ustalar olti xil yozuvda ishlagan. Koshin qatamlarida tasvir mavzui kam uchraydi. Oqsaroy peshtoqlarida Sher bilan quyoshning juft tasviri uchraydiki, bu ramziy ma’noga ega. Temur va Ulug‘bek davrida bino ichining bezagi ham xilma-xil bo‘lgan. Devor va shift, hatto gumbaz ham naqsh bilan ziynatilgan. Temur davrida qurilgan binolarda ko‘k va zarhal ranglar ustun bo‘lib, dabdabali naqshlar ishlangan, Ulug‘bek davrida Xitoy chinnisiga o‘xshash oq fondagi ko‘k naqshlar ko‘p uchraydi. Bu davrda diniy inshootlar, hukmdor saroylari, aslzodalarning qarorgohlari ko‘plab qurildi. Temur Hindiston yurishidan so‘ng (1399 - y). Samarqandda jome masjidi qurdiradi. Uning ro‘parasida Bibixonim madrasasi va maqbara bunyod ettirdi. Ulug‘bek Buxoro Jome masjidini kengaytirib, qayta qurish ishlarini boshlagan, biroq u XVI asrda qurib bitkazdi. Temur davrida Saroy Mulk xonim Go‘ri Amir majmuasida madrasalar qurilgan. Ulug‘bek Samarqand, Buxoro va G‘ijduvonda madrasalar bunyod etirdi. 4 XV asrda madrasa me’morchiligi o‘zining uzil - kesil qiyofasiga ega bo‘ldi. Madrasa qurilishi yagona tizim bo‘yicha rejalashtirilsa ham, asosiy shakllari, ularning o‘zaro nisbatlari va bezaklariga ko‘ra har biri o‘z qiyofasiga ega edi. 3 Kamoliddinov F. Amir Temur va Temuriylar davri adabiy muhit va tasviriy sanatning ba’zi jihatlari tarixiy manbalarda. Academic research in educational sciences, volume 2, Issue 9, 2021. 4 Davlatov O. Alisher Navoiy va Amir Temur. “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 2013 yil 14 - son. 7 Temuriylarning ikki san’at durdonasi - Samarqanddagi Ulug‘bek va Hirotdagi Gavharshodbegim madrasalari yagona tizim rejasi bo‘yicha qurilganiga qaramay, bir-biridan farq qiladi. Temuriylar davridan qolgan maqbara, din arboblari va ruhoniylar qabrini o‘z ichiga oluvchi to‘siq-xazira, avliyolar qadamjolari, dahma alohida guruhni tashkil qiladi. Samarqandda Temur davrida shayx Burxoniddin Sag‘orjiy xilxonasi – Ruhobod maqbarasi va Temuriylar xilxonasi -Go‘ri Amir. Shuningdek, Shohizinda majmuasida peshtoqli maqbaralar guruhi quriladi. Ulug‘bek davrida ijodiy izlanishlar samarasi dahmalarning me’moriy ko‘rinishiga ham ta’sir o‘tkazadi. Shohizinda majmuasida sakkiz qirrali maqbara va hozirgacha qozizoda Rumiy maqbarasi deb kelinayotgan (‘Sultonning onasi” uchun qurilgan, asli noma’lum) maqbara quriladi. Ulug‘bek Buxoro, G‘ijduvon, Shahrisabz, Termiz, Toshkentda ham noyob obidalar qurdirgan. Ammo qurilish miqyosi va bezaklar bo‘yicha Samarqanddagi obidalar ustunlik qiladi. Toshkentda Zangi ota maqbarasi va Shayxontohur majmuasi, bo‘lib, Qaldirg‘ochbiy maqbarasi XV asrning birinchi yarmiga mansub. Temur davrida ulkan inshoot - Turkiston shahrida Ahmad Yassaviy maqbarasi barpo qilindi. Bu maqbara musulmon Sharqining me’moriy yodgorliklari orasida eng noyobidir. Qadamjolar me’morchiligi ham o‘ziga xos tuzilishga ega. Temur Buxoroda Chashmai Ayub (1380 y.) yodgorligini qurdiradi. Shunigdek, Temur Shahrisabzda ziyorat va dafn marosimlari uchun “Hazira” – “Dor us-Siyozat” (1389 - 1400) xilxonasini qurdirgan. O‘g‘li Jahongir vafot etgach Shahrisabzda maqbara (hazrati Imom) qurdirgan. Unda Xorazm me’morchiligi an’analarini ko‘rish mumkin. Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi me’moriy san’atning noyob yodgorligidir. Rasadxona diametri 48 metrli aylana shaklda bo‘lib, uch qavatlidir. Temuriylar davrida qurilgan saroylar ikki xil bo‘lgan. Birinchisi – ma’muriy-siyosiy maqsadda bo‘lib, qal’a yoki shahar ichida qurilgan. Ikkinchisi - shahar tashqarisidagi bog‘larda qurilgan qarorgohlarda qabul marosimlari, majlislar o‘tkazilgan va xordiq chiqarilgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy gumbazining diametri 22 metr bo‘lib, toq va ravoqlari beqiyos bo‘lgan. Temur va Ulug‘bekning asosiy qarorgohi Samarqanddagi Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy deyiladi. Shuningdek, shahar 8 tashqarisida Temur o‘n ikkita bog‘ va saroylar bunyod ettirgan. Ulug‘bek davrida Samarqandning Registon maydoni shakllandi, “Masjidi Muqatta”, 210 gumbazli Ko‘kaldosh jom’e masjidi qad ko‘tardi. Shohizindada ayrim maqbaralar, Shahrisabzda Ko‘kgumbaz masjidi, “Chilustun” va “Chinnixona” saroylari uning davrida qurildi. XV asrning ikkinchi yarmida Samarqandda Xo‘ja Ahror madrasasi, Ishratxona, Oqsaroy maqbaralari bunyod qilindi. 5 Amir Temur va Ulug‘bek davrida tasviriy san”at turli yo‘nalish bo‘yicha yuksaldi. Islomda jonli narsalar tasviriga sig‘inmaslik tasviriy san’atda naqshning ravnaqiga sabab bo‘ldi. O‘rta Osiyoda arablar bosqini tufayli to‘xtab qolgan devoriy suratlar va umuman tasviriy san’at Temur davrida yangi shakl va mazmunda tiklandi. Xattotlik- qo‘lyozma adabiyotning ajralmas bir qismi hisoblangan. Miniatyura - tasviriy san’atga ham avvalo naqsh sifatida qaralgan. Temuriylar davrida tiklangan devoriy suratlar esa XVI asrda yana to‘xtab qoldi. Samarqanddagi Temuriylarning saroy-qarorgohlarida qabul marosimlari, jang voqealari, ov manzaralari, xalq bayramlari tasviri tushirilgan devoriy suratlar bo‘lgan. Temur, o‘g‘illari, nabiralari, ayollari va kanizaklari tasviri bu devoriy suratlarda aks ettirilgan Ulug‘bek devorida ham devoriy suratlar mavzu jihatdan rang-barang bo‘lib, uslubiy jihatdan miniatyura janriga yaqin bo‘lgan. Bu davrda qayta ko‘chirilgan Abdurahmon as-So‘fiyning (X asr) falaqiyotga oid asariga ishlangan bir suratda Andromeda yulduzlar turkumi Chochlik ayol qiyofasida tasvirlanadi. Samarqand rasadxonasida esa to‘qqiz falak ko‘rinishi, yetti gardish, yetti yulduz-yoritqich daraja, vaqt bo‘limlari, Yer yuzining yetti iqlimi tasvirlangan. Temur darvrida qurilgan Shirinbeka opa, Bibixonim, Tuman opa obidalarida naqqoshlik va xattotlik bilan birga tasviriy lavhalar ham mavjuddir. Shirinbeka opa maqbarasida tasvir ko‘p ranglarda, qolgan ichki bino devorlarida oq va moviy rangdagi tabiat manzaralari tasvirlanadi. Xattotlik san’ati taraqqiyotiga XV asrda an’anaviy nasxi, kufiy, devoriy xatlari bilan birga peshtoqlarni bezovchi suls va tezkor - nasta’liq noyob qo‘lyozma asarlar ko‘chiriladigan maxsus ustaxonalar kitobotchil ikning ravnaqiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Temuriyla r davrida5 Qodirov B. Amir Temur madaniyat va ilm-fan homiysi. “Ijodiy parvoz” gazetasi, 4 (60)-son, aprel, 2018. 9 madaniyatning yuksalishi badiiy hunarmandchilikning turli shakllarida namoyon bo‘ldi. 6 Badiiy hunarmandchilik asosan me’morchilik bilan bog‘liq bo‘lmay, koshinkorlik kulolchiligi, yog‘och va tosh o‘ymakorligi bilan ham bog‘liq edi. qabr toshlariga qisman o‘simliksimon, asosan geometrik nazmlarda xattotlik namunalari bilan so‘zlar bitilgan. Bu yozuvlar chuqur, qusha o‘yiqlarida bitilgan. Qabrtoshlar sag‘ana yoki suna shaklida bo‘lib, bo‘z rangli marmardan, ayrim hollarda o‘ta noyob toshlardan tantana idishlar ishlangan. Yog‘och o‘ymakorligida Go‘ri Amirda, Shohi Zinda, Yassaviy maqbaralari, eshiklari, shuningdek XV asrga oid uy ustunlari naqshlar bilan ishlangan. Temur va Ulug‘bek davrlarida metall o‘ymakorligi taraqqiy etadi. Buyum va idishlar oltinsimon bronza, latun, qizil misdan ishlangan. Naqshlaro‘yib, bo‘rtma usulda, qimmatbaho toshlar qadalib tayyorlangan. Yassaviy maqbarasi ulkan - shamdonlar, ayniqsa ikki tonnalik qozon bronza qo‘yish san’atining eng yuksak namunasidir. Amaliy san’atning kulolchilik turi uchun yashil, zangori tusdagi yorqin sir ustiga sodda o‘simliknoma naqshlarni qora bo‘yoqlar bilan tushurishga yoki uyurma gullar ishlanishi, bu davrda paydo bo‘lgan oppoq idishlarga sir ustidan kobalt yordamida naqsh berilishi yangilik edi. Sopol buyumlardagi naqshlar mo‘yqalamda chizilgan. Oldingi asrlarda sopol buyumlariga chiziq naqshlar chizishgan, temuriylar davriga mansub chikkisimon sopol buyumlarda kulol-rassom turli uslubda och havorangdan to lojuvardga qadar ranglarni qo‘llaydi. Temur va temuriylar davrining amaliy san’at turlaridan to‘qimachilik, gilamdo‘zlik, kashtachilik yuksak san’at darajasiga ko‘tarildi. Amir Temur ilm-fan rivoji uchun g‘amxo‘rlik qilishi tufayli Samarqand dunyoning ma’rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi. Masalan, qozizoda Rumiy, tabib Xusomiddin Kermoniy, falaqiyotshunos Mavlono Ahmad, Ulug‘bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100 dan ortiq olimlar ilmiy va ijodiy faoliyat ko‘rsatgan. Temur va temuriylar zamonida tabiiy va gumanitar fanlar sohasida buyuk olimlar 6 Frederik Bopertyui - Bressan. Amir Temur dunyo olimlari va adiblari nigohida. Xalqaro ilmiy - amaliy Konferensiya. Sentyabr,2021. 10 yetishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa qo‘shdi. Falokiyotshunoslik fanida Ulug‘bek, qozizoda Rumiy, g‘iyosiddin Jamshid va Ali qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Tarix ilmida Sharofiddin Ali Yazdiy, Hofizi Abro‘, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Xondamir, Zayniddin Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy, Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Atoullo Husayniy, Koshifiy singari ijodkorlar yuksak san’at asarlari bilan mashhur bo‘ldi. Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandda birinchi Akademiyaga asos solindi, Yer kurrasini o‘lchash va falaqqiyotshunoslik jadvallarini tuzish ishlari amalga oshirildi. Samarqand rasadxonasining qurilishi ulkan madaniy voqea bo‘lib, jihozi va ilmiy yutuqlari jihatidan unga teng keladigan rasadxona yo‘q edi. 7 Rasadxonada Ulug‘bek matematika, geometriya, falaqqiyotshunoslikda chuqur bilimlar sohibi edi. Ali qushchi, Muhammad Xavofiylar uning sevimli shogirdlari bo‘lgan. Temur va temuriylar davri ma’naviy hayotida diniy falsafa katta o‘rin tutadi. So‘fiylik tariqatida Naqshbandiylik rivojlanib, barcha ijtimoiy-ma‟naviy sohalarga o‘z ta‟sirini ko‘rsatdi. Bahovuddin Naqshbandiy bu tariqatni boyitib, balogardon martabasiga ega bo‘lgan karomat sohibi edi. XV asrda Naqshbandiya tariqatining davomchisi Xoja Ubaydulloh Ahrordir. Samarqandga kelgan Xoja Ahror Valini temuriylar o‘zlariga pir deb biladi. Xoja Ahror Naqshbandiya Xojagon tariqatining yo‟nalishini belgilagan va ijtimoiy faoliyatidan tashqari ijodkorlik ilmi bilan ham shug‘ullanib bir nechta asarlar yozgan. O‘rta Osiyoda Temur va temuriylar davrida madaniyat rivojlandi va kamol topdi. XIV-XV asrlardagi Movarounnahr va Xurosondagi madaniy taraqqiyotining tamal tojini Buyuk sohibqiron Amir Temur qo‘ygan edi. Manbashunosligi va tarixshunosligi. Jahon tarixida Sohibqiron va uning tarixini o‘rgangan ilmiy tatqiqotlar haqida ayrim ma’lumotlar keltirilib o‘tiladi. Amir Temur va Temuriylar davri tarixi o‘zbek davlatchiligi tarixidagi eng shonli sahifalaridan biri bo‘lganligi sababli bu davr tarixi tarixshunosligimizdagi keng o‘rganilgan masalalardan biri hisoblanadi. Amir Temur o‘zining ilm – ma’rifati hamda uddaburonligi bilan dunyoning juda ko‘p davlatlarni o‘ziga bo‘ysundirgan 7 https://hozir.org/amir-temur-va-temuriylar-davri-madaniyati.html 11 tarixiy shaxs hisoblanadi. Zero, prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miromonivich ta’kidlaganidek; “ Bizning havas qilsa arziydigan ulug‘ tariximiz bor. Havas qilsa arziydigan ulug‘ ajdodlarimiz bor ”. O‘z davrida Amir Temur buyuk saltanat barpo etgan, o‘zbek davlatchiligi va jahon tarixida munosib o‘rin egallagan, buyuk sarkarda, ilm –ma’rifat egasi, hisoblanadi. 8 Sohibqiron Temur davlati tarixi bo‘yicha quyidagi manbalarni keltirib o‘tishimiz maqsadga muvofiqdir: ,,Temur tuzuklari” yoki “Malfuzoti Temuriy”, Nizomiddin Shomiyning ,,Zafarnoma”si yoki “Temur Zafarnoma”si, Abdurazzoq Samarqandiyning ,,Ikki baxtli yulduzning balqishi”, Sharafiddin Ali Yazdiyning ,,Zafarnoma” va ,,Jahongir tarixi”, Ibn Arabshoh ”Ajoyib al maqdur fi tarixi Taymur” hamda boshqalar. Ushbu sulola tarixini yorituvchi manbalarda bundan ham ko‘p misollar keltirib o‘tish mumkin. Amir Temurning buyuk qobiliyati tufayli G‘arbiy Yevropada ham unga bag‘ishlangan asarlar paydo bo‘la boshladiki, bu asarlar arxiyepiskop Ioanni, monax Foma Metsonskiy Klavixo ma’lumotlari asosida edi. 9 Bundan tashqari G‘arbiy Yevropada yaratilyotgan asarlar uchun Ibn Xaldun, Ibn Arabshoh, Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Ali Yazdiy asarlari ham manba bo‘lib xizmat qiladi. Amir Temurga bag‘ishlangan va Yevropada birinchi chop etilgan asar bu Petro Perondinoning 1553- yilda yozilgan “ Buyuk Temur, skiflar imperatori hayoti ” nomli asaridir. Unga bag‘ishlangan birinchi tragediya janridagi asar bo‘lsa Kristofer Marloning “Buyuk Temur” nomli asaridir. 10 Amir Temur diplomatik faoliyatini o‘rgangan olimlarning dastlabkilaridan biri fransuz olimi Silvestr de Sasidir. Bu haqida muallif shunday yozadi: “ Bundan o‘n yil avval Moskov shahridagi kutubxonalardan birida bir maqolani topishga muvaffaq bo‘ldim. Bu maqola muallifi Silvestr de Sasi bo‘lib, maqola Amir Temur va Fransiya qiroli Karl VI o‘rtasidagi yozishmalarga bag‘ishlangan edi. 11 8Mirziyoyev Sh. M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. –T: O‘zbekiston, NMIU. – B.218 – 282 - betlar. 9 Amir Temur va uning jahon tarixida tutgan o‘rni va roli. Toshkent. 1996. 78 - bet. 10 Amir Temur va uning jahon tarixida tutgan o‘rni va roli”. Toshkent. 1996. 79 - bet. 11 Xolbekov M. Amir Temur va uning Yevropa qirollari bilan yozishmalari. Samarqand. 1996. 3 - sahifa. 12 Muallif ushbu asarida Sohibqiron Amir Temurning diplomatiya sohasidagi faoliyatini haqqoniy tarzda yoritishga harakat qilgan. Sohibqiron bobomizning diplomatik faoliyatini yoritib beruvchi manbalardan yana biri jahon Temurshunos olimlarining xalqaro ilmiy anjumani, UNESCO ning madaniyatlararo dasturi direktori Du Du Diyen 1987-yil Fransiyada tashkil etilgan ,,Temuriylar tarixi va san’atini o‘rganish hamda Fransuz – O‘zbek madaniy aloqalari” uyushmasi raisi professor L.Kern va shu uyushma boshlig‘i va bosh kotib Bonartyus- Bressan xonim hamda O‘zFA olimlari bilan hamkorlikda tayyorlangan ,,Amir Temur va Fransiya” nomli risoladir. 12 Yuqorida nomi keltirib o‘tilgan olim professor L.Kern Fransuz Temurshunoslik maktabining yorqin namoyondalaridan biridir. Ushbu mashhur Temuriyshunos olim 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yillik yubileyi munosabati bilan O‘zbekistonlik olimlardan A.Saidov bilan xuddi shu mavzuda suhbat olib bordi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan 1996-yilni ,,Amir Temur” yili deb e’lon qilinishi va dunyo bo‘ylab bobomiz tavalludining 660 yillik yubileyi keng miqyosda nishonlani shi quvonarli holbo‘ldi . Mustaqilligimizning ilk mevalari sifatida milliy qadriyatlarimizning tiklanishi, sohibqiron bobomizning tarix sahnasida haqqoniy baholana borishi tufayli tanlangan mavzu bo‘yicha bir qator tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Samarqand va Shahrisabzshaharlarida boshlangan bayram tantanalari Parijda nihoyasiga yetdi. Ushbu anjumanda ishtirok etgan jahon olimlarining sohibqiron bobomiz to‘g‘risidagi ilmiy qarashlari jonlanib kitob holida nashr qilindi. 13 Ibrohim Mo‘minov sobiq tuzum davrida Amir Temur faoliyatiga obyektiv baho bergan birinchi olim hisoblanadi. 1968-yilda uning “Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rni va roli” nomli kitobchasi nashr qilinadi. Ushbu asarda Amir Temurning bosqinchilik yurishlari keltirilib o‘tilsada, lekin asosiy e’tibor uning O‘rta Osiyoni mo‘g‘ullar zulmidan ozod qilish va mustaqil , qudratli davlat tuzishiga asosiy e’tibor qaratilgan edi. Sohibqiron Amir Temurning Yevropa davlatlari bilan 12 “Amir Temur va Fransiya” L. Kern, A. Saidov. Toshkent. 1996. Bet 15. 13 Amir Temur va uning jahon tarixidagi o‘rni mavzusidagi xalqaro konferensiya tezislari. Toshkent. 1996 y. 5-sahifa 13 olib borgan diplomatik aloqalarini yorituvchi eng yaxshi ilmiy tadqiqot ishi sifatida olim Muhammadjon Xolbekovning “Amir Temurning Yevropa davlatlari bilan olib borgan diplomatik aloqalari” nomli asarini keltirib o‘tishimiz joizdir. Asar to‘lig‘icha sohibqiron Amir Temurning G‘arb davlatlari bilandiplomatik munosabatlarini yoritishga xizmat qiladi. Asar 1996 - yilda Samarqand shahrida nashr qilingan bo‘lib, sohibqironning diplomatik faoliyati to‘g‘risidagi muallif ilgari surgan tezislar hamda ilova tarzida keltirilgan. Bobomizga yo‘llangan maktublar hamda ularning sharhlaridan iborat. Xuddi shunday olimlardan biri, atoqli olim Xayrulla Ne’matulladir. U o‘zining xuddi shu mavzuga bag‘ishlangan tadqiqot ishini “Amir Temur va xorijiy dunyo” deb nomlagan bo‘lib, tadqiqot ishi Zarafshon gazetasi (1996 –y. 5 - soni) da nashr qilindi. Sohibqiron nafaqat O‘zbekiston tarixida, balki, jаhоn хаlqlаri tаriхidа kаttа iz qоldirgаn buyuk siymоdir. Amir Temur va Temuriylar tarixshunosligi va manbashunosligi tarix fanining nafaqat hozirgi davrdagi dolzarb masalasi, balki, o‘rta asrlardayoq o‘rganilishi boshlangan muhim jarayon hisoblanadi. Bu boradagi jumboqli, qiziq va qimmatli bo‘lgan ma’lumotlar hozirgi kunda ham O‘zbekiston va jahon tarixshunosligida o‘zining o‘rganilish ahamiyatini yo‘qotmagan dolzarb mavzulardan biri hisoblandi. XX аsrda Sovet hokimiyati o‘rnatilgandan Sovet tаriхshu nоsligini o‘zigахоs jihаtlаrid аn biri shu bo‘ldiki, bu dаvr tаriхshunоsligidа o‘tgаn аsrlаrdаgi rus shоvinizmining tа’siri mа’lum dаrаjаdа sаqlаngаn hоldа, ungаyаngi sаlbiy jihаtlаr qo‘shildi. Bulаr tаriхgаvаtаriхiy shахslаrning hаyoti, fаоliyаtini o‘rgаnishgа kоmmunistik mаfkurа tаlаblаri аsоsidа pаrtiyаviy vа sinfiy nuqtаi nаzаrdаn yondаshish edi. Nаtijаdа Аmir Tеmur shахsini qоrаlаsh, uni fаqаt sаlbiy jihatlarini yoritish аvj оldi. Bu hоl, аyniqsа, XX аsrning 70 - yillаridа yаqqоl nаmоyon bo‘ldi. А. P. Nоvоsеl’tsеvning 1973 - yili “Вопросыистории” jurnаlidа e’lоn qilingаn “Об исторической оценке Tемура” mаqоlаsi Аmir Tеmur qoralab yozilgan maqola edi. Shundаn so‘ng XX аsrning 70 - vа 80 – yillаridа Аmir Tеmur hаqidа birоrtа tеmurshunоslik ilmiy sаviyаsi bilаn fаrqlаnuvchi tаdqiqоt ishi e’lоn qilinmаdi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng Amir Temur shaxsi sovet mafkurasiga xizmat qilgan tarixiy adolatsizlikdan 14 to‘liq ozod etildi. 1995 yil dеkаbrdа Birinchi Prеzidеnt I. Kаrimоv 1996 yilni Аmir Tеmur yili dеb e’lоn qildi. “Tеmur tuzuklаri” bir nеchа tillаrdа chоp etildi. O‘shа dаvr tаriхiy, mаdаniy yodgоrlikl аrini tiklаb, yozmааdа biyotlаr ilmiy muоmаlаgаkiritildi. Muqаddаs qаdаmjо - Аmir Tеmur mаqbаrаsi tа’mirlаndi. Judа qisqа fursаtdа, bоbоkаlоnimizning dunyoviy shа’ni vаshаvkаtigаmоs kеlаdigаn Tеmuriylаr dаvri tаriхi muzеyi qurildi. 1999 - yilda esa akademik E. V. Rtveladze va akademik A. X. Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir Temur dunyo fani ko‘zgusida” nomli bibliografik nashrda xorijiy tillarda chop etilgan adabiyotlar tizimga solindi. Mualliflar jahon tarixshunosligida mustaqil “Temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishi shakllanganini e’tirof etishdi. Shuningdek, “Amir Temur jahon tarixida” nomli nashrining “Amir Temur davri tarixnavisligi” bobidagi “Ilmiy izlanishlar” qismida O‘zbekiston va xorij tadqiqotchilarining ishlari tahlil qilindi. Nashrda “Amir Temur shaxsini biryoqlama, tor va bir xil tarzda talqin etishdan iborat dastlabki ko‘nikmalardan uni chuqur, keng va har yoqlama idrok etishga asta- sekin o‘tish tadriji sodir bo‘ldi” - degan xulosaga kelinishi tarixshunoslikdagi ilmiy burilishdir. 2003 - yilda akademik B. Ahmedov, B. Qosimov, I. Niyazov, B. Bannopov, M. Zikrullayev, Ya. Muhammedov tomonidan ham temurshunoslik sohasida bir qancha tadqiqot ishlari olib borilib, “Amir Temur bibliografiyasi” nashrdan chiqdi. Bundan tashqari Amir Temur shaxsi va davriga oid birmuncha manbalar tarjimasi, ilmiy, ilmiy-ommabop, badiiy adabiyotlar yaratildi. O‘zR FA Temuriylar tarixi davlat muzeyida bajarilgan “Amir Temur. Bibliografiya. Birinchi kitob” mavzuyidagi maqsadli amaliy grant doirasida bajarilgan loyihada O‘zbekiston va jahon miqyosida Amir Temurning hayoti va faoliyatiga bag‘ishlab nashr qilingan turli adabiyotlar jamlanib izohlar bilan ta’minlandi. Amir Temurning ibratli hayoti, saltanati tarixi, undagi ilm - fan, madaniyatni o‘rganish tarixshunoslikning yirik ilmiy yo‘nalishlaridan biri sifatida doimo olimlar diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. “Аmir Tеmur tuzuklаrini o‘qisаm,” - dеgаn edi Birinchi Prеzidеnt I. Kаrimоv - хuddi bugungi zаmоnning kаttа – kаttа muаmmоlаrigа jаvоb tоpgаndеk bo‘lаmаn”. 14 Temuriylar tarixiga tegishli manbalar jahon miqyosida turli 14 Karimov I. “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch”. T.: “Ma’naviyat”. 2008-yil, 28-bet. 15 tillarga tarjima qilingan hamda ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Shu o‘rinda temurshunoslik rivojiga tamal toshini qo‘ygan G.A. Pugachenkova, I. Mo‘minov, R. Mukminova, B. V. Lunin, E.V.Rtveladze, P. Zohidov, L. I. Rempel, A.O‘rinboyev, B. Ahmedov, D. Yusupova, O‘.Alimov, T. Fayziyev, O. Bo‘riyev kabi qator fidoiy olimlarning tadqiqotlari Amir Temur saltanati tarixini yoritishga xizmat qildi. Zero, aynan ularning mustaqillik yillarida chop etilgan yirik nashrlarda Amir Temur hayoti va faoliyati tarixini mukammal yoritishdagi xizmatlarini e’tirof etish zarur. Birlamchi yozma manbalar, ya’ni qo‘lyozma kitoblar maxsus kataloglarda yoritilgan. 15 Dunyo tarixshunosligida Amir Temur davri tadqiqiga oid nashrlar, “Temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishining shakllanishi, badiiy adabiyotda Amir Temur obrazining yaratilishi ancha ilgari boshlangan. Bu jarayon Sоhibqirоnning tirikligidаyoq bоshlаngаn desak xato bo‘lmaydi. Yevropa Uyg‘оnish dаvri ijоdkоrlаri uning shахsigа kаttа qiziqish bilаn qаrаgаnlаr. “Хоrijning mаshhur tаriхchilаridаn E. Gibbоn, F. SH lоssеr, G. Vеbеr, JаnPоl’ Ru vаbоshqаlаr o‘z аsаrlаridа Аmir Tеmur fаоliyаti hаqidа mа’lumоtlаr bеrgаnlаr”. 16 Amir Temur qudratli davlat barpo etgach G‘arbiy Yevropa hukumdorlari Usmonli turk imeriyasi hujumidan tashvishga tushib undan yordam so‘raydi. “Shu mаqsаdni ko‘zlаgаn Vizаntiyа impеrаtоri Mаnuil II Pаlеоlоgning dоjlаri (impеrаtоrning o‘zi o‘shа kеzlаrdа G‘аrbiy Yevrоpа qirоllаri huzuridа bo‘lgаn) Yildirim Bоyаzid tаzyiqidаn хаlоs etishni so‘rаb, Аmir Tеmurgа murоjааt qilishаdi vаshu pаytgаchа turk sultоnigа to‘lаb kеlgаn bоjlаrini bundаy buyon Sоhibqirоngа bеrаjаklаrini аytаdilаr. Kаstiliyа qirоli Gеnriх III vаFrаnsiyа qirоli Kаrl VI o‘z elchilаrini, Rim pаpаsi Bоnifаtsiy IX bo‘lsа o‘z kаtоlik missiоnеrlаrini shоshilinch Аmir Tеmur huzurigа yo‘llаdilаr. 17 Bu yozishmalar jahon tarixshunosligi va manbashunosligida muhim o‘rin egallaydi. “...bu nоmаlаrning аsl nusха vа tаrjimа vаriаntlаri hоzirdа 15 Собрание восточных рукопией Академии наук Узбекистана. Т. I–XI. –Ташкент, 1952- 1987; Собрание восточных рукопией Академии наук Узбекистана. История. Составители: Д.Ю.Юсупова, Р.П.Жалилова. –Ташкент, Фан, 1998. –536 16 Gibbon Eduard. Istoriya upadka I razrusheneniya Rimskoy Imperii // Perevod s angliykogo V.N.Nevedomskogo. Chast VII. –M., izd. K.T.Soldatenkova, 1983: Shloser F. Vsemirnaya istoriya. Tom III, -SPb.,1876: Veber G Vseobshaya istoriya. Tom VII. –M., 1887 17 Xolbekov M. Sohiqiron Amir Temurning Yevropa qirollari bilan yozishmalari. Jahon adabiyoti, No(104), 2006-yil, 131-133-betlar. 16 Pаrij, Mаdrid vаLоndоn kutubхоnаlаridа sаqlаnib kеlinаdi. Bu hаqdа biz quyidаgi tаriхiy аsаrlаrdаn bilib оlsаk bo‘lаdi”. 18 Ushbu mа’lumоtlаr Keren L. Аmir Tеmur sаltаnаti, Muhаmmаdjоn Хоlbеkоv “Аmir Tеmurning Yevrоpа qirоllаri bilаn yozishmаlаr” nomli asar va to‘plamlarda qayd etilgan.Aslida, Yevropa olimlarining Amir Temur shaxsi va uning faoliyatiga qiziqishi XVI asrdan boshlangan edi. Jumladan, 1553 - yili Italiyaning Florensiya shahrida italiyalik olim Perondinoning “Skifiyalik Tamerlanning ulug‘vorligi” asari bosib chiqilgan. Shuningdek bu davкda Pero Meksikaning “Buyuk Temur tarixi” asari chop etildi. 1582 - yilda esa Seviliyada mashhur Ispaniya elchisi Klavixoning “Esdaliklar” kitobi nashrdan chiqdi. Aynan shu davrdan Amir Temur haqida turli tatqiqot asarlari, monografiyalar, Amir Temur bilan zamondosh bo‘lgan elchilar kundaliklari va yozuvchilarning asarlari tarixshunoslikda muhim ma’lumotlar hisoblanib, to hozirgi kunga qadar Amir Temur haqida yoziladigan asarlarning keti uzilmaydi. Bugungi kunda Amir Temur va Temuriylar haqida 33 mamlakatda 500 dan ziyod chet ellik tadqiqotchilarning asarlari chop etildi. 2006 - yilda, Parijda Temuriylar davri tarixi va san’atini o‘rganish bo‘yicha assotsiatsiyaning asoschisi va prezidenti, professor Lyus’en Keren qalamiga mansub “Samarqandga, Temur davrida sayohat” kitob albomining uchinchi nashri bosmadan chiqdi. Bu kitob YUNESKOning “Ipak yo‘li - muloqot yo‘li” dasturiga muvofiq yozildi va nashrga tayyorlandi. Kitobning uchinchi nashri uning kitobxonlar orasida keng ommalashganidan dalolat beradi va u Yevropa kitobxonlarida ulug‘ bobokalonimiz, buyuk. sarkarda va davlat arbobi Amir Temur shaxsiyatiga katta qiziqish uyg‘otishi shubhasiz. 19 Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, Sohibqiron Amir Temur mashhur davlat arbobi, mohir sarkarda sifatida O‘zbekiston davlatchiligining yuksalishida muhim o‘rin tutadi. Tarixiy manbalarda Amir Temur Sohibqiron nomi bilan bir qatorda “Sohibi jahon” hamda 18Marino Sanudo “Venetsiya dojlarining hayoti”, Luys’en Keren “Temuerlan davrida Samarqand yo‘li” (1990), Flossan “Fransiya davlati tashkil topganidan to qirol Lyudovik XVI hukumronlik qilgan davrga qadar fransuz diplomatiyasi tarixi” (1811), Sil’vestr de Sasi “Amir Temur va qirol Karl VI o‘rtasidagi yozishmalar tarixi xususida”(1822). 19 “Samarqandga Temur davriga sayohat”, Zarafshon, 2006-yil 7-oktabr, No 126 (21.179); Ravshanoy Tursunova. G‘arbiy Yevropa mualliflari sahna asarlarida Amir Temur obrazi//San’at, 2006-yila, No2-son, 37-38-betlar 17 “Sohibi adl” - “Adolat sohibi” nomlari bilan ulug‘lanishi tarixiy manbalar va tarixshunoslarning tatqiqot ishlaridanamoyon bo‘lishi bejizga emas. Bugun tаriхiy bilimlаrning bоsqichlаrini o‘rgаnаr ekаnmiz, Mo‘gullarning 150 yildan ortiq hukmronligidan so‘ng Amir Tеmur buyuk sarkarda, davlat arbobi, adolatli hukmdor sifatida o‘sha dаvridаyuksаk cho‘qqilаrigаerishgаn mаdаniy sоhаlаrgаe’tibоr bеrgаn, mаmlаkаtlаrdаshаhаrsоzlik, mе’mоrchilik, tаsviriy sаn’аt, nаqqоshlik, mеtаllgаbаdiiy ishlоv bеrish, hаttоtlik, ilmu fаn, аdаbiyot, hunаrmаndchilik, xullas, barcha sohalarning rivоjlаnishiga asosiy sababchilaridan biri bo‘lgan shaxs ekanligining guvоhi bo‘lаmiz. O‘zbekiston va jahon tarixshunosligida hozirgi kunga qadar o‘zining dolzarb mavzuga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Temur tuzgan buyuk davlatda Ikkinchi uyg‘onish davrining vujudga kelganligi va bu rеnеsаns Turоn, Хurоsоn vа Hindistоndа uzоq аsrlаr mоbаynidа shu’lа sоchib turganligi yuqoridagi gaplarimizning isboti bo‘la oladi. Аmir Tеmur buyuk sаrkаrdа, kurаgi yеrgа tеgmаgаn, еngilmаs fоtihdir. Аmir Tеmur – insоniyаt tаriхidа eng nоdir hоdisа – rеnеssаnsni yuzаgа chiqаrib, аmаlgа оshirgаn ulug‘ zоtdir! Xulosa o‘rnida aytish joizki, Tеmur va tеmuriylar o‘zlaridan kеyin moddiy madaniyat bobida ulkan mеrosni qoldiradilar. Tеmuriylar xalqimizning buyuk mе‘morchilik san‘ati durdonalarini dunyoning juda ko‘plab qit‘alariga tarqatadilar. Shoxrux va Husayn Boyqaro avlodlari, Alishеr Navoiy xazratlari azmu qarori bilan Xurosonning turli shaharlarida barpo etilgan ulkan va go‘zal tarixiy obidalar, boburiylar sulolasining to 1850 - yillarga qadar o‘tgan davr mobaynida Afg‘oniston, Hindiston va Pokiston hududlarida yaratgan mе‘morchilik san‘ati namunalari o‘zining go‘zalligi va hashami bilan shu paytga qadar ham harqanday ko‘zni o‘ziga maftun etib kеlmoqda. Bu narsa Tеmur va tеmuriylar naslining, siz va bizning qalblarimizda o‘z ota - bobo ajdodlarimiz bilan xaqli suratda g‘ururlanish va faxrlanish xis - tuyg‘usini uyg‘otadi. Amir Temur ma’naviyatining shakllanishida Islom dinining o‘rni beqiyosdir. Amir Temur hukmronligi davrida islomning rivojlanishi , shariat qonun qoidalariga rioya etilishi uchun sharoit yaratilgan. Temur davlatida din peshvolari va ularning maslahatlariga tayanilgan holatda davlat boshqarilgan. Shunday ekan, Amir Temur 18 islom mafkurasi bilan davlatni idora qilishi, davlatning yuqori darajada jahonga tanilishiga, qudratli davlat sifatida tarix zarvaraqlarida o‘rin egallashiga hissa qo‘shgan.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’biri bilan aytganda “...xalq armoni ro‘yobga chiqarishga bo‘lgan intilish Amir Temur ibn Amir Tarag‘ay ibn Bahodirdavrida nafaqat mamlakat nafaqat mamlakat mustaqilligini ta’minlash,balki qudratli davlat barpo etish,ma’daniyat san’at, ilm-fan sohalarini rivojlantirishga xizmat qildi”. 20 1.2. Sohibqiron Amir Temur - buy uk buny odk orlik siy mosi. Insoniyat tarixida barcha jabhada adolatni ustun bilgan hukmdorlar tarixiga qiziqish hamisha katta bo‘lgan. Ana shunday zotlardan biri – buyuk bunyodkor, ilmfan homiysi, yuksak vatanparvar, o‘zi barpo etgan ulug‘ saltanatni “Temur tuzuklari” dek odilona qonunlari bilan mustahkamlagan shavkatli hukmdor, yengilmas sarkarda Amir Temurdir. 21 Buyuk bobokalonimiz, nafaqat, O‘rta Osiyo tarixida balki, butun dunyo tarixida o‘chmas iz qoldirgan tarixiy shaxs sifatida alohida hurmat va ehtiromga sazovor bo‘lib kelmoqdalar. Amir Temur haqidagi asarlar u hali tirikligidayoq yozila boshlangan va to hozirgi kungacha davom etib kelmoqda. U haqida faqat Sharq olimlari va tarixchilari emas, Yevropa tadqiqodchilari ham salmoqli ilmiy ishlar qilib kelishmoqda. Xususan, Sharq tarixchilaridan Ibn Arabshohning “Amir Temur tarixi”, Ibn Xaldunning “Amir Temur haqidagi esdaliklari”, G‘iyosiddin Ali Yazdiyning “Kitobi ro‘znomayi g‘azovoti Hindiston”, Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Fosih Xavofiyning “Temurnoma” (Jangnomayi Amir Temur ko‘ragon), Ibrohim Mo‘minovning “Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” nomli risolasi, G‘arb tarixchi olimlaridan Perondinon ing “Skifiyalik Tamerlanni ng ulug‘vorligi” , Pero Meksikaning “Buyuk Temur tarixi”, Ispan elchisi Gonsales de Klavixoning “Esdaliklari”, Xristofor Morloning “Buyuk Temur” dramasi, Marsel Brionning 20 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. –Toshkent, O‘zbekiston, 2021. 164 21 “Amir Temur chet elliklar nigohida”, G‘afur G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2016, 11-bet 19 “Menkim, sohibqiron – jahongir Temur”, Hilda Hukhemning “Yetti iqlim sultoni” nomli bu asarlari Amir Temur haqida yozilgan asarlarning bir qisminigina tashkil etadi, xolos. To hozirgi kunga qadar Amir Temur va Temuriylar haqida 33 ta mamlakatda 500 dan ziyod chet ellik tadqiqotchilarning asarlari chop etilganligi, Amir Temur shaxsiga bo‘lgan qiziqishning qanchalik kuchli bo‘lganligidan dalolat beradi. Amir Temur ibn Tarag‘ay Muhammad hijriy 736-yilda, sha’bon oyining 25- kunida (milodiy 1336-yil, 8-aprel) Shahrisabzdan 13 chaqirimcha keladigan Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning otasi Amir Tarag‘ay bahodir davlatmand kishi bo‘lib, Bayonqulixon saltanatida katta mavqega ega bo‘lgan. Amir Temurning onasi Teguna xotun (Tegina Begim Moh) esa o‘z davrining g‘oyat katta mavqega ega bo‘lgan ayollaridan biri bo‘lgan. 22 Amir Tarag‘ayga Shayx Zayniddin hali o‘gli tug‘ilmasidanoq uning yetti iqlimni egallashini va u yerlarda muqaddas islom dinini yoyishini bashorat qilgan. Shayx Amir Tarag‘ayga yana o‘g‘li tug‘ilganidan so‘ng uni tarbiyasiga qattiq turishini, ilm va hunar o‘rgatishni, Qur’oni Karimni yodlatishni buyuribdi. Bu voqealardan bir yil o‘tib Amir Tarag‘ayning o‘g‘li dunyoga kelgan, unga Shayx Zayniddinning maslahatiga ko‘ra Temur ismi berilgan. Shu ondan boshlab otasi o‘g‘lining tarbiyasiga o‘ta e’tiborli bo‘lgan. Amir Temur juda zehnli bola bo‘lib ulg‘aya boshlagan, u hali juda yoshligidan otasi uni Alibek ismli muallimga savod chiqarishi uchun topshirgan. Amir Temur ham o‘ng qo‘lda ham chap qo‘lda yoza olgan, shuningdek, uning xotirasi juda kuchli bo‘lgan. U bir marta eshitgan yoki o‘qigan narsasini yoddan aytib bera olgan. Bunday kuchli xotiraga ega bo‘lganligi uchun u Qur’oni Karimni qiyinchiliksiz to‘lig‘icha yodlab olgan. Amir Temur keyingi ta’limni Shayx Shamsiddindan ola boshlagan va savodini ana shu yerda to‘lig‘icha chiqargan. Shayx Shamsiddin uni Qur’onni to‘lig‘icha yod olishga va ma’nosi benuqson sharhlashga o‘rgatgan. 22 Fosih Xavofiy, “Temurnoma” (Amir Temur Ko‘ragon jangnomasi), Cho‘lpon nashriyoti. Toshkent – 1990, 17-bet 20 Amir Temur aynan shu yerda o‘z savodini to‘laligicha chiqargan. So‘ngra, otasi Amir Temurni Samar tarxon ismli mohir qilichboz ustaga shogirdlikka bergan. Aynan Samar Tarxon Amir Temurning o‘ta mohir qilichboz bo‘lib yetishishida o‘zining beqiyos hissasini qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Samar Tarxon Amir Temurga ikki qo‘lda ham birday qilich tutib jang qilish sir - asrorlarini o‘rgatgan. Chunki jangda dushman doimo o‘z raqibini o‘ng qo‘lini jarohatlashga harakat qiladi, shunday sharoitda chap qo‘l bilan jang qila olmagan jangchi tirik murda hisoblanadi. Amir Temurning chap va o‘ng qo‘lda birday jang qilish qobiliyatini egallashi uni kelajakdagi janglarda ko‘p bor hayotini saqlab qolgan va Amir Temur ustozi Samar Tarxon qo‘lida o‘z zamonasining nihoyatda mohir qilichbozi bo‘lib ulg‘ayadi. 23 Amir Temur endigina 19 yoshga to‘lgan mahali Movarounnahrning yirik amirlaridan biri Samarqand hukmdori Amir Yaxmakning ko‘p ming kishilik qo‘shiniga sarkardalik qila boshlagan. Garchi Amir Temur juda yosh bo‘lishiga qaramay bunday mas’uliyatli vazifani uddaburonlik bilan ado eta oldi. U o‘zigacha bo‘lgan barcha buyuk sarkardalarning harbiy ilmini va mahoratini sabot bilan o‘rganganligi bois ancha zaif bo‘lgan Amir Yaxmak qo‘shinini qisqa fursatda kuchli jangovar tayyorgarlikka ega bo‘lgan armiyaga aylantirdi. 24 Bu say-harakatlar tez orada o‘z samarasini berdi va Amir Temur boshliq Samarqand qo‘shini ulkan g‘alabalarga erisha boshladi. Erishilgan g‘alabalar ovozasi Movarounnahrning barcha hududlariga yoyila boshladi, shu lahzalardan boshlab Amir Temur zamonasining siyosiy kurash maydoniga katta qadamlar bilan kirib keldi. Bir necha yillik kurashlar natijasida Amir Temur 1370 - yilda Movarounnahrning Amiri sifatida rasman tan olinadi. Unga “Sohibqiron” nomi ham bejiz berilmagan, uning zaminida katta ma’no yashiringan edi. “Sohibqiron” – “Yulduzlar burji hukmdori” degan ma’noni anglatgan, zero, o‘sha vaqtda yulduzlar burji va ijtimoiy munosabatlar o‘zaro birgalashib, Amir Temurning foydasiga xizmat qilmoqda edi. Sohibqiron o‘z 23 Marsel Brion, “Men kim sohibqiron – jahongir Temur”, Yangi asr avlodi nashriyoti. Toshkent – 2018, 25-bet 24 Marsel Brion, “Men kim sohibqiron – jahongir Temur”, Yangi asr avlodi nashriyoti. Toshkent – 2018, 29-bet 21 nomiga monand ravishda poyonsiz sarhadlarni egallashda davom etgan, u 1370-yildan to 1404-yilgacha 30 dan ziyod yirik yurishlarni amalga oshirib barchasida g‘alaba qozongan. Bunda Amir Temurga g‘oyat ulkan qo‘shini yordam bergan. Qo‘shinning asosiy qismini ko‘chmanchilardan tuzilgan otliq qo‘shin tashkil etgan, ular nihoyatda kuchli, chidamli va mergan kamonchilar bo‘lgan. 25 Qo‘shinda suvoriylardan tashqari o‘troq aholi vakillaridan iborat bo‘lgan zarbdor piyoda qismlar, zamonaning eng yangi texnikalari: qal’a devorlarini parchalab tashlaydigan “palaxmon” (manjaniq – bir tonnagacha toshlarni uloqtirish quvvatiga ega bo‘lgan) lar, Xitoy poroxida o‘qlanadigan ibtidoiy to‘plar, jangovar kemalar, 25 tadan 100 tagacha jangovar fillar (Hindiston zabt etilganidan so‘ng qo‘shinga qo‘shiladi), yuksak bilimli muhandislar guruhi, ayollardan tuzilgan harbiy bo‘linmalar bo‘lgan. Sohibqironning jangovar qo‘shining soni 200 000 ming atrofida bo‘lgan, lekin Hilda Hukhemning ta’kidlashicha u bundan besh baravar ko‘p qo‘shinni yig‘a oladigan darajada kuchga ega bo‘lgan. Uzoq yillik harbiy yurishlar natijasida Temur saltanati chegaralari Sibirdan to O‘rtayer dengizining qirg‘oqlarigacha, Xitoydan to Fors ko‘rfazigacha yetgan. Ulkan saltanat barpo qilgan, umrining asosiy qismini ot ustida o‘tkazgan sarkardaning harbiy mahoratiga ortiqcha ta’rif berishning hojati bo‘lmasa kerak. Zero u erishgan g‘alabalar bundan darak berib turibdi. Amir Temur Ko‘ragon butun dunyoga faqat o‘zining harbiy san’atinigina emas, balki g‘oyat betakror me’morchilik yodgorliklarini ham meros qoldirgan. Har bir zafarli yurishidan so‘ng u albatta, biror-bir me’moriy obida bunyod ettirgan, vayron qilgan shaharlarini qayta tiklashga harakat qilgan (Bag‘dod, Darband, Baylakon shaharlari shular jumlasidandir). Go‘zal me’moriy inshootlar ham saltanatning dovrug‘ini dunyoga yoyadigan omillardan hisoblangan. Shuning uchun ham Amir Temur “Agar kimda-kim bizning qudratimizga shubha qilsa, biz qurgan binolarga boqsin” degan iborani ishlatgan. Temuriylar saltanatidagi me’moriy obidalar ichida eng ajralib turadiganlari bu “Amir Temur bog‘lari” hisoblangan. Samarqand bog‘lari haqida chet ellik tarixchilar quyidagi fikrlarni bildirib o‘tishgan: “Jahon tarixida bog‘ yaratish san’ati 25 Hilda Hukhem, “Yetti iqlim sultoni”, Adolat nashriyoti. Toshkent – 1999, 56-bet 22 bo‘yicha Ahamoniylar sulolasidan so‘ng, Sosoniylar sulolasi ham o‘ziga xos usullarni joriy etgan, ammo bog‘ yaratish san’atining oltin na’munalarini faqat Samarqand bog‘lari misolida ko‘rishimiz mumkin”. 26 Xorijiy tadqiqotchilar tomonidan bunday ijobiy fikrlar bildirilishi, bu bog‘larning haqiqatda juda ajoyib bo‘lganidan dalolat beradi. Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar davrida shahar tashqarisida chor bog‘lar yaratish odat tusiga kirgan edi. Barlos qabilasidan chiqqan bu o‘g‘lon Samarqandni bog‘-shaharga aylantirib, uning shuhratini yanada oshirdi. Bu bog‘larga har bir fuqaro kelib, Samarqandning oltinsimon shirin o‘riklari, shaftolilaridan bahramand bo‘lishi, dam olishi mumkin edi. 27 Amir Temur bogʻlari xususidagi dastlabki maʼlumotlar oʻtmish tarixchilari, shoirlari, sayyohlari asarlarida uchraydi. Shuningdek, Amir Temur bogʻlari Oʻrta asrlar rassomlari miniatyuralarida ham tasvirlangan.Amir Temur bogʻlari tuzilishiga koʻra 2 turga boʻlingan: 1) chorbogʻlar – geometrik (toʻrtburchak, toʻgʻri toʻrtburchak) shaklda boʻlib, har tomoni taxminan 1 km masofaga choʻzilgan. Sahnidan oʻtgan ariqlar ularni teng 4 qismga ajratib turgan. Atrofidagi baland paxsa devorlarning har burchagida minora boʻlgan. Markazda saroy joylashgan. Bunday bogʻlarning darvozalari shahar tarafga qaratib qurilgan; 2) tuzilishi geometrik shaklda boʻlmagan, tabiiy daraxtzor va chakalaklar bagʻrida barpo etilgan bogʻlar. Bunday bogʻlar hukmdor shikor (ov) qilishi uchun moʻljallangan boʻlib, asosiy qismi tabiiy, qoʻl tekkizilmagan holda saqlangan. Ularning kichik bir qismigagina dam olish uchun saroy, koʻshk va chodirlar qurilgan, hovuzlar qazilib, favvoralar oʻrnatilgan. Bu turdagi bogʻlarning oʻsimlik va hayvonot dunyosi nihoyatda boy boʻlgan. Amir Temur bogʻlaridan eng mashhurlari quyidagilar: Bogʻi Baland. Amir Temur Samarqandning shimolidagi Choʻponota maqbarasi yaqinida nabirasi (Mironshohning qizi)ga atab qurdirgan. Uni barpo qilishda Eron, Ozarbayjon va boshqa mamlakatlar bogʻchilik sanʼati ustalari hamda meʼmorlari qatnashgan. Bogʻ oʻrtasida Tabriz oq marmaridan qurilgan hashamatli qasr boʻlib, uning atrofidagi 26 “Amir Temur chet elliklar nigohida”, G‘ofur G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2016, 59-bet 27 “Amir Temur chet elliklar nigohida”, G‘ofur G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2016, 59-bet 23 uzumzor, anjirzor va olmazorlar boqqa goʻzal bir tarovat baxsh etib turgan. Bogʻi Behisht. Amir Temur Samarqandning gʻarbida suyukli xotini Tuman ogʻa (Xayrunniso)ga atab qurdirgan (1378). Yozma manbalarda “Bogʻi Janna”’ nomi bilan ataladi.Tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, bogʻ oʻrtasidagi atrofi xandak bilan muhofaza etilgan sunʼiy tepalik ustida Tabriz oq marmaridan qurilgan hashamatli saroy boʻlgan. Saroyga bir necha koʻtarma koʻpriklar orqali kirilgan. Saroyning bir tarafida hayvonot bogʻchasi ham boʻlgan. Bogʻi Davlatobod. Amir Temurga Hindiston yurishidan qaytgan kuni (1399 yil 22 aprel) hadya qilingan. Arxeologik tadqiqotlar (I. A. Suxarev, 1936 va Oʻ. Alimov, 1967)ga koʻra, u Samarqanddan 13 km janubida, Katta Oʻzbekiston traktining chap tomonida boʻlgan. Amir Temur bu bogʻda zafarli yurishlardan qaytgach, dam olgan, tantanali marosimlar oʻtkazgan, elchilarni qabul qilgan. Arxeologik qazishlar natijasida bogʻning 1350x900 m maydonini egallagani, atrofi baland paxsa devor bilan oʻralgani va unda ariqlar, 4 hovuz (biri 62 x 28 m, ikkitasi 25 x 25 m, yana biri 32 x 32 m) hamda saroy (poydevori 70 x70 m) boʻlgani aniqlandi. Saroy sunʼiy tepa (bal. 12 m) ustiga qurilgan, atrofi xandaq (eni 20 m) bilan oʻralgan. Unga 2 ta koʻtarma koʻprik orqali kirilgan. Bogʻi Dilkusho (Koʻngil ochuvchi bogʻ). Amir Temur xotinlaridan biri – Toʻqalxonim sharafiga qurdirgan (1397). Samarqanddan 5 km sharqda, Panjakent yoʻlining oʻng tomonida (qadimgi Hinduvon qishlogʻi oʻrnida) joylashgan. Har tarafi 900 m uzunlikdagi baland paxsa devor bilan oʻralgan, 4 darvozasi, markazida hashamatli saroy boʻlgan. Saroy uch qavatli boʻlib, har qavatida favvora otilib turgan. Saroy devorlariga Amir Temur olib borgan urushlardan lavhalar chizib qoʻyilgan. Amir Temur Ispaniya elchisi Rui Gonzales de Klavixoni ana shu bogʻda qabul qilgan. Bu bogʻ oʻrnida hozir Dilkusho qishlogʻi joylashgan. Bogʻi Jahonnamo (Jahon koʻzgusi). Amir Temur Samarqanddan 7 farsax (42 km) narida, Zarafshon togʻi etagida qurdirgan (1398). Unda saroy va qalʼa boʻlgan. “Zafarnoma”da yozilishicha, bu bogʻning hududi benihoyat katta boʻlib, yoʻqolib qolgan ot 6 oydan 24 soʻng topilgan ekan. Bogʻi Maydon. Amir Temur Samarqandning shimolida, Choʻponota tepaligi etagida qurdirgan. Tarixiy manbalarga Karaganda, bogʻda hashamatli bir ayvon (koʻshk) va qimmatbaho toshlardan yasalgan taxt boʻlgan. Mirzo Ulugʻbek bu bog‘ni yanada obod qilgan. Bobur shu haqda bunday deb yozadi: “Bu bogʻning oʻrtasida (Ulugʻbek) bir oliy imorat qilibdur. Chil (qirq) sutun derlar, du (ikki) oshyona (qavat), sutunlari tamomi toshdin. Bu imoratning toʻrt burchida toʻrt manordek burjlar qoʻporib turlarkim, yuqorigʻa chiqar yoʻllar bu toʻrt burjdindur. Oʻzga tamom yerlarda toshdin sutunlardir. Baʼzini morpech xiyora (burama, koʻpqirrali) qilibturlar. Yuqorigi oshyonaning toʻrt tarafi ayvondir, sutunlari toshdan. Oʻrtasi chordora uydir. Imorat kursisini tamom toshdan farsh qilibdirlar”. Bu bogʻ oʻrni hozir ham Bogʻi Maydon deb ataladi. Bogʻi Nav (Yangi bogʻ). Amir Temur Samarqandning janubida qurdirgan (1404). Lolazor qishlogʻi oʻrnida joylashgan. Bu bogʻ toʻrtburchak shaklda boʻlib, atrofi baland paxsa devor bilan oʻralgan, har burchagida minora qad koʻtarib turgan. Markazida boshqa bogʻlardagiga nisbatan kattaroq qasr, uning oldida hovuz boʻlgan. Bogʻi Chinor. Amir Temur Samarqandning sharqida (Konigilning janubi-gʻarb tarafida, hozirgi ‘Qoʻsh tamgalik’ tepaligi oʻrnida) barpo qildirgan (1404). Unda chinorlar koʻp boʻlgan. Markazida xochsimon tarxli saroy joylashgan. Bogʻi Shamol. Amir Temur 1397 yil nabirasi (Mironshohning qizi)ga atab qurdirgan. Samarqandning gʻarbida boʻlgan. Undagi saroy toʻrtburchak shaklda boʻlib, har tomoni 1500 qadamni tashkil qilgan. Devorlariga marmar qoplanib, sahni qora yogʻoch va fil suyagidan ishlangan. Bu bog‘ joylashgan hudud va u yerdagi ariq hozir ham ‘Bogʻi Shamol’ deb ataladi. Samarqand atrofida bulardan tashqari yana bir qancha bogʻlar boʻlgan. Chunonchi, Bogʻi Boʻldu, Bogʻi Zogʻon, Bogʻi Naqshi Jahon, Bogʻi Amirzoda Shohrux, Bogʻcha, Bogʻi Dilafroʻz, Bogʻi Sheron, Gulbogʻ, Lolazor, Bedana qoʻrugʻi, Chumchuqlik, Gʻozxona va boshqa shular jumlasidandir. 25 Amir Temurning bogʻ qurish anʼanasini temuriylardan Shohrux, Ulugʻbek, Bobur va boshqa ham davom ettirishgan. 28 Muxtasar qilib aytganda, buyuk bobokalonimiz Sohibqiron Amir Temur ibn Amir Tarag‘ay ibn Amir Barqul o‘z hayot yo‘li davomida yetti iqlimni bo‘ysundirdi, ulkan sarhadlarga ega bo‘lgan qudratli saltanat barpo qildi, davlat ishlarini adolat tamoyillariga asoslanib boshqardi, ilm-fanga, me’morchilikka, obodonchilikka boshqosh bo‘ldi, xalq farovonligiga erishildi. Bu yutuqlar Sharqda yangidan “Renessans” boshlanishiga turtki bo‘ldi, va bu “Temuriylar Renessansi” (XIV-XV asrlar) nomini oldi. Uning vujudga kelishi Osiyo mamlakatlaridan tortib butun dunyoga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatdi. Hozirgi kunga kelib, Amir Temurning buyuk xizmatlaridan butun dunyo minnatdor, hatto, bobomizga atab Parijda “Amir Temur merosini o‘rganish jamg‘armasi” ham tashkil etilgan. Ishonamizki Sohibqiron Amir Temurning ibratli hayot yo‘lini yoritishga bag‘ishlangan asarlar hali ko‘p yoziladi va bizlar bu tarixiy shaxs haqida yangi-yangi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. Muxtasar qilib aytganda, buyuk bobokalonimiz Sohibqiron Amir Temur ibn Amir Tarag‘ay ibn Amir Barqul o‘z hayot yo‘li davomida yetti iqlimni bo‘ysundirdi, ulkan sarhadlarga ega bo‘lgan qudratli saltanat barpo qildi, davlat ishlarini adolat tamoyillariga asoslanib boshqardi, ilm-fanga, me’morchilikka, obodonchilikka boshqosh bo‘ldi, xalq farovonligiga erishildi. Bu yutuqlar Sharqda yangidan “Renessans” boshlanishiga turtki bo‘ldi, va bu “Temuriylar Renessansi” (XIV-XV asrlar) nomini oldi. Uning vujudga kelishi Osiyo mamlakatlaridan tortib butun dunyoga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatdi. Hozirgi kunga kelib, Amir Temurning buyuk xizmatlaridan butun dunyo minnatdor, hatto, bobomizga atab Parijda “Amir Temur merosini o‘rganish jamg‘armasi” ham tashkil etilgan. Ishonamizki Sohibqiron Amir Temurning ibratli hayot yo‘lini yoritishga bag‘ishlangan asarlar hali ko‘p yoziladi va bizlar bu tarixiy shaxs haqida yangi-yangi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. 28“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti. Toshkent, “A” harfi, 430-bet 26 II.BOB. A mir Temur dav ri me’morchilik v a shaharsozlik madaniy at i 2.1. A mir Temur v a Temuriy lar dav ri me’morchiligining riv ojlanish t arixi. Amir Temur va Temuriylar davrini ba’zan temuriylar Renessansi deb ham atashadi. Chindan ham O‘rta Osiyo zaminidagi ilm-fan, sheriyat, san’at rivojida atrof borliqqa nisbatan kuchli qiziqish aks etdi. Shoirlar, muarrihlar, tasavvuf yo‘nalishidagi mualliflarning ijodida insonparvarlik g‘oyalari yaqqol namoyon bo‘ldi. 29 O‘z sohasida kamolotga intilish Temur va temuriylar davri hunarmandchiligining asosiy xususiyatiga aylandi. Bu ayniqsa me’morchilikda yaqqol namoyon bo‘ldi. Temur uchun uning topshirig‘iga ko‘ra barpo etilgan inshootlarning ulug‘vorligi siyosiy sohadagi vazifalardan biri edi. U Oqsaroy peshtoqiga bitilgan ‘Qudratimizni ko‘rmoq istasang - binolarimizga boq!’ degan yozuvda aniq ifodasini topgan. Samarqandda va Movarounnahrning boshqa shaharlarida Temur davrida amalga oshirilgan qurilish beqiyos ko‘lam kasb etdi. Bunda avvalambor shahar qurilishida istehkomlar barpo qilish, shoh ko‘chalarni tartibga solish, aniq uyushtirilgan. Temur va Temuriylar davlatida me’morchilik avvalgi davrdan ko‘p narsa olgani holda o‘z taraqqiyotining yangi yuqori bosqichiga ko‘tarildi. Bunga yordam bergan omillar esa yangi, goho mahobatli binolarni bunyod etish, ulkan hududning turli chekkalaridan keltirilgan me’morlarning ijodiy ko‘chlarini yagona davlat doirasida birlashtirish va, nihoyat, “davr ruhi” - bir qator tadqiqotchilarni “Temuriylar Renessansi” to‘g‘risida so‘z yuritishga undagan o‘ziga xos jihatlardan iborat bo‘ldi. Bu atama bahsli, albatta, zotan, Yevropadagi Uyg‘onish davrining mafkuraviy nuqtai nazarlari O‘rta Sharqdagidan farqlanadi. Lekin tug‘ilib kelayotgan insonparvarlik ikki tomonga xos xususiyat edi. Musulmon Sharqida shariat belgilab qo‘ygan turmush qonun-qoidalari o‘ta qattiq ekanligidan 29Renessans (Uyg‘onish) – XIV-XVI asrlarda G‘arbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarining madaniy taraqqiyoti tarixidagi davr. O‘rta asrlar madaniyatida gullab - yashnagan, insonning beqiyos imkoniyatlariga, aql - idroki, irodasi, qobiliyatlariga ishonch ruhi bilan sug‘orilgan yangi davrga o‘tish jarayoni 27 insonparvarlik, yaratuvchilik mehnati bilan band kishilarning ijodiy erkinliklarida namoyon bo‘ldi. Uni mashhur shoirning satrlarida, kulol kosaga chizgan zangori gullarda, kandakor birinj idishlarga o‘ygan bezaklarida yoki me’mor bunyod etgan ulug‘vor masjid, nafis shiypon va boshqa inshootlarda ko‘rish mumkin. 30 Saltanatning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi Samarqand bo‘lib, uni bezatishga Temur alohida ahamiyat bergan, shahar hisori ham shunga yarasha edi. Temur muarrihlaridan birining yozishicha, u poytaxtni Bag‘oyat xushmanzara, jannatmonand yerda joylashgan Samarqandga ko‘chiradi. Ajoyib dashtlari, go‘zal daraxtzorlari, maftunkor inshootlari, so‘lim kanallari bo‘lgan bu beqiyos shahar - saltanatning noyob javohiri va boshqa shahar-u qishloqlar havas qilgudek maskanni (Temur) davlatni boshqaruv markaziga aylantirib poytaxt qildi, qal’a va hisor qurishni, ulug‘vor inshootlar va tillakor saroylar bunyod etishni buyurdi’., Temur huzuriga kelgan ispan elchisi Ryu Gonsales de Klavixoning “Kundaliklar” ida Samarqand qiyofasi ayniqsa yaqqol aks etadi. O‘z davrining bu noyob hujjatida Yevropa Renessansi vakilining sinchkov ruhi bilan atrof borliqqa, shu jumladan musulmon Sharqiga nisbatan keng ko‘lamdagi qiziqish namoyon bo‘ladi. “Samarkante shahri”, - deb yozadi Klavixo, - tekislikda joylashgan va atrofi tuproq ko‘tarma hamda juda chuqur xandaq bilan o‘rab olingan. U, (shahar devori bilan o‘rab olingan) ichki qismi (Ispaniadagi) Sevilya shahridan bir oz katta, shahar atrofida esa (unga) har tomondan yondoshib keluvchi turar joy binolari ko‘p. Butun shahar bog‘-rog‘lar va uzumzorlar bilan o‘rab olingan. Shahar bog‘lar qo‘ynida joylashgan. Bu bog‘lar o‘rtasida ko‘chalar o‘tkazilgan, maydonlar bor, bu yerlarda juda ko‘p aholi yashaydi, non, go‘sht va ko‘plab boshqa narsalar sotiladi. Ya’ni, ko‘tarma orti (shaharning o‘ziga) nisbatan gavjumroq. Shahar tashqarisidagi bu bog‘larda ulkan va mashhur binolar ko‘p, senor (Temur)ning o‘ziga qarashli saroylar va asosiy yerto‘la-omborlar bor. Undan tashqari, bu bog‘larda nufuzli shaharliklarning uylari va turli binolari bor. Shahar 30 Renessans (Uyg‘onish) – XIV-XVI asrlarda G‘arbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarining madaniy taraqqiyoti tarixidagi davr. O‘rta asrlar madaniyatida gullab - yashnagan, insonning beqiyos imkoniyatlariga, aql - idroki, irodasi, qobiliyatlariga ishonch ruhi bilan sug‘orilgan yangi davrga o‘tish jarayoni 28 tevaragidagi bu bog‘-rog‘lar va uzumzorlar shu qadar ko‘pki, guyo daraxtlari baland-baland o‘rmonga yaqinlashib kelayotgandek bo‘lasan, shahar esa uning o‘rtasida joylashgan. Shahar orqali bu bog‘larga ko‘plab sug‘orish kanallari o‘tkazilgan. Shahar tashqarisida yotgan bepoyon tekislikda yirik qishloqlar ko‘p, ularga podshoh o‘zi bosib olgan boshqa yerlardan olib kelingan aholini joylashtirgan. 31 Temur Samarqandi Afrosiyobdan Janubda, mo‘g‘ullar davridan oldingi ichki va tashqi shahar (shahri darun va shahri berun) o‘rnida tarkib topa boshladi. Temur davrida hijriy 773 (milodiy 1371) yili bu maydonning hammasi qal’a devori va handaq bilan o‘rab olindi va uning g‘arbiy qismidagi tabiiy tepalik ustida esa qal’a barpo etildi. Ushbu qal’a devorlarining qoldiqlari bizgacha yetib kelmagan, biroq, sodda va sirli koshin qoplangan minoralari saqlanib qolgan. Hirotdagi Ixtiyoriddin qal’asi bu to‘g‘rida bir qadar tasavvur beradi. Bir vaqtlari Samarqand qal’asining hatto qorovulxona binosi ham hashamdor qilib bezatilgan, misol uchun darvoza tabaqalari yetti xil ma’dan qotishmasidan quyilgan (Temur ularni ona shahri Shahrisabzga olib ketgan). Temurning Samarqanddagi qal’asi shunchaki istehkom emas, balki avvalambor poytaxtning mustahkamlangan ma’muriy - harbiy markazi edi. Uning qudratli devori tashqarisida hukumatning asosiy qarorgohi bo‘lgan Ko‘ksaroy va chamasi, ancha xususiy harakterdagi Bo‘stonsaroy, g‘azna, qurol-yarog‘ ustaxonalari va omborlari, devonxona joylashgan. Bu vaqtga kelib Samarqand qiyofasi quyidagicha tarkib topgan. 32 Ilonizi devor maydon 500 gektarli Hisorni o‘rab olgan. Shaharda oltita darvoza - shimolida Shayxzoda va Oxanin, sharqida Fero‘za, janubida So‘zangaron va Korizgoh, g‘arbida Chorsu darvozalari bor edi. Shahar markazi - Registon maydonidan nur shaklida tarqalib, bu darvozalarga cho‘zilgan asosiy ko‘chalar o‘qday to‘g‘ri bo‘lmay, burilishlari ko‘p, gohida yirik mahallalarning tarixan 31Де Клaвихo Руи Гoнсaлес. Дневник путишествия a Сaмaркaнд кo двoру Тимурa (1403- 1406). Пер. И. С. Мирoкoвoй, м., 1990, с. 138. 32 Мaсoн М. Е. Сaмaркaнд времени Улугбекa, Звездa Вoстoкa, 1958, № 5 29 vujudga kelgan ko‘chalari bilan tutashib ketar edi. XV asr boshdan - oyoq me’moriy san’atning yuksalishi davri bo‘ldi, bu esa o‘z navbatida hajmiy-fazoviy tuzilmalar yangicha timsolda rivojlanishiga yo‘l ochdi. Temur davrida inshootlarning ko‘lami ortishi ko‘p jihatdan yakka hukmdorning irodasiga bog‘liq bo‘ldi, zotan, uning uchun shakl mahobatli bo‘lishi Temurning qudrati va hokimiyatini ulug‘lash vositasi edi. Ayni paytda bu jarayon muhandislar, me’morlar va bezak ustalari oldiga yangiyangi vazifalar qo‘yib, ularni amalga oshirishni talab qilardi. Ispaniyalik elchi Klavixoning guvohlik berishicha, Samarqandga kelib Go‘ri Amir maqbarasining qurilishi bilan tanishganida Temur uning yuksakligidan qoniqmagan va binokorlar gumbazni shoshilinch ravishda qayta qurishga kirishib, uni ko‘tarib turuvchi poy gumbazning balandligini yanada oshirishgan. O‘shanda jome masjidining asosiy peshtoqi ham Temurga yetarlicha ulug‘vor bo‘lib ko‘rinmagan va uni qayta qurishni buyurgan. 33 Gumbaz tuzilishi ulug‘vor inshootlarning me’morlari oldida vujudga kelgan mas’uliyatli muhandislik vazifalaridan biri edi. 34 Temur davrida gumbazlar tuzilishi hanuz avvalgidek edi, faqat qirralar oralig‘i kengaydi, xolos, gumbaz an’anaviy ravishda to‘rt burchakli asosdan ravoq bagarlari sakkiz qirrali ravoqqa o‘tadi. Ikki qavatli gumbazlar avvallari ham ma’lum bo‘lgan, lekin bu paytga kelib, ichkaridan yoysimon qovurg‘alarga tayangan tashqi gumbazni ko‘tarib turuvchi poy gumbazning balandligi oshdi. Ulug‘bek davridagi qurilishda esa gumbaz osti tuzilmalarining yangi xillarini izlash va ishlab chiqishga kirishildi. Aniq fanlarning Ulug‘bek homiyligi va ishtirokida kechgan yuksak taraqqiyoti me’morchilikda ham yaqqol namoyon bo‘ldi. Bizgacha saqlanib qolgan yodgorliklar (Shohizinda, Ahmad Yassaviy, Go‘ri Amir maqbaralari, Bibixonim masjidi, Ulug‘bek madrasasi)ni o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, uning old tomoni va ichki qiyofasi rejalarini tuzishda 33Де Клaвихo. Кўрсaтилгaн aсaр, 135 б 34 Зaсыпкин Б.Н. вып. 13. М., 1961, с. 119 сл., Пугaченкoвa Г.A. Зoдчествo Центрaльнoй Aзии. 15 век. Ведущие тенденции и черты. Тaшкент., 1976, с. 17 сл 30 me’moriy shakllarnin g umumiy uyg‘unligini belgilovchi handasavi y to‘zilmalarning aniq o‘zaro nisbati bor ekan. 35 Temuriylar davridan avval ham, keyin ham, umuman, hech qachon Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida me’moriy bezak bu qadar yuksak darajaga yetishmagan edi. Uning turlaridan va oldingi avlodlarning tajribasidan foydalangan holda ustalar texnik usullarni takomillashtiribgina qolmay, yangilarini ishlab chiqishdi, qolaversa, bezak mavzularini boyitishdi. Binoning old tomonida g‘ishtli devorni silliqlab rangli va sirli koshinlardan qadama naqsh solish, yog‘och, tosh va ganch o‘ymakorligi, hoshiyalarni bezagan ko‘p rangli parchinlar, naqshlarning ayrim qismlari va butun boshli pannolar, va nihoyat alohida sayqallangan koshinlardan ishlanuvchi yorqin naqshlar shu jumladan. Ichki ko‘rinishda esa koshinlar chegarasidan boshlab to gumbaz markazigacha devoriy surat ishlangan: u ko‘p rangli va oltinga boy yoki, aksincha, ayrim ranglar, misol uchun oq fondagi zangori naqshlar ustunlik qiladi. Yana, bularning bari eng yuksak texnik darajada ijro qilingan va aynan ana shu ijro, inson qo‘lining vayron qiluvchi ta’siri yetib bormagan joylarda bu bezaklarning so‘nmas chiroyini bizning kunlarimizgacha saqlab qolgan. Temur va Ulug‘bek davri me’morchiligi bezakda ko‘p ranglikni va naqshga boylikni o‘rganish shiori ostida kechdi. 36 Koshinkor bezakni qo‘llashda ikkita bosqich ajralib turadi: biri XIV asrning o‘rta qismini qamrasa, ikkinchisi XIV asr oxiri va XV asrning dastlabki yarmini o‘z ichiga oladi. Birinchi bosqich uchun binoning old tomoni va ko‘pincha ichiga ham boshdan-oyoq koshin qoplash odat bo‘lgan. Ikkinchi bosqichda esa binoning old tomonida, g‘ishtdan ko‘tarilgan devorning bir xil rangli fonida peshtoq, ravoq, gumbaz va devor hoshiyasi kabi ayrim joylar tanlanib yorqin rang berilgan, gumbazlar tiniq zangori rangda bo‘lgan. Naqshning esa mo‘g‘ullardan oldingi davrdagidek uch xil - handasaviy, 35Булaтoв М.A. Геoметрическaя гaрмoнизaция в aрхитектуре. Средней Aзии. X-XV вв. М., 1978, с 137. с 36 Ремпель Л.И. Aрхитектурный oрнaмент Узбекистaнa. Истoрия рaзвития и теoрия пoстрoния. Тaшкент, 1961, с. 256. сл 31 o‘simliksimon va epigrafik (tosh, ma’dan, sopoldagi bitiklar) turi xanuz yonma-yon kelar, lekin endi uslublari o‘zgacha edi. Xandasaviy naqsh birinchi bosqichda alohida hoshiyalar va mo‘jaz pannolarni to‘ldirgan bo‘lsa, ikkinchi bosqichda devorlar va minoralarning keng satxini bezatishda qatnasha boshladi. Xandasaviy naqshga nihoyatda yaqinlashtirilgan “kufiy” xati ulug‘vor devoriy girixlarda, shuningdek, poy gumbazlarni gir aylantirib o‘rab olgan yozuvlarda qo‘llangan. Hoshiya peshtoq bitiklarida birinchi bosqichda kitob hattotligiga yaqin bo‘lgan “devoniy” xati qo‘llangan, keyin esa ‘suls’ xati yetakchi o‘rin egalladi, chunki unga chiziqlar uzunligi, tik harflar (alif, kof, lom) chiziqligi va harflarning ikki-uch qator joylashuvi xos. Bitiklar odatda ko‘k fonda oq harflar bilan yozilgan, ba’zan ustidan oltin suvi yuritilgan, ko‘pincha unga parallel ravishda unchalik baland bo‘lmagan kufiy xatida sariq satr chizilgan. Yirik spiralsimon novdadan yaproqlar va gullar taralib turgan shakl ‘suls’ xati uchun fon bo‘lib xizmat qilgan. Temuriylar saltanatining Samarqand, Hirot kabi markazlarida kundunavislarning bino old tomoni va ichki qismi uchun bitiklar nusxasini tayyorlash bo‘yicha maxsus ustaxonalari bo‘lgan, keyin bu yozuvlar toshga, daraxtga, o‘yma bezak va devorga ko‘chirilgan. Bu ustalarning nomi bizgacha qariyb yetib kelmagan, lekin, har qalay, Samarqanda Temurning xotini Tuman og‘a 1405 yillarda qurdirgan Shohizinsa majmuasining yuqorisida hattot Hoji Bangir Tabriziyning nomi uchraydi. Koshin qoplamalarda tasviriy mavzu nihoyatda kam uchraydi. Temurning Shahrisabzdagi saroyi Oqsaroy peshtoqlarida sher bilan quyoshning juft tasvirlari uchraydiki, bu sof ramziy mavzudir. Temur va Ulug‘bek davrining hashamatli me’morchiligida binolar ichining bezagi ham benixoya boy va xilma-xil edi. Bu o‘rinda koshinlar axyon-axyonda saxn va mexrob qoplamasida ishlatilgan xolos. Devor va shift, hatto gumbaz ham naqsh bilan ziynatlangan. Temur davri inshootlarida ko‘k va zarxal ranglar ustun bo‘lgan dabdabali naqsh hukmron edi, Ulug‘bek davrida esa o‘sha kezlari rasm bo‘lgan xitoy chinnisiga taqlidan oq fondagi ko‘k naqsh ommalashdi. Ayrim yodgorliklardagi bitiklar bir qator buyuk me’morlar va me’moriy bezak ustalarining nomini bizgacha saqlab qolgan, ularning 32 nisbasi, ya’ni tugilgan joyini ko‘rsatuvchi taxalluslari esa nihoyatda ulkan hududni qamrab oladi. 37 Chunonchi, Turkiston (janubiy Qozog‘iston)da hijriy 800 yili (milodiy 1387-88 yillarda) bunyod etilgan Xoja Axmad Yassaviy maqbarasining bosh me’mori Shams Abdulvaxob Sheroziy bo‘lgan, sherozlik yana bir usta Hoji Xasan esa uning koshinkori bezaklarini bajargan. Bu yerda yana usta Izoiddin bin Tojiddin Isfaxoniy tayyorlagan shamdonlar, ‘birinj ko‘yish mu’jizasi’ - Abdulaziz bin Sharofuddin Tabriziy qo‘ygan ulkan qozon singari eng yuksak badiiy sifatlarga ega bo‘lgan marosim buyumlari ham bor edi. Ko‘rinib turibdiki, bu go‘zal yodgorlikl arning asosiy ijodkorlari Eronning bosh shaharlari dan bo‘lib, hukmdorning irodasi bilan tug‘ilgan joyidan minglab kilometr olisga olib kelingan ustalar edi. Koshinkori naqsh bo‘yicha tabrizlik usta Muhammad Yusuf Temurning Shahrisabzdagi saroyi peshtoqini bezadi (786/1385). Samarqanddagi Muhammad Sulton xonaqosi va madrasasi majmuasining (1404 yilgacha qurib bitirilgan) bosh peshtoqida usta Muhammad ibn Maxmud Isfaxoniyning nomi uchraydi. Buxorodagi Ulug‘bek madrasasida (830/1417) isfaxonlik yana bir usta Ismoil ibn Tohirning nomi saqlanib qolgan. Yog‘och o‘ymakori Yusuf Sheroziy Samarqanddagi Shohizinda majmuasida masjid eshigini naqsh bilan bezagan (507/1404-1405). Biroq Temur va Ulug‘bek davridagi asosiy inshootlarni bunyod etgan ko‘plab ustalarning nomi bizgacha yetib kelmagan. Yuqoridagi ro‘yxatda faqat eronlik ustalarning nomi uchraganini tasodif deyish mumkin, xolos. Vaxolanki, ular bo‘m-bo‘sh joyga kelishmagandi. Samarqanddagi Shohizinda majmuasining ayrim yodgorliklarida uchraydigan bitiklar guvohlik berishiga qaraganda, Temur g‘arbga yurishlaridan oldingi davrda bu zaminning o‘z me’moriy maktabi va bezak ustalari bo‘lgan. Ayrim ustalarning nomidagi nisbada Movarounnahr shaharlari uchraydi, boshqalarida esa bunday emas, chunki ular samarqandlik ustalardir, o‘z shahrida shu yerda tug‘ilganini ko‘rsatish rasm bo‘lmagan. Xoja Axmad maqbarasidagi (XIV 37 Пугaченкoвa Г.A. Сaдoвa-пaркoвoе искусствo Средней Aзии в эпoху Тимурa и тимуридoв. Тр. СAГУ. Истoрия. Нoвaя серия. Вип. 23. тaшкент, 1951, с. 125. 33 asrning ikkinchi yarmi) Faxri-Ali, Shodimulk maqbarasidagi (773/1373) Badriddin va Shamsiddin, shuningdek, bu maqbarani bezatishda qatnashgan uchinchi usta Zayniddin Buxoriyning nomlari shu jumladandir. Majmuaning o‘rta qismidagi nomsiz maqbarada usta Ali va Alim (balki bir kishidir?) Nasafiylar nomlari ko‘rsatilgan. Shuningdek, Temurning bosh bog‘boni, mahalliy nabototni yaxshi bilgan Shahobiddin Ahmad Zardakashiy ham samarqandlik bo‘lgan ko‘rinadi. Aynan shu hol - mahalliy va chetdan kelgan ustalarning o‘zaro ijodiy ta’siri Temur davri me’morchiligida yangi uslubni vujudga keltiradi, u esa buyuk saltanatning barcha chekkalaridan to‘plangan ustalarning bilimi va ijodiy salohiyatini o‘zida jamladi. Asirlikdagi hayot nechog‘li mashaqqatli bo‘lmasin, me’morlar oldiga qo‘yilgan vazifalarning ulug‘ligi va ularni amalga oshirish imkoniyati mavjudligi ijodkor sifatida ularni ilhomlantirmay qolmasdi. Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsak Amir Temur va Temuriylar davri me’morchiligi avvalgi davrdan ko‘p narsa olgani holda o‘z taraqqiyotining yangi yuqori bosqichiga ko‘tarildi. Fikrimizni Temuriylar davridan avval ham, keyin ham, umuman, hech qachon Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida me’moriy bezak bu qadar yuksak darajaga yetishmaganligi bilan izohlasak bo‘ladi. Bu davr me’morchilik namunalari o‘zining so‘nmas chiroyini bizning kunlarimizgacha saqlab kelayotgani bejiz emasdir. Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsak Amir Temur va Temuriylar davri me’morchiligi avvalgi davrdan ko‘p narsa olgani holda o‘z taraqqiyotining yangi yuqori bosqichiga ko‘tarildi. Fikrimizni Temuriylar davridan avval ham, keyin ham, umuman, hech qachon Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida me’moriy bezak bu qadar yuksak darajaga yetishmaganligi bilan izohlasak bo‘ladi. Bu davr me’morchilik namunalari o‘zining so‘nmas chiroyini bizning kunlarimizgacha saqlab kelayotgani bejiz emasdir. 2.2. Temuriy lar dav ridagi me’moriy y odgorlik lar t av sifi O‘zbekiston dunyoga mashhur diyor bo‘lib, jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga ulkan hissa qo‘shgan zamin hisoblanadi. Shuningdek, bu hududda insoniyat 34 madaniyatining durdonalari hisoblangan ko‘plab betakror, mahobatli tarixiy me’moriy obidalar mavjud. Mamlakatimizda shu kunga qadar ko‘plab moddiy madaniy meros obyektlari shu kunga qadar saqlanish bilan birga ilmiy jihatdan o‘rganib kelinmoqda. Mahobatli va viqorli o‘zida ko‘plab sir -sinoatlarni jamlagan Temuriylar davrida barpo qilingan me’moriy obidalar haqida bir qancha ma’lumotlarni keltirishni niyat qildim. Amir Temur va Temuriylar sulolasi davrida Movarounnahr va Xurosonning Markaziy shaharlarida ulkan bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Bu davrda boshlangan bunyodkorlik ishlari davlat siyosatidarajasiga ko‘tarildi, bu esa shu davrda yaratilgan binolarning mahobatli qiyofasi, hashamatli va go‘zal me'moriy bezaklarida o‘z aksini topdi. Temuriylar davri me’morchiligi tarixini chuqur o‘rgangan olim G.A.Pugachenkovaning tavsifiga ko‘ra, Temuriylar shahri arxitekturasi uning ijtimoiy mavjudligining ko'zga ko'ringan timsolidir. Aniqrog‘i, qal’alar davlat hokimiyatining ifodasidir, saroylar hukmron sinflarning ulug‘vorligi, diniy Amir Temur nomi Teymur, Temur va Tamerlan kabi adabiyotlarda turli transliteratsiyalarda berilgan. O‘zbekiston Respublikasi hududida me’morchilik va binokorlik qadim zamonlardan -miloddan avvalgi III minginchi, ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, X minginchi yillarda boshlangan. Shundan so‘ng bu tarixiy diyor asrlar mobaynida turli me’morchilik san’ati obidalari maskaniga aylandi. Jangu jadallar vaqtida anchasi barbod bo‘ldi. XIV asrdan me’morchilik yana rivojlana boshlagan. Temuriylar davlatining qudrati ayniqsa, me’morchilikda namoyon bo‘ldi va bu davr me’morchiligi, me’morchilik tarixida ma’lum darajada tahlil etilgan. Oqsaroy peshtoqida bitilgan “Qudratimizni ko‘rmoq istasangiz - biz qurgan binolarimizga boqing” degan yozuv Temur davlatining siyosiy vazifasini ham anglatar edi. Temur davrida Movarounnahr shaharlari qurilishida istehkomlar, shoh ko‘chalar, memoriy majmualar keng ko‘lam kasb etadi. Temur saltanat poytaxti Samarqandni bezatishga alohida e’tibor berdi. 3838 U.Mansurov, U. To ‘xtabayev “O‘zbekistonning madaniyati va san’ati tarixi”. Toshkent-2021 y 35 U ishni eng avvalo mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng, 150 yil mobaynida vayron va qarovsiz yotgan shaxarningmudofaa devorlarini tiklashdan boshlaydi. Osma suv yo‘li (“Juyi Arziz”)ning yakson etilishi tufayli suvsiz qolgan Samarqand maxallalariga Zarafshon daryosidan daryosidan suv keltiradi. Shaharda “Hisori” qal’a, Ulug‘vor inshootlar, va tillakor saroylar bunyod ettirdi. Shaxarda me’moriy majmualar shakllanishi Temur va temuriylar davrining eng katta yutug‘i bo‘ldi. Me’morchilik taraqqiyoti yangi bosqichiga ko ‘tarildi, inshootlar ko ‘lami bilan birga uning sahkli ham ulkanlashdi. Bu jarayon muhandislar, me’morlar va naqqoshlar zimmasiga ulkan vazifalar qo‘ydi. Ikki qavatli gumbazlar qurishda ichkaridan yoysimon qovurg‘alarga tayangan tashqi gumbazni ko‘tarib turuvchi poy gumbazning balandligi oshdi.Ulug‘bek davrida gumbaz osti tuzilmalarning yangi xillari ishlab chiqildi. Aniq fanlardagi yutuqlar me‘morchilik yodgorliklarida aniq ko‘rinadi (Shohizinda, Ahmad Yassaviy, Go‘ri Amir maqbaralari, Bibixonim masjidi, Ulug‘bek madrasasi). Ularning old tomoni va ichki qiyofasi rejalarini tuzishda me‘moriy shakllarning umumiy uyg‘unligini belgilovchi geometrik tuzilmalarning aniq o‘zaro nisbati bor. Bezak va sayqal ishlari ham bino qurilishi jarayonida baravar amalga oshirilgan.Temuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida bezak vanaqsh bu qadar yuksalmagan. Temur va Ulug‘bek davri me’morchiligida bezakda ko‘p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi kuzatiladi. Epigrafik bitiklarni binoning maxsus joylariga, xattotlik san‘atini mukammal egallagan ustalar olti xil yozuvda ishlagan. Koshin qatamlarida tasvir mavzui kam uchraydi. Oqsaroy peshtoqlarida Sher bilan quyoshning juft tasviri uchraydiki, bu ramziy ma’noga ega. Temur va Ulug‘bek davrida bino ichining bezagi ham xilma-xil bo‘lgan. Devor va shift, hatto gumbaz ham naqsh bilan ziynatilgan. Temur davrida qurilgan binolarda ko‘k va zarhal ranglar ustun bo‘lib, dabdabali naqshlar ishlangan, Ulug‘bek davrida Xitoy chinnisiga o‘xshash oq fondagi ko‘k naqshlar ko‘p uchraydi. Bu davrda diniy inshootlar, hukmdor saroylari, aslzodalarning qarorgohlari ko‘plab qurildi.Temur Hindiston yurishidan so‘ng (1399 y). Samarqandda jome masjidi qurdiradi. 36 Uning ro‘parasida Bibixonim madrasasi va maqbara bunyod ettirdi. Ulug‘bek Buxoro Jome masjidini kengaytirib, qayta qurish ishlarini boshlagan, biroq u XVI asrda qurib bitkazdi.Temur davrida Saroy Mulk xonim Go‘ri Amir majmuasida madrasalar qurilgan. Ulug‘bek Samarqand, Buxoro va g‘ijduvonda madrasalar bunyod etirdi. XV asrda madrasa me‘morchiligi o‘zining uzil-kesil qiyofasiga ega bo‘ldi. Madrasa qurilishi yagona tizim bo‘yicha rejalashtirilsa ham, asosiy shakllari, ularning o‘zaro nisbatlari va bezaklariga ko‘ra har biri o‘z qiyofasiga ega edi. Temuriylarning ikki san‘at durdonasi - Samarqanddagi Ulug‘bek va Hirotdagi Gavharshodbegim madrasalari yagona tizim rejasi bo‘yicha qurilganiga qaramay, birbiridan farq qiladi.Temuriylar davridan qolgan maqbara, din arboblari va ruhoniylar qabrini o‘z ichiga oluvchi to‘siq- xazira, avliyolar qadamjolari, dahma alohida guruhni tashkil qiladi.Samarqandda Temur davrida shayx Burxoniddin Sag‘orjiy xilxonasi – Ruhobod maqbarasi va Temuriylar xilxonasi - Go‘ri Amir. Shuningdek, Shohizinda majmuasida peshtoqli maqbaralar guruhi quriladi. Ulug‘bek davrida ijodiy izlanishlar samarasi dahmalarning me‘moriy ko‘rinishiga ham ta‘sir o‘tkazadi. Shohizinda majmuasida sakkiz qirrali maqbara va hozirgacha qozizoda Rumiy maqbarasi deb kelinayotgan (“Sultonning onasi” uchun qurilgan, asli noma‘lum) maqbara quriladi. Ulug‘bek Buxoro, G‘ijduvon, Shahrisabz, Termiz, Toshkentda ham noyob obidalar qurdirgan. Ammo qurilish miqyosi va bezaklar bo‘yicha Samarqanddagi obidalar ustunlik qiladi. Toshkentda Zangi ota maqbarasi va Shayxontohur majmuasi, bo‘lib, qaldirg‘ochbiy maqbarasi XV asrning birinchi yarmiga mansub.Temur davrida ulkan inshoot - Turkiston shahrida Ahmad Yassaviy maqbarasi barpo qilindi. Bu maqbara musulmon Sharqining me’moriy yodgorliklari orasida eng noyobidir. Qadamjolar me‘morchiligi ham o‘ziga xos tuzilishga ega. Temur Buxoroda Chashmai Ayub (1380y.) yodgorligini qurdiradi. Shuningdek, Temur Shahrisabzda ziyorat va dafn marosimlari uchun “Hazira” “Dorus-Siyosat”(1389-1400) xilxonasini qurdirgan. O‘g‘li Jahongir vafot etgach Shahrisabzda maqbara (hazrati Imom) qurdirgan. Unda Xorazm me’morchiligi an’analarini ko‘rish mumkin. 37 Samarq anddagi Ulug‘bek rasadxonasi me’moriy san‘atning noyob yodgorligidir. Rasadxona diametri 48 metrli aylana shaklda bo‘lib, uch qavatlidir. Temuriylar davrida qurilgan saroylar ikki xil bo‘lgan. Birinchisi-ma‘muriysiyosiy maqsadda bo‘lib, qal’a yoki shahar ichida qurilgan. Ikkinchisi - shahar tashqarisidagi bog‘larda qurilgan qarorgohlarda qabul marosimlari, majlislar o‘tkazilgan va xordiq chiqarilgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy gumbazining diametri 22 metr bo‘lib, toq va ravoqlari beqiyos bo‘lgan. Temur va Ulug‘bekning asosiy qarorgohi Samarqanddagi Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy deyiladi. Shuningdek, shahar tashqarisida Temur o‘n ikkita bog‘va saroylar bunyod ettirgan. Ulug‘bek davrida Samarqandning Registon maydoni shakllandi, “Masjidi Muqatta’”, 210 gumbazli Ko‘kaldosh jom’e masjidi qad ko‘tardi. Shohizindada ayrim maqbaralar, Shahrisabzda Ko‘kgumbaz masjidi, “Chilustun” va “Chinnixona” saroylari uning davrida qurildi. XV asrning ikkinchi yarmida Samarqandda Xo‘ja Ahror madrasasi, Ishratxona, Oqsaroy maqbaralari bunyod qilindi. Amir Temur va Ulug‘bek davrida tasviriy san‘at turli yo‘nalish bo‘yicha yuksaldi. Islomda jonli narsalar tasviriga sig‘inmaslik tasviriy san‘atda naqshning ravnaqiga sabab bo‘ldi. O‘rta Osiyoda arablar bosqini tufayli to‘xtab qolgan devoriy suratlar va umuman tasviriy san’at Temur davrida yangi shakl va mazmunda tiklandi.Xattotlik-qo‘lyozma adabiyotning ajralmas bir qismi hisoblangan. Miniatyuratasviriy san’atga ham avvalo naqsh sifatida qaralgan. Temuriylar davrida tiklangan devoriy suratlar esa XVI asrda yana to‘xtab qoldi. Samarqa nddagi Temuri ylarnin saroyqarorgohlarida qabul marosimlari, jang voqealari, ov manzaralari, xalq bayramlari tasviri tushirilgan devoriy suratlar bo‘lgan. Temur, o‘g‘illari, nabiralari, ayollari va kanizaklari tasviri bu devoriy suratlarda aks ettirilgan Ulug‘bek devorida ham devoriy suratlar mavzu jihatdan rang-barang bo‘lib, uslubiy jihatdan miniatyura janriga yaqin bo‘lgan.Bu davrda qayta ko‘chirilgan Abdurahmon as-So‘fiyning (X asr) falaqiyotga oid asariga ishlangan bir suratda Andromeda yulduzlar turkumi Chochlik ayol qiyofasida tasvirlanadi. Samarqand rasadxonasida esa to‘qqiz falak ko‘rinishi, yetti gardish, yetti yulduz - yoritqich daraja, vaqt bo‘limlari, Yer yuzining yetti iqlimi tasvirlangan.Temur darvrida qurilgan Shirinbeka opa, Bibixonim, 38 Tuman opa obidalarida naqqoshlik va xattotlik bilan birga tasviriy lavhalar ham mavjuddir. Shirinbeka opa maqbarasida tasvir ko‘p ranglarda, qolgan ichki bino devorlarida oq va moviy rangdagi tabiat manzaralari tasvirlanadi. Xattotlik san’ati taraqqiyotiga XV asrda an’anaviy nasxi, kufiy, devoriy xatlari bilan birga peshtoqlarni bezovchi suls va tezkor - nasta’liq noyob qo‘lyozma asarlar ko‘chiriladigan maxsus ustaxonalar kitobotchilikning ravnaqiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Temuriylar davrida madaniyatn ing yuksalishi badiiy hunarmandchilikning turli shakllarida namoyon bo‘ldi. Temuriylar davrida ikkinchi renessans davri bo‘lib bu asrda barcha sohalar rivoj topgan gullab yashnagan. Shu kungacha saqlanib kelinayotgan memoriy obidalar hali hanuzgacha Temurning qudrati va shavkatining buyukligi haqida so‘zlaydi. 39 Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Temuriylar davrida ikkinchi renessans davri bo‘lib bu asrda barcha sohalar rivoj topgan gullab yashnagan. Shu kungacha saqlanib kelinayotgan memoriy obidala hali hanuzgacha Temurning qudrati va shavkatining buyukligi haqida so‘zlaydi 39Nozilov D, “Markaziy Osiyo me’morchiligida interyer” T-1982 39 X ulosa Bu kurs ishida men hozirgi dunyo xaritasidagi 27 ta davlat hududini egallagan ulkan saltanatga asos solgan ulug‘ bobomiz - Amir Temurning dunyoga kelishidan toki kurash maydoniga kirib kelgucha bo‘lgan davrini imkon qadar chuqurroq tadqiq qilishga harakat qildim. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida shuni aytish mumkinki, Amir Temurda ulkan saltanat barpo etish, ulug‘vor fathlarga erishish yo‘lidagi kuch-g‘ayrat, shijoat, aql-idrok, keng va chuqur mulohaza, oldinni ko‘ra olish qobiliyati o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib qolmagan. Aksincha, bularning hammasi yoshlik davrlaridanoq ilmga, o‘rganishga, moslashishga bo‘lgan intilish yuqoriligi, ustozlarga bo‘lgan cheksiz hurmat, o‘z ona yurti ozodligi va farovonligi yo‘lidagi fidoyilik, ota - ona tomonidan to‘g‘ri tashkillashtirilgan tarbiya va o‘z diniga bo‘lgan sadoqat natijasi edi. Bularning barchasi Amir Temurning qudratini oshirsa oshirdiki, aslo kamaytirmadi. Demak, biz yosh avlod hozirdanoq muvaffaqiyat sari astoydil harakat qilishimiz kerakligini tushunishimiz kerak. Muvaffaqiyatning kaliti tinimsiz mehnatda ekanligini tushunib yetishimiz kerak. Nafsini va xirsini yengib, o‘z-o‘zini tinimsiz isloh qilib borganlargina tarixda buyuklar qatoridan joy olishi mumkinligini Amir Temur shaxsiyati va hayot yo‘li ham bizga ko‘rsatib beradi. Buyuk sarkarda Amir Temurning davlat boshqaruv sohasida, hamda ichki va tashqi siyosatda amalga oshirilgan islohatlari o‘z davrida uning saltanatini yanada mustahkam bo‘lishiga olib kelgan. Hozirgi kunda kundan - kun gullab - yashnab borayotgan Mustaqil O‘zbekiston Respublikasi amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohatlar ham davlat boshqaruv sohasida mamalakatimizning ertangi kuniga bo‘lgan ishonchni yanada mustahkamlab buyuk davlat arbobi Amir Temur tajribadsini chuqur o‘rganib amalda buyuk bobolarimiz tajribasidan unumli foydalanilayotgan isbotidir. Bu esa xzalqimiz kelajagi uchun adolatli turmush yaratib berish yo‘lida qiyanalayotgan sa’y - harakatning samarasidir. Amir Temur va Temuriylar davri, davlatchiligi ma’naviyati o‘zining salohiyati, mazmuni tarbiyaviy kuchi va ta’siri bilan xalqimiz tarixida alohida o‘rin tutadi. 40 ILOVA LA R Samarqanddagi Amir Temur haykali Temur Tuzuklari 41 Amir Temur davlati va tarixi muzeyi. Tashqi ko`rinishi.Toshkent . Amir Temur davlati va tarixi muzeyi. Ichki ko`rinishi. Toshkent 42 Amir Temur saltanati. Amir Temur davri me`morchiligi 43 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro‘y xat i. I.Prezident asarlari I.1. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. –T: O‘zbekiston, NMIU. 2020. –218-282-betlar. I.2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat -yengilmas kuch. –Toshkent: Ma’naviyat. 2008. I.3. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. –Toshkent, O‘zbekiston, 2021. 164 B II.A sosiy adabiy ot lar II.1. “Amir Temur chet elliklar nigohida”, G‘afur G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2016, 11-bet II.2. Fosih Xavofiy, “Temurnoma” (Amir Temur Ko‘ragon jangnomasi), Cho‘lpon nashriyoti. Toshkent – 1990, 17-bet II.3. Marsel Brion, “Menkim sohibqiron – jahongir Temur”, Yangi asr avlodi nashriyoti. Toshkent – 2018, 25 - 29-bet II.4. Hilda Hukhem, “Yetti iqlim sultoni”, Adolat nashriyoti. Toshkent – 1999, 56-bet II.5. “Amir Temur chet elliklar nigohida”, G‘ofur G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2016, 59-bet II.6. “O‘zbekisto n milliy ensiklopedi yasi”, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti. Toshkent, “A” harfi, 430-bet II.7. Де Клaвихo Руи Гoнсaлес. Дневник путишествия a Сaмaркaнд кo двoру Тимурa (1403-1406). Пер. И. С. Мирoкoвoй, м., 1990, с. 138. II.8. Мaсoн М. Е. Сaмaркaнд времени Улугбекa, Звездa Вoстoкa, 1958, № 5. II.9. Зaсыпкин Б.Н. вып. 13. М., 1961, с. 119 сл., Пугaченкoвa Г.A. Зoдчествo Центрaльнoй Aзии. 15 век. Ведущие тенденции и черты. Тaшкент., 1976, с. 17 ср. 44 II.10. Булaтoв М.A. Геoметрическaя гaрмoнизaция в aрхитектуре. Средней Aзии. XXV вв. М., 1978, с 137. ср III.11. Ремпел Л.И. Aрхитектурный oрнaмент Узбекистaнa. Истoрия рaзвития и теoрия пoстрoния. Тaшкент, 1961, с. 256. ср. II.12. Пугaченкoвa Г.A. Сaдoвa-пaркoвoе искуствo Средней Aзии в эпoху Тимурa и тимуридoв. Тр. СAГУ. Истoрия. Нoвaя серия. Вип. 23. тaшкент, 1951, . 125 ср. II.13. U. Mansurov, U. To‘xtabayev “O‘zbekistonning madaniyati va san’ati tarixi”. Toshkent-2021 y 82 B II.14. Nozilov D, “Markaziy Osiyo me’morchiligida interyer” T-1982 118-B II.15.Amir Temur va uning jahon tarixida tutgan o‘rni va roli. – Toshkent. 1996.78-79-B II.16.Amir Temur va Fransiya. L.Kern, A. Saidov. –Toshkent. 1996. Bet 15. II.I7.Собрание восточных рукопией Академии наук Узбекистана. Т. I–XI. –Ташкент, 1952-1987; Собрание восточных рукопией Академиинаук Узбекистана. История. Составители: Д.Ю.Юсупова, Р.П.Жалилова. –Ташкент, Фан, 1998. 55-cp II.18.GibbonEduard. Istoriya upadka I razrusheneniya Rimskoy Imperi // Perevod s angliykogo V.N. Nevedomskogo. Chast VII. –M., izd. K.T. Soldatenkova, 1983: Shloser F. Vsemirnaya istoriya. Tom III, - SPb.,1876: Veber G Vseobshaya istoriya. Tom VII. –M., 1887. 96 sr. II.19. “Samarqandga Temur davriga sayohat”, Zarafshon, 2006-yil 7-oktabr, No 126 (21.179); Ravshanoy Tursunova. G‘arbiy Yevropa mualliflari sahna asarlarida Amir Temur obrazi//San’at, 2006-yila, No2- son, 37-38-betlar. II.20. Xolbekov M. Amir Temur va uning Yevropa qirollari bilan yozishmalari. Samarqand. 1996. 240 B II.21. Marino Sanudo “Venetsiya dojlarining hayoti”, Luys’en Keren “Temuerlan davrida Samarqand yo‘li” (1990), Flossan “Fransiya davlati tashkil topganidan to qirol Lyudovik XVI hukumronlik qilgan davrga qadar fransuz 45 diplomatiyasi tarixi” (1811), Sil’vestr de Sasi “Amir Temur va qirol Karl VI o‘rtasidagi yozishmalar tarixi xususida”(1822). 303-B III.Darslik v a o‘quv qo‘llanmalar III.1. Normatova Sh. Jahon adabiyoti: Oliy o‘quv yurtlari uchun qo‘llanma. –T., Cho‘lpon nomidagi nashriyot - matbaa ijodiy uyi, 2008 – 96 b. IV.Gazet a v a jurnallar IV.1. Hakim Sattoriy. Amir Temur ikkinchi Renessans davrini boshlab berdi. “Xalq so‘zi” gazetasi, aprel, 2021. IV.2. Davlatov O. Alisher Navoiy va Amir Temur. “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 2013 yil 14-son. IV.3. Qodirov B. Amir Temur madaniyat va ilm-fan homiysi. “Ijodiy parvoz” gazetasi, 4 (60)-son, aprel, 2018. V.Konferensiy a mat eriallari V.1. Renessans (Uyg‘onish) – XIV-XVI asrlarda G‘arbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarining madaniy taraqqiyoti tarixidagi davr. O‘rta asrlar madaniyatida gullab - yashnagan, insonning beqiyos imkoniyatlariga, aql - idroki, irodasi, qobiliyatlariga ishonch ruhi bilan sug‘orilgan yangi davrga o‘tish jarayoni V.2. Kamoliddinov F. Amir Temur va Temuriylar davri adabiy muhit va tasviriy san’atning ba’zi jihatlari tarixiy manbalarda. Academic research in educational sciences, volume 2, Issue 9, 2021. V.3. Frederik Bopertyui - Bressan. Amir Temur dunyo olimlari va adiblari nigohida. Xalqaro ilmiy – amaliy Konferensiya. Sentyabr, 2021. VI.Int ernet say t lari VI.1.

MUNDARIJA

KIRISH

I.bob. Amir Temur - buyuk davlat arbobi

1.1. Temuriylar davri me‘morchiligi, manbashunosligi va tarixshunosligi

1.2. Sohibqiron Amir Temurning bunyodkorlik yo‘lida olib borgan davlat siyosati

II.BOB. Amir Temur davri me’morchilik va shaharsozlik madaniyati

2.1. Amir Temur va Temuriylar davri me’morchiligining rivojlanish tarixi

2.2. Temuriylar davridagi me’moriy yodgorliklar tavsifi

Xulosa

Ilovalar

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить