Amir temur davlati boshqaruvi tizimida sud-huquq munosabatlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	119.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Amir temur davlati boshqaruvi tizimida sud-huquq munosabatlari

Купить

MAVZU: AMIR TEMUR DAVLATI BOSHQARUVI TIZIMIDA SUD-
HUQUQ MUNOSABATLARI
MUNDARIJA
KIRISH.................................................................................................................... 3
I BOB. AMIR TEMUR DAVLATIDAGI IJTIMOIY ADOLAT
TAMOYILLARINI O’RGANISHNING NAZARIY-
METODOLOGIK MASALALARI………………………………………..…….9
1.1. Amir Temur davlatida boshqaruv tizimi va uning o’ziga
xos xususiyatlari......................................................................
1.2. Temur tuzuklarida ijtimoiy adolat va jazo siyosati
masalalari .................................................................................................................19
II BOB. AMIR TEMUR DAVLATIDA IJTIMOIY-SIYOSIY
MUNOSABATLARNI BOSHQARISHDA ADOLAT
MASALASI……………………………………………………………...…...…..29
2.1. Amir Temur davlat boshqaruvi tizimida sud-huquq
munosabatlari ..........................................................................................................29
2.2. Amir Temur davlatidagi adolat tamoyilini bugungi
kundagi
ahamiyati ....................................................................................................34
XULOSA................................................................................................................
50
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO’YXATI.............55

K I R I SH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Amir Temur Vatan farzandi. Vatan
farzandlari odatda shaxsiy manfaatlarini chetga surib qo’yib, xalqi, millati uchun
astoydil xizmat qiladilar. Vatan farzandlari katta ma’naviy salohiyatga ega
bo’ladilar. Ularning ma’naviy imkoniyatlari bir kishiga xizmat qilish doirasidan
chiqib, ulkan qudratli ijtimoiy kuchga aylanadi. Natijada u, ijtimoiy kuch eliga,
xalqiga, vataniga xizmat qila boshlaydi O’zbekiston Respublikasining birinchi
Prezidenti I.Karimov ma’naviy omillarining ijtimoiy, iqtisodiy ahamiyati haqida
gapirib “ma’naviyat-insoniyatning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-
qudratidir” 1
-deb ta’kidlashlari yuqoridagi fikrimizga asosdir. Demoqchimizki,
Sohibqiron Amir Temur bin Muhammad Tarag’ay Bahodirxon o’g’li ham,
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov ham Vatan
ozodligi, mustaqilligiga, uning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy yuksalishiga xizmat
qilgan katta ma’naviy salohiyat sohiblaridirlar. Ular o’zi tabiatan shunday
insonlardirlar.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov Amir
Temur tavalludiga bag’ishlab o’tkazilgan xalqaro ilmiy konferentsiyadagi
nutqlarida “Amir Temurdek tarixiy shaxslarni, sarkarda va sohibqironlarni tarix
taqozosi, shu zamon talablari, kerak bo’lsa, zamon ehtiyoji hayotiga olib keladi va
ul zotlarning fazilat – xususiyatlarini namoyon qilishga zamin yaratadi... Kimki
Amir Temur qadimiy Turkiston zaminida tasodifan paydo bo’lgan desa, xato
qiladi. Nega deganda hech narsa to’satdan paydo bo’lmaydi. Hamma narsaning o’z
qonuniyati bor”, 2
- deb alohida ta’kidlagan edi. Agar ana shu ilmiy haqiqat
me’zoniga amal qilsak, O’zbekiston o’z mustaqilligiga erishishida va uni siyosiy
ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma’naviy kabi jihatlardan mustahkamlashda uning
sarbonining alohida o’rni, hissasi bor. Buni endi hech kim inkor eta olmaydi. Bu
ijtimoiy aksioma. Katta ma’naviy imkoniyatga ega bo’lgan insonlar ulug’ ishlarni
rejalashtiradilar 1
.
1
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. Т.: O’zbekiston, 1997. –B. 181-182.

O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.Karimov ana shunday
katta ma’naviy salohiyatga ega bo’lgan yirik davlat rahbari, xalqaro siyosiy
arbobdir. Demoqchimizki, Islom Karimovni buyuk intellekt, mentalitet sohibi-
millat, Vatan, zamon berdi, yetishtirdi. Millat vataniga xizmat qilgan ulug’-zakovat
sohiblari bo’lgan farzandlari bilan faxrlanadi.
Istiqlol Amir Temurni yuqori davlat siyosati darajasida ulug’ladi. O’z
navbatida sohibqiron Amir Temur ham yana Vatan mustaqilligiga ma’naviy
xizmat qilib kelmoqdalar. Amir Temurni “o’ldiramiz” deganlarning o’zlari o’lib
ketdilar. U – qizil, kaltabin “dohiy”lar tushunmadilarki, millat, Vatan dardi bilan
yashagan ulug’ insonlarni o’ldirib bo’lmaydi. Chunki ular hayotliklaridayoq hech
qachon “o’lmaslik” chorasini ko’rib qo’yganlar. Bu tarixning hech qayerida
yozilmagan, hamma ham darhol hazm qila olmaydigan falsafasidir.
Sohibqiron Amir Temurning Vatan, millat oldidagi buyuk xizmatlaridan biri
– ajnabiy hukmdorlar tomonidan toptalgan milliy davlatchilik institutini qayta
tiklab, qonun va adolat asosida yanada rivojlantirganligidadir. Amir Temurning
milliy davlatchilik siyosati deganda – uni boshqaruv tizimi, ichki va tashqi idora
tartiblari nazarda tutiladi. Istiqlol yillarida bu xususda juda ko’p kitoblar,
maqolalar yozilgan. Jumladan, Amir Temur davlatchiligi, uning mohiyati va
ahamiyati, xalqaro nufuzi masalasi O’zbekiston Respublikasining birinchi
Prezidenti I.Karimovning asarlari, maqola va nutqlarida har tomonlama ilmiy,
siyosiy qamrovda tahlil qilib berilgan. U kishining “Ehtirom”, “Amir Temur
davridagi bunyodkorlik va hamkorlik ruhi bizga namuna bo’laversin”, “Xalqimiz
bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir”, “Azaliy buyuklik maskani”,
“Sohibqiron kamolga yetgan yurt”, “Adolat va qudrat timsoli”, “Amir Temur –
faxrimiz g’ururimiz” va boshqa o’nlab maqola, 1
rasmiy hujjatlarda Amir Temur
davlatchilik siyosatining barcha jabhalari haqiqat mezonida, istiqlolchasiga ilmiy,
xolisona izohlab berildi. U kishi faxr bilan ta’kidlaganidek “Amir Temur avvalo
qudratli davlat qurgan. Davlat qudratli bo’lmasa, betakror ma’naviy meros ham,
obidalar ham, tarixiy yodgorliklar ham bo’lmasdi. O’zbekistonning bugungi
mustaqilligini mustahkamlash davrida Amir Temur biz uchun buyuk davlat

asoschisi sifatida qadrlidir. U davlat poydevorini qurgan. Davlatning huquqiy
asoslarini barpo etgan. Uning davlatchilik borasidagi fikrlari nafaqat o’z davri,
balki kelgusi avlodlar uchun ham katta ahamiyat kasb etadi”.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Xalqimiz tarixi haqida juda
ko’plab asarlar yozilgan. Ular turli davrda turli mafkuralar ta’sirida yaratilgan.
Vatandoshlarimiz ham boshqa mamlakatlarning tadqiqotchilari ham o’lkamiz
tarixini yaratganlar. Lekin ularning har birini taqqoslab, sinchiklab, tahlil qilib
o’rganish hozirgi davrda muhim ahamiyatga egadir. Masalan, ikki jilddan iborat
Ibn Arabshohning “Amir Temur tarixi” bilan B.Ahmedovning “Amir Temur”
kitobini taqqoslaydigan bo’lsak boshqacha ohang, ma’no-mazmun beradi. Lekin
Ibn Arabshoh kitobi ham biz uchun qator ma’lumotlar beradi.
Amir Temurning davlat boshqaruv tizimi bo’yicha xorij olimlari tomonidan
bir necha yo’nalishda ilmiy tadqiqotlar olib borilgan.
Amir Temur davlatida boshqaruv tizimining mazmuni, unda muayyan
mayllar ustuvorligi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar rivoji, unga xos xususiyatlar
bilan uzviy bog’liq. Shu nuqtai nazardan qaraganda, mavzu doirasidagi masalalarni
o’rganishda Q.Rajabov, U.Uvatov, M.Haydarov, K.Shoniyozov, B.Eshonjonov,
Z.Qodirov, O.Qoriev, D.G’ulomova kabi tarixchi, faylasuf, dinshunos,
islomshunos olimlarimiz tomonidan olib borilayotgan ilmiy izlanishlarni alohida
qayd etish zarur 1
.
Amir Temurning davlat boshqaruv tizimining ijtimoiy-huquqiy va siyosiy
jihatlarini o’rganish bo’yicha ham mamlakatimiz olimlari tomonidan bir qancha
ilmiy izlanishlar olib borilgan.
Kurs ishining maqsadi. Amir Temur faoliyatida adolat tamoyillarining
asoslanishini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari.
 Amir Temur davlatida boshqaruv tizimi va uning o’ziga xos
xususiyatlarini tadqiq qilish;
 Temur tuzuklarida ijtimoiy adolat va jazo siyosati masalalarini
aniqlash;

 Amir Temur davlat bsohqaruvi tizimida sud-huquq munosabatlari;
 Amir Temur davlatidagi adolat tamoyilini bugungi kundagi
ahamiyatini to’g’ri baholashdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi hajmi 60 bet bo’lib, “Kirish”, ikkita bob,
to’rtta paragraf, “Xulosa” hamda “Foydalanilgan manba va adabiyotlar
ro’yxati”dan iborat.

I BOB. AMIR TEMUR DAVLATIDAGI IJTIMOIY ADOLAT
TAMOYILLARINI O’RGANISHNING NAZARIY-METODOLOGIK
MASALALARI
1.1. Amir Temur davlatida boshqaruv tizimi va uning o’ziga xos
xususiyatlari
Amir Temur siyosat maydoniga kirib kelgunga qadar, ya’ni XIV asrning
60 yillarida Movarounnahr o’z boshidan siyosiy parokandalik, o’zaro kurashlarni
o’tkazmoqda edi. Mamlakatning viloyatlarida mustaqillik da’vosini ko’tarib
chiqayotgan mahalliy sulolalar, chunonchi, Xorazmda so’fiylar, Qashqadaryoda
barloslar, Xo’jandda jaloirlar, Shibirg’onda naymanlar, Balhda amir Husayn,
Buxoroda sadrlar, Termiz atrofida sayidlar va hokazo o’zlarini hokimu mutlaq deb
hisoblab, bir-birlari bilan yovlashib mamlakatning butunligiga jiddiy xavf
solmoqda edilar. Buning ustiga 1360 yilda katta qo’shin bilan bostirib kelgan
Mug’uliston xoni Tuqlug’ Temur yurtni vayronaga aylantirib, xalqqa og’ir sitamlar
o’tkazar edi. Shunday qaltis vaziyatda siyosat maydoniga kirib kelgan yosh
Temurbek oldida nihoyatda ehtiyotkorlik, aql-zakovat bilan ish ko’rish vazifasi
turar edi. Temurbek o’z rejalarini amalga oshirish maqsadida 1361yilda Tuqlug’
Temur xizmatiga kiradi va o’z atrofiga ishonchli kishilarni to’plab mug’ul
bosqinchilariga zarba berishga kirishadi.
Avval Tuqlug’ Temurning o’g’li Ilyosxo’jaga so’ngra Amir Husaynga
qarshi kurashib g’alabani qo’lga kiritgan Amir Temur 1370 yilda
Movarounnahrning mutlaq hokimi bo’ldi.
Hokimiyatni qo’lga olgan Amir Temur yurtni obod qilishga, aholi turmush tarzini
yaxshilashga kirishdi. Avvalo mamlakat poytaxti Samarqandni qayta tikladi.
Hofizi Abruning so’zlari bilan aytganda, “Temur loydan bo’lgan Samarqandni
qaytadan toshdan qurdi”. Samarqand shahri ko’chalarini kengaytirdi, bozorlarni
tartibga soldi, savdo timlari, do’konlar qurdirib
savdo-sotiqni yo’lga qo’ydi. Samarqand shahrining olti darvozasi qayta tiklanib,
obod qilindi.
Amir Temur o’zi tug’ilib o’sgan Shahrisabzni ham obod qilib, ko’rkam saroylar,

chorsu, bozor, hammomlar barpo etdi.
Sohibqiron Qarshi, Buxoro shaharalarini obod qilish maqsadida shahar atrofini
devorlar bilan mustahkamladi, Saroylar, madrasalar, hammomlar qurdirib xalqning
sog’ligini, madaniy ahvolini yaxshiladi.
Amir Temur islom dinini rivojlantirishga juda katta e’tibor berdi va din
peshvolarini qadrladi. Shohi Zinda ansamblini obod etdi, Turkiston shahrida Xoja
Ahmad Yassaviyga atab maqbara qurdirdi.
Amir Temur avvalo Movarounnahrda Ko’ksaroy, Bo’stonsaroy, Oqsaroy, Go’ri
Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi kabi osmono’par binolarni qurdirdiki, bular
dunyoda tengsiz me’moriy yodgorliklardir.
Amir Temurning ulug’ maqsadi – Vatanining ozod va obod, xalqining boy,
badavlat, farovon bo’lishiga qaratilgan. Butun hayoti davomida shu maqsadga
qat’iy amal qilgan.
U qo’riq va xaroba yerlarga suv chiqarish, buzilgan ko’priklarni tuzatish,
yangilarini qurish, yo’llar xavfsizligini ta’minlash, savdogarlar, yo’lovchilar
hayotini, mol-mulkini himoya qilish, musofirxonalar, karvonsaroylar qurish kabi
katta kuch va mablag’ talab qiladigan eng ma’suliyatli vazifaslarni amalga
oshirishni davlat ixtiyoriga o’tkazdi.
Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha sohibqiron Amir Temur yurtni obod
qilishga hafsalasi nihoyatda bland bo’lgan, ekin ekilishiga yaraydigan biror qarich
yerni zoe bo’lishiga yo’l qo’ymagan. Obodonchilik yo’lida fidoiy inson bo’lgan
Amir Temur Turon, Eron, Xuroson va boshqa joylarda yangi yerlar ochish, bog’lar
yaratish kabi tarixiy tadbirlarni amalga oshirgan. Samarqand, Shahrisabz va
mamlakatning boshqa viloyatlarida o’nlab kanallar, ariqlar chiqartirilib, ekinzorlar,
bog’lar barpo qildirilganki, natijada mo’l-ko’lchilik, to’qchilik, farovonlik yuzaga
kelgan.
Amir Temurning obodonchilik ishlariga qanchalik katta ahamiyat berganligini
Xurosondagi Murg’ob daryosidan 20 ta kanal qazdirib sug’orilishi qiyin bo’lgan
yerlarga suv chiqarganligidan, yoki tog’li Qorabog’da bo’lib turgan paytida
uzunligi 60-70 km keladigan Barlos kanalining qazilganligi, 35- 40 km

uzunlikdagi Baylokon kanali qazilganligi, 30-35 km uzunlikda Qobul yaqinidagi
G’urbon daryosidan chiqarilgan kanallaridan ham bilish mumkin.
Amir Temur o’z mamlakati poytaxti bo’lgan Samarqand shahrini obod va ko’rkam
qilishga nechog’lik katta e’tibor qaratilganligini u yaratgan chorbog’lar misolida
yanada yaxshiroq bilish mumkin.
Bu chorbog’lar – Bog’i nav, bog’i jahonnamo, bog’i taxta qoracha, bog’i behisht,
bog’i davlatobod, bog’i naqsh jahon, bog’i amirzoda Shohruh, bog’i bo’ldu, bog’i
dilkusho, bog’i shamol, bog’ zog’on, bog’i baland, bog’i chinor, bog’i maydon va
hokazo.
Ayniqsa Samarqand shuhratini olamga yoyish maqsadida uning atrofida yettita
yo’ldosh shaharcha bunyod ettiradi va ularga Yevropa va Osiyodagi eng mashhur
shaharlarning nomini beradi. Bular Bog’dod, Damashq, Misr, Sheroz, Sultoniya,
Parij, Madrid va boshqalar.
Xulosa shuki, Movarounnahrning Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Buxoro,
Toshkent shuningdek Qobul, Hirot, Hindiston va boshqa Sharq mamlakatlarida
bugungi kungacha o’z salobati va chiroyini ko’z-ko’z qilib kelayotgan noyob
obidalarning bunyod etilishida, shu o’lkalarda xalq turmush tarzini yaxshilanishida
sohibqiron Amir Temurning xizmatlari buyukdir.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov, - “Kimki o’zbek
nomini, o’zbek millatining kuch-qudratini, adolatparvarligini, cheksiz
imkoniyatlarini, uning umumbashariyat rivojiga qo’shgan hissasini, shu asosda
kelajakka ishonchini anglamoqchi bo’lsa, Amir Temur siymosini eslashi kerak,” 1
-
deb ta’kidlaydilar. Bu bejiz emas albatta. O’zbekiston mustaqillikka erishgach
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning Amir Temur
haqida aytgan fikrlariga amal qilib yurtni obod qilishga kirishildi.
1
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. Т .: O’zbekiston,
1997. –B. 177.
O’zbekistonda qurilayotgan go’zal binolar, madaniy-ma’muriy inshooatlar, o’z
chiroyi, ko’rkini ko’z-ko’z qilib turgan bog’lar buning yorqin misolidir. Jumladan,
Navoiy shahrida yaratilgan so’lim bog’, yoshlar dam oladigan istirohat maskani

ham buning isbotidir.
Temur davlat boshqaruvida, ichki va tashqi siyosatda asosan o’z qo’shinlariga
suyanganligi sababli harbiy islohotga, ya’ni qo’shin boshliqlarini tanlash, lashkar
qismlar, ularning joylashishi, askarlarning qurollanishi va harbiy intizom
masalalariga keng e’tibor bergan. U qo’shinlarini o’nlik, yuzlik, minglik kabi
askariy birikmalarga bo’lgan. Uning uchun har bir askar jang qilish uslublarini
yaxshi bilishi farz hisoblagan. Amir Temur lashkarlarga ham katta e’tibor berib,
ular nizomni qat’iy bajarishi, jangda ayovsiz va dovyurak bo’lishi, dushmanga
yumshoq muomalali va adolatli bo’lishi lozim deb hisoblardi. Ibn Arabshohning
yozishicha, Temur askarlari ichida taqvodor, saxovatli, xudojo’y kishilar ko’p
bo’lgan. Ular bechoralarga xayru ehson ko’rsatish, boshga og’ir kunlar tushganda
yordam qo’lini cho’zish, asirlarga yumshoq muomalada bo’lish va ularni ozod
etishga odatlanganlar. Amir Temur doim jangda jasorat ko’rsatgan amirlar va
askarlarga alohida e’tibor bilan qaradi. Natijada Sohibqiron uyushqoqlik hukm
surgan yuz minglik qo’shinlari ichida intizomni mustahkamlash bilan o’z
davlatining poydevori bo’lgan qo’shin tuzishga muvaffaq bo’ldi.
O’zbekiston tarixida Amir Temur va Temuriylar davri alohida, salmoqli o’rin
egallaydi. Amir Temur jahon tarixida buyuk, qudratli va gullab yashnagan davlat
barpo etgan sarkarda va davlat arbobi hisoblanadi. Uning bunyod ettirgan
me’morchilik obidalari qurdirgan asora-atiqalari hozirgi kunda ham Vatanimizning
ko’rkiga ko’rk, husniga husn qo’shib turibdi.
Amir Temur shaharlarni tiklash va obodonlashtirish ishiga hokimyat tepasiga
kelishi bilanoq astoydil kirishdi. Masalan, 1371-1372 yillarda poytaxt
Samarqandning buzulib ketgan hisori (qal’a) va uzunligi 70 chaqirim atrofida
bo’lgan devorini tiklatdi. o’shanda Shahriston (tashqi shahar) va uning 6 darvozasi
(Shayzoda Ohanin, Feruza, So’zangaron, Korizgoh, Chorsu) ichida
4 qavatli 2 ulkan saroy Ko’k saroy va Bo’ston saroy bunyod etildi, shahar
ko’chalari va bozorlari obod qilindi. Shohi Zindada o’lja oyi (o’ljoy Turkon og’a)
Tug’liq tegin, Qutlug’ Turkon og’a Shirinbeka maqbaralari, xonaqoh va chortoq
qurildi. Temurning rag’bati bilan Samarqand Chorsusida Tim va shaharning u

boshidan bu boshigacha kesib o’tgan shoh ko’cha Ruhobod maqbaralari ham
qurildi. 8

Amir Temur davridagi davlat tizimi, boshqaruv tartiblari, diplomatik
munosabatlar, davlatlar bilan o’rnatilgan do’stona munosabatlar ishlab chiqarish va
savdo-sotiqning rivojlanishiga yaxshi shart-sharoitlar yaratilgan. Amir Temur ilm
fan ahliga g’amxo’rlik ko’rsatganligi, uning tarix oldida buyuk siymo ekanligidan
dalolat beradi. Amir Temur buyuk sarkarda bo’lgan, buni uning harbiy yurishlari
vaqtidagi olamshumul g’alabalarida ham ko’rishimiz mumkin. Irodali, uzoqni
ko’ra biluvchi va mard inson bo’lgan. Harbiy sa’nat tarixi Amir Temurni
jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida tan oladi. Harbiy qo’mondonga
beriladigan eng xolis baho uning janglarida erishgan yutuqlari hisoblanadi. Uning
harbiy qo’shin tuzilishi va harakat olib borishi bo’yicha o’ziga xos ko’rinishga ega
bo’lib, u o’zidan avvalgi harbiy sohadagi yutuqlardan foydalangan holda ko’pgina
o’ziga xos muhim jihatlarni o’zida aks ettirgan. Amir Temur sanoat va
hunarmandchilik rivojlanishiga alohida e’tibor bergan. Amir Temur taraqqiyparvar
an’analarga asoslangan davlat boshqaruvi joriy qilgan. U quruq hokimiyatdan
qonuniylik hokimiyatini ustun qo’ygan holda, siyosiy va hududiy to’qnashuvlarda
ustalik bilan ish olib borgan. U o’zida har tomonlama yuksak qobiliyatlarni
mujassamlashtirish bilan birga eng zamonaviy yutuqlar va ijobiy xususiyat hayotga
tadbiq etishga harakat qilgan. U Samarqandga olimlar, buyuk mutafakkirlar,
faylasuf, tarixchi, arxitektor, rassomlar, hattotlar va boshqa sohalarning yetuk
vakillarini to’plashga muyassar bo’lgan. U mamlakat iqtisodiyotini yaxshilash
uchun savdo yo’llari, bozorlar, yo’llar va boshqa inshootlarni qurdirgan. Ishlab
chiqaruvchilar va savdogarlar uchun shart-sharoit yaratib bergan. Bu sohaning har
tomonlama rivojlanishiga
8
А x медов Б . Амир . Темурнинг тарихдаги ўрни . Мулоқот , 1996 № 5. – Б . 4,9.
harakat qilib. Mamlakatning turli joylarida sug’orish inshootlari, suv omborlari,
hovuzlar qurilgan, ekin maydonlarini suv bilan ta’minlash ishlari tartibga solingan.
Sohibqiron Amir Temur taniqli davlat arbobi sifatida davlatni boshqarish, davlat

xizmatchilarining huquq va vazifalari, ularning axloqiy fazilatlariga doir dolzarb
muammolarni hal qilishga uringan. Davlat qurilishi sohasida: “Davlat agar dinu
oyin asosida qurilmas ekan, to’ra-tuzukka bog’lanmas ekan, unday saltanatning
shukuhi, qudrati va tartibi yo’qoladi. Bunday saltanat yalang’och odamga
o’xsharkim, uni ko’rgan har kimsa, nazarini olib qochadi. Yoxud kasu nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to’sig’i yo’q uyga o’xshaydi” 1
, - degan
o’gitni bayon qilib, har bir davlat rahbari o’zining saltanatini, birinchi navbatda,
qonun-qoidalar asosida qurishi, bu qonun- qoidalarning fuqarolar tomonidan tan
olinishini ta’minlab, ularning bajarilishi yo’lida xizmat qilishi lozimligini uqtiradi.
Demak, hukmdor davlat, xalq uchun xizmat qilishi kerak degan g’oyani ilgari
suradi.
Davlatni boshqarish masalasiga kelganda esa, birinchidan, kengash; ikkinchidan,
mashvaratu maslahat; uchinchidan, qat’iy qaror, tadbirkorlik va hushyorlik;
to’rtinchidan, ehtiyotkorlik bilan ish yuritish nihoyatda katta mas’uliyat talab
qilishini, uni o’zboshimchalik bilan emas, xalq qalbiga quloq solish orqali oqilona
boshqarish zarur ekanligini ko’rsatadi. Ayniqsa, mamlakatni boshqarish ishlarini
tashkil etishda davlat vazirlarining o’rni katta ekanligini anglagan Amir Temur,
sulton, avvalo, adolatpesha bo’lsin, o’z atrofida insofli, adolatli vazirlar saqlasin,
toki podshoh zulm qilsa, odil vazir uning chorasini topsin. Agar vazir zolim bo’lsa,
ko’p o’tmay saltanat uyi qulaydi, deb uqtirgan holda “adolatli vazirlar davlat
ustunidir” degan g’oya asosida ish olib boradi.
Amir Temur davlatni boshqarishda vazirlar, amirlar va viloyat voliylariga alohida
ahamiyat bergan. Vazir bo’lgan kishi quyidagi to’rt sifatga ega bo’lishini
ta’kidlaydi:
1
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B. 66-67.
14
birinchisi, asillik, toza nasllilik; ikkinchisi, aql, farosatlilik;
uchinchisi, sipohi raiyat ahvolida xabardorlik, ularga nisbatan xushmuomalalik;
to’rtinchisi, sabr-chidamlilik va tinchliksevarlik 1
.
Amir Temur vazirning nasl-nasabining tozaligi va asilligiga e’tibor berar ekan,

nasli toza vazir davlat ishlarini boqarishda to’g’rilik va adolatlilik yo’lidan
borishini ta’kidlaydi. Toza naslli vazir davlatning moliyaviy va mulkiy ishlarini
tartibga keltiradi. Sipohiylarga ham, oddiy xalq vakillariga ham hurmat bilan
qarab, hushmuomalalik qiladi. Birovdan ayb qidirmaydi. Hukmdorning fikricha,
nasli toza, aqli raso, xalqchil va sabrli, vazmin kishi mas’uliyatli bo’lib davlat
ishlarida adolatli ish olib boradi, o’z mansabini suiste’mol qilmaydi.
Agar vazirlik darajasiga nasli toza bo’lmagan hasadgo’y, gina-kek saqlovchi, qora
ko’ngilli, oddiy xalq vakillariga jarb-zulm qiluvchi kishi ko’tarilsa, hokimiyat tez
orada inqirozga uchrashi aniq bo’ladi.
“Temur tuzuklari”da Amir Temur davlatini yetti vazir boshqargani haqida gap
boradi.
1.
Mamlakat va raiyat vaziri. Bu vazir mamlakatning muhim ishlarini, kundalik
muammolarini, raiyat ahvolini, viloyatlardan olingan hosil, soliq, o’lponlar, ularni
taqsimlash, kirim-chiqimlarni, mamlakatning obodonligi va aholining farovonligini
ma’lum qilib turgan;
2.
Sipoh bo’yicha vazir. Sipohiylarning maoshlari va tanholarini boshqargan,
parokandalikka tushib qolmaslik uchun doimo sipoh ahvolidan podshohga xabar
berib turgan;
3.
Egasiz qolgan, o’lib ketgan va qochib ketganlarga tegishli mol-mulkni boshqargan,
zakot va bojlarni to’plagan;
4.
Sarkori xosa, saltanat ishlarini yurituvchi vazir. U butun saltanat idoralarining
kirim-chiqimlari, xazinadan sarf qilinadigan xarajatlar, shuningdek otxona
xarajatlaridan ogoh bo’lgan;
1
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B.89-90.
5,6,7 vazirlar sarhadlar va tobe mamlakatlarga tegishli ishlarni boshqaruvchi

hay’atdan iborat bo’lgan 1
.
Amir Temur “Tuzuklar”ida ta’kidlaganidek, davlatlarni zabt etish, davlatni
boshqarish, barqarorligi va rivoji uchun quyidagi 12 qoidaga tayanishni lozim
bilgan:
1. Har yerda va har vaqt Islom dinini quvvatlab, Muhammad mustafoning
shariatiga dunyoda rivoj berish; 2. o’n ikki tabaqa va toifadagi kishilar bilan ish
ko’rib, davlat, saltanat ustunlarini o’shalar bilan mustahkamlash; 3. Maslahat,
kengash, tadbirkorlik, faollik va hushyorlik-ehtiyotkorlik bilan ish ko’rib, do’stu
dushman bilan murosayu madora qilish; 4. Davlat ishlarini saltanat qonun-
qoidalariga asoslangan holda boshqarish; 5. Amirlar va sipohiylarni martaba va
unvonlar bilan mukofotlab, hushnud etish; 6. Adolat va insof bilan ish yuritish;
7. Ulamoyu mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar, xabarchilarning izzatu
hurmatlarini joyiga qo’yish; 8. Azmu jazm bilan ish tutib, boshlangan ishni oxiriga
yetkazish; 9. Raiyat ahvolidan ogoh bo’lish, ulug’larini og’a qatorida, kichiklarini
farzand o’rnida ko’rish; 10. Turku tojik, arabu ajamning (barcha xalqlar va
millatlarning) turli toifa va qabilalardan bo’lgan kishilarni teng ko’rib, ularning
hurmatini joyiga qo’yish; 11. Farzandlar, qarindoshlar, oshna-og’ayni, qo’shnilar
va do’stlarni unutmaslik, holidan xabar olish; 12. do’stu dushmanligiga qaramay,
har joyda sipohiylarni hurmat qilish 2
.
Bulardan tashqari mamlakatning obodonchiligini ta’minlash, madaniy- ma’rifiy
rivojlaniish uchun katta-kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa,
hokimlar uchun saroy, huquq-tartibotchilar uchun qozixona, kambag’al yetim-
esirlarga ovqat beriladigan g’aribxonalar qurdirib, kasallar uchun shifoxonalar
soldirib, ularda ishlash uchun tabiblar tayinlagan va o’zining “Tuzuklari”da qayd
etilgan ana shu talablarni kelgusi hukmdorlar o’zlarining dillariga jo qilishlarini
nasihat qilgan. Amir Temur jon taslim qilish oldidan: “Millatning dardiga darmon
bo’lmoq, vazifangizdir. Zaifalarni
1
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B.103-104.
2
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B.62-63.
qo’ring, yo’qsullarni boylar zulmiga tashlamang. Adolat va ozodlik dasturingiz,

rahbaringiz bo’lsin” 1
, - deya vasiyat qilgan edi.
Amir Temur avlodlarga davlat qurish, uni boshqarish, xo’jalik ishlarini yuritish,
harbiy yurishlar uyushtirish, fan va madaniyatni rivojlantirishga homiylik qilish,
xalqning ijtimoiy turmushini yaxshilash, mamlakat obodonchiligini ta’minlash,
kabi bir qator ishlarning xulosasi bo’lgan qomusiy asar – “Temur tuzuklari”ni
meros qilib qoldirdi.
“Biz hazrati Temurni buyuk bunyodkor deb boshimizga ko’taramiz. Ro’yi
zaminning sayqali bo’lmish Samarqandda, Shahrisabz, Buxoro, Toshkent va
Sohibqiron qurgan bepoyon saltanatning boshqa hududlarida bunyod etilgan nodir
me’moriy obidalar, tengsiz bog’u-rog’lar Temurbek bobomizga xos amaliy shijoat
samarasidir” 2
. Darhaqiqat, Amir Temur yer yuzidagi ko’plab parokanda
mamlakatlar, elatlarni adolatli saltanat tug’i ostida birlashtirar ekan, boshqa
sohalarda bo’lgani kabi, markazlashgan davlatning obodonchiligiga ham juda katta
e’tibor berdi.
Zarafshon vodiysida o’nlab sug’orish tarmoqlari, obod shahar va qishloqlar,
ko’rkam bog’u rog’lar barpo etdi. Har bir shaharda masjidlar, madrasalar,
xonaqolar, yo’lovchi musofirlar uchun yo’l ustida rabotlar, daryolar ustida
ko’priklar, bemorlar uchun shifoxonalar, qolaversa, ijtimoiy soha uchun zarur
bo’lgan hamda millat tafakkurini yuksaltirishda xizmat etgan ulug’vor imoratlar
bunyod etishga rahnamolik qildi. “Yana amr qildimki, xarob bo’lib yotgan yerlarda
korizlar qursinlar, buzilgan ko’priklarni tuzatsinlar, ariqlar va daryolar ustiga
(yangi) ko’priklar qursinlar, yo’l ustida har manzilgohga rabotlar qursinlar 3
…
Yana amr etdimki, katta-kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa
va xonaqohlar bino qilsinlar, faqiru miskinlarga langarxona (g’aribxona) solsinlar,
kasallar uchun shifoxona qurdirsinlar va ularda ishlash uchun tabiblar tayinlasinlar.
Har bir shaharda dor ul-amorat (hukmdorlar saroyi),
1
Амир Темур ўгитлари . – Т .: Наврўз , 1992. – Б .61.
2
Каримов И . А . Амир Темур ҳақида сўз . – Т .: Ўзбекистон , 1996. – Б .25.
3
Темур тузуклари . – Т .: Ғ . Ғулом , 1991. – Б . 99.

va dor ul-adolat (qozixona, adolat uyi) qursinlar” 1
. Bulardan ko’rinib turibdiki,
inson barkamolligi, xalq faravonligi uchun zarur bo’lgan biror soha Amir Temur
e’tiboridan chetda qolmagan.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek davlatchiligi tarixida yuksalish va taraqqiyot
bosqichlari nihoyatda ko’p va rang-barang. Biroq Amir Temurning davlatchilik
instituti shu taraqqiyotning cho’qqisida turadi. Demoqchimizki, markazlashgan,
takomillashgan, qonun va ijtimoiy adolatga asoslangan davlat boshqaruv tizimi
barpo etildi. Bunday davlat boshqaruvi hali dunyoning biron- bir mintaqasida
shakllanmagan edi. O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.Karimov
ta’kidlaganidek, Amir Temur davlati haqiqatda ham katta kuch va qudratga ega
edi. Ammo Sohibqiron o’z davlatini aql-zakovat bilan, huquqiy demokratik
qonunlar asosida, dunyoviy va shar’iy qadriyatlarga tayanib boshqardi. U kishining
bizgacha yetib kelgan “davlat ishlarining to’qqiz ulushini kengash, tadbir va
mashvarat, qolgan bir ulushini qilich bilan amalga oshirdim” 2
degan fikrlari
milliy davlatchiligimizning demokratik, huquqiy mohiyatini anglatib turibdi.
1
Темур тузуклари. – Т.: Ғ.Ғулом, 1991. –Б.100.
2
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. – Т.:
O’zbekiston-, 1997. –B.185.
2. Temur tuzuklarida ijtimoiy adolat va jazo siyosati masalalari
Ma’lumki, o’z tarkibida 26 davlatni birlashtirgan Amir Temur imperiyasi aniq
ishlab chiqilgan ijtimoiy adolat qoidalariga asoslangan jazo siyosatisiz
boshqarilishi qiyin edi. Bu siyosat eng avvalo, musulmon davlatida amalda bo’lgan
islom huquqi va o’sha davrning konstitutsiyaviy hujjati bo’lgan “Temur
tuzuklari”da o’z ifodasini topgan. “Tuzuklar”da jinoyat va jinoyat-protsessual
huquqi – jinoyatlarga jazo berish, xususan mansabdor shaxslar tomonidan o’z
mansabini suiste’mol qilganlik jinoyatlari uchun jazo tayinlash masalalari, har bir
shaharda adolat uylari, qozixona-dorul-amorat tashkil qilish, qozi Askar, ahdos va
raiyat qozilari, ularni tayinlash, yolg’on guvohlik uchun jazo tayinlash va boshqa

masalalarga alohida e’tibor qaratilgan.
Tuzuklardan ko’rinadiki, Amir Temur ochiq yuzlilik, rahm-shafqat bilan xalqni
o’ziga rom qilgan, adolat o’rnatishga harakat qilib, iloji boricha jabr- zulmdan
uzoqroqda bo’lishga intilgan. Ayniqsa, mansabdor shaxslar tomonidan mulkni
o’zlashtirish, talon-taroj qilish hollarida odillik bilan ish tutganligini ko’rish
mumkin. Xususan, moliya vazirlari davlatning moliya ishlariga xiyonat qilib,
o’zlarining qo’l ostidagi mol-mulkdan o’zlashtirib olgan bo’lsalar va agar bu
ularga taalluqli maoshga teng bo’lsa, o’sha o’zlashtirilgan mablag’ davlat
xazinasiga sovg’a, in’om sifatida qaytarib olingan. Agar uning miqdori maoshdan
ikki barobar ortiq bo’lsa, mol-mulki tortiq sifatida davlat hisobiga o’tkazilgan.
Tuzuklarni o’rganish, jinoyat va jazo masalalarida Amir Temur o’z mamlakatida
qadimiy turk-mo’g’ul an’analari, udumlariga, shuningdek, Chingizxonning Yaso
qonunlariga ham amal qilganligidan dalolat beradi. Xususan, “Tuzuklar”da
“O’g’rilar xususida buyurdimkim, ular qayerda bo’lmasin, tutib olinsa, Yaso
bo’yicha jazolansin. Kimki birovning molini
zo’rlik bilan tortib olgan bo’lsa, mazlumning molini zolimdan qaytarib olib,
egasiga topshirsinlar” 1
,- deyiladi.
Amir Temur davlatida bu kabi huquq manbalarining mavjudligi, ularning harakati,
bajarilishi va rioya qilinishi ustidan qattiq nazoratning bo’lishi, shubhasiz,
qonunchilikni mustahkamlashga xizmat qilgan.
Agar sipohiy qo’l ostidagi kishiga zulm o’tkazsa, bunda u xizmat doirasidan
tashqari chiqqan sanalib, sipohiyning o’zi jabrlanuvchilarga topshirilgan. Bu holda
jabrlanuvchi sipohiyni hohlagancha jazolashi mumkin bo’lgan. Agar katta va
mahalliy boshliqlar o’z vakolatlari doirasidan chiqib, o’zlaridan kichik darajadagi
kishilarga zulm o’tkazsalar, ularga mol-mulkiga qarab jarima solish nazarda
tutilgan.
Shuningdek, dorug’a va shahar voliylari hokimlari xalqqa jabr-zulm qilsalar, ularni
ham jinoyatlariga mos ravishda jazoga tortish nazarda tutilgan. “Tuzuklar”da biror
kishining aybi isbotlanganda, unga nisbatan faqat bitta jazo qo’llanilishi, ya’ni agar
jarima solinsa, darra bilan urmaslik, darra bilan urilsa, jarima solmaslik to’g’risida

gapiriladi. Bu kabi jazolash usullari Temur davridayoq, aynan bir jinoyat uchun
ikki marotaba jazoga tortish mumkin emasligi to’g’risidagi qoida
mustahkamlanganligini ko’rish mumkin.
Yuqoridagilar bilan birga, bir kishining mol-mulki zo’rlik bilan tortib olinganda,
uning mulkini qaytarib olib berish bilan cheklanilgan. Badanga jarohat yetkazish
bilan bog’liq harakatlar: tishni sindirish, ko’zni ko’r qilish, quloq va burunni
kesish, sharob ichish, zino qilish, ya’ni eriga bevafolik qilish kabilar jinoyat
hisoblanib, shariat qozisi yoki ajrim chiqaruvchi qoziga olib borib topshirilgan.
“Tuzuklar” da faqat bir o’rinda, ya’ni mamlakatlar, qo’shinlar va aholi ahvolidan
xabardor bo’lib turish tuzugida tan jazosi va qatl etish to’g’risida ochiq-oydin
yozilgan. Boshqa hollarda iloji boricha o’lim jazosini qo’llamaslik yoki uni
qo’llash borasida shoshmaslik va odillik bilan ish ko’rish to’g’risida so’z yuritiladi:
“Saltanat saroyining ishonchli va e’tiborli kishilari bo’lmish
vazirlar xususida shunday buyruq berdim, agar saltanat ishlarida ular xiyonat
etsalar, saltanatni ag’darishga jazm qilgan bo’lsalar ham, ularni o’ldirishga
shoshilmasinlar. Avvalambor ularni ayblovchi va xabar yetkazguchilarning
kimligini tekshirib ko’rsinlar” 1
. Shuning uchun Temur vazirlarni tanlashda
ularning to’rt xislatlarini e’tiborga olib, vazir etib tayinlaganligini ko’rish mumkin.
“Tuzuklar”dan ko’rinishicha, har bir chegara, shahar va viloyatga xabarchi kotiblar
tayinlangan bo’lib, ularga o’z joylaridagi voqea-hodisalar haqidagi xabarlardan
doimo voqif etib turish vazifasi yuklatilgan, agar bo’lib o’tgan voqea-hodisalar
haqida xabarlarni yozmasalar, ularga barmoqlarini kesish yoki yolg’on xabar
bersalar, qo’shinga tegishli ishlarni yashirsalar, qo’llarini kesish kabi tan jazosiga
tortishga hukm etilgan.
Amir Temur adolatparvar hukmdor sifatida tuhmat yoki g’araz maqsadlarda
yolg’on xabarlar orqali hech kimni jazolamaslikka harakat qilgan, bunday
shaxslarning o’zi odatda qatl etishga hukm etilgan, shuningdek, mamlakatda
bekorchi, ishsizlar, xususan gadoylar va tilanchilar sonini kamaytirishga harakat
qilgan. Bu borada gadoylar va tilanchilar majburiy ishga jalb etilgan, agar shundan

keyin ham o’z harakatlarini davom ettirsalar uzoq mamlakatlarga sotib yuborish
yoki badarg’a qilish kabi jazolarni qo’llagan. Bu bilan Amir Temur mamlakatda
bekorchilik va u orqali kelib chiqishi mumkin bo’lgan turli jinoyatlarga jumladan
qaroqchilik, bosqinchilik, o’g’rilikka qarshi kurashganligini ko’rish mumkin:
“Yo’l ustiga kuzatuvchilar, zobitlar tayinlansinlarki, yo’llarni qo’riqlab,
yo’lovchilar, savdogarlar, musofirlarni kuzatib, mol-mulki va boshqa narsalarini
manzildan-manzilga yetkazib qo’ysinlar”.
Yuqoridagilarga ko’ra, Tuzuklardagi jazo siyosatini tahlil qilib, uning ijtimoiy
adolat, xususan qonunga rioya etish, kezi kelganda insoniylik, gunohiga yarasha
jazo tayinlash tamoyillariga asoslanganligini ko’rish mumkin.
Umuman olganda, Amir Temur davlatchilik siyosatining yangi sifatlari
mamlakatning iqtisodiy-xo’jalik jihatdan tez rivojlanganligidan, shaharlar o’zining
ijtimoiy qiyofasini tubdan o’zgartirib, yirik hunarmandchilik, savdo, madaniy,
ma’muriy markazlarga aylanganligida, dehqonchilik madaniyati yuksak darajada
taraqqiy etganligida ko’rish mumkin. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
I.Karimov asarlarida Amir Temurning Turkiston va uning tashqarisida olib borgan
obodonlashtirish, bunyodkorlik faoliyati aniq tarixiy manbalar asosida tahlil
qilgan. “Eng muhimi, mazkur qurilishlar geografiyasi birgina Turkiston bilan
chegaralanib qolgan emas. ... Amir Temur Movarounnahr va Xurosonning shahar
va qishloqlarida, hatto Janubiy Ozarbayjon va Qobul kabi uzoq yerlarda ham
obodonlik ishlarini olib borgan, sug’orish inshootlarini qurdirgan. ... Tarix – bu
ko’hna dunyoda o’tgan ko’p jahongirlarni biladi. Ularning aksariyati faqat buzgan.
Amir Temurning ulardan farqi shundaki, u umr bo’yi, bunyodkorlik bilan mashg’ul
bo’lgan”. 1

Amir Temurning davlatchilik siyosati deganda millatimizning moziyda ham, hozir
ham dunyoga namuna bo’layotgan davlatchilik madaniyatimiz, milliy davlatchilik
institutimiz bir butunligicha ilmiy tafakkurimizda namoyon bo’ladi. Ul ulug’ zot
tavalludining 671 yillik arafasida milliy g’urur bilan ta’kidlaymizki,
sohibqironning davlatchilik siyosati - milliy davlatchiligimiz ravnaqi yo’lida eng
muhim davr hisoblanadi. Bu yillarda milliy davlatchiligimiz nafaqat chet el

hukmronligi asoratidan ozod bo’ldi, balki o’z taraqqiyotining shaklan va
mazmunan tamoman yangi bosqichiga ko’tarilib, hayotda butun bo’y-basti bilan,
namoyon bo’ldi. Hali XIV asrning 80-90 yillarida Osiyo, Yevropa mintaqalarida
bunday andozadagi, qonun va adolatga asoslangan, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-
madaniy jihatlardan taraqqiy etgan, xalqaro nufuzi baland davlat yo’q edi.
Amir Temurning quvvai-hofizasida allaqachon yo’g’rilgan davlatchilik san’ati
mamlakatning ichki va tashqi siyosatida butun borligicha namoyon bo’ldi. Buni
eng avval davlatni idora qilish tizimida va o’tkazilgan iqtisodiy,
1
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. – Т .: O’zbekiston,
1997. –B.187.
moliyaviy, harbiy, diplomatik, madaniy kabi yo’ nalishlardagi islohotlarda ko’rish
mumkin. Binobarin, bu davrda davlat boshqaruvining takomillashgan tizimi joriy
etildi va unga bilimli, tadbirkor, ma’naviy komil rahbarlar tayinlandiki, bu ijtimoiy
sifatlar jamiyatning barcha jabhalariga samarali ta’sir o’tkazdi, amalda tub ijobiy
o’zgarishlarga olib keldi. Jumladan, foydali ekin maydonlari kengaydi, yangi
sug’orish inshootlari barpo etildi, dehqonchilik madaniyati yuksaldi.
Movarounnahr shaharlari ijtimoiy qiyofasini o’zgartirib, Sharq me’morchilik
uslubini o’zida mujassamlashtirib, obodonlashdi. Mamlakat aholisida
vatanparvarlik, kasb-korga ishonch bilan kirishish kayfiyati oshdi, siyosiy-
mafkuraviy jihatdan faollashishdi, milliy-ma’naviy ruhoniyat yuksaldi. Buni Amir
Temur davlatni boshqarishda mamlakat aholisining barcha ijtimoiy qatlamlari
vakillariga tayanganligidan, quvvai-hofiza va mashvarat bilan siyosat
yuritganligidan ham bilsa bo’ladi. Amir Temur avvalo qudratli davlat qurgan.
Davlat qudratli bo’lmasa betakror ma’naviy meros ham, obidalar ham, tarixiy
yodgorliklar ham bo’lmasdi. O’zbekistonning bugungi ozodligini mustahkamlash
davrida Amir Temur biz uchun buyuk davlat asoschisi sifatida qadrlidir. U davlat
poydevorini qurgan, davlatning huquqiy asoslarini barpo etgan. Uning davlatchilik
borasidagi fikrlari nafaqat o’z davri, balki kelgusi avlodlar uchun ham katta
ahamiyat kasb etadi.
“Temur tuzuklari”ning davlat-huquqiy xarakteridan kelib chiqqan holda

D.Logofetning Turkistonda konstitutsion hujjat g’arbiy Yevropa
mamlakatlaridagiga qaraganda ilgari yuzaga kelgan, deyuvchi fikrini e’tirof etish
mumkin. “Temur tuzuklari”ni o’rganish davomida uning ko’pgina tamoyillari,
g’oyalari O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o’z aksini topgan, deb
hisoblash mumkin.
Zamonaviy Konstitutsiyalarning ko’pchiligi ham yuridik, ham siyosiy jihatdan o’ta
muhim bo’lgan qoidalarni o’z ichiga olgan qisqa muqaddima bilan boshlanadi. Shu
o’rinda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham o’ziga xos muqaddima bilan
boshlanadi. Muqaddimada xalqning Asosiy qonunni qabul
qilishdan maqsadi, orzu-umidlari namoyon bo’ladi. Sohibqiron Amir Temur ham
tuzuklarni maqsadini quyidagicha bayon qiladi:
“Saltanat qurish, davlat tutish ishlarini bir necha tuzukka bog’ladim va saltanatni
boshqarish haqida qo’llanma yozib qoldirdim, toki farzandlarim va avlodimdan
bo’lganlarning har biri unga muvofiq ish yuritsin, mehnatu mashaqqatlar, ko’p
xarbiy yurishlar, urush-taloshlar bilan, tangrining inoyati va hazrati
Muhammadning, unga tangrining marhamatlari va salomlari bo’lsin, tole’i baland
millatining sharofati, onhazratning ulug’vor avlodi va qimmatli sahobalariga
qilgan muhabbat va do’stligim orqali qo’lga kiritgan davlat va saltanatni
saqlagaylar”.
Jamiyatda qonuniylik va huquqiy tartibot tantana qilmasa, shaxsning huquq va
erkinliklari qat’iy intizom, ichki uyushqoqlik va mas’uliyat jihatidan ustuvor
bo’lmasa, qonunlar va milliy an’analar, urf-odatlar, umuminsoniy qadriyatlar
hurmat qilinmasa, demokratik huquqiy davlatni tasavvur qilib bo’lmaydi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida qonun ustuvorligining mohiyati va
ma’nosi shundaki, Konstitutsiya va qonun oldida barcha birday mas’uldir.
Mamlakat qonunlariga jami fuqarolar, yoshi, mansabi, millati, irqi va dinidan
qat’iy nazar, baravar bo’ysunmog’i ham farz, ham qarzdir.
Bu borada “Temur tuzuklari”da atroflicha to’xtalib, keng yoritilgan. Qonun
ustuvorligini ta’minlash yo’lida ko’pgina ishlar amalga oshirilganini ko’rishimiz
mumkin. Amir Temur davlatining markazlashgan mustaqil davlat bo’lishida

qonunning adolatli, teng qo’llanilishining o’rni yuqoridir.
“Davlat agar dinu oyin asosida qurilmas ekan, to’ra-tuzukka bog’lanmas ekan,
unday saltanatning shukuhi, qudrati va tartibi yo’qoladi. Bunday saltanat
yalong’och odamga o’xsharkim, uni ko’rgan har kimsa, nazarini olib qochadi.
Yoxud kasu nokas tap tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-tusig’i yo’k uyga
o’xshaydi. Shuning uchun ham men o’z saltanatimni binosini dini islom, to’ra va
tuzuk asosida mustahkamladim. Saltanatni boshqarishimda uchragan har
qanday voqea va ishni to’ra va tuzuk asosida bajardim” deb ta’kidlanadi “Temur
tuzuklari”da.
Amir Temur “Tuzuklar”da ta’kidlaganidek davlatlarni zabt etish, davlatni
boshqarish va unga zebu ziynat berishda 12 qoidaga amal qilgan.
Ushbu qonun-qoidaga amal qilinishi, unga rioya qilinishi davlatning rivojlanishida
muqim o’rin tutgan. qonun-qoidaning mukammal yaratilganligi davlat
hokimiyatining mustahkam va barqaror boshqarilishiga ulkan hissa qo’shgan. Ayni
vaqtda ushbu qoidalarning O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o’z aksini
topishi, Sohibqiron Amir Temur bobomizdan qolgan bebaho meros, deb atasak
xato bo’lmaydi. Qonun-qoidalar zamonaviy ko’rinishda quyidagicha namoyon
bo’ladi:
Birinchisida, Amir Temur har yerda va har vaqt Islom dinini quvvatlagan. Yangi
Konstitutsiyamizda ham diniy munosabatlarga jiddiy e’tibor berilgan.
Toshkent Islom instituti, Toshkent Islom Universiteti, Islom ilmiy tadqiqot
markazi va boshqa muassasalarning faoliyati buning yaqqol namunasidir.
Ikkinchisida, o’n ikki ijtimoiy guruhlar bilan mamlakatlarni zabt etgan va ularni
idora qilgan.
Har bir fuqaroning baxt-saodati to’g’risida davlatning olib borayotgan
g’amxo’rligi. Konsttitutsiyaning 18-moddasida quyidagicha ta’kidlanadi:
“O’zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega
bo’lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va
ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar”.
“Temur tuzuklari”ning uchinchi qoidasida, boshqaruvni maslahat, kengash,

tadbirkorlik, faollik va xushyorlik-ehtiyotkorlik, muruvvat, sabr-toqat bilan ish
yurgizsh uqtirilgan.
Bizning Oliy Majlisimizning faoliyati bunga yaqqol misol bo’la oladi. Bu mavzuga
to’liqroq ma’lumot Konstitutsiyaning 17-bobida bayon etilgan. Davlat
hokimiyatini shakllantirishda, qonun-qoidalarning qabul qilinishida Oliy
Majlisning har ikkala palatasi vakillari ishtirok etmoqda. Bu esa maslahat,
kengash, tadbirkorlik, faollik va xushyorlik-ehtiyotkorlik bilan ish yurgizish
demakdir.
To’rtinchisi, davlat ishlarini qonun-qoidalarga asosan boshqargan.
Konstitutsiyamizning 15-moddasida “O’zbekiston Respublikasida O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi so’zsiz tan olinadi.
Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar
Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish ko’radilar”. Tuzuklardagi qonun
ustuvorligining e’tirof etilishi, yuqoridagi misol bilan vorisiylikni yaqqol ko’ramiz.
Qonunning oliyligi davlat va jamiyat hayotining muqaddas tamoyillaridan biridir.
Ijtimoiy-siyosiy turmushda qonun muqaddas sanalib, uning yuksak nufuzga ega
bo’lishining boisi shuki, unda xalqning irodasi, xohish va istaklari, manfaat va
intilishlari o’zining mujassam ifodasini topadi.
Beshinchisi, amirlar va sipohiylarni martaba va unvonlar bilan xushnud
etgan.
O’zbekiston Respublikasining 1996 yil 26 apreldagi qonuni bilan
fuqarolarning mehnatdagi samarali xizmatlari uchun, davlat, ijtimoiy va ijodiy
faoliyatlarini rag’batlantirish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
O’zbekiston Respublikasining 30 dan ortiq faxriy unvonlarini ta’sis etgan. Har yili
respublikada xizmat ko’rsatgan taniqli insonlarga ushbu unvonlar beriladi.
Oltinchisi, adolat va insof bilan Tangrining yaratgan bandalarini rozi qilgan.
Hozirgi kunda Konstitutsiyamiz asosida ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
davlat siyosati adolat mezoni asosida amalga oshirilmoqda. Amalga oshirilayotgan
siyosiy yoki iqtisodiy sohadagi erkinliklar buning namunasi hisoblanadi. Davlat
o’z faoliyatini inson va jamiyat farovonligini ko’zlab, ijtimoiy adolat va qonuniylik

prinsiplari asosida amalga oshiradi, deb ta’kidlanadi Konstitutsiyaning 14-
moddasida.
Yettinchisi, sayyidlar, ulomayu mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar va
tarixchilarni tanlangan, e’tiborli odamlar hisoblab, izzatu hurmatlarini joyiga
qo’ygan.
Xullas, Amir Temur davlatining madaniy siyosati biz uchun alohida ahamiyatga
ega. Sohibqironning tavalludiga bag’ishlab e’lon qilingan davlat hujjatlarida Amir
Temur, fan va madaniyat taraqqiyoti – jamiyatning ma’naviy asosi ekanligini
anglab, mamlakatda madrasalar, maktablar barpo ettirdi, ilm-fan sohiblariga
nafaqalar tayinladi, qulay maishiy-turmush sharoitlarni yaratib berdi. Sharq
dunyosining qaysi shahriga borsa, u yerlik olimu-fozillar bilan suhbat qilib,
bahslashib, ularni Samarqandga taklif etdi. Shuning uchun ham Amir Temur
hukmronligi davrida Samarqand firdavsmonand Mavlono Abdumalik, Sayyid
Sharif Jurjoniy, xoja Muhammad Zohid Buxoriy, Mavlono Ahmad, Abdulqodir
Marog’iy, Nizomiddin Shomiy, Hofizi Abru, Ibn Arabshoh, Ibn Xoldun kabi
o’nlab quvvai hofizali aql-zakovat sohiblari qo’nim topib, ijod qilganlar. Birinchi
Prezidentimiz I.Karimov asarlarida faxr bilan bayon qilinganidek “tarix, tibbiyot,
matematika, astronomiya, me’morchilik sohalarida yuksak salohiyatga ega Amir
Temur uchun bu tabiiy hol edi”. 1

Birinchi bob bo’yicha quyidagicha xulosalarga kelish mumkin:
Birinchidan, Movarounnahrda XIV asrning 50-60 yillarida mulkdor qatlam
vakillari o’rtasida siyosiy kurash, o’zaro nizolar avj olgan edi. Amir Temur
hokimiyatga kelishi bilan ular yagona markazga, hukmdorga bo’ysundirildi.
Tashqaridan bo’ladigan barcha istilolalarga qat’iy chek qo’yildi. Mamlakatda
tinchlik, osoyishtalik o’rnatildi. Movarounnahrda yana mustaqil ijtimoiy hayot
boshlandi. Bu o’ta muhim siyosiy omillar jamiyatning siyosiy
mustahkamlanishiga, iqtisodiy, madaniy yuksalishiga asos bo’ldi. Istiqlolning
butun mohiyati, maqsadi, kuch-qudrati ham shunda. Faqat istiqlol ruhi bilan
mulku-millat, lashkar va raiyatni boshqaringiz 2
degan da’vatga Amir Temur va
temuriylar davrida qat’iy rioya qilindi.

1
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. – Т .:
O’zbekiston, 1997. –B.188.
2
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild. – Т .: O’zbekiston,
1997. –B.169.
Ikkinchidan, mustaqil Turkistonning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-madaniy
yuksalishida Amir Temur davlatida amalga oshirilgan harbiy, iqtisodiy-xo’jalik,
moliyaviy, madaniy v.b. islohotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki mustaqillik
hayotiy zarur islohotlar asosida mustahkamlanadi. Binobarin, ular jamiyat va xalq
manfaatlariga qaratiladi. O’sha davrda Movarounnahrda Amir Temur davlatining
bosh islohotchi vazifasini bajardi va hayotga muvaffaqiyatli tadbiq etdi. Agar
ijtimoiy, iqtisodiy islohotlar keng xalq ommasi manfaatlariga qaratilmas ekan,
uning ahamiyati, natijalari ham chegaralangan bo’ladi. Bu davrda Movarounnahrda
ishsizlikning bo’lmaganligi, barcha aholi ma’lum bir kasb bilan mashg’ul
bo’lganligi, ularning turmush sharoiti tubdan yaxshilanganligi, davlatning ichki va
xalqaro nufuzi oshganligi – islohotlarning muvaffaqiyatidir. Birinchi Prezidentimiz
I.Karimov faxr bilan ta’kidlaganidek “Buyuk strateg, mohir siyosatchi, eskirgan
ijtimoiy munosabatlarning qat’iy islohotchisi.... Amir Temur qonunlar va urf-
odatlarga asoslangan davlatni barpo etdi”. 1

1
Karimov I.A. Bunyodkorlik yo’lidan. 4-jild. – Т .: O’zbekiston, 1997. –B.
342.
II BOB. AMIR TEMUR DAVLATIDA IJTIMOIY-SIYOSIY
MUNOSABATLARNI BOSHQARISHDA ADOLAT MASALASI
2.1. Amir Temur davlat boshqaruvi tizimida
sud-huquq munosabatlari

Temur tuzuklariga asosan har bir sarhad, viloyat, shahar va lashkarda xabar
yozuvchilar tayinlangan. Ular hokimlar, raiyat, sipoh va lashkarlarning xatti-
harakati haqida, atrofdan kirgan-chiqqan mol-mulk, begona kishilar, qo'shni
davlatlar va boshqalar haqida xabar yetkazib turishlari lozim edi. Shu bilan birga,
ular armiyadagi holat, lashkarlarning jangovor tayyorligi va ma'naviy sifatlari
to'g'risida ham axborot berib turganlar. Bundan tashqari yana «mingta tez yurar
tuya mingan, mingta ot mingan yelib-yuguruvchi kishini chopqunchi, miling nafar
tez yurar piyodani chopar etib tayinlangan». 1
Ular turli mamlakatlaiy sarhadlarning
xabarlarini, qo'shni hukmdorlarning maqsadlari va niyatlarini yetkazib turganlar.
Har bir shahar va qishloqqa qutvol (qal'a boshlig'i - komendant) tayinlanib, u
sipohu raiyatga soqchilik qilgan va turli xil o'g'irliklardan himoya qilib turishi
lozim bo'lgan. Bundan tashqari maxsus yo'l kuzatuvchilari, zobitlar ( idora etuvchi
qo'shin boshliqlari) tayinlanib, yo'llarni qo'riqlab, o'tkinchilar, savdogarlar,
musofirlarni kuzatib, mol-mulki va boshqa narsalarni manzildan-manzilga yetkazib
qo'yish majburiyatiga ega bo'lganlar 2
. Yo'lda birortasining narsasi yo'qolsa, o'zi
o'ldirilsa yoki boshqa kor-hol yuz bersa, hamma uchun javob berganlar. Temur
arzbegi mansabini ta'sis etgan. U sipoh , raiyat yoki ariza va shikoyat bilan
kelganlarning ahvolini, mamlakat obodonchiligini, muhim jshlardan qaysi biri
bitgan-bitmaganligini hal qilgan 3
.Temur hokimiyati ostidagi o'troq dehqon ommasi
va shahar aholisini boshqarish viloyatlaming hokimlari - valilar, o'lkalar - beklar va
shaharlar - hokimlar tomonidan amalga oshirilgan.Kentlar (uyezd) va qishloqlar
tepasida arboblar turgan. Ular viloyat va okruglarning hokimlari tomonidan
tayinlangan.Mahalliy hokimiyat boshliqlari asosan aholidan soliq va o'lponlarni
yig'ishni va bularni davlat xazinasiga o'z vaqtida yetkazishni kuzatib turganlar.Har
bir viloyat, tuman va shaharlarda moliya ishlarini 3 ta vazir yuritgan: 1) xiroj va
miqdorini belgilashi va uni yig'ish bilan shug'ullanuvchi vazir; 2) navkarlar
o'rtasida soliqlardan tushgan mablag'larni taqsimlovchi vazir; 3) egasiz mulklarni
boshqaruvchi vazir.Ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi aholi ichida mahalliy
hokimiyat tumanlar va uluslarning hokimlariga tegishli "bo'lgan. Bu yerlarda aholi
orasida urug'-qabilachilik an'analari saqlanib qolgan bo'lib , u asta-sekin shariat

normalari tomonidan siqib chiqarilgan. Temur davlatida sud ishlari qozilar
tomonidan amalga oshirilgan. Sudlar ochiq ko'rinishdagi toifaviy xarakterga ega
bo'lgan. Aholi uchun, qo'shinlar uchun, ruhoniylar-dindorlar uchun va xizmatchilar
uchun alohida sudlar (qozilar) mavjud bo'lgan.
Umuman sud hokimiyati 3 xil ko'rinishga ega bo'lgan: 1) ma'muriy sudlar;
2)shariat qozisi, ya'ni shariat normalariga asoslanib ish yurituvchi sudya; 3) ahdos
qozisi - odat huquqi asosida ish ko'ruvchi sudya. Diniy martabadagi kishilarni
shayx-ul-islom sud qilgan.Barcha sudlarda qozilarga fuqorolik va jinoyat ishlari
bo'yicha xulosalarni mufti (qonunshunos yurist) bergan. Sud jarayoni juda sodda
va oddiy bo'lgan. U tortishuv xarakteriga ega bo'lib, tomonlarning o'zlari ayblovchi
va oqlovchi ma'lumotlarni, hujjatlarni to'plaganlar, guvohlarni keltirganlar. «Temur
tuzuklari»ga asosan, qozilar, har kimni qilmishiga yarasha javobgarlikka tortishi,
«asosli qarorlar va hukmlar» chiqarishi lozim edi. Tomonlar qozilarning hukmlari
va qarorlaridan norozi bo'lsalar faqat amirga shikoyat qilishlari mumkin edi.
Amirning hukmi vojib bo'lgan.Temur davlatida muxtasiblar (arabcha nazorat
qiluvchilar) alohida mavqega ega edilar. Ular diniy marosimlar, urf-odatlar va
shariat qonunlarining bajarilishi ustidan nazorat qilib turardilar.Butun imperiya
bo'yicha odil sudlov holatiga qozikalon (oliy sudya) javob bergan. U raiyat qozilari
faoliyati ustidan nazorat qilib turgan. Temur davlatida davlatni boshqarish tartibiga
qarshi qaratilgan hamda mansablarni suiiste'mol qilishga qarshi qaratilgan
jinoyatlar bo'yicha sud ishlarini yurituvchi maxsus organ - adolat devoni mavjud
bo'lgan. Javobgarlikka tortishda va jazo berishda shaxsning ijtimoiy holatiga
alohida e'tibor berilgan. Masalan: bosib olingan o'lkalarni idora etuvchi taxt vorisi
markaziy hokimiyatga bo'ysunmasa, unga tan jazosi qo'llanishi mumkin emas edi.
Bunday holda uni tergov tugaguncha qamoqda (zindonda) saqlash va amirga
ma'lum qilish kerak edi. Uni ustidan sudni amirning o'zi amalga oshirgan 4
.Temur
juda ko'p davlatlarni bo'ysundirgan. U bosib olgan mamlakatlarning aholisining
itoatkorligini, hukmron sinflarning yurish-turishlarini qattiq kuzatib turgan.
Temurning maxfiy agentlari bo'lgan. Shu bilan birga har bir mamlakatning

ahvolini, sipohu raiyat kayfiyatini, turish-turmushlarini, qilish-qilmishlarini
kuzatib turish uchun voqeanavis (yurtda bo'ladigan voqealarni kunma-kun yozib
boruvchi odam)lar tayinlangan. Voqeanavis maxfiy politsiya funksiyasini
bajargan. U o'ziga tegishli hududdagi aholi orasida, harbiy boshliqlar va lashkarlar
orasida nima voqealar bo'layotganidan doimo xabardor bo'lib turishi va bular
haqida Temurga har kuni ma'lum qilib turishi kerak edi.Maxfiy politsiya
funksiyasini mingta tezyurar tuya mingan, mingta ot mingan chopqunchilar, ming
nafar choparlar amalga oshirganlar. Ular turli mamlakatlar va sarhadlarning
xabarlarini, qo'shni hukmdorlarning maqsadlari va niyatlarini bilib amirga yetkazib
turganlar.Temur tuzuklarida yozilganidek, har bir sarhad, viloyat, shahar va
lashkarda xabar yozuvchi (xabarnavis)lar tayinlanib, ular hokimlar, raiyat, sipoh va
begona lashkarning xatti-harakati haqida amirni xabardor qilib turganlar. Ular
atrofdan kirgan-chiqqan mol-mulk, chetdan kirgan va chetga chiqqan yot kishilar
har mamlakatdan kelgan karvonlar va hukmdorlik haqidagi xabarlar, qo'shni
podsholar, ularning gaplari, ishlari va chekka o'lkalardan kelgan ulamo, fuzalo
haqida batafsil xabarlarni to'g'ri yozib turishlari lozim bo'lgan.Maxfiy politsiya
bilan birga jinoiy politsiya ham mavjud bo'lgan. Masalan, har bir shahar va
qishloqqa kutvol (qal'a komendanti) tayinlanib, u sipoh va raiyatga soqchilik
qilgan, o'g'irlik va bosqinchiliklarni oldini olgan. Bundan tashqari yo'l ustiga
kuzatuvchilar, zobitlar (boshqaruvchilar) tayinlanib, ular yo'llarni qo'riqlaganlar,
o'tkinchilar, savdogarlar, musofirlarni kuzatib, mol-mulki va boshqa narsalarining
daxlsizligini himoya qilganlar. Yana har bir shaharda qo'rchilar (qo'riqchilar,
posbonlar) ham bo'lib, ular aholini qo'riqlab turganlar 5
. Temur har bir mamlakatda
mehnatga layoqatli gadolarni aniqlab, ularga vazifa yuklab ish berilishi haqida
buyruq chiqargan. Temur tuzuklariga asosan har bir sarhad, viloyat, shahar va
lashkarda xabar yozuvchilar tayinlangan. Ular hokimlar, raiyat, sipoh va
lashkarlarning xatti-harakati haqida, atrofdan kirgan-chiqqan mol-mulk, begona
kishilar, qo'shni davlatlar va boshqalar haqida xabar yetkazib turishlari lozim edi.
Shu bilan birga, ular armiyadagi holat, lashkarlarning jangovor tayyorligi va
ma'naviy sifatlari to'g'risida ham axborot berib turganlar. Bundan tashqari yana

«mingta tezyurar tuya mingan, mingta ot mingan yelib-yuguruvchi kishini
chopqunchi, ming nafar tezyurar piyodani chopar etib tayinlangan.1 Ular turli
mamlakatlar, sarhadlarning etuvchi qo'shin boshliqlari) tayinlanib, yo'llarni
qo'riqlab, o'tkinchilar, savdogarlar, musofirlarni kuzatib, mol-mulki va boshqa
narsalarni manzildan-manzilga yetkazib qo'yish majburiyatiga ega bo'lganlar.
Yo'lda birortasining narsasi yo'qolsa, o'zi o'ldirilsa yoki boshqa kor-hol yuz bersa,
hamma uchun javob berganlar.Temur arzbegi mansabini ta'sis etgan. U sipoh ,
raiyat yoki ariza va shikoyat bilan kelganlarning ahvolini, mamlakat
obodonchiligini, muhim ishlardan qaysi biri bitgan-bitmaganligini hal
qilgan.Temur hokimiyati ostidagi o'troq dehqon ommasi va shahar aholisini
boshqarish viloyatlarning hokimlari — valilar, o'lkalar — beklar va shaharlar —
hokimlar tomonidan amalga oshirilgan.Kentlar (uyezd) va qishloqlar tepasida
arboblar turgan. Ular viloyat va okruglarning hokimlari tomonidan
tayinlangan.Mahalliy hokimiyat boshliqlari asosan aholidan soliq va o'lponlarni
yig'ishni va bularni davlat xazinasiga o'z vaqtida yetkazishni kuzatib turganlar.Har
bir viloyat, tuman va shaharlarda moliya ishlarini 3 ta vazir yuritgan: 1) xiroj va
miqdorini belgilashi va uni yig'ish bilan shug'ullanuvchi vazir; 2) navkarlar
o'rtasida soliqlardan tushgan mablag'larni taqsimlovchi vazir; 3) egasiz mulklarni
boshqaruvchi vazir. 6
Ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi aholi ichida mahalliy
hokimiyat tumanlar va uluslarning hokimlariga tegishli bo'lgan. Bu yerlarda
aholiorasida urug'—qabilachilik an'analari saqlanib qolgan bo'lib , u asta-sekin
shariat normalari tomonidan siqib chiqarilgan.
1. Amir Temur davlatidagi adolat tamoyilini bugungi kundagi
ahamiyati
Amir Temur saroyida bo’lgan Ispaniya elchisi Klavixo “Amir Temurning otasi
chigatoylardan bir aslzoda edi. Lekin u sarvat egasi va badavlat bo’lmasdan,
yonida 3-4 otliqdan boshqa (ortiq ) askari bo’lmas edi. Kesh yaqinidagi bir
qishloqda yashar edi. Zero, chig’atoylarning eng baobru kishilari qishloqda
yashashni shaxarda yashashdan afzal bilardilar” , - deb yozadi. Barcha temuriylar

solnomalarida anglashilishicha, Taragay kamtar va takvodor kishi bo’lib,
ko’pincha ulamolar va shayxlar bilan suxbat qilardi. Garchi u barlos qabilasi
oqsoqoli bo’lsada, tashkiliy ishlar qarindoshi Amir Xoji bin Buraglining qo’lida
edi. Shu bilan birga, Amir Tarag’ay nafaqat barloslar nazdida emas, xatto butun
chig’atoy ulusida e’tiborli bir amir edi. Sh.A.Yazdiy va boshqalar Chig’atoy Xoni
Tug’luq Temurning to’rt amiridan biri bo’lgan Amir Hamidiy Qurulqut xaqida
“Amir Tarag’ayning qadrdon do’stlaridan edi” Amir Hamidiy Qurulqut Qashqar va
Sharqiy Turkistondagi nixoyada mu’tabar va taniqli amir edi. Amir Temurning
singillaridan Shirin Big (Beka) Og’a Mueyyed Arlatnnig nikoxida edi. Bu amir
Xurosondagi Arlat qabilasidan edi. Amir Temurning yana bir singlisi Qutlug’
Terkin Og’a Amir Sulton Dug’lat bilan turmush qurgandir. Bu dug’latlar ham,
Sharqiy Turkiston Qashqar atrofi va Issiqko’l atrofidagi mo’’tabar amirlar edi.
Amir Temurning ilk uch xotinidan biri Turmush Og’a Qaralg’an, extimol,
Qatag’on qabilasidan bo’lib, bular Balx atroflarida istiqomat qilardilar.
Shunday qilib, ma’lum bo’ladiki, Amir Temur va oilasi, Amir Tarag’ay va
Qazag’ayga qadar, g’arbiy va sharqiy Turkiston, Xuroson va bugungi
Afg’onistondagi mashxur qabilalarning eng xurmatli kishilari bilan qudalik,
qarindoshlik munosabatida bo’lganlar.
Yana bir ahamiyatli qayd shudir: “Amir Temurning ota-bobolari faqatgina Kesh
(Xozirgi Shaxrisabz) da emas, Shosh (Toshkent)” atrofi va Chag’oniyonda ham
shoxona “inju” , ya’ni xususiy yer egasi edilar. Va tarxon ekanliklaridan xirojdan
ozod edilar. Boshqa xolatdan anglashiishicha, Barlos umarosi va
xususan, Temurning o’zi ham yuqori Xorazmda Xaq soxibi edilar. Masalan, Temur
davlatining eng nufuzli kishilaridan Amir Sayfiddin Nukuz va ukasi Olloxdod
Nukuz shular jumlasidandir.
Manbalarda zikr etilganidan anglashilishicha, Amir Tarag’ay kamtar shaxs bo’lib,
siyosiy ishlar bilan qiziqmas edi. Barlos urug’ining bekligini esa, amakisi Amir
Xoji bin Buragliga bergan edi. G’arbiy Chig’atoy ulusida beklar Temurdan oldin
barloslar va jaloyirlar qo’lidan Qaranauslar (u qadar mu’tabar (hurmatli)
bo’lmagan qabilalar aralashuvi bo’lib, Amir Qarag’an ham shulardan edi) qo’liga

o’tgan. 1
Shu sababli (Amir Temur va ) Amir Tarag’ay va birodarlari Sharqiy va
G’arbiy chig’atoy ulusining siyosiy xayotida nixoyatda muxim mavqega ega
edilar. Amir Qazag’an va nevarasi Amir Xusayndan so’ng, bu ulusda xokimiyat
tabiiy ravishda barloslar va ularning amiri Amir Temur qo’liga o’tdi. Zeroki,
Barloslar shaxsan Chingizxonning tayiniga ko’ra, chig’atoy ulusidagi to’rt
minglikdan to’rtinchisi bo’lib, (Ibn Arabshoxning fikriga ko’ra) xisoblangan 2
bo’lsa, bu ushbu qabilaning xuquq va sharafiga tajovuzi deb xisoblanishi kerak.
Amir Temurning dunyodagi eng kuchli va katta saltanatlardan birini barpo
etganligi, harbiy san’ati, davlatni qanday asoslarga tayanib boshqarganini anglab
yetish davrlar osha tadqiqotchilar hamda siyosatchilarning, arboblarning diqqat-
e’tiborini tortib kelgan. Ularning ko’lami to’g’risida umumiy tasavvur
1
Milodiy XIV- asrning boshlarida Chig’atoy ulusi xukmdorlari xam Ilxanli
va Jo’ji ulusi xukmdorlari kabi lozim bo’lganida yoki xonlarning mo’tabar
qabilalarning amirlari bilan ixtilof paytida bu tartibsizliklarga dosh bera olish
uchun “Mo’tabar qabilalardan tuzilgan qo’shin” tuzishni so’raganlar. Bu (metis,
aralash) qo’shin Qaraunas nomi bilan mashxur bo’lib, Amir Qazag’on va Nevarasi
Amir Xusaynning xam tayanchi ana shu qaraunaslar edi. Xattoki, Amir
Qazag’onning o’zi xam, nevarasi Amir Xusayn singari , qaraunas deb
xisoblanmoqda edi. Amir Qazag’onning qabilasining nomi Musaviyning “Asaxx ut
- tavorix”ida (Istanbul, Yangi Jomiy (Yeni Jami) nusxasi) Tebit va Istambul fotix
kutubxonasidagi Sh.A.Yazdiyning “Zafarnoma”sida xam Tebit shaklida
yozilgandirki, Movarounnaxrda Chig’atoy amirlaridan bittasining bu qabila bilan
Qaraunas o’rnida As qabilasi zikr etilgan bo’lib, kelib chiqishi jixatidan turk yoxud
mo’g’ul bulmasdan, ruslar xam bu asarlar bilan birga Xitoydagi mo’g’ul
qo’shinidan joy olganlar (“ Живая старина ” jurnali, Peterburg, 4, 1982 , 65-sahifa;
E.Bretschneider, Meglevel Rescarches from Eastern Asiatuc Sources, 11,78,84)
2
Ibn Arabshox Amir Tarag’ayni shu sababdan “Insonlarning to’rtinchisi” deb
xisoblagan bo’lishi mumkinligi kabi, Amir Temurga bo’lgan dushmanligi bois
uning otasini “to’rtinchilari itlaridir” deb ko’rsatgandir.

uyg’otuvchi bibliografik tadqiqotlar fikrimizga dalildir. 1
Jumladan, E.V. Rtveladze,
A.X. Saidov jahon miqyosida Temur tarixini o’rganilganlik darajasini aniqlash
borasida izlanishlar olib borib, “Amir Temur dunyo fani ko’zgusida” nomli
bibliografik asar chop etdilar 2
. Undagi ma’lumotlarga ko’ra, Amir Temurga
bag’ishlab yaratilgan jiddiy asarlar soni Yevropa tillarida 700 dan ziyod, Sharq
tillarida esa 900 dan ko’pdir. Bu asarlarda Amir Temur shaxsi va saltanatining
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayotiga turli baholar berilgan 3
. Asrlar osha
Amir Temur goh qattiqqo’l va zulmkor, goh adolatli va talabchan hukmdor sifatida
talqin etib kelingan. Bu kabi turli baholarning paydo bo’lishiga Amir Temur
shaxsiga nisbatan ijobiy yoki salbiy munosabatda yozib qoldirilgan ko’plab
manbalar sabab bo’lgan. Xususan, Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Ali Yazdiy
kabi mualliflar o’z asarlarida Amir Temurning davlatni adolatli boshqargani, xalq
va davlat manfaatlari yo’lida keng ko’lamli siyosat yuritgani va boshqa xislatlarini
yozib qoldirgan bo’lsa, Ibn Arabshoh “Temur tarixida taqdir ajoyibotlari” nomli
asarida Amir Temur va uning faoliyatiga salbiy baho berib o’tgan.
1
Темур ва Улуғбек даври тарихи . – Т .: Қомуслар бош таҳририяти , 1996. –
Б .264.; Амир Темур жаҳон тарихида / Иш раҳбари С . Саидқосимов . – Т .:
Шарқ , 1996. – Б .296.; Алимов Р . А . Соҳибқирон Амир Темур ( Методик
тавсиянома ). – Т .: 1995 ва бошқалар .
2
Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.:
Издательский дом Мир экономики и права, 1999. – С.352.
3
Грановский Т.Н. Сочинения. М., 1866. Часть I; O’sha muallif. [Тимур] /
Полное собрание сочинений. – СПб., 1905. Т. I. – С.341-359; Бартольд В.В.
Туркестан в эпоху монгольского нашествия. СПб., 1898. Ч. I.; Ўша муаллиф.
Народное движение в Самарканде 1365 года / Записки Восточного отделения
русского археологического общества. – СПб., 1907. Т XVII. – С. 1-19; Ўша
муаллиф. О погребении Тимура // Записки Восточного отделения Русского
археологического общества. – Пгр., 1916. Т. XXVII. – С.1-32; Ўша муаллиф.
Географический очерк Мавераннахра // Бартольд В.В. Туркестан в эпоху
монгольского нашествия. Соч. – М., 1963. Т. I.; Ўша муаллиф. Бартольд

В.В.Улугбек и его время // Бартольд В.В. Соч.
– М., 1964. Т.II.Ч.2. – С. 25-174; Абдураимов М.А. Обзор литературы,
посвященной Тимуру и тимуридам, изданной в Узбекистане в 60-х годах //
История СССР. – М., 1973. – № 5. – С. 47-51; Ўша муаллиф. Темур ва
Тўхтамиш. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 2000; Якубовский А.Ю. Самарканд
при Тимуре и тимуридах. Очерк. – Л., 1933; Ўша муаллиф. Государство
Тимура / История Узбекской ССР – Т., 1955. Т. I. кн 1. – С. 313-334; Греков
Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М.-Л., 1950 va boshqalar.
Sovet davrida temurshunoslikka 1
salbiy ta’sir ko’rsatgan omillardan biri Fridrix
Shlosserning (1776–1861) “Butun dunyo tarixi” asaridir. F. Shlosser Amir
Temurga “baxtli jangchi, jahonning yangi istilochisi... shu bilan bir qatorda
olisdagi Sharqning qonun chiqaruvchisi edi. Osiyodagi kamyob bo’lgan taktik
hamda strategik bilimlarni o’zlashtirib, u yerdagi to’dalarni o’ziga jalb qildi”, –
deya tavsif beradi. Shuningdek, olim Sohibqiron Amir Temurning adolatli
qonunlarga asoslangan davlat asoslarini barpo etganligini yetarli baholamay, uni
“minglab odamlarni qirar edi”, – deb, vahshiy va zolim hukmdor sifatida talqin
etdi. F.Shlosser ushbu asarda o’z fikriga qarama-qarshi o’laroq “U yurishlardan
tez-tez Buxoro va Samarqandga qaytar, o’zining yangi saltanatida tuzuklar hamda
qonunlar e’lon qilar edi. Mazkur qonunlar to’plami uning amri bilan amalga
oshiriladigan dahshatlar, vayronagarchiliklarga mutlaqo qarama- qarshi tarzda
edi” 2
,  degan fikr mulohazalarini ham bildirgan.
Ma’lumotlarga ko’ra, kommunistik mafkura asoschisi K.Marks F.Shlosserning
Amir Temur haqidagi salbiy fikr-mulohazalarini so’zma-so’z ko’chirib olish 3
vaqtida “Temur o’zining yangi podsholigiga mamlakatni qurish tizimlari va
qonunlarni berdi, bular uning buyrug’i bilan askarlari tomonidan amalga oshirilgan
vahshiyliklar va yovuz vayronagarchiliklarga o’ta zid edi” 4
, – kabi ijobiy fikrlarini
e’tibordan chetda qoldirgan edi.
Mustabid sho’ro davrida K.Marks, F.Engels va V.I.Leninning asarlari barcha ilmiy
tadqiqotlarga asos bo’lib xizmat qilar, ulardan iqtiboslar keltirilar hamda shunga

monand qarashlar rivojlantirilar edi. “dohiy”lar tomonidan yaratilgan “sinfiylik”
nazariyasi ham Amir Temurni “ekspluatator”, “ezuvchi”, “bosqinchi”, “kallakesar”
sifatida talqin etishni taqozo etar edi.
1
Лунин Б.В. История культуры и искусства времени тимуридов в
советской литературе. Библиографический указатель // Общественные науки
в Узбекистане. – Ташкент, 1969.– № 8–9. – С.101- 145.
2
Темур ва Улуғбек даври тарихи. – Т.: Қомуслар бош таҳририяти, 1996. – Б.
28-29.
3
Маркс К. Хронологические выписки / Архив Маркса и Энгельса. – М.:
Госиздат, 1939. Т.VI. – С. 184- 185.
4
O’sha joyda.
Ana shu tariqa manbalardagi ziddiyatli baholar, sovet davrining “sinfiylik”
nazariyasi Amir Temur faoliyatini xolis yoritishda murakkabliklar tug’dirdi.
Buning ustiga chekka o’lkalarning buyuk davlatchilik tarixini o’rganish mustabid
SSSR manfaatlariga zid bo’lib, “bu o’lkalarda mustaqil va kuchli davlatlar
bo’lmagan”, – degan fikrlarni singdirish asosiy masalalardan biri sifatida qo’yilgan
edi.
Amir Temur hukmronligi davrida davlat, jamiyat va shaxs manfaatlari
uyg’unlashtirilgan, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy barqarorlik o’rnatilgan. Davlat
boshqaruvining muhim sohalaridagi faoliyat ana shu maqsadlar yo’lida
tashkillashtirilgan hamda chiqarilgan qonunlar o’z vaqtida ijrosini topgan. Buning
natijasida Amir Temur davlatida ilm-fan, ma’naviyat, me’morchilik va san’at
beqiyos darajada rivoj topdi va fanda bu haqli ravishda ikkinchi Uyg’onish davri
deb talqin etildi.
Ingliz olimasi Xilda Xukxem Amir Temur o’z yurtida davlatchilik va madaniyat
an’analarining davomchisi bo’lganligini, X-XI asrlarda tabobat, matematika,
astronomiya, geografiya, falsafa, tarix, arab va fors tili, adabiyot bo’yicha benazir
asarlar yaratgan buyuk allomalar vatanidan yetishib chiqqanligini, mazkur
allomalarning yirik asarlari bir necha yuz yillar davomida Yevropadagi Uyg’onish

davriga katta ta’sir ko’rsatib, unga poydevor bo’lib xizmat qilganligini 1
haqqoniy
ravishda aytib o’tgan.
Umuman olganda, Amir Temur davlati o’zbek davlatchiligi tarixining eng
rivojlangan bosqichini tashkil etadi. Saltanatda barcha sohalarda tub burilishlar,
yuksalishlar kuzatilgan. Taraqqiyot uchun xizmat qilgan Amir Temur faoliyati
bilan bog’liq tarixiy qadriyatlar allaqachon umuminsoniy qadriyat darajasiga yetib
ulgurgan.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov “Amir Temur
bizning sha’n - shavkatimiz, g’urur-iftihorimizdir. Amir Temur-xalqimiz dahosini
timsoli, ma’naviy qudratimiz ramzidir”,  deya alohida ta’kidlashiga
1
Хукхэм Х. Властитель семи созвездий / Пер. с англ. Г.Хидоятова. –
Ташкент: Адолат, 1995. – С. 17.
tarixda katta dalil va asoslar mavjud. Shuningdek, “Amir Temur-shaxsini idrok
etish - tarixni idrok etish demakdir. Amir Temurni anglash-o’zligimizni anglash
demakdir. Amir Temurni ulug’lash-tarix qa’riga chuqur ildiz otgan tomirlarimizga,
madaniyatimizga, qudratimizga asoslanib buyuk kelajagiga ishonchimizni
mustahkamlash demakdir”.
Amir Temur davlatchiligining markazida xalq va davlat manfaati, inson omili
turgani bois, bu davrda shakllangan siyosiy udum va an’analarning ijobiy
jihatlaridan bugungi kunda ham keng foydalanish xalqning farovon turmushini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Amir Temur davrida shakllangan davlat boshqaruvi asoslarining tub negizini tahlil
etish, uning taraqqiyotiga zamin yaratgan omillarni tushunib yetish bugungi kunda
ulardan ijodiy foydalanishda dolzarb ahamiyatga ega. Shu boisdan Amir
Temurning saltanat taraqqiyotida tutgan siyosiy mavqei, bu davlatning o’ziga xos
xususiyatlari, mavjud ijtimoiy tizimni to’laqonli ochib berish muhim masaladir.
Shuningdek, Amir Temur davlatining markaziy va mahalliy davlat boshqaruv
tizimi, qurultoy, mansab (lavozim) va unvonlarning davlatchilik asoslarini
mustahkamlashga ko’rsatgan ta’sirini tahlil etish alohida dolzarblik kasb etadi.
Amir Temur davlatining sud-huquq, mudofaa va harbiy tizimini yaxlit holda tadqiq

etish, ularning davlatchilik taraqqiyotidagi o’rnini ko’rsatib berish ham muhim
masala sanaladi.
Amir Temur tashqi siyosatining asosiy yo’nalishlari, o’ziga xos xususiyatlari,
yozishma maktublar va ularning davlat taraqqiyotidagi o’rnini ochib berish, barcha
bo’limlar, boblar yuzasidan muhim xulosa va tavsiyalar berish hamda ulardan
foydalanish ko’lamini kengaytirish bugungi kunda katta ahamiyatga ega dolzarb
masalalaridan biridir.
Mustaqillik yillarida temurshunoslikni o’rganish, uning manbashunosligini nafaqat
asliyatda, balki boshqa tillarda ham chop etishda jiddiy ishlar olib borgan
A.O’rinboev, H.Karomatov, A.Ahmedov, O.Bo’riev,
H.Bobobekov, A.Saidov, H.Boboev, A.Quronbekov, Z.Muqimov,
A.Berdimurodov singari zahmatkash olimlarimiz ham ilmiy tadqiqotlar yaratdilar
va tarjimalarini e’lon qildilar. O’zbekston xalq yozuvchisi P.Qodirovning bu
boradagi sermazmun maqola va esselari o’quvchilarda katta qiziqish uyg’otmoqda.
Shuni ham alohida ta’kidlash zururkim hozirgi kunda ham Fransiya va Rossiya
davlatlarida temurshunoslik ilmiga qiziqish kamaygan emas. Ayniqsa, Amir Temur
va temuriylar tarixiy muammolari fransuz tarixchi olimlarining faoliyatidan
maxsus o’rin olgan bo’lib, fransiyada temurshunoslikni o’rganishning mustaqil bir
maktabi keng faoliyat olib bormoqda.
Sovet davrida aksariyat hollarda Amir Temur faoliyati salbiy jihatdan talqin
etilishiga qaramay xorijiy Sharq va G’arbda bu mavzuga oid haqli, ob’ektiv
tadqiqotlar olib borilgan 1
. Bu borada g’arb olimlarining Amir Temur
1
Aercke K. Au tirioir des peurs occidentals / Samarkande 1400–1500. –
Paris, 1995. – P р . 55-72; Ahmad Hasan Dani. Timur leogacy / Pakistan Academy
of letters. – Islamabad, 1996; Alexandrescu–Derca M. M. La campagne de Timur
en Anatolie 1402. – Bucuresti, 1942; Aka Ismail. Mirza Sahruh zamanind а (1405–
1447) timurlularda imar faaliyetleri / Belleten 1984. XLVIII. – S.189–190, 285-
297; Ўша муаллиф . Timur’un Ankara savasi (1402). Fetihnamesi / Türk tarih
Kurumu. Belgeler. Turk tarih belgeleri dergisi, 1986. – S. 15, 1-22; Ўша муаллиф .
Timur’un ölümünden sonra Guney Iran’da hakimiyet mucadeleleri atsiz armagani.

– Istanbul, 1976. – S.3-15; Ўша муаллиф . Timur’un ölümünden sonraki hakimiyet
mucadelerini kisa bir bakis / DTC. Fakültesi, cumhuriyetin 50 yildönü Münü
Anma kitabi. – Ankara, 1974. – S. 383-390; Ўша муаллиф . Timur devri
Anadolusu / Osmanli. –Ankara, 1999. I cilt. – S.229-234; Amarger P., Laffont K.
La fureur des tartares. – Paris, 1996. – 358 p.; Amoretti B. S. Religion in the
timurid and safavid periods / The Cambridge history of Iran. –The Cambridge
University Press. 1986.VI. chapter 12.– Рр . 610-656; Andrews P. A. The tents of
Timur: an examiniation of report on the quriltay at Samarkand, 1404 / Art of the
European steppe land. ed. P. / Denwood – London, 1978. – Pp. 143-181; Boniville
G. de. La terrible vengeance de Tamerlan / Melanges de l’ Universite Saint –
Josseph Beirut, 1975–76. XLIX. – P р . 803-817; Bozkurt M.E. Aksak Temur’un
develof politikas. – Istanbul, 1943. – 47 p.; Bouvat L. Timur lang / EI.
Encyclopaedia Islam. 1934. Vol. 4. – P р . 777-779. Brent– Barbara. A carpet and
related pictures. A legasy of Timur’s Samarqand / Oriental Art. 1984. XXX. № 2.
– P. 186; Bretschneider E. Notice of the medieval geography and history of Central
end Western Asia. Drawn from Chinese end Mongol writings, end compared with
observations of western authors in the middle ages. – London, 1877. – 233 p. 2
maps; Brion M. Tamerlan: Presentation de Tamerlan par M. Brion; texts de
Tamerlan: Ibn Arabchah, Cheref ed–din, Ibn Khaldoun, l’ archeveque de
Sultanieh, l’ ambassadeur Clavijo. Le merechal boucicant. – Paris, 1963. – 382 p.;
Capus G. A travers le Royaume de Tamerlan. Paris, 1892. – 434 p.; Chaghtai
A. Indian links with Central Asia in in architecture / Indian Art and letters London,
1937. XII. – P р . 85-104; Dizer M. Ulugbeg. Ankara. 1989. – 98s.; Ferrier R. Trade
from the –14 th Century to the end of the safarid period / The Cambridge history of
Iran. -The Cambridge University Press. 1986.Vol. VI. – P р . 412-491;
saltanati haqidagi ancha xolis tadqiqotlarini alohida ta’kidlab o’tish joiz. Ular
orasida Fransiya Yevropa temurshunosligining yirik markazlaridan biriga aylanib
borayotganligini alohida ta’kidlash joiz. Bu yerda “Temuriylar davri tarixi,
san’atini o’rganish va fransuz-o’zbek madaniy aloqalari Uyushmasi 1
” faoliyat

yuritmoqda. Bu uyushmaning va Fransiyada chop etilayotgan “La Timuride”
jurnalining faoliyatiga L. Keren rahbarlik qilmoqda. Ushbu jurnalda Amir Temur
va temuriylar davri tarixiga oid qator ilmiy ishlar muntazam ravishda e’lon qilib
borilmoqda 2
.
Jumladan, Lyusen Keren 3
ko’plab tadqiqotlarida Amir Temurning tarixdagi buyuk
xizmatlari, uning davlatida adolat va qonun ustuvorlik qilganligi, “rahbar
bo’lishdek tug’ma, ammo aqlga sig’maydigan tabiiy va sinoatli xislat sohibi” 4
bo’lganini manbalardagi ma’lumotlar, tarixiy faktlar orqali ochib bergan. Uning
tadqiqotlari ilmiy ommabop xarakterga ega.
Fourniau V. Histoire de I’ Asie centrale. Paris, 1994. – 128 p.; Frenet F. La
ville, de Cyrus a Tamerlan / Samarcande 1400–1500. Paris, – P р . 74-82; Haider M.
The sovereign in the timurid state (XIV–XV sentuires) // Turcica. 1976. VIII. 2. –
P р . 57-79; Haidar M. Timurlar davlatinde hakimiet а nlayisi (XIV– XV yuzyillar)
Cev.Ehrem Memis.Turk kulturi, 1984. XII. – S. 611–632; La Renessans
Timouride. – Paris, – 224 p.; Halil Inalchik. Osmanli tarihine toplu bir bakis.
Osmanli. – Istanbul, 1999. 12 ciltlik. I cilt. – S. 69-70; Hookham H. Timurlaine the
concueror. – London, 1962; Kennedy E. The exact sciences in timurid Iran / The
Cambridge history of Iran. –The Cambridge University Press. 1986.Vol. VI. – P р .
568-581; Lentz T. Lowry G. Timur and the princely vision. Persian art and culture
in the fifteenth centure. – Washington, 1989. – 396 p; Leomu F. Tamerlan. – Paris,
1996. – 354 p. and others.
1
Керен Л., Саидов А. Амир Темур ва Франция. – Тошкент: Адолат, 1996. –
Б.15.
2
Beaupertius – Bressand F. L’art des jardins a son apogee ou splendeur des jardins
de Samarkand // La Temuride. –Paris, 1990. – № 4. – Рр.7-8; Ўша муаллиф.
Festivites timurides // La Temuride. – Paris, 1996. – №
16. Рр. 2-3; Jardins Timurides // La Temuride. – Paris, 1991. – № 5. – Рр. 10;
Szuppe M. Le Khorassan et I’Fsia centrale aux XIV–XVIe siecles: aspects de
l’unite culturelle et politique // La Timuride. – Paris, 1995. –

№ 14. – Рр. 8-15;
3
Kehren L. Tamerlan, le Seiqneur de fer, Neuchatel, 1978. – 260 p.; Ўша
муаллиф. Tamerlan. Paris: Payot, 1980; O’sha muallif. Tamerlan et Byzance // La
Timuride. – Paris, 1994. № 13. – Pр. 3-6; Керен Л. Амир Темур салтанати.
Француз тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Б. Эрматов. – Тошкент:
Маьнавият, 1999. – 224 б. Va boshqalar.
4
Керен Л. Амир Темур салтанати... – Б. 169-170.
Fransuz temurshunoslaridan Jan-Pol Runing Amir Temur va uning faoliyatiga oid
“Tamerlan” 1
deb nomlangan ulkan tadqiqoti haqida alohida to’xtalib o’tish joiz.
Jan-Pol o’z tadqiqotida Chingizxon va uning avlodlari, Sohibqironning hokimiyat
tepasiga kelishi, davlat tuzishi, Eron, Oltin O’rda, musulmon davlatlari bilan
munosabatlari va boshqa tarixiy jarayonlarni to’liq ochib berishga intiladi 2
. Unda
Amir Temurning o’z davridagi jamiyat hayotida tutgan o’rni, din, madaniy hayot,
davlat va jamiyat o’rtasidagi aloqalar kabi masalalar umumiy holatda talqin
etilgan.
Kembrij Universiteti olimlari tadqiqotlarining Eron tarixi bilan bog’liq qator
jildlarida 3
ham Amir Temur davriga oid bir qancha tahlillar mavjud, ammo ularda
davlat boshqaruv masalalari yechimiga alohida e’tibor berilmagan.
Tadqiqotchilar orasida Beatris Forbes Mantsning temuriylar davlati boshqaruvini
o’rganishga qo’shgan hissasini alohida ta’kidlash joiz 4
. U Amir Temur davlat
tepasiga kelishidan avval Chig’atoy ulusida yuz bergan ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy
va etnik o’zgarishlar, Amir Temur davlatining ma’muriy boshqaruvi xususida
qisman fikr-mulohazalar bildirib o’tgan.
Bu borada g’arbda salmoqli izlanishlar olib borgan olimlardan biri yana biri Xilda
Xukxemdir. U Amir Temurning shaxsi va faoliyatini xolisona tadqiq etishga
harakat qilgan. Xilda Xukxem asosan Amir Temur faoliyatini umumiy tarzda
yoritish bilan cheklanib, uning davlat boshqaruvini tadqiq etmagan.
1
Жан–Поль Ру. Тамерлан / Пер с. фр. Е.А.Соколова. Послесл.В.Л.Егорова; –
М.: Молодая гвардия, 2004.
2
Жан – Поль Ру . Тамерлан ... – С . 20-279.

3
The Cambridge history of Iran. – Cambridge, 1970. Vol.2. – P р . 586-587; The
Cambridge history of Iran. – Cambridge, 1986. V.6. Chapter 7; The Cambridge
history of Iran. The timurid and safarid period. – The Cambridge University Press.
1986. Vol. 6. – P р . 42-14; Timur’s invasion. The Cambridge history of India. – –
The Cambridge University Press. 1987. Vol.VIII. – P р . 195-201.
4
Manz Beatrice Forbes. Adminstration and the delegation of Authority in Temur’s
Dominions // Central Asiatic Journal. 1976. – № XX. – P р . 191-207; Ўша
муаллиф . The Ulus Chagatay before and after Temur’s rise to power // Central
Asiatic Journal. 1983. № XXVII. – Рр . 79-100; Ўша муаллиф . The rise and rule
of Tamerlane
/ Cambrige University Press, 1989.
O’zbekistonda ham Amir Temur hayoti va davlatchilik faoliyatini xolis o’rganish,
targ’ib qilish mustaqillikka erishilgandan so’ng keng miqyosda amalga oshirila
boshladi. O’tgan yillar davomida Amir Temur va uning davriga bag’ishlangan
qator ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Jumladan, Halim Boboev tomonidan Amir
Temur va temuriylar davridagi siyosiy-huquqiy ta’limotlar tarixi tadqiq etildi.
Unda davlatni idora qilish tadbirlari, kengashlari, vazirlar va amirlarni joy-joyiga
qo’yish, sipoh, Amir Temurning qarashlari va boshqalar xususida to’xtalib
o’tilgan. H. Boboev asosan mavzuning huquqiy asoslarini ochib berishga intilgan,
Ushbu tadqiqotda esa ijtimoiy-siyosiy yo’nalishlar tahlil etilgan.
A.A. To’laganov tomonidan “Amir Temurning o’zbek davlatchiligining
rivojlanishida tutgan o’rni va mavqei (“Temur tuzuklari”) misolida” mavzusidagi
tadqiqot amalga oshirildi. U “Tuzuklar”ning yaratilish tarixi, uning
Movarounnahrdagi siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixini o’rganishdagi ahamiyati,
Amir Temurning davlatni idora etishga oid tamoyillari, tadbirlari va tashkil etilgan
davlat kengashlarining davlatchilik tarixidagi o’rni masalalariga e’tibor qaratgan.
Ziyodulla Muqimov olib borgan ilmiy ishda esa O’zbekiston tarixining VIII-XIX
asrlariga oid tarixiy-huquqiy manbalari va ularning yuridik qimmatiga
huquqshunoslik nuqtai nazaridan baho berilgan.
Tarixchi olim Azamat Ziyoning “O’zbek davlatchiligi tarixi” asarida ham Amir

Temur saltanatidagi davlat boshqaruvi tizimi borasida to’xtalib o’tilgan 1
.
Tadqiqotchi Amir Temurning markazlashgan davlat qurishi davriga oid tarixiy
jarayonlarni qisman tahlil etgan.
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar. – Т .: Sharq, 2000. – B. 368.
D. Abidjonova ingliz ilmiy adabiyotida Amir Temur davrining tarixshunosligi
masalasi bilan shug’ullandi 1
. Bu tadqiqot ham mavzuni ingliz tarixshunosligi
ko’lamida kengroq tahlil etishda alohida ahamiyat kasb etadi.
Mustaqillik davrida yaratilgan tadqiqotlar orasida X. Mamatovning ishini ham
alohida ko’rsatib o’tish joiz. Unda “Temur tuzuklari”ning yaratilishi va
o’rganilishini tadqiq etish orqali Amir Temur davlatining tashkil topishi,
taraqqiyoti, uning siyosiy qarashlari shakllanishiga tasavvuf ta’limotining
ko’rsatgan ta’siri, davlat boshlig’i to’g’risidagi mulohazalari, bu davrdagi davlat
boshqaruvi va xizmati, qonunchilik hamda huquqiy tartibot masalasiga keng
to’xtalib, mavzuning yuridik mohiyati ochib berilgan 2
.
Tadqiqotchi S. Xidirov esa o’z tadqiqotida Amir Temur davlatining tashkil topishi,
rivojlanishi, bu davr g’oya va mafkura, ularning davlat boshqaruviga ta’siri,
amaldagi davlat boshqaruv shakli, xalqaro munosabatlar huquqi borasida
izlanishlar olib borgan 3
.
B.A.Usmonov “Amir Temur hayoti va davlatchilik faoliyatining Rossiya
tarixshunosligida yoritilishi” 4
nomli ilmiy ishida mavzuning rus tarixshunosligi
masalasi keng tahlil etilgan.
Bulardan tashqari, B. Ahmedov, A. O’rinboev, D. Yusupova, A. Ahmedov,
U.Uvatov, O.Bo’riev, B. Mannonov kabi ko’plab olimlar Sharqshunoslik instituti
fondida, chet el kutubxona va arxivlarida saqlanayotgan Amir Temur davriga oid
birlamchi manbalarni o’zbek va rus tillariga o’girish bilan birgalikda keng ko’lamli
ilmiy tadqiqotlar olib bordilar va noyob ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritdilar.
1
Абиджонова Д. С. Маверауннахр эпохи правления Амира Темура в
англоязычной историографии 60-90- х годов ХХ в.: Автореф. дисс канд. ист.

наук. – Т.: Институт истории АН РУз, 2001. – C.26.
2
Mamatov X.T. “Temur tuzuklari”da davlat va huquq masalasi: Yuridik fanlari
nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya. – Т.: IIV Akademiyasi, 2002. –
B.156.
3
Xidirov С. Amir Temur davlatining tashkil topishi va davlat tuzumi: Yuridik
fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya. – Т.: IIV Akademiyasi,
2002. – B.178.
4
Usmonov B.A. Amir Temur hayoti va davlatchilik faoliyatining Rossiya
tarixshunosligida yoritilishi: Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiya. – Т.: O’ZFA SHI, 2004. – B.165.
Shuningdek, mustaqillik yillarida qator olimlar tomonidan Amir Temur va uning
faoliyatiga bag’ishlab bir qancha salmoqli ilmiy tadqiqotlar yaratildi va katta ishlar
olib borilmoqda 1
. Bu ishlar orasida “Amir Temur jahon tarixida” deb nomlangan
yirik fundamental tadqiqotni ham alohida ta’kidlab o’tish joiz. Unda Amir Temur
davri ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid qimmatli tahlillar,
davlatchilik tarixiga oid ba’zi ma’lumotlar berilgan 2
. Vazirlar Mahkamasining
1998 yil 25 avgustdagi farmoyishi bilan bu ulkan tadqiqot to’ldirildi va 2001 yilda
qayta nashr etildi 3
.
Rossiyada ham Amir Temur davri tarixi va madaniyatiga bo’lgan qiziqish ortib
bormoqda. Tarixiy voqealik hamda haqiqatni aniqlash borasida mashhur tarixchilar
bilan bir qatorda yosh olimlarning ham ilmiy tadqiqotlar olib borayotganliklari
quvonarli holdir. Bu borada rossiyaning samara viloyati, koshki qishlog’idagi
maktabning bitiruvchi sinf o’quvchisi Mixail Arnoldovning buyuk bobokolonimiz
Amir Temurning 1391 yilda oltin o’rdaning istilochi xoni to’xtamish bilan jangi
bo’lib o’tgan joyni aniqlash masalasiga bag’ishlangan maqolasi, ayniqsa diqqatga
sazovordir.
Uning bu mehnati Rossiyada nufuzli hisoblangan “Наука и жизнь” jurnali
tomonidan e’lon qilingan tanlovda birinchi mukofot bilan taqdirlanib, 2004 yilning
4-sonida chop etildi. Mazkur maqolada yosh tarixchi yuqorida qayd etilgan
jangning joyini aniqlash bo’yicha tadqiqotlar natijalarini keltirish bilan birga ushbu

tarixiy voqeaning rossiya xalqlari taqdirida olgan o’rni va umuman, o’quv
adabiyotlarida ushbu mavzuning yoritilishi xususida fikr- mulohazalari bilan
o’rtoqlashadi.
1
Амир Темур жаҳон тарихида / Иш раҳбари проф. С. С. Саидқосимов. –
Тошкент: Шар, 1996; Аҳмедов Б. Амир Темурни ёд этиб. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1996; Амир Темур ва унинг дунё тарихида тутган ўрни. –
Тошкент: Фан, 1996; Бобоев Ҳ. Б. Амир Темур ва унинг қарашлари. –
Тошкент: Адолат, 1992; Бўриев О. Амир Темур даврида Мовароуннаҳр ва
Мўғулистон муносабатлари // Шарқшунослик. – Тошкент, 1996. – №7.– Б.37-
44; Бўриев О. Темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. –
Тошкент: Ўзбекистон, 1997; Керен Л., Саидов А. Амир Темур ва Франция ва
бошқалар.
2
Davlat boshqaruvi/Amir Temur jahon tarixida – Т.: Sharq, 2000.– B.64-69.
3
Amir Temur jahon tarixida / To’ldirilgan va qayta ishlangan ikkinchi nashri. – Т.:
Sharq, 2001. – B.304.
Xullas, salohiyatli davlat arbobi, shavkatli harbiy sarkarda amir temur jahon
xalqlari tarixida ulkan iz qoldirgan tarixiy shaxs sanaladi. O’tgan o’rta asr
davrlaridan tortib, to hozirgi kunlarimizgacha uning shaxsiga qiziqish hech qachon
pasaygan emas. Mag’ribu mashriqning tarixshunlari, so’z san’akotrlari uning
siymosini chizishga, fenomeni sirlarini ochishga intilaveradilar.
XULOSA
Amir Temur mamlakatda hukmdor chiqargan buyruq va qarorlar faqat uning
ixtiyorida bo’lishi kerak deb hisoblagan va o’zining boshqaruv faoliyatida bu
qoidaga amal qilgan. Bizningcha, ushbu davlatchilik ta’limoti davlat hokimiyatini
amalga oshirishning eng muhim usullaridandir.
Hukmdor o’z siyosiy mavqeini saqlab qolishi uchun uning adolatli va komil inson
bo’lishi yetarli emas, maqsadga erishish uchun uning atrofidagi mansabdorlar ham
o’z kasbining ustasi, fidoyi va halol bo’lishlari kerak.
Amir Temur o’zi tayinlagan vazirlar, amaldorlar va sipohiylar vositasida davlat

boshqaruvini amalga oshirganligi uning eng katta yutuqlaridan biridir.
Amir Temur ayniqsa, vazirlar tanlash masalasini to’g’ri hal qilishga intilgan. U
podshoh “qoshida adolatli vazirlar tutsin, toki podshoh zulm qilgudek bo’lsa, odil
vazir uning chorasini topsin. Agarda vazir zolim bo’lsa, ko’p o’tmay saltanat uyi
qulaydi” 1
, - deb ta’lim bergan.
Hukmdor davlat qudratining ramzi bo’lganligi sabab uning ozgina salbiy hatti-
harakati ham ommaga tez ta’sir etadi. Uning har qanday masalada adolatli, rahmdil
va mehribon bo’lishi hamda qonunlarning ijrosini ta’minlay bilishi yutuqlariga
kafolat bo’lib xizmat qiladi. Tarixiy saboqlar shaxsan Amir Temurning o’zi va
oilasi qonunlar ijrosini ta’minlashda xalqqa o’rnak bo’lganligini ko’rsatadi.
Amir Temur boshidanoq boshqaruv jilovini o’z qo’lida mustahkam ushlagan
bo’lsa ham hokimiyatni o’z xodimlariga bo’lib berish, ammo ularning ustidan
nazorat o’rnatish yo’lidan borgan. Bundan Amir Temurning mamlakat
ichkarisidagi muxolif kuchlarga nisbatan qo’llagan taktikasini anglab yetish
mumkin. Uning fikriga ko’ra “saltanat ishlarini ishonchli va mo’tabar bir necha
kishiga bo’lib berish lozim. Shunda har biri o’z ishiga bog’lanib, saltanat taxtiga
ko’z olaytira olmaydi” 2
. Bundan Amir Temur o’sha davrdayoq hokimiyatning
bo’linish tamoyili boshqarishni tashkillashtirishning maqbul
1
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B.86.
2
Temur tuzuklari. – Т .: “Sharq”, 2005. –B.86.
usullaridan ekanini anglab yetgani, uning davlatchiligida ana shunday kurtaklar
mavjud ekanini anglash mumkin.
Har taraflama mustahkam, qudratli davlatni barpo etish uchun albatta bilimli,
yuksak ahloqiy sifatlar egasi, nozikta’b, sezgir, tezkor, mushkul vaziyatlarda ham
o’z maqsadini amalga oshiradigan tadbirkor, nizo va kamchiliklarni bartaraf eta
biladigan, insonning ruhiyatini anglay oladigan, boshqaruv ilmi egasi bo’lgan
irodali, kuchli shaxs davlatni boshqarishi talab etiladi. Amir Temur o’z davrining
ana shu talab va ehtiyojlariga javob bera olgan davlat arbobi edi. U davlat
boshlig’ini davlat va xalqning o’z oldiga qo’ygan maqsadlarini amalga
oshirishdagi asosiy vositachi deb bilgan. Yaxshi hukmdor davlat tepasiga kelsa

“atrof-tevarakdagi fasodchilar ta’ma qilishni tark etib, itoatu bo’ysunish yo’liga
kiradilar” – , deb ta’lim bergan.
Amir Temur qat’iyat bilan o’z oldiga qo’ygan maqsadlariga erishgan, davrining
eng zukko kishilarini pirlari deb tan olgan, olimlarning yordamiga tayangan. U
o’ziga muxolifatda bo’lgan kuchlarni yengib, sobiq dushmanlarining kuch va
imkoniyatlaridan davlat taraqqiyoti yo’lida foydalangan.
Sohibqiron saltanat va qo’shni mamlakatlarda sodir bo’layotgan voqea- hodisalarni
sergaklik bilan kuzatgan hamda extimoli bo’lgan xavf-xatarlarning oldini olgan.
Amir Temur biror ishni boshlasa doimo uni muvaffaqiyatli yakunlashga intilgan.
Moliyaviy siyosatni to’g’ri yuritgani ham uning muvaffaqiyatlariga zamin bo’lib
xizmat qilgan. U kirim va chiqimlarni, sarf-xarajatlarni me’yorida olib borgan,
yo’qsillarga doimiy ravishda xayr-ehsonlar in’om etib turgan, ilm- fanga homiylik
qilgan.
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash joizki, Amir Temur davrida yaxlit davlatchilik
kontseptsiyasi yaratilgan bo’lib, saltanat boshqaruvining barcha sohalari, ularda
kechgan jarayonlar, tarmoqlararo aloqalar qonun yo’li bilan tartibga solingan.
Davlat boshqaruvida mavjud bo’lgan mo’g’ul, fors va turkiy islomiy an’analarning
ijobiy jihatlaridan foydalanilishi yangicha siyosiy
an’analar kelib chiqishiga sabab bo’ldi. Bu o’zgarishlarni amalga oshirishda Amir
Temurning davlat rahbari sifatida tutgan siyosiy mavqei ham katta ahamiyat kasb
etadi. Davlatning ijtimoiy funksiyasi iqtisodiy, qonuniy va ma’naviy vositalar
orqali bajarilgan.
Amir Temur davlat boshqaruv idoralarining har tomonlama qulay, tezkor, yengil,
sodda va iqtisodiy jihatdan tejamkorlik asosida faoliyat yuritishini ta’minlay
olganligi katta yutuqlar eshigining ochilishiga imkon bergan.
Saltanatda markaziy va mahalliy boshqaruv idoralarining o’zaro aloqadorligi, bir-
biriga bo’ysunish qoidalari tartibga solingan, shakl va mazmun o’rtasidagi
mutanosiblik ta’minlangan. Bu esa mamlakatda yuksak kommunikatsiya tizimi
yaratilishiga sabab bo’lgan. Amir Temur bu tizimni salohiyatli, ilmli va ma’naviy
jihatdan yetuk mutaxassislar bilan kuchaytirdi.

Shuningdek, qurultoylar ham mamlakat boshqaruvi va taraqqiyotida muhim rol
o’ynagan.
Amir Temur davrida sud va huquq tartibot sohalari ixtisoslashgan bo’lib, bu soha
davlat tayanchi vazifasini o’tagan.
Boshqaruvda mamlakat mudofaasiga juda katta e’tibor qaratilgan. Amir Temur
tahdid solishi mumkin bo’lgan ichki va tashqi xavflarni o’z vaqtida bartaraf etgan,
ularning oldini olish tadbirlarini ishlab chiqqan. Saltanatning harbiy siyosati avvalo
mudofaani kuchaytirishga qaratilgan. Uning tomonidan olib borilgan mudofaa,
harbiy siyosat va diplomatiya yigirma yetti davlatni o’z ichiga olgan yirik
saltanatda barqarorlikni ta’minlashga, Osiyo mintaqasida o’z maqsadlariga
erishishga, integratsion jarayonlarni tezlashtirishga xizmat qilgan. Amir Temur
tashqi yurishlarini avvalo zulm, adolatsizliklar, boshboshdoqliklarni tugatish
maqsadida uyushtirgan, mintaqalarda el-ulus farovonligini ta’minlashga harakat
qilgan hamda islom dini va shariat mustahkamligi uchun kurashgan.
Saltanatning diplomatik aloqalarida insonparvarlik, do’stlik va hamkorlik g’oyalari
ustuvor bo’lgan. Xorazm, Oltin O’rda, usmonlilar , Misr kabi davlatlar bilan olib
borilgan tashqi siyosatida ham diplomatiya qonun-qoidalariga doimiy
ravishda amal qilingan. Xususan, Yevropa qirollari bilan do’stona diplomatik
munosabatlarni o’rnatilgan. Bu esa o’sha davrning katta hodisasi edi.
Amir Temur diplomatiyasi va tashqi siyosatida ilk marotaba «yagona makon»
g’oyasini ilgari surilgan. Bu esa barcha insonlarning yagona makonda faoliyat
yuritishlari mumkinligi haqidagi dastlabki tushunchalarning kelib chiqishiga sabab
bo’lgan. Bu asoslar Amir Temur davlatchilik g’oyalari baynalminalchilikka
asoslanganligini ko’rsatadi.
Umuman olganda, Amir Temur davlatchiligi yuksak nazariy qoidalarga asoslangan
holda boshqarilgan bo’lib, undagi mezonlar amaliyotdan olingan tajribalar orqali
shakllangan.
Yuqoridagi tahlillar va dalillar asosida Amir Temur saltanatida umuminsoniy
qadriyatlarga asoslangan, siyosiy tizimda yangicha, mustahkam, o’z davrida
mavjud bo’lgan turli boshqaruv an’analarining maqbul jihatlarini o’zida

mujassamlashtirgan, hamda ularga muhim ijobiy o’zgartirishlar kiritilgan
davlatchilik asoslari barpo etilgan, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Amir Temur davrida shakllangan davlatchilik tajribasi milliy siyosiy tarixdagi eng
rivojlangan bosqichni tashkil etadi.
Tadqiqot ishi yuzasidan quyidagi tavsiyalar beriladi:
Ushbu ishdan O’zbekiston davlatchilik tarixini yoritishda, Amir Temur
saltanatining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixi, jahon tarixining o’rta asrlar
qismini yozishda foydalanish mumkin. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
huzuridagi Davlat va jamiyat qurilish akademiyasi tinglovchilariga maxsus kurs
tashkil etish lozim. Tadqiqot natijalaridan oliy ta’lim tizimida “O’zbekiston tarixi”,
“Jahon tarixi”, “O’zbekiston davlatchiligi tarixi”, “Siyosatshunoslik”, ”Falsafa”,
”Davlat va xuquq nazariyasi”, ”Siyosiy va xuquqiy ta’limotlar tarixi”, ”Markaziy
va mahalliy davlat boshqaruv asoslari” va boshqa fanlardan Amir Temur
mavzusiga oid ba’zi qo’shimcha va o’zgartirishlar kiritishda, ma’ruza matnlari,
o’quv dasturlari, qo’llanmalar tuzishda, maxsus kurslar o’qishda foydalanish
mumkin. Tadqiqot natijalaridan o’rta asrlarning Amir Temur davlatchiligi bilan
bog’liq xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixini
yoritishda foydalanish mumkin. Amir Temur davlatchiligi tarixini yozishda turli
soha mutaxassislari bilan temurshunos olimlarning keng hamkorligini ta’minlash
lozim. Mazkur ish natijalaridan yoshlarni milliy o’zlikni anglash, vatanparvarlik,
yurtga sadoqat, umuman komil inson qilib tarbiyalashda foydalanish mumkin.
Harbiy bilim yurtlari, Milliy xavfsizlik instituti talabalariga ma’ruzalar o’tishda
foydalanish mumkin. Amir Temur va temuriylar saltanati davlatchilik tarixini
o’rganish markazini tashkil etish, unda keng qamrovli fundamental tadqiqotlar olib
borish, turli tillarda chop etiladigan “Amir Temur va temuriylar” nomli ilmiy
jurnal chop etish, olingan muhim natijalarni ushbu matbuotda muntazam e’lon
qilib borishga erishish muhim masaladir.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABYOTLAR
RO’YHATI:

i.
Rahbariy adabiyotlar.
1.
Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1- jild. – T.:
O’zbekiston, 1996. – 364 b.
2.
Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild. – T.: O’zbekiston, 1996. –
380 b.
3.
Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild.– T.: O’zbekiston, 1996. –
366 b.
4.
Karimov I.A. Bunyodkorlik yo’lidan. 4- jild.–T.:O’zbekiston,1996.
–349 b.
5.
Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. 5-jild.–T.: O’zbekiston,
1997. –384 b.
6.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. - Toshkent : Sharq, 1998. - 31 b.
7.
Karimov I.A Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo’lidan. 6-jild. – T.: O’zbekiston,
1998. – 429 b.
8.
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-jild. – T.:
O’zbekiston, 1999. – 410 b.
9.
Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz.
8-jild. – T.: O’zbekiston, 2000. – 528 b.

10.
Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. 9-jild. – T.:
O’zbekiston, 2001. – 432 b.
11.
Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashamiz. 10-jild. – T.: O’zbekiston,
2002. – 432 b.
12.
Karimov I.A. Biz tanlagan yo’l demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan
hamkorlik yo’li. 11- jild. – T.: O’zbekiston, 2003. – 320 b.
13.
Karimov I.A. Tinchlik va havfsizligimiz o’z kuch-qudratimizga, hamjihatligimiz
va qat’iy irodamizga bog’liq. 12 - jild. T.: “O’zbekiston” 2004.-400 b.
14.
Karimov I.A. O’zbek xalqi hech kimga, hech qachon qaram bo’lmaydi.
13-jild. – T.: O’zbekiston, 2005.-448 b.
15.
Karimov I.A. Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish,
ma’naviyatimizni yuksaltirish va halqimiz hayot darajasini oshirish – barcha
ishlarimizning mezoni va maqsadidir. 15-jild. – T.: O’zbekiston, 2007.-318 b.
16.
Karimov I.A. Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror
rivojlantirish yo’lida. 16-jild. – T.: O’zbekiston, 2008.-366 b.
17.
Karimov I.A. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash – bizning oliy maqsadimiz. 17-jild. – T.: O’zbekiston, 2009.-280 b.
18.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. - Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 176 b.

19.
Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharotida uni
bartaraf etishning yo’llari va choralari. – Toshkent: O’zbekiston, 2009. – 56 b.
20.
Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – T.: O’zbekiston,
2009. – 24 b.
21.
Sh.M.Mirziyoev. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har
bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.
– T.: O’zbekiston, 2017. – 104 b.
22.
Sh.M.Mirziyoev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – T.: O’zbekiston, 2017. – 488 b.
23.
Sh.M.Mirziyoev. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. – T.: O’zbekiston, 2017. – 32 b.
24.
Sh.M.Mirziyoev. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T.: O’zbekiston, 2017. – 32 b.
i. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, qonunlari va qonun osti
hujjatlari
1.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zbekiston, 2016. – 47 b.
2.
Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining Qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.

4.
Ta’lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining Qonuni. – T.: O’zbekiston, 1989.
– 30 b.
iii. Maxsus adabiyotlar
1.
Amir Temur o’gitlari. –T.: Navro’z, 1992.- 63 b.
2.
Asqarov A. O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – T.: Universitet, 2007. -
323 b.
3.
Begmatov E. Joy nomlari-ma’naviyat ko’zgusi. – T.: Ma’naviyat, 1998.- 64 b.
4.
Бобоев Х. Амир Темур и его взгляды. – T.: “Ўзбекистон”, 1992. – 82 б.
5.
Беруний Абу Райхон. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган
асарлар. 1-жилд. – T.: Фан, 1968. – 486 б.
6.
Березиков Е. Великий Тимур. – Т.: Шар, 1994. – 335 б.
7.
Додхудоева Л.Н. Tимуриды: тенденции политического, социального и
экономического развития. – Душaнбе, 2003. – 156 b.
8.
Jabborov I. O’zbeklar: turmush tarzi va madaniyati: etnotarixiy lavhalar.
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi, M.Ulug’bek
nomidagi O’zbekiston Milliy universiteti, O’zbekiston Tarixi Davlat muzeyi. – T.:
O’qituvchi, 2003. - 208 b.
9.
Jaloliddin Rumiy. Ichingdagi Ichindadur. – T.: Yangi asr avlodi, 2003. – 199 b.

10.
Jalolov A. O’zbekiston: mustaqillik, ma’naviyat, mafkura. – T.: O’zbekiston,
1994.-96 b.
11.
Jo’raev N. Tarix falsafasi: tushuncha, mohiyat va siyosat. – T.: Ma’naviyat, 1996.-
192 b.
12.
Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403- 1406). –
M., 1990. – 107 с.
13.
Ibrohimov A. Bizkim o’zbeklar : milliy davlatchiligimiz asoslari haqida
mulohazalar. – Toshkent : Sharq, 1999. - 400 b.
14.
Ибн Арабшах. История Амир Тимура. Ачоиб ал-макдур фи тарихи
Таймур. /Автор перевода Хайдарбек Бобобеков. 3-e издание. – Ташкент,
2008. - 239 с.
15.
Imomnazarov M. Milliy ma’naviyatimizning takomil bosqichlari. – T.: Sharq,
1996.-144 b.
16.
Nazarov Q. Qadriyatlar falsafasi (Aksiologiya). – T.: Faylasuflar milliy jamiyati,
2004. -356 б.
17.
Mahmudov T. Mustaqillik va ma’naviyat. – T.: Sharq, 2001. -159 b. 18.Mirzo
Ulug’bek. To’rt ulus tarixi. – T.: Cho’lpon, 1993. - 483 b.
19.Mustaqillik. Izohli ilmiy- ommabop lug’at. – T.: Sharq, 2000. -320 b.
20.Otamuratov S. Milliy rivojlanish falsafasi. – T.: Akademiya, 2005. -368 b.
21.Rahmonov R. Yoshlar dunyoqarashi shakllanishida tarixiy ong va tarixiy
xotira. – T.: O'zbekiston, 2008. - 72 b.

22.
Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.:
Шар, 1999. – 28-31 с.
23.
Rizo B. O’zbek tarixi - o’zlik tarixi: badia. – T.: Yangi asr avlodi, 2001. - 78 b.
24.
To’xtiev I. Amir Temur va temuriylarning moliya-pul siyosati. – T.: O’zbekiston,
2006. – 109 b.
25.
Fitrat Abdurauf. Rahbari najot. – T.: Sharq, 2001.-176 b.
26.
Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri.-T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi,
1993. -224 b.
27.
Qur’oni Karim. /Tarjima va izohlar muallifi Alouddin Mansur/.-T.: Cho’lpon,
1992.-495 b.
28.
Hotamov G. Millat xotirasi: badia / G. Hotamov, SH. Hamroev. – T.: Yozuvchi,
1999. - 24 b.
29.
Хильда Хукхем. Властитель семи созвездий. – T.: Шар, 1995, - с.314.
30.
Эркаев A. Маънавият – миллат нишони. - 2-тўлдирилган нашри. – T.:
Маънавият, 1999. - 239 б.
31.
Falsafa asoslari. – T.: O’zbekiston, 2005.– 382 b. 32.Falsafa. Qomusiy lug’at. -
Toshkent: Sharq, 2004.– 494 b.
iv. Davriy nashrlar.

1.
Boboev X. “Avesto” - Sharq xalqlarining bebaho yodgorligi. “Авеста” –
Бесценное богатство народов Востока / H. Boboev, T. Do’stjonov,
S. Hasanov; O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim Vazirligi,
Toshkent moliya instituti. – T.: Toshkent moliya instituti, 2004.
- 322 b.
2.
Karim T. Milliy tafakkur taraqqiyotidan (“Avesto” zamonlaridan to XXI asr
boshlarigacha): falsafiy maqolalar. – T.: Cho’lpon, 2003. - 160 b.
3.
Новосельцев A.П. Об исторической оценка Тимура. //Вопроси истории, 1973.
-№2. – 20 c.
4.
Якубовский А.Ю. Тимур. (Опыт краткой характаристики) //Вопросы
истории. – 1946, №8. - 54 c.
5.
Якубовский А.Ю. Тимур. //Tамерлан: Эпоха, личность, деяния. –M., 1992. –
11 c.
v. Internet materiallari
1.
Хидоятов Г.А. Темур, его роль в судьбах России и Европы.
http://www.asiaforum.uz/index.php .
2.
Фома Мецински. История Темурланга и его приемников.
–http://www.vostlit.info/texts.rus.

1 S.Siddiqov, A.Axmedov, B.Axmedov va boshqalar. “Amir Temur Jahon
tarixida” Toshkent. “Sharq”-2001y
2S.Siddiqov, A.Axmedov, B.Axmedov va boshqalar. “Amir Temur Jahon tarixida”
Toshkent. “Sharq”-2001y
3 Boboev Halimboy. Amir Temur va temuriylar saltanati. Toshkent, “Kamalak”
1996.
4 Boboev Halimboy. Amir Temur va temuriylar saltanati. Toshkent, “Kamalak”
1996.
5 Mo‘minov I. Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rni va roli haqida.
Toshkent, 1960.
6 Temur tuzuklari. Toshkent, 1991
http://hozir.org

AMIR TEMUR DAVLATI BOSHQARUVI TIZIMIDA SUD-HUQUQ MUNOSABATLARI.docx

Купить