Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur davlati harbiy san'ati tarixi

Купить
MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................................... 2-3 I BOB. AMIR TEMUR DAVLATI HARBIY SAN ATI TARIXI ‟ 1.1 Sohibqiron qo`shinidagi harbiy jang san‗ati ……………………………… 4-10 1.2 Sohibqiron qo`shinidagi jangovar boshqaruv ............................................ 11-15 I bobga xulosa ...…………………………………………………………….. 16-17 II BOB. AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI VA HARBIY SAN ATI ‟ 2.1 Amir Temurning Uch va besh yillik yurishi …………..………………… 18-23 2.2 Amir Temurning ― Yetti yillik yurishi …………………………………. 24-29 ‖ II bobga xulosa ……...…………………………………………………..….. 30-31 XULOSA ……………………………………………………………………….. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………...……………………………. 33 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning ―Tarixga murojaat qilar ekanmiz, u xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‗lmaganidek, o‗z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‗lmaydi degan fikrlarni aytib o‘tgan‖ 1 . Biz tanlagan mavzu ham bugunning dolzarb mavzusi hisoblanib, uni ilmiy nuqtai nazardan tadqiq etib, manbalar, arxiv hujjatlari orqali xolislik bilan yaqindan o`rganib, fanga yangiliklar kiritish, bugun va kelajak avlodni haqqoniy tarixdan boxabar etish mavzuning dolzarbligini tashkil qiladi. Tadqiqotning ob ekti. ‟ Ushbu kurs ishi Amir Temur davlatining tarixi harbiy san‘at tarixi, boshqa yurtlarga qilgan hujumi uning o‘z davlati tassarufi ostiga olishi, xalq uchun qilgan o‘z ona yurtini g‘animlardan himoya qilganligi to‘g‘risida ma‘lumot berib o‘tadi. Tadqiqotning predmeti. Amir Temur va temuriylar davrida harbiy san‘at va qo‘shin boshqaruvi haqida o‘rganish va uni tahlil qilish kurs ishining predmeti hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi. Amir Temur va Temuriylar davlatida harbiy qo shin tuzilishini o rganish, uning tashkil topishi, asosiy tamoyillari, tuzilma va ʻ ʻ boshqaruv tizimini tahlil qilish hamda harbiy islohotlarning davlat qudrati va siyosiy barqarorligiga ta sirini ochib berish. ʼ Tadqiqotning vazifasi. - Amir Temur va Temuriylar davrining umumiy siyosiy va harbiy sharoitini yoritish; - Amir Temur harbiy siyosatining asosiy tamoyillarini aniqlash; - Harbiy qo shin tarkibi, saf tuzilishi va boshqaruv tizimi haqida batafsil ʻ ma lumot berish; ʼ - Harbiy islohotlar va qo shin tashkiliy tuzilmasining Temuriylar davlatining ʻ kuchayishiga ta sirini tahlil qilish; ʼ 1 Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‗q. Toshkent., ―Sharq ., 1998. ‖ 2 - Temuriylar davrida harbiy san at va strategiyaning rivojlanish ʼ xususiyatlarini ko rsatib berish; ʻ - Tarixiy manbalar va tadqiqotlar asosida mavzuni ilmiy jihatdan asoslab berish. Tadqiqotni ng usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviyxronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‗yxatidan iborat bo lib, ʻ tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. 3 I BOB. AMIR TEMUR DAVLATI HARBIY SAN ATI TARIXI ‟ 1.1Sohibqiron qo`shinidagi harbiy jang san„ati Mashhur davlat arbobi, O`rta asrlar islohotchisi, sarkarda, adolat uchun tolmas kurashchi, ilm-fan va madaniyat rahnamosi Amir Temur davrida ilm-fan, madaniyat va ta‘lim mislsiz darajada yuksaldi. Siyosiy maydonga qadam qo`yganida Amir Temur endigina 24 yoshga kirgandi. Mamlakat parokanda, mahalliy siyosiy kuchlar o`rtasidagi o`zaro qarama-qarshiliklar avj olgandi. Ustiga ustak, Chingizxon avlodlari Movarounnahrga tez-tez bosqin uyushtirib turardi 2 . Taxminan bir asr davom etgan bu davrda Movarounnahrning istibdod alamini tortgan oddiy fuqarolari dan to yirik siyosiy arboblariy u din peshvolarigacha juda ham og‗ir kun kechirdilar. Jamiyatga ozodlikka va taraqqiyotga bo`lgan intilishlarni o`zida mujassam etgan xaloskor, dohiy zarur edi. Taqdir taqozosi bilan Amir Temur ana shunday xaloskor va yo`lboshchi sifatida tarix sahnasida paydo bo`ldi. 1370 yilda Amir Temur Balxda bo`lib o`tgan qurultoyda Movarounnahrning ulug‗ amiri deb e‘lon qilindi. Tarqoqlikni bartaraf etib, ayrim o`lkalarni yagona davlatga birlashtirish Amir Temurning asosiy maqsadi edi. U davlatning poytaxti qilib So`g‗diyonaning qadimiy poytaxti bo`lgan Afrosiyob xarobalari yonidagi Samarqandni belgiladi va yangi shaharga asos soldi. Amudaryo bilan Sirdaryo oralig‗i, shuningdek, Farg‗ona va Shosh viloyatlarini birlashtirib o`ziga bo`ysundirgandan keyin Amir Temur boshqa mamlakatlarga harbiy yurishlarga kirishdi. Amir Temur saltanati O`rta Osiyoda 35 yil (1370-1405) hukm surdi. U Markaziy Osiyo hududlarini yagona markazlashgan davlatga birlashtirdi, Hind va Gangadan to Sirdaryo va Zarafshongacha, Tyan-Shandan to Bosforgacha ulkan imperiya barpo etdi. Amir Temur harbiy yurishlarining bilvosita oqibatlari ulkan ahamiyatga ega: u Xitoyda Min sulolasi davlat boshiga kelganda mo`g‗ullarning Xitoyga solayotgan xavfining oldini oldi; Oltin O`rdani yengib Moskva Rusi uchun ham 2 I.Karimov ―Sohibqiron kamolga yetgan yurt T.1996. 54 b ‖ 4 xuddi shunday yordam ko`rsatdi. 1402 yilda usmonlilar sultoni Boyazid ustidan Yevropa uchun katta ahamiyatga ega bo`lgan g‗alabani qozonib, usmonlilarning Konstantinopolni istilo etishlarini yarim asrga surib yubordi. Frantsuz tarixchisi R.Grusse XX-asr boshlarida ―Amir Temurning Boyazid ustidan g‗alabasi xristian olamini asrab qoldi , deb yozgan edi. Amir Temur hayotlik paytida davlat‖ boshqaruvi haqida ―Temur tuzuklari degan nomda mashhur bo`lgan maxsus kitob ‖ yozilgan edi. Unda bu mashhur davlat arbobi va sarkardaning harbiy san‘atga, davlat tuzilishi va mamlakatni boshqarishga oid qarashlari aks etdi. ―Kuch adolatda ‖ shiori butun Amir Temur davlati hududida axloqiy va ma‘naviy mezonga aylandi. Amir Temur umrining ko`p qismini yurishlarda o`tkazdi. Sharqq qilgan yurishi paytida Amir Temur 1405 yil 18 fevral kuni O`tror shahrida vafot etdi. Uning jasadi Samarqandga olib kelinib, 23 fevral kuni Go`ri Amirda, nabirasi Muhammad Sulton daxmasida dafn qilindi. Yevropalik olimlar Amir Temur va uning faoliyati haqida bundan to`rt yuz yil ilgari gapira boshlagan edi. 1553 yilda Florentsiya (Italiya)da italyan olimi Perondino qalamiga mansub ―Skiflik buyuk Tamerlan ‖ kitobi bosilib chiqdi. Bu Yevropada Amir Temur haqidagi ilk ilmiy tadqiqot hisoblanadi 3 . Yevropa tillarida (ispan, ingliz, frantsuz) e‘lon qilingan yozma manbalar ichida birinchi o`rinda ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixoning ―Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403 1406) turadi. Buyuk Rembrandt ‖ Boburiylar zamonidagi hind miniatyuralaridan ilhomlanib, Amir Temurni uning vorislari Umarshayx, Zahiriddin Bobur, Humoyun va Akbar davrasida tasvirlaydi. XVI asrda yashagan mashhur ingliz shoiri va dramaturgi Kristofer Marloning ―Buyuk Temur nomli tragediyasida yosh Temurbek o`zining tengsiz aqli, ‖ salohiyati va shijoati bilan jahon tarixidagi qudratli podsholardan biriga aylangani namoyish etilgan. Tragediya XVI asrgacha sahnadan tushmay, Angliyada teatr mavsumini boshlab bergan. Temuriylar harbiy san ati — jahon harbiy san ati ʼ ʼ rivojiga Amir Temur va uning avlodlari, xususan, Bobur qo`shgan salmoqli hissa 3 Hamidulla Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996 50 – 59 b. 5 benihoya kattadir. Bu mutaxassislar tomonidan haqli ravishda e tirof etilgan. ʼ Buyuk lashkarboshi va novator harbiy tashkilotchi hisoblanmish Sohibqiron intizomli armiya tuzishga, jang paytida qo`shin qismlarini oqilona boshqarishga, jang taqdirini hal qiladigan joylarga harbiy kuchlarni tezkorlik bilan yo`llashga, mavjud to`siq va g ovlarni tadbirkorlik bilan bartaraf etishga, qo`shindagi jangovar ʻ ruhni yuksak darajada ushlab turishga erishgan. Amir Temur va temuriylar armiyasi chorvadorlar qatori kosibchilik, hunarmandchilik, dehqonchilik bilan mashg ul ʻ o`troq aholidan ham askar to`plagan. Qo`shinda harbiy kuchlarning asosini tashkil qilgan otliq askarlar bilan bir qatorda piyodalar ham xizmat qilgan. Sohibqiron Sharqda birinchilardan bo`lib armiyaga o`t sochar qurol — to`p(ra d)ni olib kirgan. ʼ Temuriylar davrida bu qurolning boshqa turlari (zarbzan, farangi, qozon va h.k.) keng yoyildi 4 . Tog li hududlarda jang harakatlari olib boruvchi maxsus harbiy qism va ʻ bo`linmalar tashkil qilingan. Amir Temur jahon harbiy ish tarixida birinchi bo`lib qo`shinni jang maydonida an anaviy 5 bo`lakdan farqli ravishda 7 qo`lga bo`lib ʼ joylashtirish tartibini joriy etgan. Bu yangilik keyinchalik To`xtamish, Shayboniyxon singari sarkardalar tomonidan o`zlashtirilgan. Ibn Arabshohning guvoxlik berishicha, Sohibqiron qo`shinida ayollardan iborat bo`linmalar bo`lib, ular erkaklar bilan bir safda turgan, qahramonlik va matonat namunalarini ko`rsatgan. Temuriylar armiyasi son jihatdan aniq tashkil etilgan, uning jangovar tartibi takomillashib borgan, o`z vaqtining ilg or qurol va texnikasi bilan ʻ ta minlangan, qismlar bir-biridan kiyimbosh, bayroq va tug lari bilan farqlangan. ʼ ʻ Bunday farqlanish jangda qo`shinni boshqarishda qo`l kelgan. Dushman mudofaasini turli usullar bilan barbod etish, raqibning yirik shaharlariga qo`qqisdan zarba berish, qal a, qo`rg on va hisorlarning uzoq muddat muhosara qilish, yov ʼ ʻ kuchlarini iloji boricha keng ko`lamda qurshab olib, qishloq, shahar, tuman, viloyatlarni birin ketin zabt etish, dushmanni batamom yakson etgungacha ta qib ʼ qilish, taslim bo`lgan mamlakatlarni boshqarishga ishonchli kishilarni tayinlash singari amaliyotlar Amir Temur va temuriylarga ko`plab zafarlar olib 4 Mixail Ivanin Ikki buyuk sarkarda T. 1994 134 – 150 b. 6 kelgan. Taktika jihatdan Amir Temur armiyasi o`ziga xos xususiyatlarga ega bo`lgan. Razvedka a lo darajada yo`lga qo`yilgan, qismlarning janggohda yokiʼ jangovar safda talab darajasida harakat qilishi uchun zarur tadbir va choralar ishlab chiqilgan, ularni jang paytida tezkorlik bilan boshqarishga alohida diqqat qaratilgan. O`nlik, yuzlik, minglik va tuman qo`mondonlarini tanlash masalasiga oliy bosh qo`mondon mas ul hisoblangan. Sohibqironning harbiy san at rivojiga ʼ ʼ qo`shgan ulkan xizmatlaridan yana biri — jang vaqtida qo`shin qanotlarini dushman hujumidan muhofaza qilish va o`z navbatida, g anim kuchlarini yon ʻ tomondan aylanib o`tib, unga ortdan zarba berish maqsadida tuzilgan otliq qism — qunbulning joriy etilishi bo`lgan. Bunday yangi harbiy qism Aleksandr, Gannibal, Chingizxon, Lyudovik XIV, Buyuk Fridrix kabi atoqli sarkardalar qo`shinida bo`lmagan. Shayboniyxon armiyasida bunday keyin mavjud edi va u to`lyuma atamasi bilan nomlangan. Har bir askarga bitta yoy, 30 ta o`q, bir sadoq, bitta qalqon, qo`shin to`plash haqida maxsus buyruq (tunqol) e‘lon qilingach, hukmdor tomonidan tuzilgan ro`yxatga binoan jangchilar otulovi, qurolyarog i, oziq-ovqati, yemxashagi bilan ʻ to`planish yeriga, bitta qo`shimcha ot, yarim man ( 1 mann= 816 gr.) og irligida ʻ arqon, teri xalta va bitga qozon ajratilgan. Har 10 jangchi bir chodir, 2 belkurak, bir kerki, bitta o`roq, bir arra, bir tesha, bitta bolta va 100 dona nina olib yurishi shart hisoblangan. Sara jangchilarning har 5 tasi bitta chodirga joylashgan 5 . O`nbegining alohida chodiri va 5 ta qo`shimcha oti bo`lgan. Yuzbegiga ham alohida chodir va 10 ta qo`shimcha ot berilgan. Mingbegi chodirdan tashqari soyabon bilan ham ta minlangan. Sohibqiron armiyasining turli bo`linma va ʼ qismlariga 313 bek boshchilik qilgan. Ulardan dastlabki 100 tasi o`nbegilik, ikkinchi 100 tasi yuzbegilik, uchinchi 100 tasi mingbegilik lavozimlarini egallagan. Diviziya — tumanlarga Amir Temurning farzandlari, nabiralari va nomdor lashkarboshilar rahbarlik qilgan. Yetarli miqdorda qo`shin to`plangach, u ko`rikdan o`tkazilgan. Temuriylar davrida yurish yoki jangdan oldin lashkarni 5 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T. 1996. 140 b 7 ko`rikdan o`tkazib, uning jangovar ruhi va holatini aniqlash izchillikka aylangan. Qo`shinning jangovar holatini nazardan o`tkazish imtihon qilish usuli sifatida e tirof etilgan ovgarta (ov uyushtirish)dan unumli foydalanilganʼ 6 . Temuriylar harbiy yurishlarga ko`proq ko`klam, yoz va kuz mavsumlarida otlanishni ma qul bilganlar. Safar qoidasiga ko`ra, har bir sarkarda o`z darajasi va ʼ lavozimiga qarab qism va bo`linmalari bilan yasol(saf) — jangovar tartibda harakat qilgan. Yasolni buzgan shaxs qattiq jazolangan. Qo`shin janggohga tushganda lashkargoh atrofi aravalar bilan to`silgan, xandaqdar bilan ihota qilingan, soqchi bo`linmalar tomonidan qo`riqlab turilgan. Yurish yoki jang paytida boshboshdoqlik, parokandalikni oldini olish maqsadida har bir bo`linma, guruh, qismning o`z paroli — o`ron belgilangan. Armiya safar chog ida quyidagi jangovar tartibda harakat ʻ qilgan: -Bosh kuchlardan ancha oldinda qaravul (avanpost); -undan keyin mang lay ʻ (hiravul)(avangard); -barang ar; -juvang ar; -qo`l(markaz); -chag davul (aryergard) ʻ ʻ ʻ yurgan. Qo`shin ketidan o`g ruq (oboz) peshmapesh kelgan. Oliy bosh qo`mondon ʻ jang maydonini tanlashga alohida diqqat qaratgan. Janggohning tekis, keng va qo`shin qismlarini joylashtirishga qulay bo`lishi talab qilingan. Jang maydonining suvga yaqin bo`lishi hamda jang vaqtida quyosh nurining askarlar ko`ziga tushmasligi maqsadga molik hisoblangan. Yirik muhorabalar paytida dastasi uchiga yarim oy shakli qadalgan jangovar bayroq va tug lar bilan bezatilgan oliy ʻ qo`mondon borgohi balandlikka o`rnatilgan. U yerdan jangning borishi kuzatilib turilgan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, Amir Temurning 12 ming kishilik qo`shini jangga mana bunday tartibda kirgan. Dushman bilan dastlabki to`qnashuvni ayg oqchilik bilan mashg ul bo`lgan ʻ ʻ qaravul boshlab bergan. Shundan so`ng o`ng va chap qanot ilg or qismlari — ʻ barang ar xiravuli va juvang ar hiravuli madadida asosiy ilg or qism — mang lay ʻ ʻ ʻ ʻ jangga kirgan. Mang lay ortidan barang ar hamda juvang arning qolgan 2 bo`lagi ʻ ʻ ʻ — chapavul va shag avul ketma-ket harakatga kelgan. Ushbu kuchlar dushmanni ʻ Mag lub etishga kifoya qilmasa, bosh qo`mondon (amir ulumaro) boshchiligidagi ʻ 6 Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997. 217 b 8 markaz (qo`l) (g o`l) hal qiluvchi hujumga tashlangan: hiravul, qaravul, manglayʻ (xuravul). Sohibqiron armiyasi qatnashgan ulkan janglarning taktik borish manzarasi quyidagicha bo`lgan: qo`shin markazi 40 bo`luk — polkka taqsimlangan va Oliy bosh qo`mondonga itoat qilgan. Ushbu bo`laklarning sara jangchilardan tashkil topgan 12 bo`lagi safning 1qatorida, qolgan 28 bo`lagi 2 va 3 qatorlarda joylashgan. Qirq bo`lakning o`ng tarafi oldida amirzodalar qismlari, so`l tarafi oldida qarindoshlar va ittifoqchilar qismlari saf tortgan. 2 qatorning barang arida 6 bo`lak ʻ o`z ilg ori — hiravul bilan o`rin egallagan. Ayni shu miqsordagi bo`lak va ʻ hiravulga juvang ar ham ega bo`lgan. 2 qator barang ari va juvang ari oldida ʻ ʻ ʻ yuqoridagi tartibda 1qator qismlari joylashgan. Uning oldida bosh ilg or — ʻ mang lay (yoki hiravuli buzurg) harakatda bo`lgan ʻ 7 . Yengil suvoriylardan iborat 2 bo`lak armiyani qo`qqisdan bo`ladigan hamladan muhofaza qilish, dushman kuchlari harakatini kuzatish bilan band bo`lgan. Bobur qo`shini dastlab an anaviy 5 qismdan tashkil etilgan holda harakat ʼ qilgan. Keyinchalik bu jangovar tartibga jiddiy o`zgartirishlar kiritilgan, markaz (g o`l) kuchaytirilgan. Markaz o`ng qo`l barang ar chapavul va so`l qo`lga ʻ ʻ taqsimlangan hamda o`ng yon va so`l yondan iborat xossa tobin oldida qator vazifasida harakat qilgan. Saralangan askarlardan tuzilgan xossa tobin markaz (g o`l)dan kuchsizroq, bo`ydan esa kuchliroq hisoblangan. ʻ Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Sohibqiron Amir Temur o‘z davrining mohir sarkardasi hisoblangan. Mashhur davlat arbobi, O`rta asrlar islohotchisi, sarkarda, adolat uchun tolmas kurashchi, ilm-fan va madaniyat rahnamosi Amir Temur davrida ilm fan, madaniyat va ta‘lim mislsiz darajada yuksaldi. Siyosiy maydonga qadam qo`yganida Amir Temur endigina 24 yoshga kirgandi. Mamlakat parokanda, mahalliy siyosiy kuchlar o`rtasidagi o`zaro qarama-qarshiliklar avj olgandi. Tarix Amir Temurni makedoniyalik Iskandar, Doro I, Yuliy Sezar kabi yirik sarkardalar bilan bir qatorga qo`yadi. Amir Temur mingta jang o`tkazib birontasida ham yengilmagan mashhuri zamon sarkarda sifatida, davlat tuzilishi 7 Temur tuzuklari, forschadan Alixon Sog‘uniy va Habibullo Karomatov tarjimasi T. 1991. 231b 9 ishlariga, ilm-fan, ma‘rifat, madaniyat taraqqiyotiga ulkan hissa qo`shgan siyosiy arbob sifatida tarixga kirdi. Amir Temur tarafidan tarqoq viloyatlar yagona davlatga birlashtirilib, markaziy hokimiyat tuzilib barqarorlashgandan keyin, mamlakat iqtisodiyoti mustahkamlandi, savdo va hunarmandchilik ishlab chiqarishi rivojlana boshladi, qo`shni va uzoqdagi mamlakatlar bilan savdo-xo`jalik aloqalari kengaydi. 10 1.2Sohibqiron qo`shinidagi jangovar boshqaruv Amir Temur Vatznimiz tarixida , o‘zbek davlatchiligi taraqqiyotida beqiyos xizmat ko‘rsatgan shaxs. Amir Temur jahon xalqlari tarixida buyuk davlat arbobi, mashxur sarkarda sifatida rtirof etilgan buyuk siymodir. Afsuski , Amir Temur nomi mustamlakachilik davrida inkor etilib, avlodlar nazaridan chetga surilib kelingan edi. Biroq o‘z zamonasida o‘zbek davlatchiligini qayta tiklagan, uni yuksak rivojlanish pog‘onasiga ko‘targan, jahonga shuxrat taratgan Amir Temurning tarixiy xizmatini jahon afkor ommasi nazaridan yashirish, uni qatag‘onlik zanjirida ushlab turish vaqti o‘tdi. Milliy istiqlol tufayli o‘z ona tariximizni xolisona yoritish, tarixiy haqiqatni qaror toptirish barobarida Amir Temor bobomizning nomini, nuroniy qiyofasini tiklash baxtiga muyassar bo‘ldik. Amir Temur qadim zamon va o‘rta asrlarda faoliyat ko‘rsatgan uch buyuk sarkardalarning biri hisoblanadi. Bular: Aleksandr Makedonskiy, Chigizxon va Amir Temurlardir. Ular turli davlarda, bir biridan tubdan farq qiluvchi tarixiy sharoitlarda faoliyat ko‘rsatishgan. Shu sababli ularni solishtirish qiyin. Shunday bo‘lsada fransuz va rus tadqiqotchilari bu buyuk sarkardalarning hayotini o‘rganib, eng yuqori bahoni Amir Temurga berganlar 8 . Fikrimizcha buning sabablari quydagilardan iborat: Aleksandr Makedonskiy taxtni otasidan meros qilib olgan bo‘lsa , Chingizxon katta farzand bo‘lganligi tufayli taxtga da‘vogarlik qilish huquqiga ega edi. Amir Temur barlos urug‘ining nufuzli beki oilasida tug‘ilgan bo‘lsada, tengdoshlari nazarida taxtni egallash huquqiga ega emasdi. U nimaga erishgan bo‘lsa, bu uning harakati, intilishi, tashkilotchilik va harbiy qobilyatining natijasi bo‘ldi. Aleksandr Makedonskiy o‘z harbiy faoliyati davrida birorta ham o‘ziga munosib raqib uchratmagan. U asosan 1 ta davlat, ya‘ni Ahamoniylar saltanatiga qarshi kurashgan. Munosib raqib bo‘lishi mumkin bo‘lgan Spitamenning ixtiyoridagi qo‘shin son jihatdan ham, salohiyat jihatdan ham yirik bo‘lmagan. Chingizxon o‘ziga munosib raqib sifatida faqat Sulton Jaloliddinni hisoblagan. Amir Temur esa Oltin O‘rda va rus knyazligini 8 Q. Usmonov, M. Sodiqov, N. Oblamurodov, O‘zbekiston Tarixi: Toshkent- 2002. 321 b 11 egallagan To‘xtamishni, Yevropaning birlashgan qo‘shinini yengan Usmonlilar Sultoni Boyazidni va o‘z davrining qudratli hukmdorlaridan biri , Shimoliy Afrika va G‘arbiy Osiyo hududlarini bosib olgan Misr sultoni Faradjni mag‘lubiyatga uchratib, tarixiy taraqqiyot jarayonlarini boshqa yulga burib yuborgan edi 9 . Kepakxon vafotidan so‘ng ko‘chmanchi qabilalarning xonlari va beklari o‘rtasida hokimyat uchun o‘zaro kurashlar boshlanib ketadi. So‘nra hokimyat tepasiga qozonxon kelib, Kepakxonning siyosatini davom ettiradi. Lekin Chig‘atoy urug‘ining boshliqlari bu siyosatga qarshi chiqishdi. Kurash yana avj olib ketdi. Qozonxon uldirildi. Movarounnahrga Qozog‘on egalik qilib, Hirotni bosib olishga harakat qiladi. Lekin u ov vaqtida uldirildi. Shundan keyin Movarounnahrda kuchli hukimdor qolmadi. Nizoyu adovat yil sayin kuchayib borar, davlat parokandalikka uchragan edi. Bu hol Mug‘uliston xoniga Movarounnahrni egallab olish uchun qulay imkoniyat yaratadi. Tug‘luq Temur 1360-1361- yillarda Movarounnahrga bostirib kelganida o‘zaro urushayotgan xonu beklar unga qarshilik ko‘rsata olmadi. Yosh Temur ham dastlab bunga jurat qilolmadi, aksincha, uning xizmatiga kiradi. Mug‘uliston xoni Xurosonga qochgan Hoji Barlos o‘rniga 25 yoshli Temurni kichik , lekin boy bo‘lgan Shahrisabz tumaniga hokim etib tayinlaydi. Tug‘luq Temur o‘ziga nisbatan Temurbekning sadoqatini his eta boshlagach, Mug‘ulistondagi amirlar isyonini bostirish maqsadida Movarounnahrni boshqarib turish yorlig‘ini Temurga berib, o‘zi Jeta tomonga ketadi. Ammo Temur mug‘ullarga uzoq vaqt xizmat qilmaydi. Vaqt o‘tib Tug‘luq Temur o‘z ahdini buzib, Movarounnahrga ikkinchi marta qo‘shin tortib kelib, hokimyatni Temurdan olib, tajribasiz yosh o‘g‘li Ilyosxo‘jaga topshiradi. Temur ana shu davrdan boshlab mug‘ullarga xizmat qilishdan bosh tortib , markazlashgan mustaqil davlat barpo qilish uchun mug‘ullar istibdodiga qarshi kurashadi. Temur o‘z yigitlari bilan birga Badaxshonga chekinib , maslakdoshlar qidiradi va Badaxshondan Xorazmga tomon harakatlanadi. Xorazm tomon yul olgan yul-yulakay Balxda to‘xtab uncha katta bo‘lmagan qo‘shin bilan viloyat hokimi Amir Husayinni o‘z yuliga tortadi. Amir Temurni Xorazmda paydo bo‘lganidan xabar topgan va uni o‘ldirish 9 R. Xoliqulov, K. G‘aniyev, M. Nasrullayev, O‘zbekiston Tarixi: Samarqand – 2019. 258 b 12 to‘g‘risida Ilyosxo‘jadan maxsus topshiriq olgan Xiva hokimi To‘kal Bahodir 1000 otliq jangchilar bilan Temurga hujum qiladi. Bu jangda Temur oz sonli yigitlari bilan To‘kal Bahodirning ming kishilik qo‘shinini tor-mor keltiradi. Jang oqibatida Xorazm askarlaridan 50 kishi, Amir Temur kuchlaridan esa 10 kishi – 7 ta otliq va 3 ta piyoda xurosonlik qoladi. Temur yana o‘z qo‘shinlari sonini oshirish maqsadida turli viloyatlar buylab harakalanadi va janubdagi bazi bir hududlarni egallaydi. 1361-yilda Temur Amir Husayn bilan yaqinlashib ikki hokim birlashgan holda, mug‘ul xonlariga qarshilik ko‘rsatish imkoniga ega bo‘ladilar. Temur hayotida ro‘y bergan va bir umrga unga tan jarohatini muhrlagan voqea 1362-yilda Seyistonda bo‘lib o‘tgan. Amir Temur jang vaqtida o‘ng qulining tirsagidan va o‘ng oyog‘idan kamon o‘qi tegishidan qattiq jarohatlanadi. Tug‘luq Temur o‘limidan so‘ng, 1363-yilda Movarounnahr tuprog‘idan haydalgan mo‘g‘ul xoni Ilyosxo‘ja yangidan katta lashkar bilan avvagi mulklarini egallab olish maqsadida Movarounnahr tomon harakat qila boshlaydi. Mug‘ul xoni ayniqsa o‘zining raqiblariga nisbatan qahr kayfiyatida ekanligi ham ma‘lum edi. 1363-1364-yillarda Temur va Husayn mug‘ullarni uch marotaba mag‘lubiyatga uchratishdi. Temur va Husayn bo‘lg‘usi qaqshatqich to‘qnashuvga imkon boricha harbiy kuchlarni yig‘ishdi 10 . Tarixda ― Loy jangi ― nomi bilan kirgan mazkur jang Chinoz bilan Toshkent o‘rtasida 1365-yilning 22-may kuni bo‘lgan. Jangda Amir Temur Husaynning sust va layoqatsizligi sabali mag‘lubiyatga uchraydi va Samarqandga qaytib ketadi. Bu sharoitda Samarqand mudofasini sarbadorlar o‘z qullariga olishadi. Harakat qatnashchilarining asosiy maqsadi mug‘ul istilochilari va zulm o‘tkazuvchi mahalliy qatlamlarga qarshi kurash edi. Mudofa rahbarligiga Mavlonzoda qatoriga Xo‘rdak Buxoriy va Abu Bakr Kalaviy ham qo‘shildil ar. Shaharn i mudofalanganligidan xabarsiz qolgan mug‘ullar uni bir urinishdayoq egallab olishlariga ishonar edilar. Hujum boshlanishi bilan mug‘ullar qo‘shiniga Mavlonzoda boshliq sarbadorlar kamonlar yordamida dushmanga katta talofat 10 Ibn Arabshoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari), T. 1992. 230 b 13 yetkazishadi. Keyingi qamalga tayyorgarli paytida Ilyosxo‘ja lashkarlari orasida yuqumli kasallik tarqala boshlaydi. Buning natijasida zaiflanib qolgan ilyosxo‘ja dastlab Samarqandni , keyinchalik butun Movarounnahrni tashlab chiqib ketishga majbur bo‘ladi. Amir Temurning keying jushqin faoliyati davomida uning Amir Husayn bilan dustligi, ittifoqi mustahka m bulmaydi. Tabiatan shuhratpar ast , hokimyatparast Amir Husayn qanday qilib bulmasin Amir Temurga pand berish, unga xiyonat qilishdan qaytmaydi. Vaziyat taqazosi bilan Amir Temur Amir Husayn o‘rnashib olgan Balxga 1370-yil bahorida qo‘shin tortib bordi va uni mag‘lubiyatga o‘chratadi. Shundan so‘ng Amir Temur Movarounnahrning yagona hukumdori bo‘lib qoladi. Temur hukmronligining dastlabki davrlarida yani 1370-yil oxiri va 1371-yil boshida Sharqiy Turkiston tomon yurush qiladi. Mug‘ul xoni Kepak Temurga qaqshatqich zarba berilishi orqasidan Farg‘ona mulklari va boshqa hududlarni egallaydi. Tarixiy manbalarda Temur Mo‘g‘uliston tomon 7 martda yurush qilganligi aytib o‘tilgan. O‘z tasarrufida Qashqar, Issiqko‘lva Yettisuv vohasini birlashtirgan hamda 1369-yili Ilyosxo‘jani taxtdan ag‘darib , Mo‘g‘uliston xoni bo‘lib ko‘tarilgan Qamariddin bilan 1370-1389-yillar davomida Amir Temur hayot-mamot janglarini olib boradi. Bu janglardagi g‘alaba Movarounnahrga qarashli asosiy sharqiy hududlarni Temur yana o‘z tarkibiga qo‘shib oladiki, bu o‘zbek davlatchiligining vujudga kelishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Amir Temur Xorazmni ham qaytadan Movarounnahrga kiritishga intildi. 1372 yilda Husayn So‘fi Amir Temurga boj to‘lamasdan, buning ustiga Temur tomonidan yuborilgan elchiga shunday javob berdi: ―Men mamlakatni qilich bilan fath etganman , shuning uchun ham uni faqat qilich bilan olish mumkin‖ 11 . Usha yili Amir Temur Xorazimga qo‘shin tortib keldi. Urganchga borish uchun Qiyot shahridan o‘tish kerak edi. Bu shahar biroz qarshilikdan so‘ng Temur qo‘shini tomonidan ishg‘ol qilinadi. Buni eshitgan Husayn So‘fi Amir Temurga itoat qilishga rozi bo‘ladi. Biroq Husayn bir qancha vaqtdan keyin yana bosh 11 14 ko‘taradi va yana mag‘lubiyatga o‘chrab Urganch qal‘asiga berkinadi va tez orada vafot etadi. Undan so‘ng akasi Yusuf So‘fi hokimyatga keladi va Temur bilan tinchlik shartnomasini tuzadi. Ammo u ham keyinchalik Temurga qarshi bosh ko‘targanidan so‘ng 1373-1374-yillarda Amir Temur ikkinchi martda Xorazmga yurush qiladi va g‘alaba qozonadi. Shunday qilib Amir Temur Xorazmni uzil-kesil bosib olish uchun jami besh marotama yurush qilishga majbur bo‘ladi va nihoyat 1388-yilda to‘liq bosib oladi. 1388-yili Temur Urganchni egallab Sulaymonni va So‘fiylar sulolasini yo‘qotdi, Urganch aholisini Samarqandga ko‘chiradi. 1391-yili Temur shaharni tiklashni buyurdi, ammo faqat bitta dahani tiklash mumkin bo‘ldi xolos. Shunday qilib 1390-yili O‘rta Osiyoning butun hududi Temurning qo‘l ostida birlashdi. 1389, 1391 va 1394-95-yillari Temur To‘xtamishga qarshi uch martda yurush qildi, ora-orada Eron, Kavkaz, Rusning janubiy chegaralariga qo‘shin tortib to‘rdi. 1391- yili Temur 200 ming kishilik qo‘shin bilan hozirgi Qozog‘iston cho‘llariga yul oldi. 18-iyun kuni u hozirgi Samara va Chistopl shaharlari orasidagi Qunduzcha degan joyda To‘xtamishni tor-mor keltiradi. To‘xtamish 1395-yili Shimoliy Kavkazdagi Terek daryosi vodiysida ham mag‘lubiyatga uchraydi. Shundan so‘ng Temur poytaxt Saroy Berkani bosib oldi , taladi va o‘t quyadi moddiy boyliklarni o‘z yurtiga olib ketadi. Saroyning 1395-yildagi halokati 1380-yildan keying yakunlovchi zarba bo‘ladi. Shundan so‘ng Oltin O‘rda o‘zini o‘nglay olmadi. Zamondoshlar Temurning Rus uchun bu xizmatini baholay olishmadi, rus yilnomachilari Janubiy Rusning bir qancha shaharlarini vayron qilgani uchungina u haqida nihoyatda salbiy fikr bildirishadi. 15 I bobga xulosa Amir Temur va Temuriylar davrida harbiy san at Sharq dunyosining engʼ mukammal va rivojlangan tizimlaridan biri darajasiga ko tarildi. Amir Temur ʻ harbiy ishni faqatgina jangovar amaliyot sifatida emas, balki mukammal rejalashtirilgan, chuqur strategiyaga asoslangan ilmiy faoliyat sifatida ko rgan. U ʻ qo shin tuzilmasini aniq tartibga solgan, har bir jangoldi tayyorgarligi uchun ʻ alohida strategik va taktik rejalarga amal qilgan. Temur harbiy san atida tezkorlik, intizom, markazlashgan boshqaruv va ʼ ishonchli razvedka muhim o rin tutgan. Har bir yurishdan oldin keng qamrovli ʻ tayyorgarlik ko rilgan, dushmanning kuchi, zaif tomonlari va geografik sharoit ʻ chuqur o rganilgan. Temur tomonidan ishlab chiqilgan "harbiy yurish tartibi" va ʻ "saf tuzish qoidalari" uning muvaffaqiyatining asosiy omillaridan biri bo ldi. ʻ Amir Temur qo shinida jangchilarning ixtisoslashuvi va vazifalarga mos ʻ taqsimlanishi — otliq qo shin, piyoda askarlar, muhandislik qismlari, artilleriya va ʻ razvedka bo linmalarining o zaro muvofiqligi yuqori darajada yo lga qo yilgan edi. ʻ ʻ ʻ ʻ Ayniqsa, harbiy yurishlarda tezkor manevrlar, dushman orqasiga o tish va unga ʻ kutilmagan zarba berish kabi usullar keng qo llangan. ʻ Temuriylar davrida harbiy san at nafaqat davom ettirildi, balki yanada ʼ rivojlantirildi. Temuriy amirlar va harbiy sarkardalar otalarining tajribasiga asoslanib, yangi harbiy uslublar va jang taktikalarini yaratdilar. Ayniqsa, Husayn Boyqaro va Zahiriddin Muhammad Bobur davrida harbiy islohotlar davom ettirildi, jangovar uslublar yanada mukammallashtirildi. Amir Temur va Temuriylar harbiy san ati nafaqat o z zamonasi uchun, balki ʼ ʻ keyingi asrlar uchun ham o rnak bo ldi. Ularning harbiy tajribasi Sharq va ʻ ʻ G arbdagi ko plab davlatlar tomonidan o rganilgan va tatbiq qilingan. Shu ʻ ʻ ʻ ma noda, Amir Temur va uning avlodlari yaratgan harbiy an analar jahon harbiy ʼ ʼ san atining rivojiga ulkan hissa qo shganini alohida ta kidlash lozim. ʼ ʻ ʼ Shunday qilib, Amir Temur va Temuriylar davrida harbiy san at faqat bir ʼ mamlakat chegaralarida emas, balki keng mintaqaviy va tarixiy miqyosda 16 ahamiyat kasb etgan va bugungi kungacha o z ilmiy va amaliy qiymatini ʻ yo qotmagan. ʻ 17 II BOB. AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI VA HARBIY SAN ATI ‟ 2.1 Amir Temurning Uch va besh yillik yurishi Amir Temur shimoli-g arbdan, ya ni Oltin O rda tomonidan bo layotgan ʻ ʼ ʻ ʻ tazyiqqa barham berish maqsadida To xtamishga qarshi uch marta qo shin tortishga ʻ ʻ majbur bo ldi. U 1389-yilda Dizaq (Jizzax)ning Achchiq mavzeida, 1391-yilning ʻ 18-iyunida (hozirgi Samara bilan Chistopol shaharlari oralig ida joylashgan ʻ Qunduzcha (Kondurcha) daryosi vodiysida 1395-yilda (28-fevral) Shimoliy Kavkazda Terek daryosi bo iida To xtamish qo shiniga qaqshatqich zarba beradi. ʻ ʻ ʻ Amir Temur harbiy yurishlari oqibatida Quyi Idil (Volga) viloyatlari, Saroy Berka, Saroychiq va Hojitarxon (Astraxon) kabi shaharlar g orat qilindi. Amir Temur ʻ To xtamishni quvib Ryazan viloyatigacha bordi va Yelets shahrini ishg ol qildi. ʻ ʻ Sharafuddin Ali Yazdiy Amir Temurning Moskva yurishini shunday ta riflaydi: ʼ "Sohibqiron Moskavga sorikim, Rusning shaharlaridan erdi, tavajjuh qildi. Anda yetkonda nusratshi or cheriki ul viloyatni (shahar va 51 atrofini) chobtilar va ʼ andag i hokimlarni tobe qildi. Va cherikning eliklariga sonsiz mol tushti..." ʻ ʼ ("Zafarnoma", 179-bet). Bu urushda Azaq (Azov), Kuban va Cherkas yerlari ham kuchli aziyat chekdi. Qizig i shundaki, Amir Temur Idilning Turotur kechuvi bo yida ʻ ʻ O rusxonning o g li Quyrichoq O g lonni chaqirtirib, unga qo lga kiritilgan sobiq ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Jo ji ʻ ulusini in om ʼ etdi. Rossiya tarixchil ari B. D. Grekov va A.Yu.Yakubovskiylarni yozishlaricha, Amir Temurning To xtamish ustidan ʻ qozongan g alabasi, faqat Markaziy Osiyo uchun emas, balki butun Sharqiy ʻ Yevropa, shuningdek tarqoq Rus knyazliklarining birlashishi uchun ham buyuk ahamiyat kasb etgan. To‗xtamish O‗zbekxon davridagi Oltin O‗rdaning qudratini tiklashga harakat qildi. Yangi yerlarni zabt etish uchun u harbiy yurishlarni boshladi. 1386-yilda To‗xtamishning qo‗shini Ozarbayjonga bostirib kirdi. U Tabrizni zabt etdi, Ozarbayjonning ko‗pgina shaharlari talon-taroj qilindi va vayronaga 18 aylantirildi. Amir Temur o‗z davlatiga shimoliy qo‗shnisi Oltin O‗rda qanday xavf solib turganini tushunib etgan edi. Movarounnahrga shimol tomondan xavf rahna solib turgan ekan Amir Temur hech qanday yurishlarni amalga oshira olmas edi. 1387-1388-yillarda Amir Temurning Movarounnahrda yo‗qligidan foydalangan To‗xtamish davlat ichkarisiga hujum boshladi. Yo‗lda uchragan kichik qo‗shin guruhlarini yakson etib, To‗xtamish Samarqand va Buxoro viloyatlari hududiga bostirib kirdi. Shaharlar oltin o‗rdaliklar tomonidan qurshab olindi. Bu vaqtda Eronda turgan Amir Temur 30 minglik qo‗shinni Movarounnahrga yordamga jo‗natdi, o‗zi ham shoshilinch ravishda vataniga qaytdi. To‗xtamish chekindi, lekin u Xorazm hukmdori Sulaymon So‗fini Amir Temurga qarshi kurash uchun o‗ziga birlashishga ko‗ndirdi. Bu voqealar Sohibqironni 1388-yilda Xorazmga beshinchi-oxirgi yurishni amalga oshirishga majbur qildi. U Urganchni bosib oldi va So‗fi sulolasi hukmdorligini tugatdi. To‗xtamishning Samarqand va Buxoroga yurishi Amir Temurda, bu kurash alohida hududni bosib olish istagi uchun emas, balki To‗xtamishni Sohibqironning siyosatiga qarshi yo‗naltirilgan kurashining ifodasi ekanligiga shubha qoldirmadi 12 . Amir Temurning To‗xtamishga qarshi uchta yurishidan (1389, 1391, 1395 y.) ikkita oxirgisi, ayniqsa 1395-yilda uni Terek daryosi bo‗yida tor-mor etilishi harbiy san‘atning rivojlanishi nuqtai-nazaridan 52 katta e‘tiborga sazovordir. 1391- yilning qishida Sohibqiron To‗xtamish tomonidan kutilayotgan xavfni bartaraf etishga va Oltin O‗rdaning Misr mamluklari bilan birga Temur davlatiga qarshi ittifoq tuzishiga yo‗l qo‗ymaslikka qaror qildi. U To‗xtamishga qarshi yurishni boshlash uchun qo‗shinni to‗plashga farmon berdi. Qo‗shin uchun oziq-ovqat zaxiralari to‗plandi. Yig‗ilgan qo‗shin Samarqanddan chiqib, Xo‗jand shahri yaqinida qurilgan ko‗prikdan Sirdaryoni kechib o‗tdi. Toshkentda Temur o‗z qo‗shinining ko‗rigini o‗tkazdi. Jangchilarga kerakli qurol-yarog‗lar va anjomlarga ega bo‗lishliklariga buyruq berildi. 1391-yilning 19-yanvarida qo‗shinning ko‗rigi vaqtida Amir Temur Jo‗ji ulusiga urush e‘lon qildi. U o‗z qo‗shinini safar tartibiga safladi va 12 Oblomurodov N. O‗zbekiston tarixi. O‗quv qo‗llanma. 2011y. 289 b 19 yo‗lboshchilarni tayinladi. Oldinda ikki yuz minglik qo‗shin bilan cho‗l-u biyobondan o‗tishdek mashaqqatli yurishni amalga oshirish masalasi turar edi. Cho‗ldan 2500 kilometr masofani bosib o‗tish kerak edi. Amir Temur vaziyatni sinchkovlik bilan o‗rganib chiqdi va shunday yo‗lni tanladiki, bu yo‗l harakat davomida dushmandan xavfsizlikni ta‘minlardi va shu bilan birga qo‗shinni g‗anim bilan to‗qnashgunga qadar sezdirmas edi. Amir Temurning qo‗shini Yassi (Qozog‗istondagi hozirgi Turkiston), Qorchiq, Sabron orqali harakatlanib, keyin Sariuzenga (Sarisu daryosi) chiqdi, u yerdan Kichik tog‗ va Buyuk tog‗ (Oltin Choku - Qozog‗istondagi Oltin dovon tog‗ yonbag‗irlari bo‗yidagi hozirgi Qarsakpay) yon bag‗irlariga etib keldi. Uch oylik safardan keyin qo‗shinda oziq-ovqatning tanqisligi sezilib qoldi. Shuning uchun Amir Temur oziq-ovqat taqsimotini qat‘iy chekladi va birta jangchiga 2 oyga 10 kg atrofida un beriladigan bo‗ldi. 1391-yilning mayida Amir Temurning qo‗shini Tobol daryosi qirg‗og‗iga etib keldi. Tobol shahriga etguncha qo‗shin sezdirmasdan, yashirincha harakatlanib keldi. Bu hol Amir Temurni yirik armiyaning harakatini To‗xtamishdan yashirishga muvaffaq bo‗lganligidan dalolat berdi. Uzoq va mashaqqatli yo‗l bosib o‗tilganidan keyin qo‗shinga dam olish va ov qilish uchun ruxsat berildi. Tobolga yetib kelgunga qadar Sohibqiron dushman to‗g‗risida hech qanday ma‘lumotga ega emas edi. To‗xtamishning qo‗shini tomonidan buzib tashlangan Tobolning kechib o‗tish joylari tiklandi va qo‗shin daryodan kechib 53 o‗tdi. Kuchini tiklab olganidan keyin qo‗shin Ural daryosi tomonga harakatlandi 13 . To‗xtamish Ural daryosining ortida kechib o‗tish uchun qulay bo‗lgan uchta joyda oldindan pistirmalarni tashkil etdi. Amir Temur tajribali va mohir sarkarda sifatida hushyorlikni yo‗qotmasdan u tomonga qo‗shinni boshlamadi, aksincha, qo‗shin bu kechuv joylaridan ancha yuqoridan daryodan suzib o‗tdi. U To‗xtamishning pistirma qo‗yib, o‗sha yerda o‗z qo‗shini bilan turganini va Oltin O‗rda beklari odatda yoz oylarini o‗tkazadigan Azovdan va boshqa joylardan yordam kuchlari etib kelishini kutayotganini bilar edi. Ural va Volga daryolari 13 Usmonov Q. O‗zbekiston tarixi. O‗quv qo‗llanma. 2008y. 205 b 20 oralig‗i To‗xtamishning qo‗shini uchun qulay joy bo‗lib hisoblanar edi, chunki bu yerda pistirmalar qo‗yish mumkin bo‗lib, ta‘qib qilib kelayotgan tomonga qarshi holdan toydiruvchi kichik urushlarni olib borish mumkin edi. Amir Temur dushmanning o‗ng qanotini aylanib o‗tishga qaror qildi, shu bilan u To‗xtamishning poytaxtga chekinish yo‗lini va kutilayotgan madad kuchlari yo‗nalishi ni kesib qo‗yishi, hamda uni joy sharoitlari dan foydalani sh imkoniyatidan mahrum qilishi mumkin edi. Shu bilan birga ushbu makkor dushmanni jangga kirishga majbur etar edi. Sohibqiron o‗z qo‗shinini Samara daryosining quyi oqimi bo‗ylab emas, yuqoridan Samaraning Iyk daryosiga quyilish joyiga o‗tkazdi. Ko‗prikdan avangard (manglay), keyin markaz (qul) o‗tkazildi. Qo‗shinning o‗ng va chap qanotlari (barang‗or va jarang‗or) daryodan suzib o‗tdi. Dushmanning to‗satdan beradigan zarbasini oldini olish uchun Amir Temur jangchilarga o‗z qismlarini tark etmaslikka, katta va kichik qalqonlarni tayyorlashga, lagerni xandaklar qazib o‗rab olishga, doimo razvedkani olib borishga, gulxanlar yoqmaslikka buyruq berdi. Lagerni qo‗riqlash uchun u 30 mingta jangchilarni tayinladi, ular lagerning atrofini patrullik yo‗li bilan qo‗riqlab turdilar. Oltin O‗rda jangchilarining keyingi chekinishlariga yo‗l qo‗ymaslik uchun Amir Temurning kichik otryadlari yolg‗ondakam harakatlari bilan dushmanning bo‗linmalari va qismlarini pistirmalarga tushirdilar 14 . Amir Temurning ―Besh yillik yurishi. Amir Temur butun e tiborini Eron,‖ ʼ Iroq, Suriya, Kichik Osiyo va Hindiston yerlarini uzil-kesil zabt etishga qaratdi. U besh yillik (1392 - 96) urush davomida G arbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni ʻ egalladi, 54 natijada muzaffariylar va jaloiriylar sulolasining hukmronligi barham topdi. Ma'lumki, Ilxoniylar davlati qulagandan so‗ng, Eron, Ozarbayjon va Iroq ijtimoiy-siyosiy inqiroz girdobida qolishdi, buning natijasida ilgari birlashgan mamlakat qismlarga bo‗linib ketdi. Masalan, Xurosonning o‗zi uchta hukmdor o‗rtasida bo‗lingan. Janubiy Eronda mahalliy Muzaffariylar sulolasi vujudga keldi. Jaloirlar Iroq va Qurdiston ustidan o‗z hokimiyatini o‗rnatdilar. Luristonning 14 Murtazaeva R.X. O‗zbekiston tarixi. O‗quv qo‗llanma. 2003y. 210 b 21 xazarlar va indju sulolasi bo‗ysundirdi. Ozarbayjon Qora-Qoyunlu turkmanlar tomonidan qo‗lga olindi. Feodal parchalanishi feodal urushlarni keltirib chiqardi, bu nafaqat dunyo va mamlakatlarning o‗z iqtisodiyotiga, balki Uzoq Sharq, O‗rta va Markaziy Osiyoning qadimgi Ipak yo‗lida qadimdan amalga oshirilgan O‗rta yer dengizi va Yevropa mamlakatlari bilan aloqalariga ham katta zarar yetkazdi. Yaqin va O‗rta sharqdagi feodal tarqoqlikning yo‗q qilinishi bilan dunyo xalqlari uchun zarur bo‗lgan ushbu iqtisodiy va madaniy aloqalar tiklandi. Uchinchi yurish paytida (1386-88) Ozarbayjon va Forslar bosib olindi, turkman Qora Yusuf mulkiga, Gurjiston va Armanistonga (Van ko‗li hududi) harbiy yurishlar qilindi. Ushbu yurishlarda, Sharafiddin Ali Yazdiy yozganidek, odamlarning katta talafotlari, shahar va qishloqlarning vayron qilinishi bilan og‗ir, qonli janglar bo‗lgan. Amir Temur taslim bo‗lgan va tovon to‗lashga ixtiyoriy ravishda rozi bo‗lgan shaharlarga tegmadi, o‗z askarlarini shaharga kiritmadi, u yerga faqat o‗lpon yig‗uvchilarni yubordi. U faqat o‗jar qarshilik ko‗rsatgan qal'a-shaharlarni talon-taroj qildi va vayron qildi, shu bilan birga qo‗llarida qurol bilan kurashgan aholining bu qismi jazolandi, tinchlarga tegmadi. Sayyidlar, olimlar, shoirlar va hunarmandlarga ham tegmagan. Misol tariqasida Isfahonni olaylik. Zafarnoma muallifining so‗zlariga ko‗ra, Isfahon aholisi ma'lum bir Ali Kuchanning fitnasiga bo‗ysungan, tunda o‗lpon yig‗uvchilarga va garnizonga hujum qilgan va ularning har birini qirg‗in qilgan. Shahar va viloyatni himoya qilish uchun Amir Temur qoldirgan uch minglik garnizon ham yo‗q qilingan 15 . Temur Fors yo‗lidagi fojiadan xabar topdi, yurishni to‗xtatdi va o‗z qo‗shinlar ini Isfaxonga qaratdi va g‗azab jaziramasi da bunga aybdor bo‗lganlarning hammasini o‗ldirishga buyruq berdi. Isfahon o‗zini himoya qilish uchun qurol ko‗targan, ammo bostirilgan. Sharofiddin Ali Yazdiy o‗sha paytda 55 Amir Temur tomonidan qurilgan 70 ming bosh o‗ldirilgan minora haqida gapiradi. Movarounnahr va Xorazm yerlarini yagona davlatga birlashtirishni tugatgandan so‗ng, Amir Temur kuchli markazlashgan davlatni yaratishni istab, Eron, Kavkazorti (Ozarbayjon), Iroq, Suriyaga qarshi uzoq muddatli harbiy yurishlarni 15 И. Икрамов. Военная история. –Т.: «ТГПУ»,2001, 44с. 22 olib borgan. Bunga O‗rta va Yaqin Sharqning parchalanishi yordam berdi. Amir Temur ushbu vaziyatdan juda mohirlik bilan foydalandi. Amir Temurning ushbu mamlakatlardagi yurishlari tarixda uch yillik (1386-1388) urush nomi bilan tanilgan. Janubiy shaharlarni bosib olish Xurosonga yurishlardan boshlandi. Xuroson poytaxti Hirot katta harbiy va strategik ahamiyatga ega edi. Bu Eron, Iroq va boshqa Sharq mamlakatlariga hujum qilish uchun ko‗prik kabi edi. Amir Temur qo‗shinlari Hirot va Sabzavor shaharlarini egallab oldilar. Seraks, Jami, Kavsia jangsiz taslim bo‗ldilar. Amir Temur Eronning katta qismini bosib oldi. Keyin Iroq, Kavkazortiga qarshi takroriy yurishlar uyushtirdi. Uch yillik urush natijasida Janubiy Ozarbayjon, Eron (Fors), Iroqning shimoliy qismi, Gurjiston va Armaniston qo‗shib olindi. Amir Temurga ixtiyoriy ravishda taslim bo‗lgan va yer solig‗ini to‗lagan shaharlar bosqinchilik va vayronagarchiliklarga duchor bo‗lmadi. 23 2.2 Amir Temurning “ Yetti yillik” yurishi Amir Temurning 1399 - 1404-yillarda olib borgan harbiy yurishlari natijasida Shomning Halab (Aleppo), Xums, Baalbek (Ba albak), Dimishq (Damashq) kabiʼ yirik shaharlari va Iroqi Arabning Ubuliston o lkasi (qadimgi Kappadokiya) bilan ʻ Bag dod, shuningdek Turkiyaning katta qismi zabt etildi. Anqara jangida Amir ʻ Temur jahonning buyuk sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan g alaba ʻ qozondi. Turkiya sultoni asirga olindi. U bilan birga xotini serb malikasi Olivera, o g illari Muso va Iso Chalabiylar ham asirga tushdilar. Amir Temur Anadoluni ʻ ʻ egallab, O rta Yer dengizning sharqiy sohilida joylashgan Izmir shahrini zabt etdi ʻ va salibchilarning Yaqin Sharqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi. So ngra, Egey ʻ dengizida joylashgan Xios va Lesbos olkalaridagi Genuya mulklarining hukmdorlari unga taslim bo ldilar, Misr ham o z itoatkorligini izhor etdi. ʻ ʻ Amir Temur Anqara, Nikeya, Bursa va Izmir shaharlarini egallab, Vizantiya va butun nasoro olamining Boyazidga yig ib bergan bojlaridan iborat katta boylikni ʻ qo lga kiritdi. Birgina Bursa shahridan olingan oltin va javohirlarning o zi kattagina ʻ ʻ karvonga yuk bo lgan. Bandi qilingan Boyazid o rdugohga olib kelingach, Amir ʻ ʻ Temur unga hurmat va ehtirom ko rsatdi. Uning vafotidan so ng (1403yil 9-mart) ʻ ʻ esa vorislariga himmat ko zi bilan boqib, ularga beqiyos muruvvatlar qildi. ʻ Chunonchi Boyazidning to ng ich o g li Sulaymon Chalabiyni turklarning ʻ ʻ ʻ ʻ Yevropadagi viloyatlariga hokim etib tayinladi. Edirne (Adrianopol) shahri uning poytaxti qilib belgilandi. Anadoluning shimoliy-g arbiy qismi suyurg ol sifatida Iso ʻ ʻ Chalabiyga in om qilinib, Bursa shahri uning poytaxtiga aylantirildi. Usmonli ʼ turklar davlatining markaziy qismini boshqarishni Muso Chalabiyga topshirdi 16 . XIV asrning 90-yillarida sulton Boyazid 1 Yildirim Kichik Osiyoning janubida, Sivas va Malatya shaharlarini bosib oldi. Shundan keyin u Amir Temurning vassallari - Arzinjon va Arziruma hukmdorlaridan usmoniylar 16 J.H.Ismoilova, L.G.Levteyeva larning ―O‘zbekiston harbiy sa‗nati tarix kitobi 2013 yil 123 b 24 xazinasiga o‗lpon yigishni talab qildi. Sohibqiron mojaroni elchilik yo‗li bilan hal qilish uchun sultonga xat yubordi. Boyazid 1 xatga qo‗pollik bilan rad javobini berdi. Sultonning javobi Amir Temurni gazabga keltirdi va u Sivas va Malatya shaharlarini bosib oldi. Shundan keyin 1400-yilda Sohibqiron o‗z nazarini Misrga tobe bo‗lgan Suriyaga qaratdi. Misr mamluklari usmoniylar bilan yaxshi munosabatda edilar va kerak bo‗lgan paytda turklarga harbiy yordam ko‗rsatishlari mumkin edi. Shuning uchun Amir Temur o‗z qanotlarida qudratli ehtimoliy dushmanni qoldira olmas edi. Amir Temur Misr qo‗shinlarini tor-mor etdi va Damashqni bosib oldi. Shu bilan birga u Boyazid 1 ga xat yuborishda davom etdi. 1402 yilning bahorida Boyazid 1 bilan Amir Temur o‗rtasidagi munosabatlar yana yomonlasha boshladi. Boyazidning javobini kutmasdan Amir Temur hujumga o‗tishga qaror qildi. Bo‗lajak yurishning katta ahamiyatini, qiyinchiligini va turk sultoni bilan kurashni hisobga olib, u Movarounnahrdan yordam kuchlarini jo‗natilishiga buyruq berdi. Amir Temurning Kichik Osiyoga yurishi to‗rt davrda olib borildi. Qo‗shin 1402-yilning may oyida yurishni boshladi. U Sharqiy Anatoliyadagi Kemaks qal‘asini qamal qildi. Bu qal‘a Tog‘ daryosining qirg‘og‘ida joylashgan edi. Qal‘aning devori mustahkam va baland bo‗lib, uning birinchi tomoni daryoga taqalgan, ikkinchi tomoni esa vodiyga tutashgan edi. Vodiy daryo irmog‗i bilan tutashib ketganligi uchun unga chiqib borishning imkoni yo‗q edi. Qal‘aning qolgan ikki tomonini tepaliklar himoya qilib turardi. Qal‘ani qamal qilishni Amir Temur taxtning vorisi Muhammad Sulton qo‗mondonligidagi Movarounnahrdan yetib kelgan qo‗shinga topshirdi. Qal‘ani qamal qilish 1402-yilning may-iyun oylarida o‗tkazildi. Sohibqiron qal‘aga o‗tish qiyin bo‗lgan vodiydan borishga qaror qildi. Uning buyrug‗iga asosan daraxtlarni kesib vodiyni o‗tinlar, shox- shabbalar bilan to‗ldirilda va uni yer bilan barobar qilib tekisladilar 17 . Qal‘a himoyachila ri maxsus tuzlardan, ko‗mir va oltingugurt dan tayyorlangan yonuvchi aralashmani daraxtlar va shox shabbalar bilan birga yoqib yubordilar. Shundan keyin Sohibqiron jangchilarga vodiyni katta-katta toshlar 17 ―Temur tuzuklari (forschadan ko‘chirma). T., 1991 y. ‖ 25 bilan to‗ldirishni buyurdi. Jangchilar narvonlar va arqonlar yordamida qal‘a devorlariga ko‗tarila boshladilar. Qamaldagilar asirga tushishga majbur bo‗ldilar. Kemaks qal‘asini egallaganidan keyin Amir Temur jangchilari Sivasga harakatni boshladi. Sivas cho‗llarida Amir Temur o‗z odatiga ko‗ra har doimgidek katta jangdan oldin qo‗shinning ko‗rigini o‗tkazdi. Tarixchilarning guvohlik berishicha, «Hamma jangchilar o‗sha davrning takomillashgan qurol-yarog‗iga ega: chavandozning boshidan otning tuyog‗igacha sovutlar bilan himoya qilingan edi». Bu hol Amir Temurning jangchilari yevropalik ritsarlardek qurol-yarog‗lar va himoya anjomlariga ega bo‗lganlikl aridan dalolat beradi. Endigina Movarounnahrdan etib kelgan shahzoda Muhammad Sulton qo‗shinining anjomlari boshqacha bo‗lib, ular turli xil rangda bo‗lgan. Qo‗shinning ko‗rigi paytida sulton Boyazidning elchilari ham ishtirok etdi. Bu ko‗rik elchilarda katta tasavvur uyg‗otdi. Sivasdan Amir Temur Toqat yo‗nalishiga dushmanni qidirib topish va Qizil-Irmoq daryosidagi kechuv joylarini egallash uchun razvedkachilarni jo‗natdi. Razvedka Anqaraning shimolida turk qo‗shinlarini yig‗ilayotganligini aniqladi. Razvedkaning ma‘lumotiga ko‗ra, Toqatga eltuvchi yo‗l o‗rmonning ichidan o‗tgan bo‗lib, juda tor edi. Buning ustiga Qizil Irmoq daryosidagi kechuv joylari turklar tomonidan egallangandi. Boyazid qo‗shinining asosini piyodalar, Amir Temur armiyasini esa otliqlar tashkil etdi. Shuning uchun Amir Temur o‗zi uchun noqulay joyda jang qilmaslikka qaror qildi. Turk sultonining qo‗shinini hiyla bilan tog‗li, o‗rmonli joydan chiqarish, hamda Qizil-Irmoq daryosidagi kechuv joyini turk qo‗shinlari qo‗riqlamayotgan yeridan kechib o‗tish uchun Amir Temurning qo‗shini Kesariyaga yo‗l oldi 18 . Boyazid Amir Temurning yurishini aynan mana shu o‗rmon yo‗lidan kutdi. Pozitsiyani egallab, u jangga tayyorgarlik ko‗rdi. Tajribali Amir Temur chalg‗ituvchi manyovrni amalga oshirdi, u kichik bo‗linmalarni o‗rmon yoqasida qoldirdi, qo‗shinning to‗xtashini imitatsiya qildi, qolganlarni so‗qmoq yo‗ldan Anqara tomonga olib ketdi. Boyazid 1 qo‗shinining harakatlarini kuzatish uchun Kirsheirdan razvedka otryadi chiqddi (1000 chavandoz). Amir Temur dushman 18 Amir Temur o‘gitlari. T., Cho‘lpon, 1992 y. 103 b 26 to‗dasida yuzaga kelgan vaziyatni yaxshi bilar edi. Otliq qo‗shinni ta‘qib qilish Boyazid 1 ning piyodalarini toliqtirishini hisobga olgan Amir Temur, o‗z qo‗shinini dushman tomonidan ta‘qib qilishga majbur etishga qaror qildi. Boyazid 1 qo‗shinni Brussa shahridan ajratib tashlash uchun Amir Temur Anqara shahrini qamal qildi. Buning natijasida turk qo‗shinlari tekislikka chiqishga majbur bo‗ldi. Shundan so‗ng Amir Temur Anqara qamalini kechib, ortga o‗tdi va lager qurib uni mustahkamladi. Amir Temurning lageri kichik bir daryoning qirg‗og‗ida joylashgan bo‗lib, daryo lagerning orqa tomonidan oqib o‗tar edi. Lagerning atrofida xandaklar qazildi. Sulton Boyazid 1 o‗zi uchun noqulay holatdan hujumga o‗tishga majbur bo‗ldi. Turklar tomonidagi yagona buloq Amir Temur jangchilari tomonidan buzib tashlandi, shuning uchun sultonning qo‗shini suv tanqisligiga duchor bo‗ldi. Buning ustiga sultonning qo‗shini yaqin orada maosh olmaganligi va uning orasida noroziliklar kelib chiqqanligi Amir Temurga ma‘lum bo‗ldi. Anqara yaqinidagi jangda turk qo‗shinining tor-mor etilishi sharq tarixchilarining ma‘lumotlariga qaraganda, Amir Temurning qo‗shini 250 mingdan 350 mingtagacha jangchilar va 32 ta jangovar fillar bo‗lib, turk qo‗shinlari 120-200 ming jangchini tashkil etgan. Hozirgi tarixchilarning ma‘lumotlariga qaraganda Amir Temurning qo‗shini 140- 160 ming kishini, 32 ta jangovar fillarni, turk qo‗shinlari esa 70 ming atrofida jangchini tashkil etgan 19 . 1402-yil 20-iyulda Anqara yaqinida sulton Boyazidning turk qo‗shinlari va Amir Temur qo‗shini o‗rtasida o‗rta asrning eng yirik janglaridan biri bo‗lib o‗tdi. Amir Temur armiyasining jangovar tartibi o‗ng va chap qanotlardan, ularning avangardlari va markazdan tashkil topdi. Ularning oldida bir nechta qatorda kamonchilar va 32 ta jangovar fillar olov uloqtiruvchilar bilan saflangan. Markazning ortida shaxsan Amir Temurning qo‗mondonligi ostida saralangan qo‗shindan tashkil topgan zaxira bo‗lib, Amir Temurning qo‗shini qudratli qanotlarga va kuchli zaxiraga ega edi. Boyazid 1 o‗z qo‗shini jangovar tartibining front ortini tog‗larga taqab, o‗ng qanotga chekinishga mos qilib yaratdi. 19 Низомиддин Шомий. Зафарнома. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – Б.385. 27 Turklarning o‗ng qanoti Osiyoliklar qismlaridan , jumladan tatarlarnin g qo‗shinlaridan tashkil topdi, ularning orasida sultonning siyosatidan norozi kishilar talaygina edi. Sulton qo‗shining chap qanotini serb qiroli Lazarning jangchilari egalladi. Bu jangchilar boshlaridan oyoqlarigacha ritsarlik sovutlari bilan himoya qilingan edilar. Qo‗shinni ikkinchi qatorining ortida front ortining markazida sultonning o‗zi rahbarligidagi zaxira joylashdi. Usmoniylar qo‗shini jangovar tartibining markazi kuchli, qanotlari esa kuchsiz bo‗ldi. Amir Temur zaxirani jangga tashladi, u turklarning asosiy kuchlarini qurshovga ola boshladi. Serb ritsarlari garb tomonga chekina boshladi. Amir Temur qo‗shinlari yanicharlarni qurshovga olishni osonlik bilan oxiriga yetkazdilar, ularni yanchib tashladilar, Boyazidni esa asirga oldilar. Sulaymon qo‗mondonligidagi turk qo‗shinlarining qolgan qutganlarini ta‘qib qilish uchun Amir Temur 30 mingta jangchini ajratdi, ularning 4 mingtasi otlarda beshinchi sutkada Brussaga etib keldi. Sulaymon o‗zining kichik bir otryadi bilan kemalarga o‗tirib suzib ketishga zo‗rg‗a ulgurdi. Sulton Boyazidning asosiy kuchlarini tor-mor etganidan keyin Amir Temur qo‗shini turk qo‗shinlarining qolgan-qutganlarini ta‘qib qildi va Kichik Osiyoning O‗rta Yer dengizi qirg‗oqbo‗ylariga chiqdi. Ko‗pgina shaharlar va qal‘alar jangsiz taslim bo‗ldi. Faqat Smirna shahrida yashayotgan xristianlar qarshilik ko‗rsatishga qaror qildilar. Dekabr oyida qal‘ani qamal qilish boshladi. Buning uchun qamal qilish, olov va tosh uloqtiruvchi qurollar yig‗ildi. Dengiz tomonidan bo‗ladigan hujumni qaytarish, kemalardan himoya qilish uchun yog‗ochdan to‗siqlar qurildi. Qal‘a himoyachilari qat‘iy qarshilik ko‗rsatdilar 20 . Amir Temur yer ostidan yo‗l qazishni buyurdi. Qamal qiluvchilar tez-tez bir birlarini almashtirib qazib turdilar. Yer ostidan qazilgan yo‗l tayyor bo‗lganidan keyin uning ichiga neftga pishitib 60 olingan o‗tinlar yoqildi. Buning natijasida qal‘a devorlari qulab tushdi va jangchilar qal‘aga bostirib kirdilar. Smirnaning egallanishi bilan Kichik Osiyoga uyushtirilgan harbiy safar tugadi. Amir 20 Ҳукҳэм Х. Етти иқлим султони / Рус тилидан Ҳ.Тўрабеков ва Ш.Сокин таржимаси. – Т.: Адолат, 1999. – Б. 165. 28 Temurning harbiy san‘ati haqida gap borganda, uning armiyasidagi taktika va strategiya qat‘iyligi bilan ajralib turishini alohida ta‘kidlab o‗tmasdan bo‗lmaydi. Bu kurashning strategik asoslarini faol hujumkor harakatlar va urush olib borishning usullari va shakllarini chuqur bilish tashkil etdi. Amir Temur Usmoniy turklar davlatini butunlay bosib olish niyatida bo lmagan, chunki u Yevropaʻ davlatlarining Yaqin Sharq mamlakatlariga nisbatan tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxshi tushunar edi. Shuning uchun ham Amir Temur Usmoniy turklar davlatini saqlab qoldi va Boyazidning vorislariga muruvvat qo lini cho zdi. ʻ ʻ Shunday bo lsada, Boyazid ustidan qozonilgan bu g alaba bilan Amir Temurni ʻ ʻ Fransiya qiroli Karl VI (1380 - 1422), Angliya qiroli Genrix IV (1399 - 1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar. Chunki Amir Temur endigina uygonayotgan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmoniy turklar davlatiga zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylangan edi. 29 II bobga xulosa Temuriylar davrida qo shin tuzilishi Amir Temur asos solgan harbiyʻ an analar va qat iy tartib-intizomga tayangan holda rivojlantirildi. Bu davrda harbiy ʼ ʼ kuchlar nafaqat son jihatidan, balki tashkiliy va ma muriy jihatdan ham mukammal ʼ tizimga ega bo lgan. Temuriylar qo shini qat iy markazlashgan boshqaruv, puxta ʻ ʻ ʼ rejalashtirilgan safarbarlik va aniq ixtisoslashtirilgan harbiy qismlarga ega edi. Qo shin asosiy uch qismdan — otliq askarlar, piyoda qo shinlar va maxsus ʻ ʻ muhandislik bo‗linmalaridan tashkil topgan. Otliq qo shin harbiy qudratning asosiy ʻ tayanchi bo lib, tezkor hujumlar, orqa zarbalar va jangovar manevrlarni amalga ʻ oshirgan. Piyoda askarlar esa qal alarni qamal qilish, mudofaa va to g ridan-to g ri ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ janglarda muhim rol o ynagan. Muhandislik qismlari, ya ni quruvchi va texnik ʻ ʼ guruhlar, harbiy yurishlar paytida ko‗priklar qurish, qal‘a va istehkomlar tayyorlash bilan shug ullangan. ʻ Temuriylar qo shinida boshqaruv aniq tizim asosida tashkil etilgan edi. ʻ Harbiy qo shin bir necha yirik birliklarga — "tumon" (10 000 kishi), "minglik" (1 ʻ 000 kishi), "yuzlik" (100 kishi) va "o nlik" (10 kishi) kabi kichik guruhlarga ʻ bo lingan. Har bir guruh o z yetakchisiga, ya ni amir, mingboshi, yuzboshi va ʻ ʻ ʼ onboshi kabi boshliqlarga bo ysungan. Bu tizim qo shin boshqaruvini ʻ ʻ soddalashtirib, jang maydonida harakatlarning tez va tartibli amalga oshirilishini ta minlagan. ʼ Temuriylar davrida harbiy xizmat uchun maxsus yer-mulk tizimi — "suyurg ol" joriy qilingan bo lib, unda harbiy xizmat evaziga sadoqatli amir va ʻ ʻ lashkarboshilarga yerlar ajratilgan. Bu esa qo shinlarning doimiy jangovar shay ʻ holatda bo lishini ta minlagan. ʻ ʼ Temuriy hukmdorlar, xususan, Shohruh Mirzo, Ulug bek va Zahiriddin ʻ Muhammad Bobur o‗z davrlarida harbiy islohotlar o‗tkazgan va qo‗shin tuzilishini zamonaviy talablar asosida yanada takomillashtirishga harakat qilganlar. Bobur Hindistonga yurishlari chog‗ida otliq qo‗shin va artilleriya o‗rtasida muvofiqlik 30 yaratishga alohida e tibor qaratdi. ʼ Umuman olganda, Temuriylar davridagi qo shin tuzilishi o z zamoni uchun ʻ ʻ yuqori darajadagi harbiy tashkilotchilik va strategik fikrlash namunasi bo lgan. Bu ʻ tuzilma nafaqat Temuriylar davlatining ichki barqarorligini ta minladi, balki ʼ ularning tashqi yurishlarida ham ulkan zafarlarga erishishiga asos bo lib xizmat ʻ qildi. Temuriylarning harbiy tajribasi keyingi davrlar harbiy san atiga ham chuqur ʼ ta sir ko rsatdi va ularning me rosi bugungi kungacha o rganib kelinmoqda. ʼ ʻ ʼ ʻ 31 XULOSA Temuriylar davrida harbiy qo shin tuzilishi mukammal tashkiliy asoslargaʻ tayangan holda rivojlandi va o z zamonasi uchun ilg or harbiy tizimlardan biri ʻ ʻ sifatida ajralib turdi. Amir Temur tomonidan yaratilgan qat iy intizom, aniq ʼ boshqaruv tizimi va harbiy xizmat tamoyillari Temuriylar sulolasi davrida ham davom ettirildi va yanada takomillashtirildi. Temuriy qo shinlar odatda otliq va piyoda askarlardan iborat bo lib, ular ʻ ʻ o zaro muvofiqlashtirilgan holda harakat qilgan. Harbiy tarkibda "tumon", ʻ "minglik", "yuzlik" va "o nlik" kabi bo‗linmalar aniq tuzilgan, har bir bo‗linmaga ʻ tajribali va sadoqatli sarkardalar rahbarlik qilgan. Harbiy yurishlar oldidan keng ko‗lamli razvedka ishlari olib borilgan, har bir harakat oldindan puxta rejalashtirilgan, dushman kuchlari va geografik sharoit chuqur o rganilgan. ʻ Bundan tashqari, Temuriylar davrida harbiy xizmatni rag batlantirish uchun ʻ suyurg ol tizimi keng qo llangan, bu esa qo shinlarning doimiy jangovar shayligini ʻ ʻ ʻ ta minlagan. Harbiy san atda manevrchanlik, strategik fikrlash va jang maydonida ʼ ʼ to‗satdan zarba berish uslublari ustuvor ahamiyat kasb etgan. Shohruh Mirzo, Ulug bek va Zahiriddin Muhammad Bobur kabi hukmdorlar ʻ harbiy islohotlar olib borib, o‗z davrining sharoitiga mos holda qo shin tuzilmasini ʻ va jangovar uslublarini rivojlantirib bordilar. Ayniqsa, Bobur artilleriyadan keng foydalanish orqali Temuriy harbiy an analarini yangi bosqichga olib chiqdi. ʼ Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davridagi qo shin tuzilishi faqatgina o‗z ʻ davrining siyosiy va harbiy ehtiyojlariga javob bermasdan, balki keyingi tarixiy jarayonlarga ham ta‘sir ko‗rsatdi. Temuriylar harbiy tizimi va san ati nafaqat ʼ Movarounnahr va Hindiston tarixida, balki butun Sharq va G arb sivilizatsiyasida ʻ muhim o rin tutdi. Bu harbiy meros bugungi kungacha o rganilmoqda va ʻ ʻ qadrlanmoqda. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I O zbekiston Respublikasi prezidentining asarlari ‟ 1. Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma‘naviyat, 2008. – B.30. II. Manbalar 2. Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T. 1996 3. Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997 4. Temur tuzuklari, forschadan Alixon Sog‘uniy va Habibullo Karomatov tarjimasi T. 1991 5. Ibn Arabshoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari), T. 1992 III Asosiy adabiyotlar 6. Mixail Ivanin Ikki buyuk sarkarda T. 1994 134 – 150 b. 7. Hamidulla Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996 50 – 59 b. 8. Q. Usmonov, M. Sodiqov, N. Oblamurodov, O‘zbekiston Tarixi: Toshkent- 2002 9. R. Xoliqulov, K. G‘aniyev, M. Nasrullayev, O‘zbekiston Tarixi: Samarqand – 2019 10. Oblomurodov N. O‗zbekiston tarixi. O‗quv qo‗llanma. 2011y. 11. Murtazaeva R.X. O‗zbekiston tarixi. O‗quv qo‗llanma. 2003y. 12. И. Икрамов. Военная история. –Т.: «ТГПУ»,2001, 44с. IV. Internet manbalar: 13. 14. 15. 16. 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. AMIR TEMUR DAVLATI HARBIY SAN‟ATI TARIXI

1.1 Sohibqiron qo`shinidagi harbiy jang san‗ati

1.2 Sohibqiron qo`shinidagi jangovar boshqaruv

I bobga xulosa

II BOB. AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI VA HARBIY SAN‟ATI

2.1 Amir Temurning Uch va besh yillik yurishi

2.2 Amir Temurning ― Yetti yillik‖ yurishi

II bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить