Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 125.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur davlatining boshqaruv asoslarini o‘rganish

Купить
1 KURS ISHI Bajardi: Таriх tа’lim yo’nalishi 3-kurs talabasi - Ilmiy raxbar: TOSHKENT-2024 2REJA: KIRISH………………………………………………………………...2-7 I BOB. AMIR TEMUR SALTANATDA DAVLAT BOSHQARUV ASOSLARI…………………………………………………….………...8-23 1.1. Amir Temur davlatining shakillanishi …………………………………………………….………..8-14 1.2. Amir Temur saltanati boshqaruvining o‘ziga xos jihatlari………………………………………………………………….15-23 II BOB. AMIR TEMUR SALTANATINING MA’MURIY TIZIMI…………………………………………………………………...24-37 2.1. Amir Temur davlatining markaziy va mahalliy boshqaruvi………………………………………………………………..24-31 2.2. Amir Temur davlatida mansab va unvonlar tizimi………………………………………………..…………..……...…..32-37 XULOSA ………………………………………………..…………..38-39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR ……………………………………………..……………..…40-41 ILOVA…………………………………………………………..…..41-42 3KIRISH Mavzuning dolzarbligi . XIV asrning oxiridan boshlab nafaqat sharqda, balki G‘arbiy yevropada ham ijtimoiy-iqtisodiy,siyosiy va madaniy hayotda yuksalish jarayoni ro‘y berdi. Xususan O‘rta Sharq mamlakatlaridagi ijtimoiy madaniy taraqqiyotda Amir Temurning markazlashgan davlatni barpo etishi va o‘zdavlatchiligiga, davlat boshqaruv tartiblariga asos solishi muxim ahamiyat kasb etdi. Markaziy Osiyo mintaqasining o‘ziga xos o‘tmishi, uning hududida ko‘plab davlat birlashmalari ning, xususan, buyuk Amir Temur saltanatining tashlil topishi va taraqqiy etganligi, bu xududda sodir bo‘lgan tarixiy jarayonlar jahondagi ahamiyatli turli mamlakat tarixchilarining qiziqishlariga sabab bo‘lmoqda. Bugungi kunda tarixiy xotiraning, tarixiy merosning qayta tiklanishi nafaqat O‘zbekiston Respublikasi raxbaryatining, tarixchilarining shu bilan birga keng jamoatchilkning ham diqqat e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Bu esa tarix fani oldiga katta masulyatni yuklaydi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston olimlarining samarali tadqiqotlari natijasida milliy tariximizning ilgargi no’malum sahifalari ochildi. Tarixiy haqiqatni tiklash jarayonida zamonaviy yondashuvni talab qiladigan bir qancha dolzarb muammolar mavjud bo‘lib, ular qatoriga, davlatchiligimiz tarixida chuqur iz qoldirgan tarixiy shaxslarning hayoti va faoliyatini tadqiq etish muhim ahamiyatga egadir. Shunday shaxslardan biri Sohibqiron Amir Temur bo‘lib, “tengsiz azmu shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo‘lgan bu siymo buyuk saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o‘zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirdi, ilmu fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va ma’naviyat rivojiga keng yo‘l ochdi’’ 1 .Birinchi Prezidentimiz har bir o‘zbek farzandi “mening ajdodlarim kimlar bo‘lgan, millatimizning ibtidosi qayda, uning oyoqqa turushi, tiklanish, shakllanish jarayoni qanday kechgan” 2 “Milliy o'zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o'rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini 1 . Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 55-45 б. 2 Каримов.И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. - Тошкент.:Ўзбекистон, 1998.136 б 4kuchaytirish,gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo'llab- quvvatlashimiz lozim” 3 . Amir Temur, Bobur Mirzo va boshqa ulug‘ bobokalonlarimizning buyuk nomlari qaysi tuproqlarda qorishib yotgan edi?” 4 degan savollarni o‘ziga o‘zi berishi kerakligini qayta-qayta uqtiradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Buyuk Sohibqiron Amir Temur bobomiz Oqsaroy peshtoqiga “Adolat – davlatning asosi va hukmdor shiordir”, degan degan hikmatli so‘zlarni yozgani bejiz emas, albatta. Ushbu ulug‘vor g‘oya inson qadr-qimmatini oliy darajaga ko‘tarish borasidagi amaliy harakatlarimozpoydevoriga aylandi”, degan so‘zlaribu ulug‘ zotning hamisha xalq baxti saodati, farovonligini o‘ylab, davlatni adolat ila boshqarganidan dalolat berib turipti 5 . Sohibqiron Amir Temurning Vatan, millat oldidagi buyuknxizmatlaridan biri – o‘ziga xos milliy davlatchiligiga asos solib, qonun ba adolat asosida uni yanada rivojlantirganidir. Amir Temurning milliy davlatchilik siyosati deganda – uni boshqaruv tizimi, ichki va tashqi idora tartiblari nazarda tutiladi. Istiqlol yillarida bu xususida juda ko‘p kitoblar, maqolalar yozilgan va ularning har biri Amir Temur shaxsi uning faoliyati, davlat boshqaruvi va boshqa shu kabi masalalarni ochib beradi. Bulardan ko‘ramizki I.A.Karumov aytganidek “O‘zbekistonning bugungi mustaqilligini mustahkamlash davrida Amir Temur biz uchun buyuk davlat asoschisi sifatida qadrlidir” 6 . Kurs ishining obyekti: . Amir Temurning hayot yo‘li va uning sioyosatga kirib kelishidagi shart-sharoitlar davlar boshqaruvida olib borgan ishlari, siyosati. Kurs ishining obekti: Amir Temur davlatining tashkil topishi va davlat boshqaruvining uslubiy asoslarini o‘rganish. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Amir Temurning shaxsi va uning hayoti, davlat boshqaruvi asoslari haqida o‘rganishlar juda keng hisoblanadi. Buning sabablaridan biri Amir Temur shaxsining buyukligi bo‘lsa, yana biri bu 3 Ўзбекистон Президенти Шaвкaт Mиpзиёeв 2017 йил 22 декабpь куни Oлий Maжлиcra Mypoжаaтномаси. //Xалк сўзи, 2017 йил 23 декабpь . 4 Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. 5-жилд.: Ўзбекистон, 1997 5 . Ерматов Б. Aмир Темур Гарбий Европа адиблари нигохида – Т.: Navro‘z, 2019 .8 b. 6 Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. 5-жилд.: Ўзбекистон, 1997. – 185.б. 5davrga oid o‘rganish uchun manbalarning yetarli ekanligidir. Xususan Amir Temur va Temuriylar davriga oid mustaqillik yillarida bir necha tarixshunoslar ish olib borishgan. Masalan, B.V. Lunin “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 7 nomli kollektiv monografiya, E.V. Rtvelazde va A.X. Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir .Temur dunyo ko‘zgusida’’ ( “ Амир Темур в зеркале мировой науки” 8 ) nomli biblografik nashr. Turg‘un Fayziyev “Temuriylar shajarasi” 9 asari. Amir Temurning bunyodkorlik, ilm-fanga e’tibori V.V.Bartold 10 , A.Yu.Yakubovskiy 11 asarlarida ma‘lum bir ma’noda o‘z aksini topgan edi. Bulardan tashqari Amir Temur va Temuriylar davriga oid mustaqillik yillarida birnecha tarixshunoslik ishlari amalga oshirildi. Xususan, B.V. Lunin “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 12 nomli kollektiv monografiyada “Temur va uning davrini o‘rganishga oid asosiy manbalar, hamda ilmiy adabiyotlarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilib berdi. Amir Temur hayoti, davri va davlatchilik faoliyatini tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil etuvchi dissertatsiya ishlari himoya qilindi. Jumladan, Sh.O’ljayevaning nomzodlik dissertatsiyasi XX asrning 50-60 yillarida Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligiga bag‘ishlangan bo‘lsa, D. Abidjanovaning “XX asr 60-90 yillari ingliz tarixshunosligida Movarounnahrda Amir Temur hukmronligi davri” mavzusidagi nomzodlik ishida Amir Temur davri tarixiga oid ingliz tilidagi adabiyotlarning tahlili amalga oshirildi. 1996 yil boshlarida chet el tadqiqotchilarining Parijda e’lon qilingan Amir Temur va Temuriylar haqidagi tadqiqotlari bibliografiyasi ro‘yxatiga 450 dan ortiq asar kiritilgan edi 13 . 2000-yillarga kelib o‘tgan vaqt mobaynida yana 50 dan ziyod tadqiqot mavjudligi aniqlandi 14 . Yirik bibliograf B.V. Lunin mustaqillikkacha 7 : Темур ва Улуғбек даври тарихи. -Бош мухаррир А. Асқаров. Масул мухаррир О. Одилхон. Т.: 8 Rtveladze. E.V., Saidov A.X. Амир Темур в зеркале мировой наукию -Т.:izdateliskiy dom Mir ekonomiki i pravda, 1999 9 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Info Capital Group, 2020.368 б. 10 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. – М.: 1963. Том II. Ч. I. – С. 109-166; 11 Якубовский А.Ю. Мастера Ирана и Средней Азии при Тимуре. Иранское искусство и археология. III Международный конгресс. – М.–Л., 1939. 12 Темур ва Улуғбек даври тарихи. – Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O.Oдилxoн. Т.: Қомуслар Бош таҳририяти, 1996. – Б 13 Ртвеладзе Э.В, Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой истории. Библиография.–Париж, 1996. − 28 с. 14 Амир Темур жаҳон тарихида. Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaмедoв вa бoшқ. 2001. – Б. 213. 6bo‘lgan davrda Amir Temur va Temuriylar davri tarixnavisligini tadqiq etgan. Olim Temuriylar davri tarixi bo‘yicha bibliografik ko‘rsatkich ham tuzgan 15 . Amir Temurning bunyodkorlik, ilm-fanga e’tibori V.V.Bartold, A.Yu.Yakubovskiy asarlarida ma’lum bir ma’noda o‘z aksini topgan edi 16 . 1968 yilda akademik I. Mo‘minovning “Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va ro‘li” 17 haqidagi risolasining nashr etilishi keng jamoatchilikning bu mavzuga qiziqishini avj oldirib yubordi. A. Ahmedov mustaqillikning dastlabki yillarida Amir Temur shaxsi va saltanati tarixini qayta, xolis o‘rganib baho berish masalasini ko‘tarib chiqib, Sohibqiron haqidagi tuhmat va xato fikrlarning asossizligini ko‘rsatdi 18 . Mustaqillik yillaridagi tadqiqotlarda Amir Temur saltanatida me’morchilikning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilindi va turli fikrlar mavjudligi aniqlandi. Xususan, Amir Temur me’morchiligiga oid tadqiqotlar ichida P. Zohidovning izlanishlarini alohida ta’kidlash darkor. Uning “Temur davrining me’moriy qahkashoni” nomli asarida Amir Temur davri me’morchiligining yetuk yodgorliklarini tarixiy manbalar asosida tahlil qilingan 19 . Kurs ishining maqsadi: Amir Temur faoliyatida adolat tamoyillarining asoslanishini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: Amir Temur davlatining boshqaruv asoslarini o‘rganish, siyosiy, harbiy salohiyatini tadqiq va tahlil etishdan iborat. Shunga ko‘ra, ishda quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: –Mavzuga tegishli bo‘lgan turli soha vakillari tadqiqotlarini umumlashtirish, tizimga solish va yondashuvlarini ochib berish; – Amir Temur siyosiy faoliyatidagi yutuqlarni bugungi kunda davlat boshqaruviga qo‘llash mumkin bo‘lgan jihatlarni aniqlash. 15 Лунин Б.В. История, культура и искусство времени тимуридов в советской литературе (библиографический указатель) // ОНУ. – Т.: 1969. − № 8-9. – С. 100-145. 16 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. – М.: 1963. Том II. Ч. I. – С. 109-166; Якубовский А.Ю. Мастера Ирана и Средней Азии при Тимуре. Иранское искусство и археология. III Международный конгресс. – М.–Л., 1939. 17 Мўминов И.М. Амир Темурнинг Ўрта Осие? тарихида тутган ўрни ва роли е?зма манбалар маълумотлари асосида. – Т.: 1968. – 51 б 18 Аҳмедов А. Амир Темур: уйдирма ва ҳақиқат // Фан ва турмуш. – Т.: 1990. – № 8. – Б. 15-16; – № 9. – Б. 8-9; – № 10. – Б. 20-22; Ўша муаллиф. Сомон йўли. – Т.: Камалак, 1992. − 24-43 б. 19 Зоҳидов П. Темур даврининг меъморий қаҳкашони. – Т.: Шарқ, 1996. − . 16, 47−48 ,. 7–Amir Temurning hayoti va siyosiy faoliyatini mavjud tarixiy manbalar va adabiyotlar asosida o‘rganish. Uni buyuk shaxs darajasiga ko‘targan tarixiy omillarni mohiyatini ochib bеrish. Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati . Kurs ishi materiallaridan Amir Temur tarixiga oid O‘zbekiston tarixi fanidan, tarixshunoslik o‘quv fanlarida, maxsus kurslarda foydalanish mumkin. Kurs ishning tuzilishi . Tanlangan kurs ishi kirish, ikki bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 8I BOB. AMIR TEMUR SALTANATIDA DAVLAT BOSHQARUV ASOSLARI 1.1 . Amir Temur davlatining shakillanishi Amir Temur saltanati boshqaruvining o‘ziga xos xususiyatlariga baxo berishdan oldin XIV asr ortalarida ya’ni markazlashgan saltanat tuzilishi arafasida Movarounnaxrda yuz berayotganijtimoiy-siyosiy axvol xaqida to‘xtalish lozim. Amir Temur 1336-yil, 8-apel kuni (736-yil 25- sha’bon) Kesh (Shahrisabz) viloyatining Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida dunyoga kelgan. Uning otasi Muhammad Tarag‘ay Barlos qabilasiga mansub beklardan bo‘lgan. “Mujmali Fasixiy” nomli asar muallifining bergan ma'lumotlariga qaraganda amir Tarag‘ayning nasl-nasabi Jahongir Chingizxonga borib taqaladi 20 . Amir Temur bolaligi mana shu jannatmakon Kesh o‘lkasida o‘tdi. Onasidan bevaqt ajralgan bola juda erta erkaklar jamosiga qo‘shildi. Uning hayoti g‘oyat og‘r kechdi: temurbek ov bilan shug‘ullanar, urug‘ mollarini boqar va barlos yigitlariga boshchilik qilib, yaqin atrofga yurishlar uyishtirar edi 21 . Amir Temur 12 yoshidan boshlab bolalarga xos bo‘lgan ermak o‘yinlardan voz kechib, endilikda o‘z tengdoshlari bilan sipohlikka oid o‘yinlar bilan shug‘ullangan… Temur 16-18 yoshida qilichbozlik, nayzabozlik va shikor qilish san’atini moxirona mohirona egallaydi va u o‘z tengqo‘rlarini guruhlarga bo‘lib, jang mashqlarini o‘tkaza boshlaydi 22 . Amir temur siyosat maydoniga kirib kelgunga qadar Movarounnahr o‘z boshidan siyosiy parokandalik va o‘zaro kurashlarni o‘tkazmoqda edi. Buning bir necha sabablari bor edi: Birinchidan, mamlakatda bir yarim asr avval chetdan bostirib kelgan mo‘ullar zulmi davom etayotgan bo‘lsa, ikkinchidan, mahalliy hukmdorlarning o‘zboshimchaliklari xalqning axvolini qiyinlashtirayotgan edi. Buning ustiga xalq 20 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Info Capital Group, 2020. 11 б. 21 Керен Л. Амир Темур салтанати. – T.: Ўзбекистон, 2016. 17 б. 22 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Info Capital Group, 2020. 13 б. 9ham ajnabiy, ham mahalliy hukmdorlarga keragidan ortiq soliqlar to‘lashi oqibatida Kundan-kunga iqtisodiy tanglik kuchayib borar edi. Bu davrda Miovarounnaxrda murakkab vaziyat xukmronligiga qaramasdan yagona davlat tuzishga ham imkoniyat mavjud edi. Ikkinchidan, mamlakatda mo‘g‘ullar zulmi bo‘lsada, ular ichki nizo va urushlar zamirida zaiflashib qolgandi. Uchinchidan, mayda hokimlar ham o‘zaro bir-birlari bilan kurashar, xalq esa yagona davlatga birlashishdan manfaatdor edi. Yuqorida keltirilgan omillar mustaqillikni davr ehtiyojiga aylantirib qo‘ygan edi. O‘z davrining talab va ehtiyojlarini yaxshi bilgan Amir Temur XIV asrning 60 yillarida Movarounnahr siyosiy maydoniga chiqdi va mamlakatda mavjud zaifliklar hamda tarqoqliklardan foydalanib, Movarounnahrni yagona davlatga aylantirish chora tadbirlarini ko‘ra boshladi. Mamlakatning viloyatlarida mustaqillik da‘vosini ko‘tarib chiqayotgan mahalliy sulolalar, chunonchi, Xorazmda so‘fiylar, Qashqadaryoda barloslar, Xo‘jandda jaloirlar, Shibirg‘onda naymanlar, Balhda amir Husayn, Buxoroda sadrlar, Termiz atrofida sayidlar va hokazo o‘zlarini hokimu mutlaq deb hisoblab, bir-birlari bilan yovlashib mamlakatning butunligiga jiddiy xavf solmoqda edilar. Buning ustiga 1360-yilda katta qo‘shin bilan bostirib kelgan Mug‘uliston xoni Tuqlug‘ Temur yurtni vayronaga aylantirib, xalqqa og‘ir sitamlar o‘tkazar edi. Shunday qaltis vaziyatda siyosat maydoniga kirib kelgan yosh Temurbek oldida nihoyatda ehtiyotkorlik,aql-zakovat bilan ish ko‘rish vazifasi turar edi. 20 yoshga to‘lgan Temurbek Movarounnahrning haqiqiy begi amir Qozag‘onning saroyiga borib, uning qo‘shinida xizmat qilish istagini bildiradi 23 . Amir Temurning siyosiy faoliyati haqida so‘z borar ekan, eng avvalo, uning hokimiyatga kelgunga qadar bo‘lgan davriga katta e’tibor qaratilganligini aytish lozim. Chunki tadqiqotlarning aksariyatida Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi muammolari XIV asrning 60-70 yillarida Movarounnahrdagi siyosiy ahvol, 23 Керен Л. Амир Темур салтанати. – T.: Ўзбекистон, 2016. 18 б. 10Amir Temurning amir Husayn bilan ittifoqi, sarbadorlar harakatiga Amir Temurning munosabati, Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi kabi masalalar bilan bog‘liq holda o‘rganishni taqozo etadi. Temuriylar davri tarixiga oid yozma manbalarning ko‘pchiligida Amir Temurning hayotiga daxldor tarixiy voqealar, ayniqsa uning siyosiy maydonga kelishi sabablarini bayon qilib, ularda muarrihlarning shaxsiy munosabatlari bildirilgan. Shuni qayd etish kerakki, ularda bildirilgan umumiy fikrlar Amir Temurning yoshlik yillariga va uning 1344-1347- yillarda Movarounnahrda Chig‘atoy ulusining oxirgi mo‘g‘ul xoni Qozon Sultonxon (1332-1347) bilan amir Qazog‘on o‘rtasida yakka hukmronlik uchun bo‘lgan janglardagi ishtiroki, hokimiyat amir Qazog‘on qo‘liga o‘tib, bu bilan boshqaruvda amirlar hukmdorligi davri boshlangani masalalariga qaratilgan. Qozonxon davrida Movarounnahrda itoatsizlik boshlangan bo‘lib, xon har kuni yuzlab odamlarni oliy jazoga hukm qilardi. A. Ziyo bu ahvolni sharhlar ekan, Chig‘atoy ulusi xonlarining Movarounnahrdagi mavqei zaiflashib, mahalliy amirlar ularga o‘z hukmlarini o‘tkazish va xonlik bilan raqobatlashish qudratiga ega bo‘lgani bois, amir Qazog‘on ulus hukmdori Qozon Sultonxonni jangda yengib qatl etdi, degan fikrni bildirdi 24 . Ma’lumki, XIV asrning 40-yillariga kelib Chig‘atoy davlati parchalanib, davlatning sharqiy qismi-SHarqiy Turkiston va Yettisuvni o‘z ichiga olgan Mug‘uliston davlati tashkil topadi. Chig‘atoy ulusida nisbatan barqarorlikni saqlay olgan Qozonxon (1336-1347) o‘limidan keyin davlat hududlari parchalinish, iqtisodiy vayronlik sari yuz tutib, Amir Qozog‘on (1347-1357) davrida bu jarayon yanada avj oladi. 1348 yilda Chig‘atoy avlodlaridan bo‘lgan Tug‘luq Temur Mug‘uliston taxtiga o‘tiradi. U Chig‘atoy ulusidagi siyosiy parokandalikka barham berish va Movarounnahrni bosib olish maqsadida bu hududlarga bir necha bor talonchilik urushlari olib boradi. Xususan Tug‘luq Temur 1360-yilda Kesh viloyatini bosib oladi. bu viloyatning hokimi bo‘lgan Temurning amakisi Hoji Barlos Xurosonga qochadi. Manbalarning mahlumot berishicha, Amir Temur Amudaryo bo‘yida amakisini kuzatar ekan amakisiga shunday murojaat qiladi: 24 Зиё А. Амир Темур ва Туғлуқ Темур // Шарқшунослик. – Т.: 1996. – . 83 б . 11“Agar ikkovimiz ham vatanni tark etsak, merosiy yurtimiz shubhasiz begonalar qo‘liga o‘tib ketadi. Lozim topsangiz men podshoh (Tug‘luq Temurxon) xizmatiga borsam.” Amir Temur merosiy yurtni qo‘ldan bermaslik maqsadida Tug‘luq Temur ishonchini qozonib (Amir Hoji Sayfiddin yordamida) uning xizmatiga o‘tadi va Kesh viloyatining hokimi etib tayinlanadi. Ammo, Tug‘luq Temur o‘g‘li Ilyosxo‘jani Movarounnahrning hokimi etib tayinlangach Amir Temur unga xizmat qilishdan bosh tortib, Balx hokimi, Amir Qozog‘onning nabirasi Amir Husayn bilan ittifoq tuzadi. O‘sha davrdagi vaziyat taqozosi bilan Temur Movarounnahrni tark etishga majbur bo‘lib, Husayn bilan ittifoq tuzgan edi. 1361-1370-yillar davomida Amir Temur va Amir Husayn dastlab do‘stona, keyin esa dushmanchilik munosabatda bo‘ldilar. 1363-yilda Mug‘uliston hokimi Tug‘luq Temur vafot etgach Ilyosxo‘ja Movarounnahrdan haydaladi. Ammo, ko‘p o‘tmasdan Movarounnahr ustiga yangidan yurishga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi va 1365- yilda katta qo‘shin bilan Sirdaryo tomonga yo‘lga chiqadi. Bundan xabar topgan Husayn va Temur harbiy kuchlarini jangga tayyorlaydilar. Birlashgan kuchlar va Tug‘luq Temur qo‘shinlari o‘rtasidagi jang 1365-yil 22-mayda CHinoz va Toshkent oralig‘ida qattiq yog‘ingarchilik paytida bo‘ladi va tarixda “Loy jangi” (“Jangi loy”) nomini oladi. Bu jangda Temur va Husayn kelishib harakat qilmaganliklari oqibatida ularning birlashgan qo‘shini mag‘lubiyatga uchraydi. Ayrim manbalar bu mag‘lubiyatning sababini Amir Husaynning sust va mayoqsizlik bilan harakat qilishi deb izohlaydi. Temurning o‘zi esa bu kabi holatlarni Husaynning hasadgo‘yligida deb biladi. Xususan “Temur tuzuklari”da Amir Temur va Amir Husaynning do‘stona munosabatlarini buzilishiga Husaynning molparastligi va hasadchiligi sabab bo’lganligi tahkidlanadi. “Amir Husayn bilan murosayu-madora qilishga shunchalik intildimki, hatto uning amirlariga ham bu tahsir etib, menga bo‘ysundilar.” 25 “Loy jangi” mag‘lubiyatidan so‘ng Husayn va Temur Balxga chekinadilar. O‘z holicha tashlab qo‘yilgan Movarounnahr aholisi yana Ilyosxo‘ja boshli q mug‘ullar zarbasiga uchrash xavfi ostida qoladi. Bunday sharoitda Samarqanddagi sarbadorlar “Ozodlik yo‘lida dorga 25 Temur tuzuklari.-T.: – Yoshlar nashriyot uyi, - 2018 62 b. 12osilishga tayyormiz” shiori ostida (sarbador-forscha, boshi dorda) mug‘ullarga qarshi kurash uchun butun xalqni dahvat etdilar. Sarbadarlar harakati XIV asrning 30-yillarida Xurosonda (Afg‘onistonning shimoli-g’arbi, Marv vohasi va Eronning shimoli-sharqiy qismi) paydo bo‘lib, bu hududlardagi mug‘ullar hukmronligi barham beradilar va markazi Sabzavor shahri bo‘lgan Sarbadorlar davlatiga (1337- 1381) asos soladilar Sarbadorlar harakati XIV asrning 50-60-yillarida ijtimoiy- siyosiy harakat sifatida Movarounnahrga ham yoyiladi va uning markazi Samarqand edi. Sarbadorlarning harakatlantiruvchi kuchlari madrasa toliblari, shayxlar, umuman, oddiy aholidan iborat edi. Harakat qatnashchilarining asosiy maqsadi mug‘ul istilochilari va zulm o‘tqazuvchi mahalliy qatlamlarga qarshi kurash edi. Xurosonda bo‘lgani kabi Samarqandda ham bu kurash harakatlantiruvchi kuchlari tarkibi bir xil edi. Ilyosxo‘ja qo‘shinlari Samarqandga yo‘l olib uni qamal qilganlarida sarbadorlar mudofaani tashkil qildilar. Mudofaaga madrasa mudarrisi Mavlonzoda, hunarmand Abu Bakr Kalaviy, mergan Xurdaki Buxoriylar boshchilik qiladilar. Shaharni osonlikcha egallashni rejalashtirgan mug‘ullarning bir necha hujumlari muvafaqqiyatsiz chiqqach, ular shahar atrofini o‘rab olib, u zoq vaqt qamal qilish rejasini ishlab chiqadilar. Ammo, Ilyosxo‘ja lashkari safida yuqumli kasallik (ot vabosi) tarqalishi natijasida u dastlab Samarqandni, keyin esa Movarounnahrni tashlab ketishga majbur bo‘ladi. Bu paytda Keshda bo‘lgan Amir Temur Ilyosxo‘janing mag‘lubiyati haqidagi xabarni Amir Husaynga yetkazadi va ular 1366-yilning bahorida Samarqandga yetib keladilar. Samarqand atrofidagi Konigil mavzeida qo‘zg‘olon rahbarlari bilan uchrashuv bo‘lib o‘tadi. Amir Husaynning buyrug‘i bilan bu yerda sarbadorlarning boshliqlari va aftidan, faol ishtirokchilari qatl etiladi. Temurning aralashuvi bilan faqat Mavlanzoda omon qoldirilib, Xurosonga jo‘natiladi. Muhiniddin Natanziy ma’lumotlariga asoslangan A. Ziyoning fikricha, sarbadorlar g‘alabasidan so‘ng samarqandliklar Mavlonzoda itoatiga o‘tib “uni imom va amir (sifatida) qabul qilganlar”. Yahni, Samarqandda ham diniy, ham siysiy hokimiyat Mavlonzoda qo‘liga o‘tgan. Uning bu “imomligi va amirligi” Samarqandning o‘zida deyarli bir yil davom etgan. SHu bois ham Amir Husayn sarbadorlar harakatining boshliqlari 13va faollarini omon qoldirmasligi aniq edi. Amir Husayn uchun o‘z siyosiy raqiblarini zaiflashtirishva mavridi kelsa ulardan qutulish siyosati nechog‘lik muhim bo‘lganini Konigil voqeasidan so‘ng yuz bergan jarayon orqali ham bilib olish mumkin. 1366-1370-yillar Amir Temur va Amir Husayn o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchayib, bu kurash Husayinning o‘ldirilishi bilan yakun topdi. 1370- yil 9-aprel chorshanba kuni o‘z davrining nufuzli amirlaridan bo‘lgan Shayx Muxammad suldo‘z, Kayxisrav Xuttaloniy, O‘ljoytu apardi, Dovud dug‘lot, Sarbug‘o jaloyir, Joku barlos, Muayyad dug‘lot, Badaxshon hokimi Shayx Muxammad, Husayn bahodir, Sayyid Baraka, termezlik aka-uka sayyidlar Abu Maoliy va Ali Akbar kabilar huzurida Amir Tumr hokimiyati tan olindi. Movarounnahrning amaldagi xonligi Chingizxon avlodiga mansub bo‘lgan Suyurg‘atmish qo‘liga o‘tdi. Davlat boshqaruv tizimi esa Movarounnahr amiri nomini olgan Amir Temur qo‘lida qoldi. Temur Kesh shahridan Samarqandga ko‘chib, uni o‘z davlatining poytaxtiga aylantirdi. Zero, “Boburnoma” da ma’lumot berilishicha, “Mug‘ul va turk ulusi uni Semizkand derlar. Temurbek poytaxt qilur edi. Temurbekdin burun Temur bekdek ulug‘ podshoh Samarqandni poytaxt qilgan emastur” 26 . Temur davlatining barpo etilishi. Amir Tumur hokimiyat tepasiga kelgach, deyarli bir asrlik bosh boshdoqlik hukm surgan mamlakatga qonunlar joriy etib, tartib o‘rnatish oson emas edi. Uni faqatgina kuchli siyosat yurgizib, mamlakat qudratini mustahkamlab amalga oshirish mumkin edi. Temur o‘ziga mustahkam tayanch barpo etish maqsadida dastlab barlos qabilasidan maxsus gvardiya tashkil qiladi. Chunki bunday ishonchli gvardiya ayniqsa uning siyosiy va harbiy kurashlari uchun zarur edi. Shuningdek, Amir Temur davlat boshqaruvini o‘z qo‘liga olgan bo‘lsada, ammo mavjud shart-sharoitda amaliy qadamlar qo‘yib borish nihoyatda og‘ir edi. Zero, mamlakat yo biron-bir viloyat, yoki ijtimoiy tabaqa doirasida kattagina mavqega ega bo‘lgan amirlar avval boshda uning hukmronligini tan olgan bo‘lsalar-da, ular bilan Amir Temur o‘rtasidagi munosabat bundan buyon ularga va ularning namoyondasi bo‘lmish ijtimoiy muhitga nisbatan yurgiziladigan siyosat bilan ko‘p jihatdan bog‘liq edi. Aynan 26 Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома. Т.:- Юлдузча нашри, – 1989-йил... б. 14shuning uchun ham 1370-yilning o‘rtalarida Samarqandda o‘tkazilgan qurultoyda Amir Temur barcha viloyatlardan nufuzli amirlar, lashkarboshilarni yig‘ib, ularga har birining mavqei va martabasiga qarab biron-bir mansab va mulk (viloyat, tuman, shahar) taqsimlab beradi, katta-katta sovg‘alar ulashadi. Bu haqda Sohibqironning “Tuzuklarida” shunday deyiladi: “ Bulardan mol-dunyoga hirs qo‘ygan ochqo‘z va tamagirlariga mol-ashyo vahda qildim, mansab-martabaga va mamlakatlarni boshqarishga ko‘z tikkan amalparastlarga qo‘lim ostidagi mamlakat va viloyatlardan birining hokimligini berdim” 27 . Amir Temur Movarounnahrning qonuniy hukmdori sifatida mamlakat hududlarini birlashtirishga kirishar ekan, hududlar ustiga dabdurustdan harbiy yurishlar qilmasdan, kelishuvchilik siyosatini tutdi. Shu bois ham u Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi yerlarni, Farg‘ona, Shosh viloyatlarini o‘z tasarrufiga kiritishda unchalik qiynalmadi. Ammo, Xorazmda ahvol boshqacha edi. 27 Temur tuzuklari.-T.: – Yoshlar nashriyot uyi, - 2018 48 b. 151.2. Amir Temur saltanati boshqaruvining o‘ziga xos jihatlari. Amir Temurning davlat boshqaruvidagi siyosiy mavqei juda yirik bo‘lib, bu borada H. Boboyev 28 , A. Saidov 29 , L. Keren 30 , O Bo‘riyev 31 , A. Ziyo 32 va olimlar o‘z ishlarida to‘xtalib o‘tganlar. A.saidov “Amir Temur o‘z davlatini har qanday kutilmagan voqealardan saqlashni, ximoya qilishni bilgan. Davlarni kuchli va mustahkam, xalqni baxtli va uning hayotini farovon qilishni uddalay olgan. U o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga qat’iylik bilan erishgan. Shuning uchun ham u o‘sha davrda dunyodagi eng kuchli saltanatga ega bo‘lgan” 33 , deya alohida takidlab o‘tadi. Beatris Mans tadqiqotining “ Amir Temur shaxsi” deb atalgan bo‘limida uni kuchli xarakter sohibi, mohir siyosatchi va lashkarboshi, ilmli inson sifatida ta’riflaydi. B. Mans Amir Temur o‘z davrida arab-fors dunyosining eng peshqadam kishilaridan biri bo‘lganligini ayti, uning turk va fors tilida ham birdek muloqot qila olishi, olimlar bilan munozaraga kira olishdek ilmi borligi, o‘zi yurish qilgan yerlarni avvaldan to‘liq o‘rganganligi, o‘z davrining mashxur olimi Ibn Xaldun bilan bo‘lgan munozarasi xaqida to‘xtalib, ko‘pincha baxs munozaralarda uning ilmi baland kelganini aytib o‘tgan. Olimlarimizning Amir Temurning davlar rahbari sifatidagi faoliyati xaqidagi fikr mulohazalari qimmatli bo‘lsada, tarix fanida Amir Temurning davlatchilik taraqqiyotida tutgan siyosiy mavqeini ochib berish katta axamiyat kasb etadi Amir Temur mamlakat tinchligi, farovonligi va taraqqiyotida nxukmdor katta ro‘l o‘ynashini chuqur anglab yetgan davlat arbobi edi. Chunki uning davridagi sharoitda taraqqiyot, tinchlik va farovonlik ko‘pincha podshohlarning siyosiy ilmi, aql-zakovati, adolati, xushyorligi va boshqasifarlariga bog‘liq bo‘lib, aks xolda esa davlat va xalq tanazzulga yuz tutishi mumkin edi. 28 Бобоэв Х. Амир Темур ва унинг қарашлари. – Т.: Адолат, 1992. – 3-20 б. 29 Ахмедов. Б. Амир Темурнинг давлатни идора қилиш сиёсати. – Тошкент.: Ўзбекистон, 1996.-10-11.б.. 30 Керен Л. Саидов А. Амир Темур ва Франция. – Тошкент.: Адолат, 1996. – 16-72 б 31 .Бўриев О. темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. – Тошкент: Ўзбекистон, 1997. 32 Азамат Зиё. Озбек давлатчилигининг тарихи. Энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар. – Тошкент: Шарқ, 2000. – 151-233 б. 33 .Керен Л. Саидов А. Амир Темур ва Франция. – Тошкент: Адолат, 1996. – 48.б. 16Amir temur davlat boshlig‘ni davlat va xalqning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarini amalga oshirishdagi asosiy vositasi deb bilgan. Uning yozishicha, yaxshi hukmdor davlat tepasiga kelsa “ atrof-tevarakdagi fasodchilar tama qilishni tark etib, itoatu bo‘ysunish yo‘liga kiradilar” 34 . Hokimiyatni qo‘lga olgan Amir Temur yurtni obod qilishga, aholi turmush tarzini yaxshilashga kirishdi. Avvalo mamlakat poytaxti Samarqandni qayta tikladi. Hofizi Abruning so‘zlari bilan aytganda, “Temur loydan bo‘lgan Samarqandni qaytadan toshdan qurdi”. Samarqand shahri ko‘chalarini kengaytirdi, bozorlarni tartibga soldi, savdo timlari, do‘konlar qurdirib, savdo-sotiqni yo‘lga qo‘ydi. Samarqand shahrining olti darvozasi qayta tiklanib,obod qilindi. Amir Temur o‘zi tug‘ilib o‘sgan Shahrisabzni ham obod qilib, ko‘rkam saroylar, chorsu, bozor, hammomlar barpo etdi. Sohibqiron Qarshi, Buxoro shaharalarini obod qilish maqsadida shahar atrofini devorlar bilan mustahkamladi, Saroylar, madrasalar, hammomlar qurdirib xalqning sog‘ligini,madaniy ahvolini yaxshiladi. Amir Temur islom dinini rivojlantirishga juda katta e‘tibor berdi va din peshvolarini qadrladi. Shohi Zinda ansamblini obod etdi, Turkiston shahrida Xoja Ahmad Yassaviyga atab maqbara qurdirdi. Amir Temur avvalo Movarounnahrda Ko‘ksaroy, Bo‘stonsaroy, Oqsaroy,Go‘ri Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi kabi osmono‘par binolarni qurdirdiki,bular dunyoda tengsiz me’moriy yodgorliklardir. Amir Temurning ulug‘ maqsadi - Vatanining ozod va obod, xalqining boy, badavlat, farovon bo‘lishiga qaratilgan. Butun hayoti davomida shu maqsadga qat‘iy amal qilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha sohibqiron Amir Temur yurtni obod qilishga hafsalasi nihoyatda bland b’lgan, ekin ekilishiga yaraydigan biror qarich yerni zoe bo‘lishiga yo‘l qo‘ymagan. Obodonchilik yo‘lida fidoiy inson bo‘lgan Amir Temur Turon, Eron, Xuroson va boshqa joylarda yangi yerlar ochish, bog‘lar yaratish kabi tarixiy tadbirlarni amalga oshirgan. Samarqand,Shahrisabz va 34 . Низомиддин Шомий. Зафарнома …-81.б. 17mamlakatning boshqa viloyatlarida o‘nlab kanallar, ariqlar chiqartirilib, ekinzorlar, bog‘lar barpo qildirilganki, natijada mo‘l-ko‘lcilik,to‘qchilik, farovonlik yuzaga kelgan Endi uning oldida xalq, davlat va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni muvofiqlashtirish xamda obodonchilik ishlarini yo‘lga qo‘yish vazifalari turar edi. Amir Temur yurtining farzandi va davlatchilik an’analarining davomchisi sifatida o‘z davrida turli mintaqalarda shakllangan turkey, mo‘g‘ul va forsiy boshqaruv an’analaridan foydalanishga xarakat qildi ammo turkey an’analar davlatchilikning asosi bo‘lib xizmat qildi. Sohibqirpn o‘z davrida chiqarilgan qonunlarni amalga joriy etish, ular orqali adolatni ta’minlashga erishish maqsadlarini amalga oshirish bilan birga, o‘z davrining talab-ehtiyozlarida kelib chiqqan xolda harbiy kuchga ham tayanib davlat tinchligini va barqatorligini saqlab turishga intilgan. Xorijlik mualliflar T.Lentz va G. Louri Sohibqiron Amir Temur saltanati nafaqat harbiy kuch bilan barqaror turganligi, balki bu davlat boshqaruvidagi siyosiy, ijtimoiy, madaniy hayotdagi turk-mo‘g‘ul an’analarining eng maqbul va afzal jihatlarining saqlanib qolganligi ham davlatni mustahkam turishidagi muhim omil deb hisoblaydilar va bu jihat davlat boshqaruvidagi ilg‘or tizimlardan ekanligini alohida takidlaganlar 35 Soxibqiron Amir Temur “tuzuklar” da hukumronlik davomida o‘n ikki qoida amal qilganligini takidlab o‘tgan. U aytganki “ushbu o‘n ikki qoidani o‘zimga shior qilib olganim uchun to‘la mustaqillik bilan taxtga o‘tira oldim. O,z tajribamdan sinab bildimki, agar qaysi bir podshoh shu o‘n ikki narsaga ega bo‘lmas ekan, saltanatdan bebaxra qolur” 36 . Amir Temur “Tuzuklar”ida ta‘kidlaganidek, davlatlarni zabt etish, davlatni boshqarish, barqarorligi va rivoji uchun quyidagi 12 qoidaga tayanishni lozim bilgan: 1. Har yerda va har vaqt Islom dinini quvvatlab, Muhammad mustafoning shariatiga dunyoda rivoj berish; 2. O‘n ikki tabaqa va toifadagi kishilar bilan ish ko‘rib, davlat, saltanat ustunlarini o‘shalar bilan mustahkamlash; 3. 35 Lentz.T.,Lowry G Lentz T. Lowly G. Timur and the princely vison.-Washington, 1989 .-27.b. 36 . Temur tuzuklari. - T.: Sharq,2005. 62-63 b. 18Maslahat,kengash, tadbirkorlik, faollik va hushyorlik-ehtiyotkorlik bilan ish ko‘rib, do‘stu dushman bilan murosayu madora qilish; 4. Davlat ishlarini saltanat qonun- qoidalariga asoslangan holda boshqarish; 5. Amirlar va sipohiylarni martaba va unvonlar bilan mukofotlab, hushnud etish; 6. Adolat va insof bilan ish yuritish;7.Ulamoyu mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar, xabarchilarning izzatu hurmatlarini joyiga qo‘yish; 8. Azmu jazm bilan ish tutib, boshlangan ishni oxiriga yetkazish; 9. Raiyat ahvolidan ogoh bo‘lish, ulug‘larini og‘a qatorida,kichiklarini farzand o‘rnida ko‘rish; 10. Turku tojik, arabu ajamning (barcha xalqlar va millatlarning) turli toifa va qabilalardan bo‘lgan kishilarni teng ko‘rib,ularning hurmatini joyiga qo'yish; 11. Farzandlar, qarindoshlar, oshna-og‘ayni,qo‘shnilar va do‘stlarni unutmaslik, holidan xabar olish; 12. Do‘stu dushmanligiga qaramay, har joyda sipohiylarni hurmat qilish 37 Ma’lumki, kuchli davlat barpo etmoqlik uchun bevosita raxbar shaxsninggina adolatli va komil inson bo‘lishi yetarli emas, maqsadga erishish uchun uning atrofidagi raxbarlar ham o‘z kasbining ustasi, fidoi va xalol bo‘lishi kerak. Amir Temur davlatining shon-shuxratini taminlagan muhim kuch uning vazirlari, amaldorlari va sipohiylat edi. Xodimlarni to‘g‘ri tanlagi va ularning kuch quvvatidan davlatno boshqarishda foydalangani amir temurning eng muhim yutuqlaridan biri edi. Amir Temur ayniqsa vazirlar masalasida adashmaslikka intilgan. U xushyor podshoh “ qoshids adolatli vazirlar tutsin, toki podshoh zulm qilgudek bo‘la, oldin vazir uning chorasini topsin. Agar vazir zolim bo‘lsa, ko‘p o‘tmay saltanat uyi qulaydi” 38 ,- deb ta’lim bergan. Davlatni boshqarishda vazirlar, amirlar va viloyat voliylariga alohida ahamiyat bergan. Vazir bo‘lgan kishi quyidagi to‘rt sifatga ega bo‘lishini ta‘kidlaydi: birinchisi, asillik, toza nasllilik; ikkinchisi,aql,farosatlilik; uchinchisi, sipohi raiyat ahvolida xabardorlik, ularga nisbatan xushmuomalalik; 37 Temur tuzuklari.-T.: Sharq,2005.-B.62-63. 38 Temur Tuzuklar…- 87.b. 19to‘rtinchisi, sabr-chidamlilik va tinchliksevarlik. 39 Amir Temur mamlakatda hukmdor chiqargan buyruq va qarorlar faqat uning ixtiyorida bo‘lishi kerak deb xisoblagan va o‘zining boshqaruv faoliyatida bu qoidaga amal qilgan. Bizningcha ushbu davlatchilik ta’limoti davlat xokimyatini amalga oshirishning eng muhim xususiyatlaridandir. Amir Temur qonunlar va ularning ijrosini taminlash xalqning davlatga nisbatan xurmatini belgilaydi deb bilgan. Bu yo‘l orqali soxibqiron Amir Temur ozi qurgan davlatning obru-e’tiborini kuchaytirish, jamiyat va davlat o‘rtasidagi muvofiqlikni saqlashga intilganini anglash mumkin. Amir Temur hukmdorni davlat qudratining ramzi deb tushungan va uning ozgina salbiy xatti-xarakati ham ommaga tez ta’sir ko‘rsatishini yaxshi tushungan. Shuning uchun uning tushunchasiga ko‘ra, davlat raxbari xar qanday sharoitda ham u o‘zi chiqargan qonunlarning amalda ijrosini taminlashi shart 40 . Qonunlarning amaldagi ijrosini tamunlashda avvalo uning o‘zi va oilasi xalqqa o‘rnak bo‘lgan. Amir Temur boshidayoq hokimyat jilovini o‘z qo‘lida mustahkam ushlagan bo‘lsa ham hokimyatnu o‘z hodimlariga bo‘lib berish, ammo ularning ustidan nazorat o‘rnatish yo‘lidan brogan. Yning fikricha “saltanat ishlarini ishonchli va mo‘tabar bir necha kishiga bo‘lib berish lozim. Shunda har biri o‘z ishiga bog‘lanib, saltanat taxtiga ko‘z olaytirmaydi”. Amir Temur davlat raxbari davlat boshqaruviga bog‘liq masalalarni olimlar, davlat arboblarining maslahatiga tayanib va kengashlarda ko‘rib chiqib, so‘ngi nuqtada brovning fikriga ergashmay o‘zi xal qilishi, shoshmay, mulohaza bilan ish tutishi lozimligini takidlaydi 41 . Amir Temur vazirning nasl-nasabining tozaligi va asilligiga e‘tibor berar ekan, nasli toza vazir davlat ishlarini boqarishda to‘g‘rilik va adolatlilik yo‘lidan borishini ta‘kidlaydi. Toza naslli vazir davlatning moliyaviy va mulkiy ishlarini tartibga keltiradi. Sipohiylarga ham, oddiy xalq vakillariga ham hurmat bilan 39 Temur tuzuklari...89-90.b. 40 Temur Tuzuklati…-87.b. 41 Temur tuzuklaru…-88.b. 20qarab, hushmuomalalik qiladi. Birovdan ayb qidirmaydi. Hukmdorning fikricha, nasli toza, aqli raso, xalqchil va sabrli, vazmin kishi mas’uliyatli bo‘lib davlat ishlarida adolatli ish olib boradi, o‘z mansabini suiste‘mol qilmaydi. Agar vazirlik darajasiga nasli toza bo‘lmagan hasadgo‘y, gina-kek saqlovchi, qora ko‘ngili, oddiy xalq vakillariga jarb-zulm qiluvchi kishi ko‘tarilsa, hokimiyat tez orada inqirozga uchrashi aniq bo‘ladi. “Temur tuzuklari”da Amir Temur davlatini yetti vazir boshqargani haqida gap boradi. 1. Mamlakat va raiyat vaziri. Bu vazir mamlakatning muhim ishlarini,kundalik muammolarini, raiyat ahvolini, viloyatlardan olingan hosil,soliq,o‘lponlar, ularni taqsimlash, kirim-chiqimlarni, mamlakatning obodonligi va aholining farovonligini ma’lum qilib turgan; 2. Sipoh bo‘yicha vazir. Sipohiylarning maoshlari va tanholarini boshqargan,parokandalikka tushib qolmaslik uchun doimo sipoh ahvolidan podshohga xabar berib turgan; 3. Egasiz qolgan, o‘lib ketgan va qochib ketganlarga tegishli mol-mulkni boshqargan, zakot va bojlarni to‘plagan; 4. Sarkori xosa, saltanat ishlarini yurituvchi vazir. U butun saltanat idoralarining kirim-chiqimlari, xazinadan sarf qilinadigan xarajatlar, shuningdek otxona xarajatlaridan ogoh bo‘lgan; 5,6,7 vazirlar sarhadlar va tobe mamlakatlarga tegishli ishlrni boshqaruvchi hay’atdan iborat bo‘lgan 42 . Temur davlat boshqaruvida, ichki va tashqi siyosatda asosan o‘z qo‘shinlariga suyanganligi sababli harbiy islohotga, ya’ni qo‘shin boshliqlarini tanlash, lashkar qismlar, ularning joylashishi, askarlarning qurollanishi va harbiy intizom masalalariga keng e’tibor bergan. U qo‘shinlarini o‘nlik, yuzlik,minglik kabi askariy birikmalarga bo‘lgan. Uning uchun har bir askar jang qilish uslublarini yaxshi bilishi farz hisoblagan. Amir Temur lashkarlarga ham katta e‘tibor berib, ular nizomni qat‘iy bajarishi, jangda ayovsiz va dovyurak 42 Temur tuzuklari.-T.: Sharq, 2005.-B.103-104. 21bo‘lishi,dushmanga yumshoq muomalali va adolatli bo‘lishi lozim deb hisoblardi. Ibn Arabshohning yozishicha, Temur askarlari ichida taqvodor, saxovatli, xudojo‘y kishilar ko‘p bo‘lgan. Ular bechoralarga xayru ehson ko‘rsatish, boshga og‘ir kunlar tushganda yordam qo‘lini cho‘zish, asirlarga yumshoq muomalada bo‘lish va ularni ozod etishga odatlanganlar. Amir Temur doim jangda jasorat ko'rsatgan amirlar va askarlarga alohida e'tibor bilan qaradi. Natijada Sohibqiron uyushqoqlik hukm surgan yuz minglik qo‘shinlari ichida intizomni mustahkamlash bilan o'z davlatining poydevori bo‘lgan qo‘shin tuzishga muvaffaq bo‘ldi. Amir Temur davridagi davlat tizimi, boshqaruv tartiblari, diplomatik munosabatlar, davlatlar bilan o‘rnatilgan do‘stona munosabatlar ishlab chiqarish va savdo-sotiqning rivojlanishiga yaxshi shart-sharoitlar yaratilgan. Amir Temur ilm fan ahliga g‘amxo‘rlik ko‘rsatganligi, uning tarix oldida buyuk siymo ekanligidan dalolat beradi. Amir Temur buyuk sarkarda bo‘lgan, buni uning harbiy yurishlari vaqtidagi olamshumul g‘alabalarida ham ko‘rishimiz mumkin.Irodali, uzoqni ko‘ra biluvchi va mard inson bo‘lgan. Harbiy sa‘nat tarixi Amir Temurni jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida tan oladi. Harbiy qo‘mondonga beriladigan eng xolis baho uning janglarida erishgan yutuqlari hisoblanadi. Uning harbiy qo‘shin tuzilishi va harakat olib borishi bo‘yicha o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘lib, u o‘zidan avvalgi harbiy sohadagi yutuqlardan foydalangan holda ko‘pgina o‘ziga xos muhim jihatlarni o‘zida aks ettirgan.Amir Temur sanoat va hunarmandchilik rivojlanishiga alohida e‘tibor bergan.Amir Temur taraqqiyparvar an‘analarga asoslangan davlat boshqaruvi joriy qilgan. U quruq hokimiyatdan qonuniylik hokimiyatini ustun qo'ygan holda,siyosiy va hududiy to‘qnashuvlarda ustalik bilan ish olib borgan. U o‘zida har tomonlama yuksak qobiliyatlarni mujassamlashtirish bilan birga eng zamonaviy yutuqlar va ijobiy xususiyat hayotga tadbiq etishga harakat qilgan.U Samarqandga olimlar, buyuk mutafakkirlar,faylasuf, tarixchi, arxitektor,rassomlar,hattotlar va boshqa sohalarning yetuk vakillarini to‘plashga muyassar bo‘lgan.U mamlakat iqtisodiyotini yaxshilash uchun savdo yo‘llari,bozorlar,yo‘llar va boshqa inshootlarni qurdirgan. Ishlab chiqaruvchilar va savdogarlar uchun shart-sharoit yaratib bergan. Bu sohaning har tomonlama 22rivojlanishiga harakat qilib. Mamlakatning turli joylarida sug‘orish inshootlari, suv omborlari,hovuzlar qurilgan, ekin maydonlarini suv bilan ta‘minlash ishlari tartibga solingan. Sohibqiron Amir Temur taniqli davlat arbobi sifatida davlatni boshqarish,davlat xizmatchilarining huquq va vazifalari, ularning axloqiy fazilatlariga doir dolzarb muammolarni hal qilishga uringan. Davlat qurilishi sohasida: “Davlat agar dinu oyin asosida qurilmas ekan, to‘ra-tuzukka bog‘lanmas ekan, unday saltanatning shukuhi, qudrati va tartibi yo‘qoladi. Bunday saltanat yalang‘och odamga o‘xsharkim, uni ko‘rgan har kimsa, nazarini olib qochadi.Yoxud kasu nokas tap tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to‘sig‘i yo‘q uyga o‘xshaydi” 43 , - degan o‘gitni bayon qilib, har bir davlat rahbari o‘zining saltanatini, birinchi navbatda, qonun-qoidalar asosida qurishi, bu qonun- qoidalarning fuqarolar tomonidan tan olinishini ta‘minlab, ularning bajarilishi yo‘lida xizmat qilishi lozimligini uqtiradi. Demak, hukmdor davlat, xalq uchun xizmat qilishi kerak dean g‘oyani ilgari suradi. Davlatni boshqarish masalasiga kelganda esa, birinchidan, kengash;ikkinchidan, mashvaratu maslahat; uchinchidan, qat‘iy qaror, tadbirkorlik va hushyorlik; to‘rtinchidan, ehtiyotkorlik bilan ish yuritish nihoyatda katta mas‘uliyat talab qilishini, uni o‘zboshimchalik bilan emas, xalq qalbiga quloq solish orqali oqilona boshqarish zarur ekanligini ko‘rsatadi. Ayniqsa,mamlakatni boshqarish ishlarini tashkil etishda davlat vazirlarining o‘rni katta ekanligini anglagan Amir Temur, sulton, avvalo, adolatpesha bo‘lsin, o‘z atrofida insofli, adolatli vazirlar saqlasin, toki podshoh zulm qilsa, odil vazir uning chorasini topsin. Agar vazir zolim bo‘lsa, ko‘p o‘tmay saltanat uyi qulaydi, deb uqtirgan holda “adolatli vazirlar davlat ustunidir” degan g‘oya asosida ish olib boradi. Bulardan tashqari mamlakatning obodonchiligini ta’minlash, madaniy- ma’rifiy rivojlaniish uchun katta-kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid,madrasa, hokimlar uchun saroy, huquq-tartibotchilar uchun qozixona,kambag‘al yetim-esirlarga ovqat beriladigan g‘aribxonalar qurdirib, 43 Temur tuzuklari. -T.: Sharq, 2005. 66-67.b. 23kasallar uchun shifoxonalar soldirib, ularda ishlash uchun tabiblar tayinlagan va o‘zining “Tuzuklari”da qayd etilgan ana shu talablarni kelgusi hukmdorlar o‘zlarining dillariga jo qilishlarini nasihat qilgan. Amir Temur jon taslim qilish oldidan: “Millatning dardiga darmon bo'lmoq, vazifangizdir. Zaifalarni qo'ring, yo'qsullarni boylar zulmiga tashlamang. Adolat va ozodlik dasturingiz,rahbaringiz bo'lsin” 44 , - deya vasiyat qilgan edi. Amir Temur avlodlarga davlat qurish, uni boshqarish, xo‘jalik ishlarini yuritish, harbiy yurishlar uyushtirish, fan va ma’daniyatni rivojlantirishga homiylik qilish, xalqning ijtimoiy turmushini yaxshilash, mamlakat obodonchiligini ta‘minlash, kabi bir qator ishlarning xulosasi bo‘lgan qomusiy asar-“Temur tuzuklari”ni meros qilib qoldirdi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek davlatchiligi tarixida yuksalish va taraqqiyot bosqichlari nihoyatda ko‘p va rang-barang. Biroq Amir Temurning davlatchilik instituti shu taraqqiyotning cho‘qqisida turadi. 44 Aмиp Teмyp yrитлapи.-T.: Ha в py з ,1992 .-b.61. 24II. BOB. AMIR TEMUR SALTANATINING MA’MURIY TIZIMI 2.1. Amir Temur davlatining markaziy va mahalliy boshqaruvi Amir Temur saltanatining markaziy va mahalliy davlat boshqaruv tizimi haqida ko‘plab olimlar o‘z tadqiqotlarida qisqacha to‘xtalib o‘tganlar. Ular haqida “Amir Temur jahon tarixida” nomli fundamental tadqiqotda, B. Axmedovning “Amir Temur davlatini idora qilish siyosati”, A.R. Muhammadjonovning “Temur va temuriylar saltanati” va boshqa asarlarda fikr mulohzalar berib o‘tilgan. O‘z maqsad va rejalarini amalga oshirish uchun Sohibqiron davlat boshqaruvining barcha sohalariga alohida siyosiy institut sifatida qarab, ularni ishchanligini oshirish, bu tizmning davlat, jamiyat va xalq manfaatlarini ro‘yobga chiqaruvchi mehanizmga aylantirishga harakat qildi. Xususan markaziy va mahalliy davlat boshqaruvi tizimiga ham katta o‘zgartirishlar kiritildi. Unda arab- fors, turkiy, mo‘g‘ul udumlar o‘z aksini topdi ularning kerakli tomonlaari davlat boshqaruvida uyg‘unlashtirildi va muofiqlashtirildi 45 . Amir temur rasman saltanatni Suyurg‘amish, keyinchalik Mahmudxon kabi soxta rasmiy xonlar bilan birgalikda boshqargan, o‘zi va ularning nomida tangalar zarb qilgan bo‘lsa ham amalda hokimyat uning qo‘lida to‘plangan,. U cheklanmagan hokimyatga ega bo‘lib, amr-farmonlari so‘zsiz ijro etilgan. Amir Temur davrida boshqaruv ikki idora – dargoh va devonlarga bo‘lingan. Amir Temur bu idoralarni ha tomonlama qulay tezkor, yengil, soda va iqtisodiy jihatdan tejamkor qilib tuzishga harakat qildi. Dargoh - eng oliy davlat idorasi bo‘lib, oliy hukmdor Amir Temur, Suyurg‘atmishni “xon” deb e’lon qilgan bo‘lsada, hokimiyat batamom Sohibqiron ihtiyorida bo‘lgan. “Soxta xon” e’lon qilinishi holati o‘sha davr vaziyati va voqeyligidan kelib chiqib, Amir Temur hokimiyatini mustahkamlash yo‘lida amalga oshirilgan edi. “Tuzuklar”da keltirilishicha, dargohda vaqti-vaqti bilan xos majlislar o‘tkazilib turilgan. Bunday majlislarda davlat va mamlakat idorasi, sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarga munosabat, mansab va vazifalarga tayinlash masalasi 45 Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланишу:Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 87б. 25ko‘rib chiqilgan. Bunday tadbirlarni tor doirada o‘tkazilishiga sabab, davlat ahamiyatiga molik masalalarni chetga ayon bo‘lishidan saqlanish edi. Manbalar va tadqiqotchi muolliflarning guvohlik berishicha, Amir Temur yigirma yeti davlatni o‘z ichiga olgan saltanatni yetti vazir yordamida boshqargan. Ulardan to‘rt vazir dargoh ishlarini yuritsa, uchta vazir viloyatlar ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan. Vazirlar devonbegiga bo‘ysinganlar va bu oliy tashkilot oliy devon deyilgan. Unga Devonbegi boshchilik qilgan Beatris Manz Amir Temur devoni Devoni a’lo va Devoni buzrugdan tashkil topganligi, bu ikki Devon parallel ravishda Amir Temur markaziy boshqaruvida mavjud bo‘lgani, Devoni a’lo fuqarolik ishlari bo‘yicha forsiy an’analar bilan boshqarilgani haqida fikr-mulohazalar bildirgan. U devoni buzrugdan oliy tabaqa zodagonlar xisoblanmish chig‘atoy amirlari va shoh xonadoni a’zolari masalalari bilan shug‘ullanadigan oliy sud ekanligini aytib o‘tgan 46 . Azamat Ziyoning yozishicha “dargoh tizimida devonga Devonbegi boshchilik qilgan. Oliy devonning ahamiyati va mavqeyi shu qadar balan bo‘lganki, bazan uni dargoh bilan bir ma’noda ta’riflash xollari ham kuzatilgan. Oliy devonda har kuni to‘rt vazir yani ijroiya idoralaridan bosh vazir, harbiy vazir, mulkchulik va soliq ishlari vaziri, moliya vaziri hozir bo‘lib, o‘ziga hos ravishda hisobot berib turganlar” 47 . Ushbu oliy idoralar Devonbegidan tegishli ko‘rsatmalar olib turgan ularning faoliyati nazorati ostiga olingan 48 . Amir Temur davlati markazlashgan davlat bo‘lib, butun hokimiyat davlat boshlig‘ining ixtiyorida bo‘lgan. Tadqiqotchilarning fikricha, Amir Temur davlatining boshqaruv asoslari shakllanishi rivojida kengashlar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Vaqti-vaqti bilan muhim ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va siyosiy masalalarni hal qilishda katta va kichik kengashlar chaqirilib turilgan. Katta kengashlar tinchlik vaqtlarida Samarqanddagi hukmdor saroyida chaqirilgan. Unda 46 .Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 88 б. 47 Азамат Зиё . Узбек давлатчилиги тарихи . – T.: Sharq, 2001. – 177 b. 48 Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 89 б. 26oliy hukmdorning qarindosh urug‘lari, yuqori martaba va mavqega ega bo‘lgan ruhoniylar tabaqasining vakillari, bosh amirlar, beklarbegi, ulus, tuman hokimlari, mingboshilar, yuzboshilar, o‘nboshilar, bahodir unvoniga ega bo‘lgan harbiylar kabilar ishtirok etganlar. Ushbu kengashda mamlakat hayoti bilan bog‘liq masalalar muhokama qilingan. Kichik kengashda Amir Temur, uning o‘g‘illari, qarindoshlari, qo‘shin boshliqlari ishtirok etganlar. Unda uzoq mamlakatlarga harbiy yurishlar bilan bog‘liq masalalar hal qilingan. Saltanatdagi kengashlar o‘z vazifasi va ahamiyatiga ko‘ra bir-biridan bir muncha farqlanib turgan. Bazan kengashlar o‘ta maxfiy tarzda o‘tkazilgan va unda xos kishilargin ishtirok etgan 49 . Azamat Ziyo “Amir temur dargoh qoshida mahsus kengash tuzgan. Bu kengash ichki va tashqi siyosatning eng muhim masalalari, hokimyatning yuqori amallariga mansabdor shaxsalar tayinlanishi hamda boshqa masalalarni muhokama qilgan” – degan fikrni ilgari surgan 50 . Bundan tashqari saltanat boshqaruvida vazirliklar ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. “Temur tuzuklari” malumotlariga ko‘ra, vazirning biri malakat va raiyat vaziri bo‘lib, u davlatning muhim va kundalik ishlarini viloyatlarda yig‘ilgan hosil, soliq-o‘lponlar, ularni taqsimlash kirim chiqimlar (mamlakat) obodonligi, aholining farovonligi ishlarini vamulkni qay tarzda tartibga keltirayotgani bilan shug‘ullanib, u haqida Amir Temurga xabar berib turgan 51 . Mamlakatdagi ijroya tizimi markazdagi vazirliklar faoliyatida mujassamlashgan. Amir Temur somoniylar, qoraxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar, anushteginlar davrlaridagi ijroya hokimiyatining vazirliklar tizimini o‘z davriga moslab, yangi asoslarda qaytadan yo‘lga qo‘ydi. Davlat boshqaruvida quyidagi vazirliklar mavjud edi: 1. Mamlakat va raiyyat vaziri – bosh vazir hisoblanib u mamlakatning muhim ishlari, kundalik muammolar, xalq ahvoli, viloyatlarda olinadigan hosil, 49 . Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 90 б. 50 Ushbu joyda. 51 Ushbu joyda. 27soliqlar va ularni taqsimlash, kirim-chiqimlar, obodonchilik ishlari, aholi farovonligi, xazinaning ahvoli kabilarga mas’ul bo‘lgan hamda mazkur masalalar bo‘yicha hukmdorga tegishli ma’lumot va hisoblar berib turgan. 2. Harbiy ishlar vaziri – harbiylarning maoshi, alohida xizmatlari uchun ularga tuhfa qilingan er-suvlar boshqaruvi, qurol-aslaha ta’minoti, harbiy ko‘riklarni tayyorlash, janglarda yarador bo‘lib xizmatga yaroqsiz bo‘lganlarga nafaqa tayinlash, iste’foga iqqan harbiylar to‘g‘risida qayg‘urish kabi masalalar bilan mashg‘ul bo‘lgan 3. Mulkchilik va soliq ishlari vaziri – turli sabablarga ko‘ra egasiz va qarovsiz qolgan mol-mulklarni nazoratga olish va qo‘riqlash, savdogarlardan zakot va boj undirib olish, mamlakat chorvalari, o‘tloq-yaylovlarni boshqarish, er solig‘i, chorva solig‘i, zakotlarni o‘z vaqtida yig‘ilishi va o‘z vaqtida davlat xazinasiga tushishini nazorat qilish, mulkchilikdagi merosxo‘rlik tartiblarini amalga oshirish kabi vazifalarni bajargan. 4. Moliya vaziri – butun saltanat idoralarinig kirim-chiqimlari, xazinadan sarf qilinayotgan barcha xarajatlar hisobini olib borish vazifasini bajargan. 5. Davlat korxonalari vaziri – uning ihtiyorida bir qancha ustaxonalar bo‘lib, ular doimiy ravishda harbiylar uchun sovut, dubulg‘a, kamon, o‘q-yoylar tayyorlaganlar. SHuningdek, bu vazir bevosita Amir Temurning buyrug‘i bilan yirik inshootlar (saroylar, machitlar, madrasalar, timlar va boshq.) qurilishiga rahbarlik qilgan. 6. Devonbegi (devon boshlig‘i) – davlat mablag‘lari devonbegi ixtiyorida bo‘lgan hamda u davlat xazinasidagi mablag‘larning vazirlar tomonidan to‘g‘ri va maqsadga muvofiq saqlanishini nazorat qilgan. 7. Adliya vaziri (devoni mazolim) – bu vazir to‘g‘ridan-to‘g‘ri fuqarolar va dunyoviy ishlar bilan shug‘illangan. Harbiy sud (lashkar qozisi) esa alohida ravishda faoliyat ko‘rsatgan. SHariat tartiblari bilan islom qozisi shug‘ullangan. 8. Harbiy sud vaziri – bu vazir alohida faoliyat ko‘rsatib, sipohiylar (harbiylar) ishlarini ko‘rib chiqib, muhokama qilgan. 289. Vaqf ishlari vaziri – bu vazirlikka sadr us-sudur (sadrlar boshlig‘i, sadrlar sadri) boshchilik qilgan bo‘lib, u vaqf mulklari bilan bog‘liq masalalarga mutasaddi bo‘lgan. 10. Habar va aloqa vaziri – bu vazir zimmasiga mamlakatning turli burchaklarida sodir bo‘layotgan voqealardan hukmdorni ogoh qilib turish, markazdan joylarga buyruq, farmon va ko‘rsatmalarni jo‘natish, markazga turli hujjat, hisobot kabilarni etkazishi, tashqi siyosiy-diplomatik munosabatlarni amalga oshirish hamda davlat yuklarini o‘z manzillariga etkazish yuklatilgan. Vazirlikning o‘zi devoni rasoil, devoni insho deb atalgan. Ma’lumki, Amir Temur davlatni mo‘g‘ullar kabu ulus, viloyat va tumanlarga bo‘lib boshqargan. U saltanatni to‘rt ulusga bo‘lib ularga o‘z o‘g‘il va nabiralarini hukmdor etib tayinlagan. Shuningdek viloyat va tumanlarga ham asosan temuriy shaxsodalar va harbiy lashkarboshilar rahbarlik qilgan 52 . Temur Tuzuklariga asosan har bir sarhad, viloyat, shahar va lashkarda xabar yozuvchilar tayinlangan. Ular hokimlar, raiyat, sipoh va lashkarlarning xatti- harakati haqida, atrofdan kirgan-chiqqan mol-mulk, begona kishilar, qo‘shni davlatlar va boshqalar haqida xabar yetkazib turishlari lozim edi. Shu bilan birga, ular armiyadagi holat, lashkarlarning jangovor tayyorligi va ma’naviy sifatlari to‘g‘risida ham axborot berib turganlar. Bundan tashqari yana “mingta tezyurar tuya mingan, mingta ot mingan yelib-yuguruvchi kishini chopqunchi, ming nafar tezyurar piyodani chopar etib tayinlangan”. Ular turli mamlakatlar sarhadlarning xabarlarini, qo‘shni hukmdorlarning maqsadlari va niyatlarini yetkazib turganlar. Mahalliy hokimiyat boshliqlari asosan aholidan soliq va o‘lponlarni yig‘ishni va bularni davlat xazinasiga o‘z vaqtida yetkazishni kuzatib turganlar. Har bir viloyat, tuman va shaharlarda moliya ishlarini 3 ta vazir yuritgan: 1) xiroj va miqdorini belgilashi va uni yig‘ish bilan shug‘ullanuvchi vazir; 2) navkarlar o‘rtasida soliqlardan tushgan mablag‘larni taqsimlovchi vazir; 3) egasiz mulklarni boshqaruvchi vazir. 52 Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 94 б. 29Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi ichida mahalliy hokimiyat tumanlar va uluslarning hokimlariga tegishli bo‘lgan. Bu yerlarda aholi orasida urug‘-qabilachilik an’analari saqlanib qolgan bo‘lib, u asta-sekin shariat normalari tomonidan siqib chiqarilgan. Amir Temur viloyat, tumanlarga ko‘pincha joylarda sinalgan, bahodirlik ko‘rsatgan harbiylarni siylash uchun suyurg‘ol taruqasida mulklar inom etar, ular o‘zlariga tegishli hududlarni boshqarar edi. Shuning uchun ham bazi olimlar bu davrni harbiy feodalizm davri deb aytadilar 53 . G‘arb va sharqda inqirozlar, urushlar kuchaygan davrda Sohibqironninh harbiylar orqali davlatni boshqarish, davlatning mudofaga doimiy shay turishi boshqaruvning muhim yutuqlaridandir. Amir Temur hayotligida kuch bilan ushlab turilgan mahaliy hokimliklar uning vafoti bilan mustaqillikka intildilar. Bu jarayonda suyurg‘ol tizimi tarqoqligining kuchayishiga ta’sir ko‘rsatgan muhim sabablarda biri bo‘lin qoldi. Boshqa davlatlarning suyurg‘ol tizimi bilan solishtiradiga bo‘lsak qadimgi (Rus franklar imperiyasi va boshqalar),vaqtincha yoki umrbod bo‘lib berilgan hududlarning aksariyatiga keyinchali feodal tarqoqliklar kelib chiqqan. Amir Temur davrida suyurg‘ol o‘zining yaxshi natijalarini bersada ammo u orqali alohida davlatlarning, alohida ajralib chiqib ketishiga imkon yaratib berilgan edi 54 . Amir Temur mahalliy hokimatlarni o‘ziga itoat etuvchi davlat maslahatchilari orqali ham nazorat qilgan. Amir Temur davrida tashkil etilgan davlat nohiya-okruklarga, mingliklar- tumanlarga, mingliklar-hazora, yuzliklar-sada va o‘nliklar-dahalarga bo‘lingan. Bundan ko‘rinib turiptiki mahalliy boshqarishning o‘nliklar tizimi mavjud bo‘lib, uning asosiga belgilangan tartibda Amir Temur qo‘shini uchun askar yetkazib berish vazifasi qo‘yilgan 55 . Amir Temur davridamahalliya boshqarish ishlari yaxshi tashkillashtirilgan bo‘lib, xar bir viloyat shahar, tumanlarning o‘z xokimi, moliya devoni, qozisi, 53 Ushbu joyda. 54 Ushbu joyda. 55 Маматов Х. Темур тузуклари. – Т.: Шарк, 1996. 105 б 30muftiysi, mutavallisi va muhtasibi bo‘lgan. Xar bir shahar va qishloqda qutvol, ya’ni komendant tayin etilgan. Amir Temur davlat boshqaruvida mahalliy erkin jamoalar va mahalla oqsoqollari katta ro‘l o‘ynagan. U boshqaruvdagi mahalliy urf-odatlarni inobatga olib, soliqlar yig‘ish, mahalla tinchlik-farovonligini saqlash, moddiy ta’minot va boshqa masalalarda jamoa hamda uni boshqarganmahalla oqsoqollarining mustaqil fikrlarini inobtatga olgan. Xatto u o‘zi zabt etgan xududlar ma’murlarini ham ko‘pincha xalq fikrini inobatga olgan xolda mahalliy aholi orasidan taynlaga 56 . Amir Temur davrida xar bir viloyat va katta shaxarda adolat uyi tashkil etilgan. U asosan davlatga, boshqarish tartibiga qarshi va mansabdorlik jinoyatlarini taxlil qilib tegishli chora-tadbirlar ni ko‘rgan. Fuqarolarning arz – shikoyatlari va boshqa talablarini to‘g‘ri xal etish davlatning asosiy ishlaridan bo‘lganligi tufayli davlat boshqaruvida bu masalalarga muhim o‘rin ajratilgan 57 , Amir Temur davrida bir-biriga bo‘ysinuvchi, bir- biriga bo‘ysunmaydigan davlat boshqaruv organlari, fuqarolar va markaziy hamda mahalliy idoralari o‘rtasidagimunosabatlar muvofiqlashtirilgan. Temuriylar davrida idora etish tashkilotlarining ixcham, oddiy va tezkorligi, ya’ni davlat boshqaruvining iqtisodiy jihatdan tejamkorligi tamoiliga amal qilgan 58 . Amir Temur davrida davlat va mahalliy xokimyatorganlarining barcha bo‘inlari yagona markazga birlashgan. Bu davrda boshqaruv axloqiga katta e’tibor berilgan va bu jihatlar davlat boshqaruvi bilan uyg‘unlashtirilgan. Amir Temur va temuriylar davrida yaratilgan davlat boshqaruv asoslari qonunlar ustivor bo‘lgan va fuqarolarning himoyasi, tinchligi va barqarorligi ta’minlangan jamiyat asoslarining yuzaga kelishiga katta imkoniyatlar yaratgan. Qonun ustivorligiga, adolat tamoyillariga saltanatda va tashqi munosabatlarda qat’iy amal qilingan. Amir Temur va temuriylarning boshqaruvida maslahatu mashvaratga tayanish davlatning bexato siyosat yuritishga olib boruvchi omillardan biri hisoblangan. 56 Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 97 б. 57 Ushbu joyda. 58 Маматов Х. Темур тузуклари. – Т.: Шарк, 1996. 1 2 б 31 322.2. Amir Temur davlatida mansab va unvonlar tizimi Umuman olganda, Amir Temur saltanatida mavjud bo‘lgan mansab va egalari davlat apparatini mustahkamlashda, uning oldiga qo‘ygan maqsadlarini amalga oshirishda hal qiluvchi omillardan bo‘lgan. Amir Temur davrida markaziy va mahalliy boshqaruv organlari tizimi bilan mansab va unvonlar o‘rtasida muvofiqlik yaxshi saqlanib turgan. Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligida markazda va joylarda xon boshchiligida mukammal va puxta davlat boshqaruv apparati, boshqaruvdagi ikki muhim, hamda asosiy idora- dargoh va devonlar (vazirliklar) mavud edi. Dargoh oliy davlat idorasi bo‘ib “Tuzuklar”da keltirilishicha, dargohda vaqti-vaqti bilan xos majlislar o‘tkazilib turilgan. Bunday majlislarda davlat va mamlakat idorasi, sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarga munosabat, mansab va vazifalarga tayinlash masalasi ko‘rib chiqilgan. Bunday tadbirlarni tor doirada o‘tkazilishiga sabab, davlat ahamiyatiga molik masalalarni chetga ayon bo‘lishidan saqlanish edi. Dargoh faoliyatini boshqarish, uning devonlar va joylardagi mahalliy hokimiyat idoralari bilan bog‘lanib turish ishlari Oliy devon zimmasida bo‘lgan. Dargoh tizimidagi bu devonga devonbegi boshchilik qilgan. O‘sha davrda oliy devonning ahamiyati va mavqei shu qadar baland bo‘lganki, ayrim manbalar (Ali Yazdiy) uni dargoh bilan bir ma’noda ta’riflagan. Dargoh faoliyati boshqaruvida quyidagi mansab va vazifalar mavjud edi.: - arzbegi – dargohdagi muhim vazifalardan biri bo‘lib, uning xizmati dargohga arz-dod, shikoyat bilan kelganlarni hamda mamlakatda sodir bo‘layotgan voqealarga o‘z munosabatlarini bildiruvchilarni qabul qilishni uyushtirib turish edi. Undan tashqari, tushgan arzlar, shikoyatlar va takliflarni oliy hukmdorga etkazib turish ham arzbegining vazifasi bo‘lgan; - adolat amiri – bu mansabdagi shaxs turli o‘lka, viloyat va shaharlarda “sipoh va raiyyat orasida urf-odatlarga oid janjalli ishlar haqida” oliy hukmdorga hisobot va ma’lumot etkazib turgan. Tadqiqotchilarning xulosalariga ko‘ra, joylardagi ahvoldan boxabar bo‘lib turishning ikki yo‘lidan foydalanilgan:biri 33pastdan yuqoriga, ya’ni, arzchilar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri dargohga murojaat qilish imkoniga ega bo‘lganlar, ikkinchisi esa, maxsus xizmat orqali joylardagi vaziyat davlat tomonidan, aniqrog‘i, oliy hukmdor dargohi orqali tekshirib borilgan. Mavjud holatlar aniqlanib, shunga yarasha chora-tadbirlar ko‘rilgan; - aminlar – tushgan ma’lumotlarni joylarga topshirib, adolatsizlik, tartibsizlik, davlat va jamiyat manfaatiga zid ishlar haqida yozma ma’lumot berib turadigan maxsus ishonchli vakillar hisoblanib, ularning vazifasiga bundan tashqari tobe erlar to‘lovlarining yig‘ib kelish ham kirgan; - tavochi – muhim lavozimlardan biri bo‘lib, oliy farmonga ko‘ra, joylarga borib harbiy yurish uchun lashkar to‘plash bilan shug‘illangan. Tavochilar avval boshdan belgilangan lashkar sonining taxt bo‘lishi, tayyorgarlik darajasi, ta’minoti ko‘ngildagidek talabga javob berishi, ko‘rsatilgan joyga muayyan yo‘l bilan o‘z vaqtida etib borishi kabi g‘oyatda ma’suliyatni tadbirlarga javobgar bo‘lganlar. Ularning boshlig‘i bosh tavochi deb atalib, ular tumanot (o‘n minglik), hazorajot (minglik), sadajot (yuzlik), etakchilaridan, viloyat hokimlaridan qo‘shinni o‘z vaqtida, belgilangan son va sifat, ta’minlanganlikda etkazish berish to‘g‘risida tilxat olganlar. Shuningdek dargohda bosh hojib, hojiblar (rasmiy tadbirlar boshqaruvchisi va tashkilotchilari), xazinador, xonsolar (dasturxon tuzatishga bosh-qosh bo‘luvchi), jibachi (qurol-aslaha saqlovchi), qushchi (podshohona ovlar uyushtirilganda maxsus o‘rgatilgan ov qushlarini olib yuruvchi va parvarish qiluvchi) va mana shu xizmatni boshqaruvchi qushbegi, bakovulboshi ( saroy oshpazlarining boshlig‘i), kotiblar, bitikchilar, tabiblar, sozandalar, g‘azalxonlar, farroshlar kabilar mavjud bo‘lgan 59 . Mamlakatda ichki va tashqi favqulodda voqealardan voqif etib turuvchi ming nafar piyoda, ming nafar tuya mingan, ming nafar ot mingan choparlar bo‘lgan. Butun saltanat bo‘ylab bir kunlik yo‘l oralig‘ida yomxonalar tashkil etilgan bo‘lib, har bir yomda ellik boshdan ikki yuz boshgacha ot-ulov saqlangan. Tadqiqotlardan ma’lumki, Amir Temur va temuriylar davlatni ulus, viloyat va 59 . Мадраҳимов .З .Ш. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи. – Наманган.: 2022.82-84 б. 34tumanlarga bo‘lib boshqarganlar. Temur davrida saltanat to‘rt ulusga bo‘linib, ularga o‘g‘il va nabiralarni hukmdor etib tayinlagan. SHuningdek, viloyat va tumanlarni ham asosan temuriy shahzodalar va harbiylar boshqarganlar. Ali Yazdiy ma’lumotlariga ko‘ra, Amir Temur janglarda, davlat ishlarida toblangan sadoqatli tadbirkor, oqil va bilimdon shaxslarni o‘g‘illari va nabiralari yoniga maslahatchi qilib tayinlagan hamda ularga yirik viloyat va hududlarni ishonib topshirgan. Amir Temur mahalliy hokimliklarni o‘ziga itoat etuvchi davlat maslahatchilari orqali ham muvofiqlashtirib turgan hamda mahalliy va markaziy hokimiyat aloqadorligini shu mansab orqali ushlab turishga harakat qilgan. Mansablarga asoslangan zamonaviy tadqiqotlarda Amir Temur va temuriylar davri mansab va unvanlari haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjudki, ular quyidagilardir: amin, arzbegi, bakovul, bakovulboshi, bovarchi, baxshiylar, bitikchi, vazir, daftardor, devonbegi, dorug‘a, dodxoh, jarchi, juybon, zobit, ixtisobchi, zinbardor, inoq, ichkilar, iqto, yasag‘lik, ko‘kaldosh, kulu, kalontar, kutvol, ko‘ragon, mavkab, mahdi ulyo (mahdi oliya), majlisnavis, miroxo‘r, mirob, muxtasib, oqo (og‘o), otaliq, parvonachi, pos (posbon), sadr, sadri a’zam, sohibi devon, tavochi, tarxon, uyo‘g‘lon, farrosh, xazinador (xozin), xattot, chuhra, shayxulislom, chuhraboshi, shiqovul, shixna, shuqurchi, yurtchi, yasovul, qozilar, qo‘rboshi, qushchi (qushbegi), qorovul, qopuchi, hojiblar 60 . Tadqiqotlarda harbiy lavozim masalasida ayrim chalkashliklar ko‘zga tashlanadi. Masalan, “tavochi” mansabi xususidagi mulohazalar bahslidir. “Tavochi” harbiy ishlar vaziri emas, mansabni anglatuvchi atama hisoblanadi 61 . Shuningdek, Sh. O‘ljayeva tomonidan markaziy, mahalliy, sud-huquq, harbiy va diniy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar, ularning vazifalari kengroq yoritib berilganini ta‘kidlash zarur 62 . Ma’lumki, o‘rta asrlar davlatchiligi tizimida islom shariati qonunqoidalari yetakchi o‘rin egallagan. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda Amir Temur 60 Ushbu joyda. 61 Темур ва Улуғбек даври тарихи ... Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O. Oдилxoн. – Т.: Қoмуслaр Бoш тaҳририйaти, 1996. 88 b. 62 Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши . – T.: Fan, 2005 . 157-169. 35davlatida ham huquqiy munosabatlar Qur’oni Karim hamda Hadisi sharifda bayon qilingan tartib-qoidalarga asoslangan ekan. Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligidagi huquq va qonun-qoida asoslari «Tuzuklar»da o‘z aksini topgan. Bu manbada davlat yumushlari, harbiy soha, raiyyat va ijtimoiy tuzumning barcha qatlamlari haqida so‘z yuritilib, unda ta’kidlanishicha, mamlakatdagi dunyoviy jarayonlar oliy hukmdorning o‘zi, ya’ni, Amir Temur nazorat qilgan hamda kerakli jazoni ham aynan davlat boshlig‘i bergan. Shariat ishlarini boshqarish shariat qozisi zimmasiga yuklatilgan. Ammo, davlatning devonida, uning turli bug‘inlarida ham alohida qozilar, sud, jinoyat va jazo ishlarini bajarganlar. Mamlakatdagi huquq tizimi quyidagicha bo‘lgan: shayxulislom – mamlakat va har bir tobe hududlarda islom ahlini nojo‘ya hatti-harakatlardan saqlash, nazorat qilish, ularni savob ishlarga undash bo‘yicha mas’ul shaxs; sadrlar – ular asosan sayyidlardan chiqqan shaxslardan bo‘lib, ularning muhim vazifalaridan biri vaqf mulklarini nazorat qilish bo‘lgan va suyurg‘olni belgilab turganlar. Ular ahli islomga boshchilik qilganlar; mutavalliy – sadrlar tomonidan vaqflarni boshqarish hamda nazorat qilish uchun tayinlangan shaxs; qozi – har bir shahar va viloyatda, devonning turli jabhalarida qonunni nazorat qilgan. Qozilar darajasi va martabasiga ko‘ra birbirlaridan farqlangan; mudarris – diniy masalalar, shariat, tafsif, hadis va fiqh bo‘yicha dars beruvchi shaxs; muxtasib – bozorlarda tarozi, narx-navoni nazorat qiluvchi mas’ul shaxs. Yuqoridagi qozilar va sadrlar faqat Sohibqironning o‘ziga hisobot berib turganlar. “Tuzuklar”da Amir Temur tomonidan qat’iy tartiblar va qonunlar bayon etilgan bo‘lib, bunda quyidagicha ma’lumot beriladi: davlat xazinachilari bo‘lmish moliya vaziri o‘z ishiga xiyonat qilib, boylikning bir qismini o‘zlashtirib olgan bo‘lsa, avvalo, tekshirib, agar o‘zlashtirib olingan mablag‘ o‘ziga tegishli ulufa miqdoriga teng bo‘lsa, mazkur mablag‘ unga hadya etilgan. Agar o‘zlashtirilgan mablag‘ 36maoshdan ikki barobar ortiq bo‘lsa, ortig‘i olingan maoshidan ushlab qolingan. Agar maoshidan uch barobar ko‘p bo‘lsa, saltanat xazinasiga tortiq sifatida olingan. Tadqiqotlarda davlatdagi huquqiy munosabatlar islom dini, Qur’oni karim va hadislarda bayon etilgan tartib-qoidalarga asoslanilgani, shu jumladan, shariatga oid ishlarni islom qozisi, dunyoviy ishlarni ahdos qozisi, sipohiylar va askarlar orasida yuz beradigan huquqiy nizolarni qozi askar ko‘rib hal qilgani aytiladi. “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” nomli kollektiv monografiyada shayxulislom, qozi al-quzzot (oliy sudya), qoziyi ahdos (odat bo‘yicha hukm chiqaruvchi sudya), qozi askar (harbiy sudya), sadri a’zam (oliy sadr), dodxoh (shikoyatlarni ko‘rib chiquvchi), muhtasib (shariat qoidalari ijrosi hamda bozorlarda narx navo, tarozilar to‘g‘riligini tekshiruvchi mansabdor) kabi huquqiy boshqaruv tizimiga oid atamalar keltirilgan, ammo ularning vazifalari borasida tafsilotlar berilmagan 63 . Amir Temur manbalarda o‘z zamonasining mashhur sarkardasi va yirik lashkarboshi sifatida tilga olinadi. Uning harbiy iste’dodi hamda sarkardalik mahorati qo‘shinlarning tuzilishida, harbiy strategiya hamda taktikalarda namoyon bo‘lgan. Qo‘shinning yuragini va qo‘mondonlik o‘zagini barlos urug‘i vakillari tashkil etgan. O‘sha davr voqealarining shohidi bo‘lganlarning guvohlik berishicha, barloslar harbiy qo‘nimsizlikka nihoyatda chidamli, kamondan o‘q o‘zishga juda usta, o‘z hukmdorlariga sodiq va sabr-toqatli bo‘lganlar. Sohibqiron qo‘shini o‘nlik birikmalar asosida tuzilgan bo‘lib, lashkar tuman (o‘n minglik), hazora (minglik), xushun (yuzlik) va ayl (o‘nlik) qismlarga bo‘lingan.O‘n minglik lashkarni boshqarish uchun mirixazora, yuzliklar uchun xo‘shunboshi o‘nliklar uchun esa aylboshi kabi harbiy mansablar joriy etilgan. Qo‘shindagi bo‘linma boshliqlari– amirlar Sohibqironga tobe bo‘lgan qirq aymoq (urug‘)dan o‘n ikkitasi: barlos, arg‘in, jaloyir, tulkichi, duldoy, mug‘ul, suldo‘z, to‘g‘oy, qipchoq, arlot, totor va tarxonlar orasidan saylab olingan. SHuningdek, “Tuzuklar”da keltirilishicha, Amir Temur qo‘shiniga asli toza, aql-farosatli, bahodir, dovyurak, tadbirkor, sergak, ehtiyotkor, oldi va ketini o‘ylab 63 Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши – T.: Fan, 2005. 157-169 b. 37ish tutadigan, jang sir-asrorlarini biladigan uch yuz o‘n uch amirlar rahbarlik qilib, ularning kichigi kattarog‘iga bo‘ysungan. Bu amirlardan yuz nafari o‘nboshi, yuz nafari yuzboshi va yuz nafari mingboshi bo‘lgan. Jang paytida amir ul-umaro amirlarga, amirlar mingboshilarga, mingboshilar yuzboshilarga, yuzboshilar o‘nboshilarga boshchilik qilgan hamda buyruqlar so‘zsiz bajarilgan. “Tuzuklar”ga ko‘ra, har bir harbiy mansabdorning aniq vazifasi belgilangan. Birorta oddiy navkar qilich chopib bahodirlik ko‘rsatsa, unga in’om tariqasida qimmatbaho toshlar qadalgan o‘tog‘a, kamar, turna bellik qilich va bir ot berilgan hamda o‘nboshilik martabasiga ko‘tarilgan. Agar birorta amir biron mamlakatni fath etsa, yoki g‘anim lashkarini engsa, u uch narsa: faholi xitob (faxriy yorliq), tug‘, nog‘ora bilan taqdirlangan. O‘zining nog‘orasiga, tug‘iga ega bo‘lgan amir majlislarda hurmat-izzatga ega bo‘lib, xos kishilardan hisoblangan. 38XULOSA Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligi, ma’naviyati o‘zining salohiyati, mazmuni, tarbiyaviy kuchi va ta’siri bilan xalqimiz tarixida alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston o‘zining davlat mustaqilligiga erishgach, uning bir necha ming yillik ijtimoiy-siyosiy tarixini har taraflama o‘rganish uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Ayniqsa, markazlashgan Amir Temur saltanati, uning o‘zbek davlatchiligi va ma’daniyatini rivojlantirishdagi o‘rni masalalariga oydinlik kiritilib, tarixchi, sharqshunos olimlarimiz ko‘plab birinchi manba ahamiyatidagi asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qilib, nashr ettirdilar. Davlatimizning siyosati va xalqimiz xohish- irodasiga asoslangan Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 29 dekabrda “Amir Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash to‘g‘risida»gi qarori, 1995 yil 26 dekabrda esa Prezidentimizning “1996 yilni Amir Temur yili deb e’lon qilish to‘g‘risida”gi farmonlari qabul qilindi. 1996 yil martida “Temuriylar tarixi” davlat muzeyini tashkil qilish xususida, “Amir Temur” ordenini ta’sis etish to‘g‘risida farmonlar chiqdi. YUNESKO qarori asosida Amir Temur tavalludining 660 yilligi butun dunyoda keng nishonlandi. 1996 yil aprelida shu tashkilotning Parijdagi bosh qarorgohida “Temuriylar davrida fan, madaniyat va ta’lim ravnaqi” mavzuida ilmiy konferensiya o‘tkazilib, Buyuk davlat arbobining tarixdagi o‘rniga yuksak baho berildi. “Amir Temur jahon tarixida qudratli va gullab-yashnagan davlat barpo etgan buyuk sarkarda va davlat arbobi sifatidagina mavqei tutmaydi. U o‘z poytaxti bo‘lmish Samarqandni er yuzining chinakam madaniy va ilmiy markazlaridan biriga aylantirdi. Bu ulug‘ zot qurdirgan me’morchilik va xalq san’atining javohirlari yanglig‘ bugungacha qad ko‘tarib turgan osori atiqalar shahar va qishloqlarimiz ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib kelyapti. Sohibqiron zamonasining ajoyib diplomati, davlatlar o‘rtasida do‘stona munosabatlar o‘rnatilishi va iqtisodiy aloqalar rivojlanishining tarafdori sifatida ham mashhur edi. U olimlar va hokimlar, me’morlar va shoirlarning buyuk homiysi yanglig‘ dong chiqargan”. Bugungi kunda demokratik huquqiy davlat qurayotgan xalqimiz Vatanimiz tarixida huquqiy davlat haqidagi tasavvur va qarashlarning yuzaga kelishi hamda 39rivojlanishi, uning yuridik manbalari, dunyoviy huquq va qonunchilik masalalarini ham bilishni istaydi, albatta. Ana shu nuqtai nazardan qaraganda, Temur tuzuklarini tarixiy-huquqiy tadqiq etish alohida dolzarblik kasb etadi. Zero, o‘tmish merosimiz, uning boy davlatchilik va huquqiy asoslari, xususan, Amir Temur davrida davlat va huquq borasida qo‘llanilgan adolatli tamoyillar bugungi kunda mustaqilligimizga ham xizmat qilib, shaxsning yuksak siyosiy, axloqiy va huquqiy madaniyatini shakllantirishda ko‘maklashmoqda. Amir Temur hayoti va faoliyatini yorituvchi asosiy tarixiy manbalar benihoya ko‘p va xilma-xil bo‘lib, bu uning nomi, jahon tarixidagi roli beqiyos ekanligi va g‘oyat mashhurligidan dalolat beradi. Amir Temur, Temuriylar davlati, uning tashkil topishi masalalariga bag‘ishlangan, chet ellarda va Respublikamizda olib borilgan tadqiqotlarning ilmiy tahlili ham bir qator olimlarimizning kitoblarida yoritilgan. “Temur tuzuklari” ilmiy jamoatchilikni 600 yil mobaynida qiziqtirib kelmoqda. Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, buyuk sarkarda Amir Temurning davlat boshqaruv sohasida, hamda ichki va tashqi siyosatda amalga oshirgan islohotlari o`z davrida uning saltanatini yanada mustahkam bo`lishiga olib kelgan. Hozirgi kunda kundan-kun gullab-yashnab borayotgan Mustaqil O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar ham davlat boshqaruv sohasida mamlakatimizning ertangi kuniga bo‘lgan ishonchni yanada mustahkamlab, buyuk davlat arbobi Amir Temur tajribasini chuqur o‘rganib, amalda buyuk bobolarimiz tajribasidan unumli foydalanilayotganining isbotidir. Bu esa xalqimiz kelajagi uchun adolatli turmush tarzi yaratib berish yo‘lida qilinayotgan say-harakatlarning samarasidir. 40FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR I.Prezident asarlari: 1.1. Ўзбекистон Президенти IIaBкaT Mиpзиёeв 2017 йил 22 декабpь куни Oлий Maжлиcra Mypoжаaтномаси. //Xалк сўзи, 2017 йил 23 декабpь II. Raxbariy adabiyotlar: 2.1. Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008 . 2.2. Каримов.И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. - Тошкент.:Ўзбекистон, 1998. 2.3. Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. 5-жилд.: Ўзбекистон, 1997. III . Manbalar : 3.1. Темур тузукл a ри / Ф o рсч a д a н A . С o ғуний в a Ҳ. К a р o м a т o в т a ржим a си. Сўз б o ши в a м a съул муҳ a ррир Муҳ a мм a д A ли. – Т.: Ш a рқ, 2005. 3.2. A мир Темур a жд o дл a ри (Ш a р a фиддин A ли Яздийнинг “З a ф a рн o м a ” a с a рид a н терм a -т a ржим a ) / Ф o рс тилид a н т a ржим a , кириш сўз в a из o ҳл a р му a ллифи O . Бўрийев. – Т.: Қ o мус, 1992. 3.3 . Низомиддин Шомий. Зафарнома. Тошкент, Ўзбекистон, 1996. 3.4 . Шарафуддин Али Яздий. Зафарнома. Тошкент, Камалак,1994. 3.5 . Ибн Арабшоҳ. Амир Темур тарихи. Тошкент, Меҳнат, 1992. 3.6. Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома. Т.:- Юлдузча нашри, – 1989- йил. IV . Kitob va monografiyalar 4.1 . Аҳмедов А. Улуғбек Муҳаммад Тарағай. Тошкент, 1994. 4.2 . Аҳмедов Б. Амир Темур, Тошкент, Мерос, 1995 йил 4.3 . Аҳмедов Б. Амир Темур: Ривоят ва ҳақиқат. Тошкент, “Қомуслар бош тахририяти” 1996. 4.4 . Аҳмедов Б. Амир Темурни ёд этиб. Тошкент, Ўзбекистон, 1996. 414.5 . Азамат Зиё. Узбек давлатчилиги тарихи. – T .: Sharq , 2001. 4.6. Зиё А. Амир Темур ва Туғлуқ Темур // Шарқшунослик. – Т.: 1996. 4.7 . Бўриев О. темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. – Тошкент: Ўзбекистон, 1997. 4. 8 . Ерматов Б. A мир Темур Гарбий Европа адиблари нигохида – Т.: Navro ‘ z , 2019 4.9 . Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Info Capital Group, 2020. 4.10 . Мўминов И.М. Амир Темурнинг Ўрта Осие? тарихида тутган ўрни ва роли е?зма манбалар маълумотлари асосида. – Т.: 1968. 4.11 . Madrahimov Z.Sh. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi. – Namangan.: 2022. 4.12 . Маматов Х. Темур тузуклари. – Т.: Шарк, 1996. 4.13 . Aмиp Teмyp yrитлapи.-T.: Haвpyз,1992. 4.14 . Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. – T.: Fan, 2005. 4.15. Ивaнин М.И. Икки буюк сaркaрдa: Чингизxoн вa Aмир Темур /A.Мaҳкaмoв тaржимaси. – Т.: Фaн, 1994. 4.16 . Ртвеладзе Э.В, Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой истории. Библиография.–Париж, 1996. V. Xorijiy adabiyotlar: 5.1 . Керен Л. Амир Темур салтанати. – T.: O‘zbekiston, 2016 . 5.2. Lentz.T.,Lowry G Lentz T. Lowly G. Timur and the princely vison.- Washington, 1989. V. Dissertatsiyalar: 6.1. Улжаева Ш.М Амир Темур салтатанатида миллий давлатчиликнинг ривожланишу:Тарих фанлари доктори…дисс. – Тошкент, 2008. 42 Moliya vaziri Bosh vazir Munshilar Bakovul Qushchi Jibachi Harbiy vazir Dargoh Xolisa Sozanda Bitikchi Xazinachi Bosh hojib Saroy vaziri Choparlar Tabiblar TEMURIYLAR DAV LATI SIYOSIY TUZUMI Dorichi Mulkchilik va soliq vaziri 43Kuchli iqtisodiy siyosatQonun ustuvorligi Murosa, maslahat, kengashlarning faolligi Ilg ‘ or sud-huquq tizimiXavfsizlik tizimiKuchli harbiy doktrinaKuchli ijtimoiy konsepsiya Xalq va davlat birligiTezkor axborot almashinuviO‘troq va ko‘chmanchi aholining diniy, milliy, mintaqaviy, etnik qadriyatlarining uygunlashtirilganligiMukammal ma ‘ muriy tizimA m ir Tem ur va tem uriylar davri davlat boshqaruvi asoslari

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Amir Temur saltanatida davlat boshqaruv asoslari

1.1. Amir Temur davlatining shakllanishi

1.2. Amir Temur saltanati boshqaruvining o‘ziga xos jihatlari

II bob. Amir Temur saltanatining ma’muriy tizimi

2.1. Amir Temur davlatining markaziy va mahalliy boshqaruvi

2.2. Amir Temur davlatida mansab va unvonlar tizimi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar

Ilova

Купить