Amir temur davri me’morchiligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	92.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Amir temur davri me’morchiligi

Купить

MAVZU: AMIR TEMUR DAVRI ME’MORCHILIGI.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………...………..3
I. ASOSIY QISM…………..…..
…………………………………………………..5
1. Amir Temur davlatini tashkil topishi …………………………………………..5
2. Amir Temur va temuriylar davrida tarixshunoslik ……………………….....
…..11
3. Me'morchilik, tasviriy san'at va amaliy san'at …………………………..………
18
4. Amir Temur davrida badiiy adabiyotga qaratilgan e`tIbor …………..………25
XULOSA ….
……………………………………………………………………...33
FOYDALANIGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI……………………………35

KIRISH
Mavzuning dolzarblig:. O‘zining 24 yillik mustaqil taraqqiyot yo‘lini
nishonlayotgan o‘zbek xalqi ma’naviyatini uning boy, tarixiy ma’naviy merosi,
madaniy boyliklari o‘ziga xos urf-odati va an’analari belgilaydi. Shunday tarixiy,
madaniy meroslardan biri XIV-XV asrlarda yuz bergan uyg‘onish-renessans
davridir. Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar davrida O‘rta Osiyoda uyg‘onish
davrining ikkinchi bosqichiga tamal toshi qo‘yildi, boy madaniy meros yaratildi.
Bu davrda shaharsozlik, me’morchilik, tasviriy san’at, naqqoshlik, xattotlik, ilm-
fan, adabiyot, musiqa kabi sohalar, nihoyatda rivojlandi. O‘rta Osiyo renessansi
ta’siri Xuroson va Hindiston, hattoki, Yevropa mamlakatlariga ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatdi.
“Bizning qadimiy va go‘zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon
sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo‘lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va
e’tirof etmoqda. Bu tabarruk zamindan ne-ne buyuk, zotlar, olimu ulamolar,
siyosatchi va sarkardalar yetishib chiqqani, umumbashariy sivilizatsiya va
madaniyatning uzviy qismiga aylanib ketgan dunyoviy va diniy ilmlarning tarixan
eng yuqori bosqichiga ko‘tarilishida ona yurtimizda tug‘ilib kamolga yetgan ulug‘
allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkan g‘urur va iftixor
bag‘ishlaydi” – deb ta’kidlaydi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimov 1
.
Amir Temur tomonidan Turonzaminda uyg‘onish davrining ikkinchi
boshqichini boshlab berilganligini to‘laqonli o‘rganilishi mavzuning dolzarbligini
belgilab beradi. Yurtboshimiz aytganidek, “Bunday noyob va bebaho boylikni har
tomonlama chuqur o‘rganish, uning ma’no-mazmunini farzandlarimizga yetkazish
masalasi barchamiz, birinchi galda ziyolilarimiz, butun jamoatchiligimiz uchun
ham qarz, ham farz bo‘lishi shart”. 2

Mavzuning maqsad va vazifalari: XIV asrning ikkinchi yarmi – XV asrda
Amir Temur va Temuriylar, Shohrux, Ulug‘bek, Husayn Boyqaro davrlarida
Movarounnahr va Xuroson islom doirasidagi mafkuraviy erkinlik, madaniyatga
1
Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. T., «O’zbekiston», 1998.
3

e’tibor ilm-fan, adabiyot, san’atning tez rivoj topishiga olib keldi. Samarqandda
rasadxona qurilib, Ulug‘bek ilmiy maktabi shakllandi, aniq fanlar rivojida katta yutuqlar
qo‘lga kiritildi. Qozizoda Rumiy, Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlarning asarlari butun
musulmon olamiga mashhur bo‘ldi. Gumanitar – ijtimoiy fanlar va rassomlik, xattotlik
oliy cho‘qqilarga ko‘tarildi. Jomiy, Behzod, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond
Xondamir kabi mashxur adib, rassom, tarixchilarning nomlari boshqa o‘lkalarda ham tez
ma’lum bo‘ldi. Fors tili o‘z mavqeini saqlagan xolda adabiyotda turkiy tilning roli
kuchayib ketdi 2

Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Mazkur muammoning ba’zi jihatlari
respublika tarixchi olimlari tomonidan tadqiq etilgan bo‘lsada, O‘rta Osiyoda XIV-XV
asrlarda yuz bergan uyg‘onish davri yaxlit tarzda o‘rganilmagan.Mavzu tarixshunosligida
sovetlar davrida nashr etilgan adabiyotlar ham o‘rin olgan. Movarounnahrdagi ilmiy
maktabga asos solgan Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy faoliyati V.Bartold, V.Vyatkin,
V.Shishkin, T.Qoriniyozov, G‘.Jalolov, N.Monovlar tomonidan, Yevropa va Amerika
olimlaridan Jon Grevs, Tomas Xayd, E.B.Nobe, I.Sediyo, K.Nallino, E.S.Kennedi va
Mayslar tomonidan ilmiy tadqiq etilgan. Shuningdek, Gleb Goluberning “Ulug‘bek”
qissasi, M.Shayxzodaning “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi, O.Yoqubovning “Ulug‘bek
xazinasi” nomli badiiy asarlar ham yaratildi..
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach mazkur davr tarixi milliy istiqlol g‘oyasi
asosida tadqiq etildi.
Avvalo B.Ahmedovning mavzuga yaqin bo‘lgan qator ishlari tadqiqot mavzusini
yoritilishda katta ahamiyat kasb etganini ta’kidlab o‘tish joiz.
Muallifning mustaqillik yillarida qator ilmiy monografiyalari chop etildiki, bu asarlarda
turli manbalardan foydalangan holda XIV-XV asrlardagi O‘rta Osiyo xalqlari tarixi
tadqiq etilgan. Muallif o‘zining “Ulug‘bek” 1
, “Amir Temur” 2
, “Amir Temurni yod etib” 3
,
“Sohibqiron Temur, “Amir Temur haqida hikoyalar”, “Amir Temur darslari” kabi asarlari
mazkur davrdagi ilm-fan ravnaqi qimmatli ma’lumotlarni bera olgan. 4

Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraph, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
2
Karimov I . A . Jamiyatimiz mafkurasi xalqni - xalq , millatni - millat qilishga xizmat etsin . T., «O’zbekiston», 1998.
4

I BOB: AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA ILM-FAN VA
MADANIYAT RAVNAQI.
1.1. Amir Temurning Movaraunnahrda ilm fan va diniy bilimlar ravnaqiga
qo`shgan hissasi
XIII asr boshida mo‘g‘ullar hujumi natijasida o‘ta tushkun ahvoldagi
madaniy hayot XIV asrning ikkinchi yarmiga kelib asta-sekin jonlana boshladi.
Samarqand bu davrda Temur davlatining markazi sifatidagina emas, balki
Sharq va G‘arbdagi madaniy jihatdan eng rivoj topgan olim fozillari, madrasalari,
bozorlari, bog‘u-rog‘lari bilan turli o‘lka vakillarini o‘ziga jalb etuvchi muhim
ma’naviy markazga aylandi.
Islom dini bu davrda Amir Temur va Temuriylar siyosatida, mamlakatdagi
ma’naviy birlik, madaniy yuksalish, adolatni o‘rnatish va saqlash ishiga qaratildi.
Islom dini asosida shakllangan tasavvuf olimlari, ayniqsa, naqshbandiya bu davr
ma’naviyatining g‘oyaviy asosi bo‘lib xizmat qildi. Naqshbandiya islomga
tayangan holda insonning axloqiy poklikka, mehnatga, intilishga va bilim
egallashga keng yo‘l ochib beruvchi g‘oyalarni targ‘ib qilib, ma’naviy-ijtimoiy
hayotda muhim ijobiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Bahouddin Naqshband, Yoqub
Charxiy, Xoja Muhammad Porso, Xoja Ahror kabi naqshbandiya nazariyotchilavri
shu davrda yashab ijod etdilar.
XIV asrning ikkinchi yarmi – XV asrda Amir Temur va Temuriylar,
Shohrux, Ulug‘bek, Husayn Boyqaro davrlarida Movarounnahr va Xuroson islom
doirasidagi mafkuraviy erkinlik, madaniyatga e’tibor ilm-fan, adabiyot, san’atning
tez rivoj topishiga olib keldi. Samarqandda rasadxona qurilib, Ulug‘bek ilmiy
maktabi shakllandi, aniq fanlar rivojida katta yutuqlar qo‘lga kiritildi. Qozizoda
Rumiy, Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlarning asarlari butun musulmon olamiga
mashhur bo‘ldi. Gumanitar – ijtimoiy fanlar va rassomlik, xattotlik oliy
cho‘qqilarga ko‘tarildi. Jomiy, Behzod, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond
Xondamir kabi mashxur adib, rassom, tarixchilarning nomlari boshqa o‘lkalarda
ham tez ma’lum bo‘ldi. Fors tili o‘z mavqeini saqlagan xolda adabiyotda turkiy
tilning roli kuchayib ketdi.
5

Bu davrda turkiy tildagi she’riyat sultoni Alisher Navoiy ijod etib, o‘zining
dostonlari, ilmiy-tarixiy asarlari bilan madaniyat tarixida o‘chmas iz qoldirdi.
Temuriyzoda shahzodalardan biri Shohrux Mirzo davrida Xurosonda siyosiy-
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha rivojlandi, ko‘plab xayrli ishlar
amalga oshirildi. Masjidlar, madrasalar, xonaqolar, rabotlar, sardobalar, qishloq va
qo‘rg‘onlash qurilib, mazkur qurilishlar vaqf mulklari bilan ta’minlandi. Shohruh
Mirzoning mo‘tadil ichki va tashqi siyosati Xurosonda tinchlikning barqaror
bo‘lishiga olib keldi. Bu davrda tijorat, hunarmandchilik, dehqonchilik yuqori
darajada ko‘tarila boshladi. XIV-XV asrlarda Xurosonda kulolchilik san’ati, sopol
buyumlar bilan bir qatorda suv inshootlarida, o’lkan binolar qurilishida
ishlatiladigan sopol quvurlar, xilma-xil shakl va ranglar bilan jilolangan sopol
koshinlar ishlab chiqarish keng yo‘lga qo‘yildi.
Shohruh Mirzo mamlakat istiqbolini ko‘zlab Xitoy va Hindiston
hukmdorlari bilan diplomatik munosabatlarni yaxshilashga xarakat qildi. Mazkur
mamlakat elchilari Samarqand va Hirotda o‘z navbatida G‘iyosiddin Naqqosh
raxbarligida Xitoyda, Abdurazzoq Samarqandiy boshchiligidagi elchilar
Hindistonda bo‘ldilar. Shohruh Mirzo Hirot madrasa va xonaqoh bino qildirdi. Bu
paytda poytaxt Hirot va umuman Xurosonda madaniy va miashiy qurilishlar keng
quloch yozadi. 6

Hirotda bir necha shifoxonalar mavjud bo‘lib, bularning qatorida yana
ikkita “Dorushshifo” quriladi. Bu shifoxonalarning bittasi Shohruhning uchinchi
xotini Mulkat og‘o (Mulk og‘o) tarafidan, ikkinchisi esa Shohruhning nabirasi
Alouddavla (1417-1460) tomonidan qurdirilgan edi. Mulkot og‘o ham
Gavharshodbegim kabi Hirotda “Dorulhadis” nomli xonaqoh, ikkita hammom,
Hirotdan 8 farsax narida, Amudaryoga boradigan yo‘l ustida bitta rabot Balx
shahrida bir madrasa qurdirdi.
Hirot qadim zamonlardan turli-tuman diniy va ilmiy kitoblarga boy
shaharlardan hisoblangan. Shohruh Mirzoning ham ajoyib kutubxonasi bo‘lgan. Bu
kutubxonalar qimmatli asarlarga boyligi va xilma-xilligi bilan shuhrat qozongan.
Umuman sohibqiron Amir Temur vafotidan keyin Movarounnahr va Xurosonda
6

Shohruh Mirzoning hukmdorlik davriga nisbatan osoyishtalik hukm surdi.
Binobarin, Amir Temur boshlab bergan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayot o‘z
rivojini topdi.
Bu sulolaning buyuk namoyondalaridan biri Mirzo Ulug‘bek bo‘lib,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan 1994-yil Mirzo
Ulug‘bek tavalludining 600 yilligi munosabati bilan mamlakatimizda katta
tantanalar va xalqaro ilmiy anjumanlar o‘tkazildi. Parijda ham YUNESKO qarori
bilan uchrashuvlar va konferensiyalar bo‘lib o‘tdi.
Ulug‘bek 1394-yilning mart oyida Eronning g‘arbidagi Sultoniya shahrida,
bobosi Temurning harbiy yurishi paytida tug‘ildi. U Shohruh Mirzoning to‘ng‘ich
o‘g‘li bo‘lib, unga Muhammad Tarag‘ay ismi berilgan, lekin bolaligidayoq u
Ulug‘bek deb atala boshlab, bu ism keyinchalik uning asosiy ismi bo‘lib qoldi.
Ulug‘bekning ustozlaridan biri, munajjim Mavlono Ahmad bo‘lganligini taxmin
qilish mumkin chunki bu kishi Temurning saroyidagi eng yirik olimlardan bo‘lib,
sayyoralarning kelajak ikki yuz yillik taqvimlari jadvallarini tuza olgan. Lekin
Ulug‘bekning o‘zi keyinchalik asosiy asari bo‘lmish “Ziji”da faqat Qozizoda
Rumiyni “ustozim”deb ataydi. Haqiqatdan ham Qozizoda 1360- yilda tug‘ilgan
bo‘lib, 20-25 yillarida ya’ni Ulug‘bek tug‘ilmasidanoq Temurning safiga o‘tadi.
Natijada Ulug‘bek umrining ilk davridanoq Mavlono Ahmad va Qozizoda Rumiy
kabi astronom va matematiklar ta’sirida ulg‘aydi. Shu sababli uning hayotida aniq
fanlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Ulug‘bek yigirma yoshlarida o‘z davrining yirik olimlaridan bo‘lib, uning
hokimligi davridagi muhim yangiliklar butun o‘rta asr madaniyati tarixida o’lkan
ahamiyat kasb etdi.
Sohibqiron Amir Temur Markaziy Osiyo va unga qo‘shni bo‘lgan yurtlarni
birlashtirib, feodal tarqoqlikka barham bergach, Samarqandga tasarruf etilgan
barcha mintaqa va viloyatlardan mashxur olim va hunarmandlarni to‘play
boshlagan. Uning maqsadi IX – X asrlarda bo‘lgani kabi islom dunyosining ilmiy
markazlari sifatida tanilgan Xorazm, Buxoro va Bog‘doddagi “Bayt ul-hikma”
ilmiy maktablari an’analarini Samarqandda tiklash bo‘lgan. Poytaxtda
7

Samarqandga kelgan barcha olimlarga ijod qilishlari uchun barcha qulayliklar
yaratilgan. Saroyda Amir Temur huzurida erkin ilmiy bahslar bo‘lib, g‘olib
chiqqan olim va shoirlar rag‘batlantirilgan, sinovdan o‘tgan yirik olimlar yangi
qurilgan madrasalarga mudarrislikka yuborilgan. Ilm-fanga, ma’rifatga e’tibor
balandligi bois o‘sha zamonning ko‘pgina olimlari Samarqandga borishni o‘zlari
uchun sharaf deb bilishgan. 1
Shundaylardan biri Markaziy Osiyo falsafiy tafakkuri
tarixida o‘chmas iz qoldirgan faylasuf Taftazoniydir. U 1322-yilning safar oyida
hozirgi Ashxabod shahri yaqinidagi Niso muzofotidagi Taftazon qishlog‘ida
tug‘ilgan. O‘n olti yoshigacha ilohiyot fanlarini, arab tili, nutq san’ati va mantiq
ilmini o‘sha davrning mashxur olimlari Al-Ijiy va mantiqshunos Qutbiddin ar-
Roziy at-Taxtoniydan (1290-1365) o‘rganarkan, uning birinchi ilmiy asari esa
Seraxs (Eron) olimlari orasida mashhur bo‘lib, bu asari orqali madrasa mudarrisi
huquqini qo‘lga kiritgan.
Shu davrdan boshlab u qariyb 30 yil davomida Movarounnahr va Xuroson
bo‘ylab ko‘chib yurib, turli madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan.
So‘ngra Temur davlatiga binoan Samarqandga kelib umrining oxirigacha shu
shaharda ijod etib, Temur saroyidagi ko‘psonli ilmiy bahslarda faol qatnashgan.
Manbalarda qayd etilishicha, Samarqandda yashagan mashhur faylasuf Mir Sayyid
Sharif Jurjoniy va Taftozoniy o‘rtasidagi ilmiy bahslar juda keskin va qiziqarli
o‘tgan
Taftazoniyning ilmiy merosi o‘rta asrlar fanining barcha sohalarini o‘z
ichiga olgan bo‘lib, Qur’on tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan bu
asarlardan XIV-XV asrning ikkinchi yarmigacha Movarounnahr va uning
atrofidagi madrasalarda o‘quv qo‘llanmasi sifatida foydalanilgan. Taftazoniy 40
dan ortiq asarlar yozgan.
XV asr boshlarida Movarounnahrda shuhrat qozongan ulkan matematik va
astronomlardan biri Qozizodadir. Olimning to‘liq nomi Salohiddin Muso ibn
Muhammad ibn Mahmud. Uning otasi Muhammad “Xoja Afandi” laqabi bilan
ma’lum bo‘lib, Salohiddinning bolalik yillarida vafot etgan 3
.
3
Amir Temur Ko ’ ragoni . Zafar yo ’ li . T ., « Nur », 1992.
Amir Temur o ’ gitlari . T ., « Navro ’ z », 1992.
8

Qozizoda Ulug‘bek madrasasida mudarrislik yillarida “sayyid as-sanad” deb
tilga olinadigan Sayyid Sharif Jurjoniy nomli bir mudarris bilan muloqotda bo‘ladi.
Qozizoda u kishi bilan ko‘p mubohisa va munozara qilardi. Ba’zan shunday
bo‘lardiki, bu mubohisalarda ikala shaxs ham bir biriga nisbatan ovozini ko‘tarar
va tafovut, muxolifotga borardilar. Shunday hollarda Qozizoda Sayyid Sharifga
nisbatan “matematik fanlarda qudratsiz” desa, Sayyid Sharif Qozizodaga “ta’bi
matematik fanlarga mag‘lub va falsafiyotga mansub” der edi. Lekin ikkisi ham bir-
birining asarlarini tahrir qilar va tortishuvga sabab bo‘lgan masalalarni talabalar
oldiga qo‘ygan edilar.
Ulug‘bek Jamshid Koshiydan “Ziji Elxoniy” haqida va Marog‘adagi
kuzatishlar haqida ko‘p eshitib, o‘zi rasadxona barpo etish va yangidan astronomik
kuzatishlarni boshlashga tashabbus ko‘rsatadi. Rasadxona qurilishini Qozizoda
bilan birga Jamshid Koshiy boshqaradi. Qurilish tugatilib, kuzatishlar boshlaishi
bilanoq Koshiy vafot etadi. Bundan so‘ng ishlarga ilmiy rahbarlik Qozizodaning
zimmasiga yuklanadi. U ham kuzatishlar oxiriga yetkazilmasdan vafot etadi. Endi
kuzatishlarni davom ettirish navbati Ali Qushchi keladi va bu ishda katta jonbozlik
ko‘rsatib, ustozi Ulug‘bek bilan ishni nihoyasiga yetkazadi.
Ulug‘bek rasadxonasining yetuk namoyondalaridan sanalgavn va
Ulug‘bekdek buyuk olimni tarbiyalagan Qozizoda Rumiy qoldirib ketgan adabiy –
ilmiy meros bugungi avlodning oltin mulki hisoblanadi.
Jamshid ibn Ma’sud ibn Mahmud G‘iyosuddin al Koshiy (ko‘proq
G‘iyosuddin al-Koshiy ismi bilan mashxur). XIV-XV asrda o‘z fanining
bilimdonlari – riyoziyotchilar, tabiblar va hunarmandlari bilan shuhrat qozongan
Koshonda tug‘ilgan. Uning bobosi Mahmud ibn Yahyo ibn al-Hasan al-Koshiy
ham o‘qimishli bo‘lib, 1411-yilda Sherozda riyoziyot va astrologiyaga oid risola –
Iskandarning (Amir Temurning nabirasi) goroskopini tuzgan.
Koshiyning Hirot, ayniqsa Samarqanddagi ilmiy-tadqiqotlari, uning
matematika va astronomiya sohasida erishgan yutuqlari ,Temuriylar davrida
Xuroson va Movarounnahrda madaniy rivojlanish va turli yurtlardan kelgan
Axmedov A . Ulug ’ bek Muhammad Tarag ’ ay . T ., 1994.
9

olimlarning erkin ilmiy faoliyati uchun keng imkoniyatlar yaratilganligining yana
bir muhim dalilidir
Bu davrda o‘zbek mumtoz adabiyotida yorqin iz qoldirgan, betakror
g‘azallar va qasidalar yaratgan yetuk iste’dod egasi, lirik shoirlardan biri Sakkokiy.
U XIV asrning ikkinchi yarmida yoki XIV asrning oxirgi choragida tug‘ilganini
taxmin qilish mumkin.
Sakkokiy ijodining gullagan davri Ulug‘bek hukumronlik qilgan davrlarga
(1409-1449) to‘g‘ri keladi. Tarixdan ma’lumki, buyuk munajjim va yetuk davlat
arbobi Mirzo Ulug‘bek ma’rifatparvar podshoh bo‘lish bilan birga ilm-fan, san’at
va adabiyot ahlining homiysi ham edi. Ana shu fikrdan kelib chiqqan xolda aytish
mumkinki, Sakkokiy Ulug‘bekdan panoh topgan allomalar sirasiga kirib, uning
ijodiy faoliyati odil podshoh bilan bog‘liqdir.
10

1.2.Amir Temur va temuriylar davrida tarixshunoslik
Mavlono Lutfiy XIV-XV asrlardagi o‘zbek mumtoz adabiyotining atoqli
namoyondasi bo‘lib, o‘zining o‘zbek va fors-tojik tillaridagi asarlari bilan Sharqda
katta shuhrat qozongan so‘z san’atkoridir. Shoirning hayoti va ijodi haqida
zamondoshlari Davlatshoh Samarqandiy, Shamsiddin Somiy, Xondamir, Abulla
Qobuliy kabi tazkiranavislarining asarlarida muhim qayd va mulohazalar uchraydi.
Xususan, Lutfiyni yaqindan bilgan, u bilan ustoz va shogirdlik rutbasi bilan
bog‘langan Alisher Navoiy asarlarida keltirilgan ma’lumotlar g‘oyat qimmatlidir.
Temuriylar saltanati hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda
badiiy adabiyot ham yangi bosqichda ko‘tarildi. Shu davrda fors-tojik adabiyoti
o‘zining yangi rivojlanish pog‘onasiga yerishgan bo‘lsa, o‘zbek adabiyoti Alisher
Navoiy, Mavlono Lutfiy, Durbek, Hofiz Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy,
Sayyid Qosimiy, Yaqiniy ijodlari misolida o‘z taraqqiyotining eng yuksak
bosqichiga ko‘tarildi.
Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang”, A.Navoiyning “Xamsa”, “Hazoyin
ul maoniy” asarlari shu davr adabiyotining shoh asarlari edi. Jomiy yetti dostondan
iborat to‘plamiga “Haft avrang” (Yetti taxt) deb nom qo‘yar ekan, Temuriylar
sulolasidan yetti (Amir Temur, Xalil Sulton, Shohrux, Ulug‘bek, Abulqosim
Bobur, Abu Said, Mirzo Husayn Boyqaro) ni ko‘zda tutgan bo‘lsa, Navoiy o‘z
“Xamsa”sini yaxlit holda Husayn Boyqaroga bag‘ishlagan va bu bilan har ikki
muallif ham shu davr hukumdorlariga o‘zlarining ma’lum ma’noda
minnatdorchiliklarini namoyon etgan edilar.
Temuriylar davridagi adabiy hayotning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri
adabiy jarayonning yagonaligi, unda turkiy tilda ijod qiluvchilarning ham, forsiyda
qalam tebratuvchilarning ham barobar va faol qatnasha olgani edi. Buni biz
A.Navoiynitng “Majolis un-nafois” tazkirasida yaqqol ko‘ramiz.
XV asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-madaniy va adabiy hayotda
yuz bergan ibratli xodisalardan biri Navoiy-Jomiy munosabatlaridir. Bu ikki buyuk
zot ijod sohasida xalqparvarlik va insonparvarlik mavqeida turish bilan birga xalq,
davlat ishlarida insof va adolatni yoqlar edilar.
11

Abdurahmon Jomiy g‘oyat sermahsul ijodkor bo‘lib, undan bizga
adabiyotning turli janrlariga fan va san’atining rang-barang sohalariga oid boy
meros qolgan. Jomiy asarlari o‘z davridayoq Xuroson va Movarounnahr
doirasidagina emas, boshqa mamlakatlarga ham keng tarqalgan edi. Ba’zan qo‘shni
mamlakat podshohlari, masalan, Sulton Ya’qub uning asarlarini so‘rab maxsus
elchilar yuborgan. Uning asarlari o‘z davrida va undan keyin ham ko‘p qo‘lyozma
nusxalarda ko‘chirilgan.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Abu Rayxon
Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida Jomiy asarlarining XV-XVI
asrlarda ko‘chirilgan o‘nlab qo‘lyozmalarini uchratish mumkin. Bunday
qo‘lyozmalar Rossiya, Afg‘oniston, Eron va Yevropa mamlakatlaridagi boshqa
qo‘lyozma fondlarida ham uchraydi. Taniqli sharqshunos Y.E.Bertels “Jomiy
monografiyasi”da shoir asarlarining Toshkent kulliyoti asosida shoirning nomini
keltiradi.
Abduraxmon Jomiy Temuriylar davri ilm fani va adabiyotining faxri, Sharq
she’riyatini yuksaklikka ko‘targan so‘z san’atkorlaridan biridir. U bir necha
asrdirki, Navoiy bilan yonma-yon o‘zbek shoir va adiblariga ham ustozlik qilib
kelmoqda va har doim shunday bo‘lib qoladi.
XV asr jahon ma’naviyatining buyuk siymosi Nizomiddin Mir Alisher
Navoiy bo‘lib uning asarlari turkiy tilning boyishiga yuksak hissa qo‘shdi.
Bundan tashqari Alisher Navoiy Husayn Boyqaro tomonidan muxrdor qilib
tayinlangan paytda el xizmatida bo‘ldi. Keyinchalik uni vazir lavozimiga
tayinlashdi. Navoiy el-ulus manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi,
madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun foydalanadiki, bularning barchasi
pirovard natijada Sulton Husayn davlatining barqarorligi va nufuzini ta’minlaydi.
Hirot bu davrda nihoyatda ko‘rkamlashdi, xalq turmushi yaxshilandi,
she’riyat, nafis san’at rivoj oldi talabalar uchun “Ixlosiya” madrasasi, darveshlar
uchun “Xalosiya” xonaqohi, bemorlar uchun “Shifoiya” shifoxonasi, masjidi
Jome’ yoniga Qorixona (“Dor ul xuffoz”) qurildi. Ulug‘ amirning kutubxonasida
70 dan ortiq xattot va musavvirlar qo‘lyozmalarni oqqa ko‘chirish, ularni badiiy
12

bezash bilan band edilar. Hirotda yana “Nizomiya”, Marvda “Xusraviya” va
boshqa madrasalar barpo etildi.
Fors tilida birinchi “Xamsa” yozganini qayd etmaydi. Nizomiy vafotidan
100 yil o‘tib Hindistonda tug‘ilib o‘sgan forsiyzabon turk o‘g‘loni Xusrav
Dehlaviy Nizomiy “Xamsa”siga birinchi bo‘lib tatabbu yozadi va “Xamsachilik”
an’anasini boshlab beradi. Dehlaviy “Xamsa”si Nizomiyga ajoyib sharh va undagi
mazmunlarning yangicha talqini sifatida o‘zining ham falsafaning ham shuhratini
olamga yoydi. Keyingi XIV-XV asrlar mintaqa ma’naviyati “Xamsa” an’anasi
ta’sirida rivoj oldi, shoirning salohiyati va iqtidori hech bo‘lmaganda “Xamsa”ning
bir dostoniga javob yoza bilish bilan o‘lchanadigan bo‘ldi. Bu jahon ma’naviyati
tarixida betakror hodisadir. Turkiy adabiyotda Qutb va Xaydar Xorazmiylar
boshlab bergan “Xamsachilik” an’anasi o‘zining kamolini A.Navoiy ijodida topdi.
Navoiy o‘z ijodi bilan o‘zbek adabiyotining so‘nggi rivojini belgilabgina qolmay,
Movarounnahr va Xurosonning butun ma’naviy madaniyati taraqqiyotiga juda
katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning asarlari, she’riyati qayta-qayta ko‘chirilib xalq orasida
keng tarqalib, shoirlar uchun maktab vazifasini o‘tadi, madrasalarda keng
o‘rganildi.
XV asrning ko‘zga ko‘ringan adabiyotshunos olimlarning biri Davlatshoh ibn
Abouddaula Baxtish al-G‘oziy as-Samarqandiydir. Uning tarjimai holiga oid
ma’lumotlar juda kam bo‘lib, “Tazkirot un-shuaro” (Shoirlar tazkirasi) asarida
keltirilgan ba’zi bir ma’lumotlarga qaraganda, u yirik harbiy xizmatchi va davlat
rabobi oilasida tug‘ilgan. Uni taxminan yashagan yillari 1435-1495 yillarga to‘g‘ri
keladi.
Uning “Tazkirat un-shuaro” asarida VII-XV asarlarda yashab ijod qilgan
155 shoir haqida qisqacha, lekin nihoyatda qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Bu
asar juda katta davr qariyb sakkiz yuz yil mobaynida Eron va Markaziy Osiyoda
yashab ijod etgan shoir va adiblar faoliyatini tadqiq qabzasiga olgan.
“Tazkirat ush-shuaro” yoki “Tazkirai Davlatshohiy” muqaddima, xotima va yetti
qismdan iborat.
13

Davlatshoh Samarqandiyning mazkur tazkirasi jamoatchilik e’tiborini
ko‘pdan beri tortib kelmoqda. 1819-yildan bayon asarning ayrim parchalari
Rossiya (V.A.Jukovskiy va F.Erdman), Fransiyada (Silvers de Sasi), Angliyada
(E.Broun va A.Falkoner), Turkiyada (Fahim Sulaymon afandi), Germaniyada
(Hammer) hamda Gollandiyada chop etilgan. Uning to‘la matni 1887-yili
Bombayda Mirza Muhammad, 1901-yili Londonda E.Broun va 1958-yili Tehronda
Xoja Muhammad Ramazoniy tomonidan nashr etilgan.
1900-yili birinchi bor Xivada Muhammad Rafe tomonidan eski o‘zbek tiliga
(Xorazm shevasida) o‘girildi. 1967-yili B.Ahmedov “Tazkirat ush-shuaro”
tazkirasidan Mavrkaziy Osiyo va Xurosonlik 32 va 1981-yili 50dan ortiq shoir
hayoti hamda ijodiga oid ayrim parchalarni o‘zbek tiliga tarjima qilib, “Davlatshoh
Samarqandiy” nomli kitobiga ilova qilgan.
Davlatshoh Samarqandiy bilan umrguzaronlik qilgan olimu, davlat
arboblaridan bo‘lgan Husayn Boyqaro (1438-1506), Husayn Voiz Koshifiy (1440-
1505) bo‘lib bular XV asrda Xuroson va Movarounnahr madaniyatining
madaniyatining rivojiga katta hissa qo‘shgan hamda o‘z asarlari bilan so‘nggi
avlodlarga katta ta’sir ko‘rsatgan mashxur allomalardan bo‘lib tarixda qoldi. Ular
qomusiy ijodi bilan o‘z davri ma’naviy yuksalishi yo‘lida faol xizmat qildi va
nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun Sharoq umuminsoniy, madaniy boyliklarini
kuchaytirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Bu davrda Movarounnahr va Xurosonda XV asrdagi Renessans ya’ni
uyg‘onish davri vakillaridan biri, Navoiyning shogirdi, “Sharq Rafayeli”, ulug‘
musavvir va miniatyurasoz Kamoliddin Behzoddir.
Nafaqat musulmon sharqi xalqlari balki butun dunyo xalqlari san’ati tarixida
sezilarli iz qoldirgan, uning taraqqiyotiga o‘zining barakali hissasini qo‘shgan
zabardast musavvir Kamoliddin Behzod 1455-yilda Hirotda kambag‘al hunarmand
oilasida dunyoga kelgan. Behzod ota-onasidan juda erta ajraldi. Uni bolaligidayoq
Hirotning mashxur musavviri Amir Ruhillo (Mirak naqqosh) o‘z tarbiyasiga olib,
tutingan otasi bo‘ldi va Kamoliddinga tuz-non berib, kiyim bosh bilan ta’minlab,
hartomonlama ilmli qilib voyaga yetkazadi. Yosh Kamoliddin Mirak Naqqosh
14

tarbiyasida, uning Hirotdagi Nigoristonda (san’at akademiyasida) naqqoshlik va
miniatyurasozlik hunarining sir-asrorlarini o‘rgandi.
Behzod miniatyura san’ati tarixida maxsus maktab “Behzod maktabi”ni
yaratdi. 1
Behzod miniatyuralari uning tirikligidayoq va ayniqsa undan so‘ng
musulmon sharqida va g‘arbida ham bu san’atning eng oliy yutug‘i deb tan olindi
hamda eng qimmatli san’at asarlari sifatida mashxur bo‘lib ketdi.
Behzodning ijodiy merosini o‘rganuvchi mutaxassislar fikricha, uning hozirgacha
ma’lum bo‘lgan asarlari taxminan o‘ttizta rasm va rasmlar turkumidan iborat,
ulardan eng mashxurlari quyidagilardir:
1. Sharofiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”siga ishlangan miniatyuralar.
2. Husayn Boyqaroning majlislari tasvirlangan muraqqadagi 40dan ortiq go‘zal
miniatyuralar.
3. Abduraxmon Jomiyning “Solomon va Ibsol” asariga ishlangan rasmlar.
4. Amir Xusrav Dehlaviyning “Xamsa”siga ishlangan 33 ta ajoyib miniatyuralar.
5. Sa’diyning “Bo‘ston” asariga ishlangan go‘zal rasmlar.
6. Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa” asariga chizilgan noyob va benazir
miniatyuralar.
7. Abdulloh Xotifiyning “Temurnoma” asariga chizilgan rasmlar.
8. Sa’diyning “Guliston” asarlariga ishlangan nafis miniatyuralar.
9. Abduraxmon Jomiy tasviri.
10. Husayn Boyqaro tasviri
11. Shayboniyxon tasviri
12. Shoh Taxmasp tasviri
13. Shoir Abdulloh Xotifiy tasviri
14. Tuyalar jangi
15. Raqsi darvish (darvishlar raqsi)
16. Samarqandda madrasa qurilishi va hokazolar.
Behzod maktabining hozirgi zamondagi davomchilarini Afg‘onistonda
(Ustod Muhammad Said Mash’al), Eronda (Karim Tohirzoda Behzod),
O‘zbekistonda (marhum ustod Chingiz Ahmarov) va boshqa sharq o‘lkalarida ham
15

ko‘rish mumkin. Hozirda Sharq va Yevropa mamlakatlarida san’at, rassomchilik
tarixini o‘rganishda miniatyura chizish tarixi, xususan, Behzod miniatyura maktabi
alohida o‘rganiladi va tadqiq etiladi hamda maxsus maktablarda o‘qitilardi. 15

Behzod nafaqat Sharq xalqlari musavvirchiligi tarixida, balki jahon rasm san’ati
tarixida o‘chmas iz qoldirgan, o‘zining ajoyib va qimmatbaxo miniatyura
durdonalari bilan butun dunyo madaniyati tarixida salmoqli o‘rin olgan buyuk va
zabardast san’atkordir.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2000-yilda
Kamoliddin Behzodning 545 yillik tavallud kuni keng nishonlandi.
Markaziy Osiyoning XIV-XV asr, ya’ni Temur va Temuriylar davrida yashab ijod
etgan mohir tarixnavis, yozma yodgorliklaridan biri Amir Temur topshirig‘i bilan
yozilgan. “Zafarnoma” asarining muallifi Nizomiddin Shomiydir.
“Zafarnoma”ning yozilish tarixi haqida shuni ta’kidlash lavozimki, Mavlono
Shomiyning o‘zi bergan ma’lumotga ko‘ra hijriy 804 yili Amir Temur uni
huzuriga chorlab, o‘z yurishlari bitilgan yirik bir asar yaratishga undagan.
Sohibqiron o‘sha davrga qadar munshiy va kotiblari tarafidan tuzilgan bitiklar uni
qoniqtirmaganligini aytgan. Yozilajak asar bir tomondan avom xalqqa tushunarli,
sodda, ravon tilda va ayni paytda ma’rifatli kishilar e’tiboriga ham loyiq tarzda
yozilishini o’qtirgan Mavlono Nizomiddin bu ma’suliyatni o‘z bo‘yniga olgan.
“Zafarnoma” tarixiy asar sifatida XIV-XV asrlarda Temur va Temuriylar
hukumronligi davridagi Markaziy Osiyo, Oltin O‘rda xonligi, Ozarbayjon, Eron,
Afg‘oniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya va boshqa mamlakatlar tarixiga oid
voqealarni o‘z ichiga olgan. Asar muqaddimasida Amir Temur tarix sahnasiga
chiqqan 1360-yilga qadar Markaziy Osiyoda hukmronlmk qilgan Chingiziy
hukmdorlar haqida qisqacha ma’lumot berildi. So‘ngra Amir Temurning XIV
asrning ikkinchi yarmi va XV asrning boshida qilgan yurishlarining batafsil bayoni
keltirilgan
Nizomiddin Shomiy “Zafarnoma” asari o‘zida jamlangan tarixiy
ma’lumotlarning ishonchliligi XV-XVI asrlardanoq boshqa asarlar uchun bosh
16

manbalardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Bu asarlarning barchasini Markaziy Osiyo
va Yevropaning taniqli olimlari o‘rganib tadqiq etishmoqda.
Yuqorida nomlari tilga keltirilgan asarlarning barchasi rus, fransuz, ingliz,
hamda nemis tillarida tarjima qilinib, ko‘p bora nashr etilgan.
Xullas, XIV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan o‘zaro nizolar, taxt uchun
kurashlar bo‘layotgan bir davrda ham ilm-fan, san’at, adabiyot sohalari o‘tgan
asrlarga nisbatan ancha rivojlandi va bu davr keyinchalik “Musulmon Renessensi”
degan atamaning paydo qilib keldi.
2008-yilda Ashrafiy Muqaddimaning “Temur va Ulug‘bek davri Samarqand
miniatyurasi”, 2011-yilda A.Muhammadjonovning “Amir Temur”, 2014-yilda
P.Ravshanovning “Amir Temur sulolasi” kabi kitoblari chop etildi.
17

II BOB: AMIR TEMUR DAVRIDA MEMORCHILIK, SAN`AT VA
BADIIY ADABIYOT
2.1. Me'morchilik, tasviriy san'at va amaliy san'at.
Temur va temuriylar davri O‘rta Osiyo madaniyatida alohida davrni tashkil
qiladi. Madaniyat tarixida klassik davr hisoblangan bu davr xususan, o‘zbek
madaniyatining butungi huquqiy joylashuvida asos bo‘lib xizmat qildi. Avvalo, bu
davr madaniyati Temur asos solgan kuchli davlatchilik tamoyillari asosida
shakllangan ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot bilan bog‘liqdir. Amir Temur davrida
O‘rta Osiyoning mustaqil bir davlat qilib birlashtirilishi mamlakatning iqtisodiy-
madaniy taraqqiyotiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Ilm-fan, adabiyot va san'at,
hunarmandchilik va me'morchilik ravnaq topdi. Mamlakat va poytaxt
Samarqandning obodonchiligi yo‘lida mahalliy va chet mamlakatlardan ko‘plab
fan va san'at ahllarini, hunarmand me'morlarni va musavvirlarni to‘pladi.
Temur markazlashgan davlat tuzish jarayonida ishlab chiqarishga, xususan qishloq
xo‘jaligiga alohida e'tibor berdi. O‘rta Osiyoda qishloq xo‘jaligi sun'iy sug‘orishga
bog‘liqligini yaxshi tushungan Temur Angor kanalini qazdirdi va Murg‘ob
vodiysida sug‘orish ishlarini yo‘lga qo‘ydi. Samarqand va Shahrisabz shaharlari
oqar suv bilan ta'minlavchi- Lalmikor yerlarda ariklar qazildi. Dehqonchiliqda
donli ekinlar, paxga, zig‘ir ekilgan. Bo‘yoq uchun ro‘yan o‘simligi, shuningdek
pillachilikda tutlar ko‘p ekilgan. Uzum, limon yetishgirshgan.
Ulug‘bek davrida Bog‘i maydonda turli o‘simliklar ekilib, Bog‘cha nomli bog‘
barpo etytgan. Temur Samarqand atrofida Bag‘dod, Sultoniya va Sheroz nomli
qishloqlar qurdiradi. Temur va Ulug‘bek davrida qo‘ychilik va yilqichilikka
alohida e'tibor berilgan.
Tog‘-kon ishlari yo‘lga qo‘yilib, turli ma'danlar qazib olinishi tufayli
hunarmandchilik rivojlangan.
Obodonchilik, sug‘orma dehqonchilikning rivojlanishi iqtisodiy hayotda
muhim soha-hunarmandchilik, savdo va tovar pul munosabatlarining taraqqiyotiga
ijobiy ta'sir ko‘rsatdi hunarmandchilik tarmoqlarining ko‘payishi tufayli
shaharlarda hunarmandchilik mahallalarining soni ortib, yangi bozor rastalari, tim
18

va toqlar qurildi. To‘qimachilik, kulolchilik, chilangarlik, temirchilik va binokorlik
sohalari asosiy o‘rin tuggan. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Shohruhiya, Termiz,
Shahrisabz, Karshi shaharlarida yangi hunarmandchilik mahalalari qurilib, savdo
markaziga aylandi. Ip, jun, kanop tolasidan gazmollar to‘qilgan. Ipakdan shoyi
gazlamalar atlas, kimxob. banoras, duhoba, horo, debo kabi gazmollar to‘qilgan.
XV asrda metall buyumlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, asbob uskunalar, qurol-
yarog‘lar ko‘plab ishlab chiqarilgan. Samarkand qurolsozlik markaziga aylanib,
sovutsozlar mahallasi qurigan. Shaharlarda mis va jezdan buyumlar va mis
chaqalar zarb qilingan. Temur farmoni bilan Usta Izzoddin Isfahoniy yasagan jez
qozon va shamdon hozirgacha saqlanib qolgan. Misgar va chilangarlar metallni
toblash, quyish, sirtiga naqsh solish, oltin va kumush suvi yuritish kabi murakkab
ishlarni bajarganlar.
Masalan, Bibixonim masjidi eshiklari yetti xil madan qotishmadan
tayyorlangan. Zargarlar oltin, kumush va jez qotishmalaridan nafis zeb-ziynat
buyumlari yasaganlar. Oltin va kumush gardishli, qimmatbaho toshlar qadalgan
idishlar sirtiga naqsh va yozuvlar ishlangan.
O‘rta Osiyo zaminida temuriylar davri ilm-fan, adabiyot, san'at sohalarida
kamolot bosqichiga kutarildi. Temuriylar davlatining qudrati ayniqsa
me'morchilikda namoyon bo‘ldi. Oqsaroy peshtoqida bitilgan «Qudratimizni
ko‘rmoq istasang - binolarimizga boq!» degan yozuv Temur davlatining siyosiy
vazifasini ham anglatar edi. Temur davrida Movarounnahr shaharlari qurilishida
istehkomlar, shoh ko‘chalar, me'moriy majmualar keng ko‘lam kasb etadi. Ilk o‘rta
asrlardagi shaharning asosiy qismi bo‘lgan «Shahriston»dan ko‘lam va mazmuni
bilan farq qiluvchi «hisor» qurilishini Samarqand Shaxrisabzda kuzatish mumkin.
Qadamjolar me'morchiligi ham o‘ziga xos tuzilishga ega. Temur Buxoroda
Chashmai Ayub (1380y.) yodgorligini qurdiradi. Shunigdek, Temur Shahrisabzda
ziyorat va dafn marosimlari uchun «hazira»- «Dor us-Siyozat» (1389-1400)
xilxonasini qurdirgan. O‘g‘li Jahongir vafot etgach Shahrisabzda maqbara (hazrati
Imom) qurdirgan. Unda Xorazm me'morchiligi ananalarini ko‘rish mumkin. 18

Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi me'moriy san'atining noyob yodgorligidir.
19

Rasadxona diametri 48 metrli aylana shaklda bo‘lib, uch qavatlidir.
Temuriylar davrida qurilgan saroylar ikki xil bo‘lgan. Birinchisi-ma'muriy-siyosiy
maqsadda bo‘lib, qal'a yoki shahar ichida qurilgan. Ikkinchisi-shahar tashqarisidagi
bog‘larda qurilgan qarorgohlarda qabul marosimlari, majlislar o‘tkazilgan va
xordiq chiqarilgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy gumbazining diametri 22 metr bo‘lib,
toq va ravoqlari beqiyos bo‘lgan. Temur va Ulug‘bekning asosiy, qarorgohi
Samarqanddagi Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy deyiladi. Shuningdek, shahar
tashqarisida Temur o‘n ikkita bog‘ va saroylar bunyod etgirgan.
Temur darvrida qurilgan Shirinbeka opa, Bibixonim, Tuman opa obidalarida
naqqoshlik va xatgotlik bilan birga tasviriy lavhalar ham mavjuddir. Shirinbeka
opa maqbarasida tasvir ko‘p ranglarda, qolgan ichki bino devorlarida oq va moviy
rangdagi tabiat manzaralari tasvirlanadi.
Xattotlik san'ati taraqqiyotiga XV asrda an'anaviy nasxi, kufiy, devoriy
xatlari bilan birga peshtoqlarni bezovchi suls va tezkor-nasta'liq noyob qulyozma
asarlar ko‘chiriladigan maxsus ustaxonalar kitobotchilikning ravnaqiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatdi. Tarixiy shaxslarning qiyofalari ham miniatyuralarda aks etgan. Amir
Temur qiyofasi tiriklik vaqtida aks etgan miniatyuralar hali topilmagan. Asl
holatiga yaqin suratlar «Zafarnoma»ning dastlabki ko‘chirilgan nusxalarida
uchraydi. Uning bir muncha yorqinroq qiyofasi Hirotda (1467 y.) ko‘chirilgan
«Zafarnoma»da keltiriladi. Dastlab Mirak Naqqosh boshlagan va Behzod
yakunlagan ushbu miniatyurada boy kompozitsiya va serjilo bo‘yoqlarning
uyg‘unligi ajralib turadi.
XV asr miniatyuralarining aksariyatida sharq she'riyatining qahramonlari-Layli va
Majnun, Xusrav va Shirin, Rustam, jang lavhalari tasvirlanadi. Umuman
miniatyura san'ati Iroq, Eron, Xuroson, Movarounnahr va Hindistongacha hududda
bir davrga xos badiiy- estetik hodisa edi. Bu hodisa Temuriylar bilan bog‘liq
bo‘lib, temuriylarning Bag‘dod, Sheroz, Tabriz, Hirot, Samarqand, Dehli kabi
markazlarida bir necha miniatyura maktablari vujudga keldi.
Samaqanddagi saroy musavvirlari Abul Xayya va uning shogirdlari Shayx
Mahmud Taliliy, Pir Ahmad Bog‘i Shamoliy, Muhammad bin Mahmudshoh
20

Darvesh Mansurlar ishlagan rasmlar nozik, bo‘yoqlar ustalik bilan qo‘llangan.
Ularning miniatyuralari temuriylar dazriga xos ov-shikor mavzuida yaratilgan.
1420 yildan keyin Boysunqur Mirzo Hirotda xattotlik va naqqoshlik ustaxonasi
tashkil qilgach bu rassomlarning ayrimlari Hirotga ko‘chib o‘tadi. Abul hayya
tarixiy asarlariga ishlangan miniatyuralarda Amir Temur va temuriylarning
qiyofalari aks etsa, badiiy asarlarga ishlagan rasmlarida ham ular turli holatlarda
tasvirlanadi. Xalil Sulton davrida ishlangan ayrim miniatyuralar grafik tarzda,
badiiy jihatdan o‘ziga xos «siyohi qalam» uslubida ishlangan. Temur hayotlik
davrida uning saroy devorlarida shox va shahzodalar bor bo‘yida tasvirlanib,
haqiqiy portret janrini Kamoliddin Behzod shakllatirdi. Umuman, Temur va
temuriylarning qiyofalari tasvirlangan ko‘plab miniatyuralar dunyoning turli
kutubxonalarida saqlanmoqda. Ularning aksariyatida rasm chizilgan davr yoki
rassom, joy, maktab ko‘rsatilmagan. Biroq, bu miniatyuralarda nur sochib turgan
quyoshsimon sherning boshi tasvirlangan tug‘ Temurning gerbi-uning saroyi
peshtoqida, Xalil Sulton va Ulug‘bek zarb qilgan tangalarda uchraydi.
Samarqand maktabi miniatyurachilari vakillari kompozitsiya yaratish va
manzara tasvirida mahoratlidirlar. Temuriylar davrida madaniyatning yuksalishi
badiiy hunarmandchilikning turli shakllarida namoyon bo‘ldi. Badiiy
hunarmandchilik asosan me'morchilik bilan bog‘liq bo‘lmay, koshinkorlik
kulolchiligi, yog‘och va tosh o‘ymakorligi bilan ham bog‘liq edi. Qabr toshlariga
qisman o‘simliksimon, asosan geometrik nazmlarda xattotlik namunalari bilan
so‘zlar bigilgan. Bu yozuvlar chuqur, qusha o‘yiqlarida bitilgan. Qabrtoshlar
sag‘ana yoki suna shaklida bo‘lib, bo‘z rangli marmardan, ayrim xollarda o‘ta
noyob toshlardan tantana idishlar ishlangan. Yog‘och uymakarligida Go‘ri
Amirda, Shohi Zinda, Yassaviy maqbaralari, eshiklari, shuningdek XV asrga oid
uy ustunlari naqshlar bilan ishlangan. Temur va Ulug‘bek davrlarida metall
o‘ymakorligi taraqqiy etadi. Buyum va idishlar oltinsimon bronza, latun, qizil
misdan ishlangan. Naqshlar o‘yib, bo‘rtma usulda, qimmatbaho toshlar qadalib
tayyorlangan.
21

Amaliy san'atning kulolchilik turi uchun yashil, zangori tusdagi yorqin sir
ustiga sodda o‘simliknoma naqshlarni qora bo‘yoqlar bilan tushurishga yoki
uyurma gullar ishlanishi, bu davrda paydo bo‘lgan oppoq idishlarga sir ustidan
kobalt yordamida naqsh berilishi yangilik edi. Sopol buyumlardagi naqshlar
mo‘yqalamda chizilgan. Oldingi asrlarda sopol buyumlariga chiziq naqshlar
chizishgan, temuriylar davriga mansub chikkisimon sopol buyumlarda kulol-
rassom turli uslubda och havorangdan to lojuvardga qadar ranglarni qo‘llaydi.
Temur va temuriylar davrining amaliy san'at turlaridan to‘qimachilik,
gilamdo‘zlik, kashtachilik yuksak san'at darajasiga ko‘tarildi.
Amir Temur ilm-fan rivoji uchun g‘amxo‘rlik qilishi tufayli Samarqand
dunyoning ma'rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi.
Masalan, Qozizoda Rumiy, tabib Xusomiddin Kermoniy, falaqiyotshunos Mavlono
Ahmad, Ulug‘bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100 dan ortiq olimlar ilmiy
va ijodiy faoliyat ko‘rsatgan. Temur va temuriylar zamonida tabiiy va gumanitar
fanlar sohasida buyuk olimlar yetishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa
qo‘shdi. Falokiyotshunoslik fanida Ulugbek, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin
Jamshid va Ali Qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Tarix ilmida Sharofiddin Ali
Yazdiy, Hofizi Abro‘, Abdurazzoq Samarqanday, Mirxond, Xondamir, Zayniddin
Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy,
Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Atoullo Husayniy, Koshifiy singari ijodkorlar
yuksak san'at asarlari bilan mashhur bo‘ldi.
Temur va Temuriylar davridagi madaniy yuksalishning umumiy omillarini
aniqlash shuni ko‘rsatadiki, ular o‘zaro uzviy bog‘langan va yaxlit bir butun
holdagina qisqa vaqt ichidagi madaniy-ma'naviy yuksakligini yuzaga keltira olgan.
Bulardan birinchi navbatda siyosiy- ijtimoiy omilni ko‘rsatish mumkin.
Movarounnahr va Xurosonda tarqoq, o‘zaro nizo va urushlar natijasida turli
viloyat, amirliklarga bo‘linib ketgan va kelgindi hukmronlar - mo‘g‘illar
tomonidan ayovsiz ezilgan xalqning mustamlakachiliqdan qutulishi, mamlakatda
yagona birlashgan davlatning barpo etilishi, yagona davlatchilik asosida
22

boshqarish qoidalarining joriy etilishi, zo‘ravonliklar, o‘zboshimchaliklar kabi
illatlarning tugatilishi ijtimoiy yuksalishni ta'minladi.
Ikkinchi - iqtisodiy omil - Movarounnahr va Xurosonda yagona idora
tizimining joriy etilishi iqtisodiy osoyishtalik, ishlab chiqarishni jadal rivojlanishga
olib keldi. Davlat tomonidan dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiqning
rivojiga e'tibor berilishi va bu sohada kator tadbirlarning amalga oshirilishi
mamlakatning ma'naviy-madaniy taraqqiyoti uchun nihoyatda muhim ahamiyat
kasb etdi.
Uchinchi - ma'naviy omil - avvalgi madaniy meros, ma'naviy qadriyatlar,
boyliklardan keng foydalanish, ular asosida rivojlanishini amalga oshirishdan
iborat bo‘ldi. Markatiy Osiyoda avvalgi asrlarda, xususan IX-XIII asrlarda
yaratilgan madaniy – ma'naviy boyliklardan, Xorazmiy, Farobiy, Ibn Sino,
Beruniy, Chag‘miniylar merosidan; arab, fors va turkiy tillarda yaratilgan
Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy, Rumii, Tusiy, Attor kabi allomalar merosidan:
Musulmon Sharqi ma'naviy merosida keng ahamiyat kasb etgan qadimgi yunon
ilmiy-ma'naviy, boyliklaridan keng foydalanildi.
To‘rtinchi -g‘oyaviy omil bu omil ma'naviy omilning uzviy davomi bo‘lsa-
da, uning muhim ahamiyatga ega bo‘lganligi va o‘z davri ma'naviy hayotida katta
rol o‘ynaganligi uchun alohida ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir. Bu XV
asrga kelib Movarounnahr va Xurosonda keng tarqalgan tasavvuf - xususan
Naqshbandiya ta'limotidir. Markaziy Osiyoda Yusuf Hamadoniy, Abdu Xoliq
G‘ijduvoniy ta'limotlarini rivojlantirish asosida shakllangan Naqshbandiya
ta'limoti va uning yirik vakillari XIV-XV asrlardaga siyosiy-ijtimoiy hamda
madaniy hayotda nihoyatda muhim rol o‘ynadi, ma'naviy o‘zgarishlar ma'lum
erkinlik uchun g‘oyaviy asos, omil bo‘lib xizmat qildi. Temur va temuriy
shahzodalar, ko‘p olim- fozillar, hunarmandlar naqshbandiya ta'limotidan ozuka
oldilar, o‘z faoliyatlari, ijodlari bilan uni har tomonlama boyitdilar.
Temuriylar ma'naviy madaniyati to'g'risida gap borganda, dastawal, ona
yurtimizda Uyg'onish davrining ikkinchi bosqichi bo'lgan bu oltin asrda ilm-
fanning nechog'lik ravnaq topganligi hamda uning jahon ilmu urfoni taraqqiyotiga
23

qo'shgan bebaho hissasi haqida har qancha g'ururlansak arziydi. Bu davrning yana
bir muhim yutug'i—bu ijtimoiy fanlar, xususan, tarixshunoslik sohasida katta
tadqiqotlarning yaratilganligidir.
Bu xayrli ishlarning yuzaga chiqishida ham temuriy hukmdorlar tashabbusi
va rahnamoligi beqiyos bo'lgan. Jumladan, Amir Temurning «Tuzuklari», Mirzo
Ulug'bekning «To'rt ulus tarixi», Bobur Mirzoning «Boburnoma»si ijtimoiy fanlar
rivojiga ayricha ta'sir ko'rsatganligi shubhasizdir. Temuriylar davrida salmoqli iz
qoldirgan alloma olimlardan Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Yazdiyning
«Zafarnoma», Xofiz Abruning «Zubdat at-tavorix», Abdurazzoq Samarqandiyning
«Matla ul-sa'dayn» va «Majma' ul-bahrayn» («Ikki saodatli yulduzning chiqish
o'rni va ikki azim daryoning quyilish joyi»), Ibn Arabshohning «Amir Temur
tarixi», Mirxondning yetti jildli «Ravzat ul-safo» («Poklik bog'i»), Xondamirning
«Makorimul axloq» («Yaxshi fazilatlar»), «Xabibus siyar fi axboru afodul bashar»
(«Xabarlar va bashariyat odamlaridan dilga yaqin siyratlari») asarlari o'sha zamon
tarixshunoslik ilmining yuksaklik darajasini o'zida ifoda etadi. Ularning har birida
nafaqat u yoki bu hukmdorlarning davlat siyosati yohud harbiy yurishlari yohud
shaxsiyatlariga oid ma'lumotlar aks etib qolmay, balki shu bilan birga o'sha
davrning barcha murakkab, ziddiyatli jarayonlari, tarixiy voqealar, hodisalar
silsilasi ham ishonarli tarzda yoritilganligi ayon bo'ladi. 22

24

2.2. Amir Temur davrida Badiiy adabiyotga qaratilgan e`tibor.
Amir Temur va temuriylar davri madaniy muhitining yorqin sahifasini
turkiy (eski o'zbek) adabiyotining ravnaqisiz tasawur etib bo'lmaydi. Negaki,
sarchashmalari ancha olis davrlardan boshlangan bu adabiyot bu vaqtga kelib
yanada sayqal topib, uning badiiy imkoniyatlari yangi ufqlar kashf etib, yuksak
rivojlanishga erishdi. Buning natijasida yangi-yangi nomdor shoiru adiblar ijod
maydoniga kirib kelib, o'z betakror, umrboqiy asarlari bilan badiiy tafakkur
xazinasiga salmoqli hissa qo'shdilar.
Sakkokiy singari zabardast turkigo'y shoirlar ijodining ravnaqi tufayli
mumtoz adabiyotimiz yangi marralarga ko'tarildi va uning xilma-xil janrlarida bir-
biridan go'zal va nafis badiiy asarlar yaratildi. Lutfiiyning turkiy devoni,
Xorazmiyning «Mahzanul asror» (Sirlar xazinasi), Durbekning «Yusuf va
Zulayxo» asarlari yohud Gadoiy va Atoiylarning ishq-muhabbat, hayot nash'u
namosini, inson shaxsi va uning yuksak orzu-armonlari, intilishlarini kuylagan
otashnafas she'r-g'azallari, qasidalari - bular mumtoz o'zbek adabi-yoti rivojining
muhim yutug'idir. Mazkur asarlarda o'zbek tilining jarangdorligi, uning badiiy
imkoniyatlarining benihoyaligi, qolaversa, uning halqchilligi, yuksak estetik
qudrati va ta'sirchanligi to'la kuch bilan ifodalanganligi ko'zga tashlanib turadi.
O'zbek adabiyotning yanada yuksak darajaga ko'tarilib, keng e'tirof topishida
ulug' o'zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiy (1441-1501) ijodi alohida o'rin
tutadi. Negaki she'riyat mulkining sultoni Navoiy o'ziga qadar bo'lgan turkigo'y
shoirlar ijodi erishgan yutuqlarni o'zida mujassamlashtiribgina qolmay, balki ayni
zamonda o'zining serqirra ijodi bilan bu adabiyotning yuksak kamol topishi va
dovrug'ini ko'tarilishiga mislsiz ulush qo'shdi.
Navoiy «Xamsa»siga kirgan «Hayratul-abror», «Farhod va Shirin», «Layli
va Majnun», «Sabbayi sayyor», «Saddi Iskandariy» doston-larining har biri
o'zining bebaho ma'naviy qudrati, badiiy yuksakligi, til boyligining mukammalligi
bilan ajrafib turadi. Eng muhimi, o'zbek tilida ilk bor «Xamsa» bitishdek g'oyatda
mashaqqatli vazifani sharaf bilan ado etgan Navoiy dahosi har qancha tahsinga
sazovordir. Ulug' mutafakkir asarlarini mutolaa qilar ekanmiz, ularda aks etgan,
25

ilgari surilgan chin insonparvarlik, vatanparvarlik, mehnat-sevarlik, hayotga
oshuftalik, keng ma'nodagi ishq-rnuhabbat g'oyalari vujudimizni qamrab oladi,
o'ziga maftun etadi 4
. Bit ham Navoiy ijo dining umrboqiyligidan, umumbashariy
qadriyatlar ruhi bilan chuqur sug'orilganligidan yaqqol dalolatdir. 23

Shu bilan birga, bu davrda fors-tojik adabiyoti ham an'anaviy tarzda rivojlanishda
davom etdi. Bu adabiyot dovrug'ini baland ko'targan, yuksak badiiy ijod
namunalarini yaratgan Kamol Xo'jandiy, Xofiz Sheroziy, Abdurahmon Jomiy,
Binoiy, Hiloliy va Vosifiy singari daho so'z san'atkorlari nomini alohida tilga olib
o'tish joizdir. Ularrimg yuksak badiiy tafakkur ila yaratilgan umrboqiy asarlari,
mana, necha asrlardirki, tarix va davrlar sinovidan o'tib, qanchalab avlodlar ongi:
shuurini yorqinlantirib kelmoqda. Shunday qilib, Amir Temur va Temuriylar davri
Vatanimiz xalqlarining hayotiy taqdirida, uiarning ijtimoiy taraqqiyotning yuksak
marralariga ko'tarilib borishi davomida o'chmas iz qoldirgan alohida bir tarixiy
bosqich bo'ldi. Eng muhimi, bu davr Amir Temurdek buyuk siymoni tarix
maydoniga chiqardi. Bu zoti sharif va uning avlodlarining mislsiz sa'y-harakatlari,
bunyodkorlik faoliyati tufayli Movarounnahr va Xuroson o'lkalari ulkan
o'zgarishlarga yuz tutdi. Mo'g'ullarning bir yarirn asrlik bosqini va zulm-asoratidan
butunlay xalos bo'lgan ona yurtimiz qudratli saltanat darajasiga ko'tarildi. Ayni
chog'da, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma'naviy jihatlardan yuksalib, jahonga
dovrug' taratdi. Ulug' ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan moddiy va ma'naviy
madaniyatning yuksak namunalari, dur-u javohirlari mana necha asrlardirki, jahon
ahlini hayratga solib, minnatdor avlodlar ardog'ida e'zozlanib kelmoqda.
Mustaqillik tufayli jahon ma’naviyati va ma’rifati sahnida o’z o’rinlariga ega
bo’lgan komil ajdodlarimizni va ular qoldirgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosni
teran anglash, o’rganish va ulug’lash imkoniyati yuzaga keldi. Ota-bobolarimiz,
xususan buyuk davlat arbobi, ma’rifat homiysi, yuksak ma’naviyat egasi Amir
Temur va uning avlodlari qoldirgan merosi bugungi kunda xalqimiz uchun ruhiy-
ma’naviy poklanish va milliy o’zlikni anglashning tugamas chashmasidir. 24

O’zbekistondagi tarixiy shaharlar, go’zal makonlarning ko’pchiligi Amir Temur va
4
Amir Temur Ko ’ ragoni . Zafar yo ’ li . T., «Nur», 1992.
26

temuriylar davrida vujudga keldi. Temuriylar davri har sohada chinakam uyg’onish
davri bo’ldi. 150 yillik mustamlakachilik, qaramlik yillarida shunday buyuk zot
dunyoga mashhur davlat arbobi, ulug’ bunyodkor Amir Temur shaxsining asl
mohiyatiga xolis va haqqoniy baho berish imkoniyatidan mahrum bo’lib yashadik.
Sho’ro tuzumi sohibqiron haqidagi haqiqatni xalqdan yashirib keldi.
Bobokalonimiz to’g’risida so’z aytilgan barcha manbalar ko’zdan yashirildi,
ta’qiqlandi va soxtalashtirildi. Prezidentimiz Islom Karimov aytganlaridek: «Amir
Temur nomi tarixiy sahifalaridan bo’yoq bilan o’chirildi, unutishga mahkum etildi.
Maqsad xalqimizning oragidan milliy ong, milliy g’urur tuyg’usini yo’qotish, uni
qaramlikka, tobe’likka ko’ndirish edi». Bu ishlarning tagidagi maqsad bizning
o’zligimizni, tariximizni unuttirish, bizni manqurtga aylantirish edi. Shuning uchun
ham biz Amir Temurning hurmatini joyiga qo’yar ekanmiz, birinchi galda shu
savobli ish orqali xalqimizning, millatimizning izzat-hurmatini joyiga qo’ygan
bo’lamiz. Buni hech qachon unutmaslik zarur. O’zligimizni anglashimiz, milliy
qadriyatlarimizni tiklashimiz ham qarz, ham farz».
Amir Т emur ilm-fan rivoji uchun g’amxo’rlik qilishi tufayli Samarqand
dunyoning ma’rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi.
Masalan, Qozizoda Rumiy, tabib Х usomiddin Kermoniy, falaqiyotshunos Mavlono
Ahmad, Ulug’bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100 dan ortiq olimlar ilmiy
va ijodiy faoliyat ko’rsatgan. Т emur va temuriylar zamonida tabiiy va gumanitar
fanlar sohasida buyuk olimlar yetishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa
qo’shdi. Falokiyotshunoslik fanida Ulug’bek, Qozizoda Rumiy, G’iyosiddin
Jamshid va Ali Qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Т arix ilmida Sharofiddin Ali
Yazdiy, Hofizi Abro’, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Х ondamir, Zayniddin
Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy,
Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Atoullo Husayniy, Koshifiy singari ijodkorlar
yuksak san’at asarlari bilan mashhur bo’ldi.
Mirzo Ulug’bek davrida Samarqandda birinchi Akademiyaga asos solindi,
Yer kurrasini o’lchash va falaqqiyotshunoslik jadvallarini tuzish ishlari amalga
oshirildi. Samarqand rasadxonasining qurilishi ulkan madaniy voqea bo’lib, jihozi
27

va ilmiy yutuqlari jihatidan unga teng keladigan rasadxona yo’q edi. Rasadxonada
Ulug’bek matematika, geometriya, falaqqiyotshunoslikda chuqur bilimlar sohibi
edi. Ali Qushchi, Muhammad Х avofiylar uning sevimli shogirdlari bo’lgan.
Mirzo Ulug’bek «Zij» asarida VIII-XI asrlarda boshlangan falaqqiyot ilmiga oid
an’anani davom ettirib, yuqori darajaga ko’taradi. Matematikaga doir «Bir daraja
sinusni aniqlash haqida risola», Falaqqiyotshunoslikka oid «Risolai Ulug’bek» va
musiqa haqida «Musiqa ilmi haqida risola» kabi asarlar yozdi. Ulug’bek
Samarqand, Buxoro va G’ijduvonda madrasalar qurdirib, ta’lim ishlariga rahbarlik
qildi.
Т emur va temuriylar davrida xalq og’zaki ijodi namunalari yaratildi. Adabiyot
badiiy uslub jihatidan takomillashdi, adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid ilmiy
asarlar yaratildi. O’zbek tarjima adabiyoti vujudga keldi.
Bu davrda yetuk ijodkorlar Qutb, Sayfi Saroyi, Haydar Х orazmiy, Durbek, Amiriy,
Atoiy, Sakkokiy, Lutfiy, Bobur, Muhammad Solih va boshqalar yashab ijod qildi.
Ayniqsa o’zbek yozma adabiyotining dunyoviy ko’lamini Alisher Navoiyning ijodi
kamolot bosqichiga ko’tardi.
Movarounnaxr va Х urosonda o’zbek tili, adabiyoti va madaniyatining
mavqei orta bordi. Х urosondagi turkiyzabon xalqlar va ularning ziyolilari
Samarqand, Buxoro, Т urkiston va boshqa shaharlardagi olimlar shoiralar va
san’atkorlar bilan o’zaro juda yaqin munosabatda bo’la boshladilar. Qaysi ijodkor
o’ziga qaysi mamlakat yoki shaharni qulay deb bilsa, yosha yerda yashab ijod
qildi.
Masalan, xorazmlik shoirlar Haydar va hofiz Х orazmiylar Sherozga, Ismoil Ota
avlodlaridan bo’lgan shoir Shayx Atoiy Т urbatdan ( Т oshkent yaqinidan) Balxga,
Mavlono Lutfiy ham asli Т oshkentdan bo’lib Hirot yaqiniga borib yashab
qolganlar.
Т emur va uning avlodlari adabiyot va san’atga, ilm-fanga yaqin kishilar edi.
Т emuriylardan 22 ta ijodkor shoir bo’lib, ular o’zlari she’r yozish bilan birga
ijodkorlarga xomiylik ham qilgan. Х alil Sulton, Husayn Boyqaro kabilar o’z
she’rlaridan devon tuzganlar.
28

Х uroson va Movarounnaxrda forsiy va turkiyda ham ikkala tilda ijod
qiluvchi shoirlar ko’p bo’lib, adabiy hayot yuksaladi. Sharq klassik adabiyoti
tarjimalariga ham e’tibor kuchayadi. «Chaxor manoli» kabi adabiyot nazariyasiga
oid asarlar yaratilgan. Badiiy ijodning g’azal, ruboiy, tuyuq kabi turlari rivoj
topgan. Adabiy jarayonda shohlar ham, oddiy kosib va hunarmandlar ham, olim va
fozillar ham qatnashgan.
Х urosondagi adabiy hayotning rivojida Boysung’ur Mirzo (Shohruhning
o’g’li) ning o’rni beqiyos bo’lib, u o’z tashabbusi bilan fanlarning barcha
sohalariga va san’at rivojiga katta hissa qo’shgan. Uning rahbarligida Firdavsiy
«shohnomasi»ning ko’p qo’lyozmalarni qiyoslash asosida ishonchli ilmiy matni
yaratildi. Boysung’urning o’zi ham forsiy va turkiyda she’rlar yozgan. Х ullas, XV
asr o’rtalarida Х urosonda o’zbek adabiyotining yangi maktabi yuzaga keldi.
Movarounnaxrda Ulug’bek davrida ko’plab forsiy va turkiy ijodkorlar to’plandi.
Adabiy muhitni bevosita Ulug’bekning o’zi boshqarar, Samarqandda o’sha
davrning eng yaxshi shoirlari yig’ilgan edilar. Shoirlarning sardori («Malik ul-
kalom») qilib Mavlono Kamol Baraxshiy tayinlangan edi. Sakkokiy o’z
qasidalaridan birida Ulug’bekning she’r yozishini va uning she’r haqidagi
tushunchasi yuqori bo’lganligi ta’kidlab o’tgan. Ulug’bek Х urosondagi ijodkorlar
bilan ham do’stona munosabatda bo’lgan. U Lutfiy she’rlarini XV asrning
mashhur shoiri Salmon Sovajiy she’rlari bilan teng ko’rgan. Mumtoz shoir bilan
tenglashtirish Lutfiy uchun katta sharaf edi.
Ulug’bek saroyidagi eng obro’li o’zbek shoiri Sakkokiyning lirik she’rlari
bilan birga o’zbek tilidagi qasidalari ham bu she’riy janrning sezilarli yutug’i
bo’ldi.
Navoiy «Majolisun-nafois» tazkirasida ko’proq xurosonlik shoirlar haqida
ma’lumotlar bersa, Davlotshoh Samarqandiy « Т azkirat ush-shuaro» asarida
o’tmishda o’tgan ijodkorlarga to’xtaladi. Yaqinda ma’lum bo’lgan Shayx Ahmad
ibn Х udoydod Т aroziyning «Fukukul-balog’a» (1437 y.) asari temuriylar davri
Movarounnaxrdagi adabiy hayotni o’rganish imkonitlarini ochdi.
29

Shayx Axmad Т aroziy asarida she’r nazariyasiga doir ilmiy masalalarni
yoritish bilan birga, shu paytgacha noma’lum bo’lgan o’zbek va forsiyzabon
shoirlarning she’rlaridan misollar keltiradi. Shayx Т aroziy o’z asarida bizga
ma’lum bo’lgan mashhur shoirlardan tashqari, bizga noma’lum bo’lgan
Muhammad Т emur Buzoning tuyuqlarini, Shams Qisoriyning «al-maqlubul-ba’z»
she’riy san’ati namunalarini, Jaloliy degan shoirning ishqiy mazmundagi
baytlarini, «mutasalsal» she’riy man’atiga o’zining g’azalidan namunalar keltiradi.
«Mutasalsal» san’ati qofiya bo’lib kelgan so’zlarning yoki uning bir
bo’lagining keyingi bayt boshlanishida takrorlanishi bilan baytlarni bir-biriga
bog’lashni anglatadi. Т aroziyning «Fukukul-balog’a» asari o’sha davr o’zbek
adabiyoti tarixini yanada chuqurroq o’rganishda qimmatlidir.
XV asrning ikkinchi yarmi o’zbek adabiyotining eng rivojlangan davri
bo’lib, bu yuksalik Т emuriy Boyqaro va o’zbek adabiyotining porloq quyoshi
Navoiy nomlari bilan bog’liq. Boyqaro hukmronligi davrida adabiyot, san’at va
fanning ko’p sohalari rivojiga katta ahamiyat bergan. «Husayniy» taxallusi bilan
she’rlar yozgan, bu ulug’ zot o’z hukmronligi davomida Navoiyga «muqarrabi
hazrati sultoniy» mansablarini berib birgalikda madaniyatning rivojlanishiga
homiylik qilishgan. Navoiy ustozi Jomiy bilan hamkorlikda ma’naviyat
taraqqiyotiga rahnamolik qildi. Ular timsolida badiiy adabiyot eng buyuk
yutuqlarga erishdi. Navoiyning « Х amsa» va « Х azoyinul-maoniy» devoni,
Jomiyning «hasht avrang» va she’riy devonlari shu davr adabiyotining eng buyuk
namunalari bo’ldi. Husayn Boyqaro o’z «Risolasida» uning hukmronligi davrida
shunday asarlar yaratilganidan cheksiz faxrlangani bejiz emas.
Bu boy adabiy meros o’zbek adabiyotining keyingi taraqqiyotiga ham
o’zining chuqur ta’sirini ko’rsatdi. Boburning «Boburnoma» asari shu davr o’zbek
adabiyoti va ilmining hayotbaxsh an’analari asosida yuzaga kelgan edi.
XV asrda o’zbek adabiyoti, ayniqsa Navoiy ijodi misolida adabiy janrlar rang-
barangligi nuqtai nazaridan ham eng yuksak cho’qqiga ko’tarildi. O’zbek adabiy
tili shakllandi. o’zbek nazmi va nasridagi adabiy uslubning xususiyatlaridan biri
adabiy va ilmiy asarlarda fikr ifodasida forsiy va arabiy so’z va iboralardan,
30

atamalardan, forsiy tilga xos jumla tuzilish qoidalaridan keng foydalandilar.
Т emuriylarning adabiyot va madaniyat sohasidagi an’analari keyinchalik
boburiylar tomonidan Afg’oniston va Hindistonda, XVIII-XIX asrlarda Х orazm va
Qo’qon xonligida rivojlantirildi.
Т emuriylar davri adabiyoti o’zbek adabiyoti rivojida o’ziga xos alohida bir
bosqichni tashkil etadi. Undagi ulug’vor insonparvarlik va xalqchillik,
adolatparvarlik va ma’rifatparvarlik g’oyalari hamon o’z tarovatini yo’qotgani
yo’q. Bu adabiy meros O’zbekistonda hali asrlar davomida o’zining boy mazmuni
bilan, g’oyaviy-mafkuraviy teranligi va ilohiyligi bilan komil insonni tarbiyalashda
katta ahamiyat kasb etadi.
Т emuriylar davrida yaratilgan adabiyot tasavvufning adabiyoti darajasini
belgiladi. Adabiyot tasavvufning g’oyaviy mazmunida ilohiy masalalarni qamrab
olib umuinsoniy tafakkurni ifodaladi.
Movarounnaxr va Х urosonda Х IV asrning ikkinchi yarmi va XV asrda ro’y
bergan madaniy yuksaklik butun musulmon Sharqigina esas, ovropa
mamlakatlarini hayratga soldi. Bu yuksaklik Markaziy Osiyoning so’nggi
madaniy-ma’naviy rivojinigina belgilab bermay, qo’shni mamlakatlardagi madaniy
taraqqiyotga ham katta turtki berdi.
Mustaqillik tufayli jahon ma’naviyati va ma’rifati sahnida o’z o’rinlariga ega
bo’lgan komil ajdodlarimizni va ular qoldirgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosni
teran anglash, o’rganish va ulug’lash imkoniyati yuzaga keldi. Ota-bobolarimiz,
xususan buyuk davlat arbobi, ma’rifat homiysi, yuksak ma’naviyat egasi Amir
Temur va uning avlodlari qoldirgan merosi bugungi kunda xalqimiz uchun ruhiy-
ma’naviy poklanish va milliy o’zlikni anglashning tugamas chashmasidir.
O’zbekistondagi tarixiy shaharlar, go’zal makonlarning ko’pchiligi Amir Temur va
temuriylar davrida vujudga keldi. Temuriylar davri har sohada chinakam uyg’onish
davri bo’ldi. 150 yillik mustamlakachilik, qaramlik yillarida shunday buyuk zot
dunyoga mashhur davlat arbobi, ulug’ bunyodkor Amir Temur shaxsining asl
mohiyatiga xolis va haqqoniy baho berish imkoniyatidan mahrum bo’lib yashadik.
Sho’ro tuzumi sohibqiron haqidagi haqiqatni xalqdan yashirib keldi.
31

Bobokalonimiz to’g’risida so’z aytilgan barcha manbalar ko’zdan yashirildi,
ta’qiqlandi va soxtalashtirildi. Prezidentimiz Islom Karimov aytganlaridek: «Amir
Temur nomi tarixiy sahifalaridan bo’yoq bilan o’chirildi, unutishga mahkum etildi.
Maqsad xalqimizning oragidan milliy ong, milliy g’urur tuyg’usini yo’qotish, uni
qaramlikka, tobe’likka ko’ndirish edi». Bu ishlarning tagidagi maqsad bizning
o’zligimizni, tariximizni unuttirish, bizni manqurtga aylantirish edi. Shuning uchun
ham biz Amir Temurning hurmatini joyiga qo’yar ekanmiz, birinchi galda shu
savobli ish orqali xalqimizning, millatimizning izzat-hurmatini joyiga qo’ygan
bo’lamiz. Buni hech qachon unutmaslik zarur. O’zligimizni anglashimiz, milliy
qadriyatlarimizni tiklashimiz ham qarz, ham farz».
32

XULOSA
Xullas, XIV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan o‘zaro nizolar, taxt
uchun kurashlar bo‘layotgan bir davrda ham ilm-fan, san’at, adabiyot sohalari
o‘tgan asrlarga nisbatan ancha rivojlandi va bu davr keyinchalik “Musulmon
Renessensi” degan atamaning paydo qilib keldi.
O’zbekiston mustaqillikka erishishi bilanoq Prezidentimiz boy ma’naviy
merosimiz, dinu-iymonimiz, qadriyatlarimiz, shu jumladan ulug’
bobomiz sohibqiron Amir Temur nomini, u haqidagi tarixiy haqiqatni tiklashga
shaxsan rahnamolik qilib kelmoqda. O’zbekiston mustaqilligi bizga buyuk
sohibqironni ham qaytarib bergani bilan alohida qadrga egadir. Amir Temurning
siymosi xorijda yillar davomida teatr sahnalaridan tushmay kelgan, Evropa tillarida
500 dan ziyod, Sharq tillarida 900 ga yaqin kitoblar yozilgan, ko’p suvratlari
ishlangan. Toshkentning markazidagi xiyobonda sohibqironga muhtasham haykal
o’rnatildi, Amir Temur va temuriylar davri muzeyi barpo etildi. 1994 yilda Mirzo
Ulug’bek tavalludining 600 yilligi, 1996 yilda sohibqiron tavalludining 660 yilligi
munosabati bilan dunyo miqyosida ulkan tadbirlar o’tkazildi. Parijdagi YuNESKO
qarorgohida o’tkazilgan yubiley tantanalari jahon miqyosida nishonlandi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga ko’ra «Amir Temur»
xayriya xayriya jamg’armasi tashkil etildi. Dunyoning taniqli siyosat arboblari,
olimlari, yozuvchilari, tarixchilari ishtirokida ilmiy-amaliy anjumanlar o’tkazildi.
Prezident farmoni bilan yuksak mukofot – «Amir Temur» ordeni ta’sis etildi.
Bularning barchasi Prezidentimiz boshchiligida mustaqillik tufayli o’zbek
xalqining ma’naviy tiklanishi borasida olib borilayotgan keng jabhadagi xayrli
ishlardan bir nishona xolos.
Amir Т emur ilm-fan rivoji uchun g’amxo’rlik qilishi tufayli Samarqand
dunyoning ma’rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi.
Masalan, Qozizoda Rumiy, tabib Х usomiddin Kermoniy, falaqiyotshunos Mavlono
Ahmad, Ulug’bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100 dan ortiq olimlar ilmiy
va ijodiy faoliyat ko’rsatgan. Т emur va temuriylar zamonida tabiiy va gumanitar
fanlar sohasida buyuk olimlar yetishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa
33

qo’shdi. Falokiyotshunoslik fanida Ulug’bek, Qozizoda Rumiy, G’iyosiddin
Jamshid va Ali Qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Т arix ilmida Sharofiddin Ali
Yazdiy, Hofizi Abro’, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Х ondamir, Zayniddin
Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy,
Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Atoullo Husayniy, Koshifiy singari ijodkorlar
yuksak san’at asarlari bilan mashhur bo’ldi.
Mustaqillik tufayli jahon ma’naviyati va ma’rifati sahnida o’z o’rinlariga ega
bo’lgan komil ajdodlarimizni va ular qoldirgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosni
teran anglash, o’rganish va ulug’lash imkoniyati yuzaga keldi. O’zbekistondagi
tarixiy shaharlar, go’zal makonlarning ko’pchiligi Amir Temur va temuriylar
davrida vujudga keldi. Temuriylar davri har sohada chinakam uyg’onish davri
bo’ldi. 150 yillik mustamlakachilik, qaramlik yillarida shunday buyuk zot dunyoga
mashhur davlat arbobi, ulug’ bunyodkor Amir Temur shaxsining asl mohiyatiga
xolis va haqqoniy baho berish imkoniyatidan mahrum bo’lib yashadik. Sho’ro
tuzumi sohibqiron haqidagi haqiqatni xalqdan yashirib keldi. Bobokalonimiz
to’g’risida so’z aytilgan barcha manbalar ko’zdan yashirildi, ta’qiqlandi va
soxtalashtirildi 5
.
2008-yilda Ashrafiy Muqaddimaning “Temur va Ulug‘bek davri Samarqand
miniatyurasi”, 2011-yilda A.Muhammadjonovning “Amir Temur”, 2014-yilda
P.Ravshanovning “Amir Temur sulolasi” kabi kitoblari chop etildi.
5
Ibrohim Mo’minov “Amir Temurning Markaziy Osiyo tarixida tutgan o’rni” T, 28-29-betlar
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Raxbariy adabiyotlar
1.Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. T., «O’zbekiston»,
1992.
2.Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.,
«O’zbekiston», 1996.
3.Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. T., «O’zbekiston», 1996.
4. Karimov I. “Sohibqiron kamolga yetgan yurt” T.1996
5. Karimov I.“Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
6. Karimov I. “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
7.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T., «Sharq», 1998.
8.Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat
etsin. T., «O’zbekiston», 1998.
Asosiy adabiyotlar
9. Amir Temur Ko’ragoni. Zafar yo’li. T., «Nur», 1992.
10. Amir Temur o’gitlari. T., «Navro’z», 1992.
11. Axmedov A. Ulug’bek Muhammad Tarag’ay. T., 1994.
12. Axmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati). T., 1996.
13. Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi. Ikki jildlik. T., «Mexnat», 1992.
14. Mo’minov I. Amir Temurning O’rta Osiyo tarixida tutgan o’rni va roli. T.,
«Fan», 1998.
15. Temur tuzuklari. T., «G’afur G’ulom», 1991. 13.Fayziyev T. Temuriy
malikalar. T., 1994.
16. Hamidulla Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996
17. Temur tuzuklari, forschadan Alixon Sog’uniy va Habibullo Karomatov
tarjimasi T. 1991
18. Ibn Arabshoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida taqdir
ajoyibotlari), T. 1992
19. Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T. 1996
35

20. Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997
21. Mixail Ivanin Ikki buyuk sarkarda T. 1994
22. Yu.Yakubovskiy “Temur va temuriylar davrida Samarqand” L, 1933, 15-16-
betlar
23. Ibrohim Mo’minov “Amir Temurning Markaziy Osiyo tarixida tutgan o’rni” T,
28-29-betlar
Qo’shimcha adabiyotlar
1 I.Karimov “Sohibqiron kamolga yetgan yurt” T.1996.89-b
2 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996.120-b
3 Mo’minov I. Amir Temurning O’rta Osiyo tarixida tutgan o’rni va roli. T.,
«Fan», 1998.32-b
4 Axmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati). T.,
1996.76-b
5 Ibrohim Mo’minov “Amir Temurning Markaziy Osiyo tarixida tutgan o’rni” T,
28-29-betlar
6 Axmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati). T.,
1996.79-b
7 Mo’minov I. Amir Temurning O’rta Osiyo tarixida tutgan o’rni va roli. T.,
«Fan», 1998.87-b
8 Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi. Ikki jildlik. T., «Mexnat», 1992.67-b
9 Yu.Yakubovskiy “Temur va temuriylar davrida Samarqand” L, 1933, 15-16-
betlar
10 Axmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati). T.,
1996.83-b
36

AMIR TEMUR DAVRI ME’MORCHILIGI..docx

Купить