Amir Temur davri me'morchiligi va shaharsozligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	48.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur davri me'morchiligi va shaharsozligi

Купить

MUNDARIJA
Kirish……………………………………………………………………………...3
I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR ME MORCHILIGI…………..5ʼ
1.2. Temuriylar davri me moriy yodgorliklari……………………………………5
ʼ
II BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA NAQQOSHLIK SAN ATI VA
ʼ
XATTOTLIK…………………………………………………………………….11
2.1. XIV-XV asrlar Temuriylar davrida naqqoshlik va xattotlik san’atining
taraqqiyoti….………………………………………………………………….…..17
2.2. XIV-XV asrlarda qurilgan me morchilik namunalari………………………..24
ʼ
Xulosa……..………………………………………………………………………30
Foydalanilgan adabiyotlar …... ……………………………………………………
32
1

Kirish
Kurs ishining asoslanishi va mvzuning dorzlabligi . Bugungi kunda yangi
O'zbekiston Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va
erkinliklarini ta'minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom
ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqningʻ
porloq kelajagining kafolati bo'lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e'tibor
qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko'p ming yillik madaniyati,
milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o'zlikni anglash
xalqimizning boy moddiy va ma'naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo'yicha
ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. "Milliy o'zligimizni anglash, Vatanimizning
qadimiy va boy tarixini o'rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish,
gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo'llab-quvvatlashimiz lozim".
Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O'zbekistan davlatchilik tarixi va
uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri
xisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz
haqida quyidagilarni aytadi "Hamma o'z tarixini ulug'laydi. Lekin bizning
mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda
yo'q. Bu merosni chuqur o'rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz
kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to'la tasavvurga ega bo lishi,
ʻ
katta ma'naviyat olib ketishi zarur"! 1
.
O’rta Osiyo zaminida temuriylar davri ilm-fan, adabiyot, san’at sohlarida
kamolot bosqichiga ko’tarildi. Тemuriylar davlatining qudrati ayniqsa
me’morchilikda namoyon bo’ldi. Oqsaroy peshtoqida bitilgan «Qudratimizni
ko’rmoq istasang- binolarimizga boq!» degan yozuv Тemur davlatining siyosiy
vazifasini ham anglatar edi. Тemur davrida Movarounnahr shaharlari qurilishida
istehkomlar, shoh ko’chalar, me’moriy majmualar keng ko’lam kasb etadi. Ilk o’rta
asrlardagi shaharning asosiy qismi bo’lgan «Shahriston»dan ko’lam va mazmuni
bilan farq qiluvchi «hisor» qurilishini Samarqand va Shahrisabzda kuzatish
1
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.: «O‘zbekiston», 2017.-488 b.
2

mumkin. Тemur davrida Kesh shahar qurilishi yakunlandi. «Hisor»ning janubi-
g’arbida hukumat saroyi Oqsaroy va atrofida rabotlar, bog’-rog’lar qurildi.
Тemur saltanat poytaxti Samarqandni bezatishga alohida e’tibor berdi.
Shaharda «Hisori», qal’a, ulug’vor inshoatlar va tillakor saroylar bunyod ettirdi.
Samarqandga kiraverishdagi Ko’hak tepaligida Cho’pon ota maqbarasi Ulug’bek
davrida qurilgan bo’lib, bu inshootda mutanosiblik, umumiy shaklning nafisligi,
bezaklarda ulug’vorlik uyg’unlashib ketgan. Тemur davrda Samarqand
Afrosiyobdan janubda mo’g’ullar davridagi ichki va tashqi shahar o’rnida qurila
boshladi hamda bu maydon qal’a devori va xandok bilan o’ralib (1371 y) Hisor
deb ataldi. Hisor 500 gektar bo’lib devor bilan o’ralgan. Shaharga oltita
darvozadan kirilgan.
Shahar mahalalardan iborat bo’lib, guzarlarga birlashgan. Shaharda
me’moriy majmualar shakllanishi Тemur va temuriylar davrining eng katta yutug’i
bo’ldi. Me’morchilik taraqqiyotning yangi bosqichiga ko’tarildi, inshootlar
ko’lami bilan birga uning shakli ham ulkanlashdi. Bu jarayon muhandislar,
me’morlar va naqqoshlar zimmasiga yangi vazifalarni qo’ydi. Тemur davrida
gumbazlar tuzilishida qirralar oralig’i kengaydi. Ikki qavatli gumbazlar qurishda
ichkaridan yoysimon qovurg’alarga tayangan tashqi gumbazni ko’tarib turuvchi
poy gumbazning balandligi oshdi. Ulug’bek davrida gumbaz osti tuzilmalarning
yangi xillari ishlab chiqildi. Aniq fanlardagi yutuqlar me’morchilik yodgorliklarida
aniq ko’rinadi (Shohizinda, Ahmad Yassaviy, Go’ri Amir maqbaralari, Bibixonim
masjidi, Ulug’bek madrasasi). Ularning old tomoni va ichki qiyofasi rejalarini
tuzishda me’moriy shakllarning umumiy uyg’unligini belgilovchi geometrik
tuzilmalarning aniq o’zaro nisbati bor. Bezak va sayqal ishlari ham bino qurilishi
jarayonida baravar amalga oshirilgan 2
.
Tadqiqot ob iyeti.ʼ Temuriylar davri me morchilik uslublari naqqoshlik ʼ
sa nati rivojlanishi.
ʼ
Tadqiqot maqsadi. Temur va Temuriylarning me morchilik namunalarini
ʼ
tahlil qilish me moriy yodgorliklarning o rganilishi. Naqqoshlik san ati
ʼ ʻ ʼ
2
B. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob 2020-yil. 112-b
ʻ
3

rivojlanishi.
Tadqiqot vazifalari.
I. Amir Temur davri me morchilikining o rganilishi,ʼ ʻ
II. Amir Temur va Temuriylarning me morchilik uslublari,
ʼ
III. Amir Temur davrida qurilgan yodgorliklar,
IV. Temuriylar davri me moriy yodgorliklari,
ʼ
V. Ulug bek tomonidan qurilgan me morchilik inshaotlarl,
ʻ ʼ
VI. Naqqoshlik san ati namunalari,
ʼ
Tadqiqot predmeti. Amir Temur va Temuriylarning me morchilik
ʼ
yodgorliklari qurilishi. Amir Temur tomonidan qurilgan inshaotlar Temuriylarning
naqqoshlik san ati namunalari.
ʼ
Tadqiqot mavzusi yangiligi. Amir Temur va Temuriylar me morchilik
ʼ
namunalarini o rganish orqali quydagi yangiliklar o rganildi;
ʻ ʻ
Amir Temur davrida qurilgan saroylarning ko plab boshqa davlatlardan
ʻ
kelgan me morlar tomonidan qurilgan hisoblanadi.
ʼ
Temuriylar davri me morchiliki sharq an analari me morchilik uslublariga
ʼ ʼ ʼ
yaqin hisoblanib uyg unlashgan.
ʻ
Temuriylar davrining me morchilik namunalari hozirgi kungacha o rganilib
ʼ ʻ
kelinmoqda yuksak tarixiy yodgorlik hisoblanadi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Amir Temur va
Temuriyler me morchiligi tarixini o rganishda ilmiy asarlarning o rni katta
ʼ ʻ ʻ
hisoblanadi jumladan, Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari 3
, Azamat Ziyo.
O’zbek davlatchiligi tarixi 4
. Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi 5
,
Hidoyatov G. A. Mening jonajon tarixim 6
. Muhammadjonov. A. O’zbekiston
tarixi 7
, Ahmedov B. Tarixdan saboqlar 8
. Temurning me’moriy merosi 9
. kabi ilmiy
asarlar beqiyosdir.
3
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991.
4
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000.
5
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997.
6
Hidoyatov G. A. Mening jonajon tarixim. T, 1992.
7
Muhammadjonov. A. O’zbekiston tarixi, Toshkent, 1994.
8
Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. T, 1994.
9
Temurning me’moriy merosi. T. 1996 y.
4

Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi asarida Temuriylar davri
me morchilik uslublari, naqqoshlik namunalari haqida ko plab ilmin ma lumotlarʼ ʻ ʼ
berilgan.
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari asarida Amir Temur davri va
uning davrida qurilgan inshaotlar haqida keng ma lumotlar keltirilgan.
ʼ
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi asarida ham Temuriylarning
yodgorlik obidalari haqida ko plab ma lumotlar olishimiz mumkin.
ʻ ʼ
Tadqiqotning usullari. tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-
xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik
tamoyillaridan foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Mavzu doirasida
olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar o'zbek davlatchiligi tarixini, xususan,
Temuriylar davri me morchilik obidalari va naqqoshlik san ati haqida keng fikr
ʼ ʼ
yuritiladi. Temuriylardan Ulug bek davrida qurilgan inshaotlar Amir Temur
ʻ
faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim o'rin tutadi.
Kurs ishida keltirilgan ma'lumotlar va ilmiy xulosalar. O zbekiston
ʻ
tarixining tegishli bo'limlarini yozishda, shuningdek, O zbekiston tarixi va
ʻ
Markaziy Osiyo yirik tarixiy shaxslar faoliyati tarixi bo'yicha oliy o'quv yurtlari va
umumta'lim muassasalari uchun darsliklar va boshqa turdagi o'quv adabiyotlari
yaratishda foydalanish mumkin.
Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta
paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro'yxatidan iborat bo'lib,
tadqiqot umumiy 40 betni tashkil etadi.
Birinchi bobda Amir Temur davrida qurilgan inshaotlar beriladi.
Ikkinchi bobida Temuriylar yodgorliklari haqida ma lumotlar keltiriladi.
ʼ
Uchinchi bobida XIV binokorlik namunalari yoritiladi.
Tortinchi bobda Naqqoshlik namunalari yoritiladi.
5

I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR ME MORCHILIGIʼ
1.1. Amir Temur va temuriylar davri me’morchiligi.
Chingizxon barpo qilgan imperiya XII asr oxirlariga kelib qator mustaqil,
bir-biriga aloqasi bo’lmagan davlatlarga ajrala boshladi. Buning ustiga Chingizxon
vorislari tomonidan taxt uchun bo’lgan kurashlar ham bu davlat qudratini susaytira
boshlagan edi. Ana shu davrda O’rta Osiyoda yangi hukmdor Amir Temur
maydonga chiqa boshladi. Temur o’z mavqeini mustahkamlab borib, 1370 yili
butun Mavorounnahrni egalladi va Samarqand shahrini o’z saltanatining poytaxti
etib tayinladi. Asta-sekin bu davlat kengayib O’rta Sharqda yirik davlatga aylandi.
Bu davlat Temur davlati nomi bilan tarixga kirdi.
Temur va uning sulolasi davrida O’rta Sharqda fan, san’at va madaniyat
rivoj topdi. Shu davrda ajoyib saroylar, masjid va madrasalar, koshinkor
maqbaralar qurildi. Buyuk olimu-fozillar bu davlat shuhratini olamga tanitdilar.
Buyuk Ulug’bek, Alisher Navoiy, Abdurahon Jomiy, Kamoliddin Behzod kabi
olimlar, shoirlar va miniatyura ijodkorlari shu davrda yashab ijod qildilar 10
.
Kitobat san’atida yangi kashfiyotlar, ya’ni kitob muqovasini relefli bo’rtma
shakl va tasvirli ishlash yuzaga keldi. Keyinchalik O’rta Sharq kitobatida keng
o’rin egalladi. Amaliy bezak san’ati nihoyatda keng rivojlandi. Bronza, kumush va
oltindan quyma idishlar yasash borasida katta muvaffaqiyatga erishdilar. Ayniqsa,
kumush va oltindan nafis buyumlar yasash keng rivojda bo’lib, saroy ahli talabiga
javob berdi. Shu xususda ispan elchisi Klavixo Temur saroyida bo’lganida oltin va
kumushdan ishlangan buyumlarning ko’pligi, Temurning oltin taxti va stoli, uning
dam oladigan xonasida oltindan va qimmatbaho toshlar bilan ishlangan daraxt,
undagi mevalar, daraxtda qo’nib turgan ajoyib qushchalar bo’lganligini yozib
qoldirgan.
Temuriylar davrida an’anaviy me’morchilik shakl va uslublarini qayta ko’rib
10
B. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob 2020-yil. 112-b
ʻ
6

chiqildi. Ayniqsa, me’morchilik yodgorliklarini rangli koshinlar bilan boyishi katta
badiiy-estetik ahamiyat kasb etdi. Albatta rangli bezak O’rta Osiyo an’anaviy
me’morchiligining ham ajralmas qismi bo’lgan. Lekin XIV asrga kelib bino ichki
va tashqi pardozida bu uslub alohida o’rinni egallay boshladi. Sirli sopol
taxtachalardan ishlangan rangli naqshlar, XIV asr oxiridan keng tarqala boshlagan
o’yma sirli naqshlar amalga tadbiq etilishi O’rta Sharq xalqlari ijodiy tafakkurining
katta yutug’i bo’ldi.
O’rta Osiyo me’morchiligidagi bu o’zgarishlar ilk bor Qo’hna Urganchdagi
To’rabekxonim maqbarasida namoyon bo’lgan edi. Xorazm ustalari yaratgan bu
ajoyib yodgorlik an’analari keyinroq Temur farmoyishi bilan Samarqand
saltanatining boshqa yerlarida keng foydalanilgan. Va bu ishlar uchun Xorazm
ustalari jalb etilgan. XIV asr oxiri va XV asr boshlarida Samarqandda katta qurilish
ishlari olib borilgan 11
.
Temur davrida shahar va shahardan tashqarida saroylar qurish, istirohat
bog’lari yaratish keng tus oldi. Temur nafaqat o’z ona shahri Kesh va poytaxti
Samarqandda balki o’z mamlakatining boshqa shaharlarida ham qator hashamatli
binolar qurdirdi. Jumladan, Tabrizda machit, Sherozda saroy, Bag’dodda madrasa,
Turkistonda maqbara qurdirganligi shuning isbotidir.
Temur davrida ulug’vor machitlar barpo etilgan bo’lib, 1399-1402 yillarda
bunyod etilgan Bibixonim jome’ machiti shular jumlasidandir. Amir Temurning
farmoniga binoan masjid tarhi (plani) ishlangan va 1399 yili bo’lajak machitning
poydevoriga birinchi g’isht qo’yilgan. Qurilishda Ozarbayjon, Hindiston va
Erondan kelgan 200 dan ortiq usta, 500 dan ortiq tosh kesuvchi mehnat qilgan.
Qurilishda 95 ta fil ham ishtirok etgan.
Qurilish ishlari avjiga chiqqan payitda Amir Temur safarga jo’nab ketadi.
Oradan ancha vaqt o’tib, qaytganida machit deyarli bitgan edi. Lekin Temur bu
qurilishdan ko’ngli to’lmaydi. G’azablangan Temur bosh me’mor Jalodiddin
Mahmud Ibn Dovudni qatl ettiradi va masjidni qaytadan qurishni buyuradi.
Shundan so’ng machit peshtoqi qaytadan qurilib, keng ko’rinishga ega bo’lgan.
11
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991. 341-b
7

Bibixonim machiti katta to’rtburchak shaklidagi maydonni egallagan, uning
atrofi esa devor bilan o’rab chiqilgan. To’rt burchagida minoralar qurilgan. Machit
sharqqa qaragan juda katta peshtoqli darvoza bilan boshlanadi. Machit chor hovlisi
atrofi ustunli ochiq ayvonlar bilan o’ralgan, ikki yon tomoni va o’rtasida uncha
katta bo’lmagan peshtoq - gumbazli binolar qurilgan. Hovlining ichkarisida esa 40
metrli peshtoq va uning burchaklarida esa qirrali minora ishlangan. Shu peshtoq
bilan machitni asosiy "muqaddas" yarim sferik gumbazli binosi boshlanadi. Machit
ichki va tashqi tomonini bezagiga alohida e’tibor berilgan. Sirli koshinlar bilan
bezatilgan, bino dekorasiyasida ko’k va sarg’ish, yashil rang keng o’rinni
egallaydi. Ayniqsa, moviy rang butun bino koloritida hukmronlik qilib, uning
yaxlit va ulug’vorligini ta’minlab go’yo uni cheksiz falak bilan
musobaqalashayotgandek qilib ko’rsatadi. Qurilishda Sharq va G’arbning ustayu-
naqqoshlari, me’moru-toshtaroshlari ishtirok etganligi yozma manbalardan
ma’lum 12
.
O’rta asr me’morchiligining haqiqiy durdonasi bu Temuriylar maqbarasidir.
Temur farmoniga binoan qurila boshlangan bu bino O’rta Sharq me’morchiligida
muhim o’rinni egallaydi. Bino tantanavor monumentalligi va dekorativ qurilganligi
bilan ajralib turadi. Bino sodda me’morchilik hajmlardan sakkiz qirrali asos,
silindirik baraban va qirrali ko’k-moviy gumbazdan tashkil topgan. Binoning ichki
qismi ham juda serjilo. Uning ichki devorlari marmar bilan pardozlangan o’yma
naqsh hamda rangli va oltin suvi yuritilgan naqshlar bino ichki qismiga alohida
fayz kiritgan. Temur davri me’morchiligini “Shohi zinda” me’morchilik
kompleksisiz tasavvur etib bo’lmaydi. Afsonaviy Afrosiyob yon bag’riga
joylashgan bu ansanbl XI-XII asrlarda bu yerda qurila boshlagan maqbaralar
o’rnida barpo etilgan. Bu yer musulmonlarga qadar ham muqaddas sig’inish joyi
bo’lgan. Afsonalarga ko’ra, shu yerda musulmonlar avliyosi bo’lgan Qusam ibn
Abbos maqbarasi bo’lib, go’yo u shu yerda tirilib yer ostiga kirib ketgan va
oxiratgacha shu yerda yashashga qaror qilgan. “Shohi zinda” – “tirik podsho”,
“tirik shoh” degan ma’noni bildiradi. Hozirgi Shohi zinda maqbara majmuasi XIV-
12
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. 234-b
8

XV asrlarning birinchi yarmida qurilgan yodgorliklardan tashkil topgan bo’lib,
1434-1435 yillarda Ulug’bek tomonidan qurdirilgan peshtoq bilan boshlanadi.
Ichkarida kirishga yaqin joyda XV asrning qo’sh maqbarasi bo’lib, unda gumbaz
baland baraban ustiga joylashgan. So’ngra zinadan boshlanib, qator maqbaralar
bir-biriga yaqin qurilgan. Bular Temur tomonidan XIV asrning 70-80 yillarida
qurdirilgan. Majmua so’ngida esa XIV asr o’rtalarida qurilgan Xo’ja Ahmad
maqbarasi o’rin olgan. Tuman Og’a majmuasi (1372) peshtoqi o’simliksimon
naqshlar bilan bezatilgan. Devorlarida mayda manzarali pannolar ishlangan.
Shirinbeka Og’a (1385-1386 yillar) xonalarida ilk bor o’yma naqsh ishlatila
boshlagan.
Shohi zinda me’moriy majmuasidagi maqbaralar turli davrlarda qurilgan
bo’lsa-da, hammasi yagona me’morchilik kompozisiyasi sifatida idrok etiladi.
Me’morlar har safar yangi maqbara qurganlarida relefni, ya’ni yer sathi xarakteri
va qiyaligi, hamda avvalgi qurilgan maqbaralarni xarakterini hisobga olgan holda
me’morchilik hajm va bezagini tanlaganlar. Temur davrida qurilgan maqbaralar
o’zining badiiy yechimining yuksakligi va yorqin rangdorligi bilan ajralib turadi.
Sirli koshin va naqqoshlik san’ati butun ansamblga ajoyib fayz kiritib davr
kishilarning go’zallik tushunchalarini ifodalaydi. “Bu yer jannat bog’i, bu yerda
baxt yulduzlari ko’milgan” deb maqbara peshtoqlarining biriga yozilgan so’zlarda
butun ansamblning g’oyaviy-badiiy va falsafiy mazmuni yechiladi 13
.
Temur davrida O’rta Osiyoning ko’pgina yerlarida ham me’morchilik
kompozisiyasi va majmualari vujudga keldi. Shahrisabzdagi Oqsaroy (1380),
Turkistonda Ahmad Yassaviy maqbarasi, Toshkent viloyatida Zangi ota me’moriy
obidalari shular jumlasidandir. Amir Temur farmoni bilan barpo etilgan Zangi ota
majmuasi maqbara peshtoq, gumbazli ziyoratxona va go’rxonadan iborat bo’lib,
naqshlar bilan bezatilgan. Bino me’moriy bezaklarida kufiy va suls xatida yozuvlar
bilan birga tosh o’ymakorligi, rangli naqsh keng ishlatilgan. Temur va temuriylar
davrida tasviriy va amaliy bezak san’ati o’zining haqiqiy gullash davrini boshidan
kechirdi. Miniatyura va devoriy rassomlik san’atida nodir asarlar yaratildi.
13
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 213-b
9

Haykaltaroshlik esa asosan bo’rtma tasvir tarzida namoyon bo’ldi.
Amir Temur davrda monumental rangtasvir nihoyatda rivojlandi. Bu davrda
qurilgan saroy, qasr, machit va maqbaralar, zodagonlarning xonadonlari turli
mavzudagi rasmlar bilan bezatilganligi haqida tarixchilarning yozma bayonlari
saqlanib qolgan. Afsuski, bu binolar bizgacha yetib kelmagan yoki ayrim parcha
va ko’chirmalarda saqlanib qolgan, xolos. Shularning o’zi ham davr san’ati
to’g’risida tasavvur beradi. Jumladan, Shirinbeka Og’a maqbarasi devorlarida
tabiat ko’rinishi tasvirlangan bo’lib, daraxtlarda qushlar aks ettirilgan. Bibixonim
machiti devorlariga naqshli bezaklar bilan birga tabiat manzarasi rasmlari
ishlangan.
10

1.2. Temuriylar davri me moriy yodgorliklariʼ
XV asrda me’morchilikning bu sohasida ilk o’rta asrlar an’analari yanada
rivojlantirildi. Hirot shahrida shunday shifoxonalardan biri Sulton Abusaidning
(1439—1469) katta xotini Milkat og’o tomonidan qurdiriladi. Unga Hirotning
yetuk tabiblaridan Mavlono Darvishali mutasaddi qilib tayinlanib, barcha muolaja
ishlari unga topshirilgan edi. Bunday jamoat shifoxonasi «Dor ush-shifo»
(Davolash uyi) nomi bilan yuritilib, ularga zamonasining bilimdon tabiblari
bemorlarni davolaganlar. Dor ush-shifoda maxsus dorixonalar bo’lib, ularda
doripazlar bemorlar uchun dori-darmonlar tayyorlab berganlar 14
.
Xondamirning ta’riflashicha, Injil sohilida qurdirilgan «SHifoiya»
shifoxonasi «Ixlosiya» madrasasining ro’parasida joylashgan bo’lib, gumbazi
naqshinkor moviy koshinlar bilan qoplangan. Devorlari qizil g’ishtdan terilgan.
Hovlisida sarhovuz bo’lib, sahnidan mayin tog’ shabadasi mutassil esib turgan.
«SHifoiya» shifoxonali tabobat ilmgohi tarzida bo’lib, unda tabib va hakimlar
bemorlarni davolashdan tashqari tabobat ilmi bilan ham shug’ullanganlar.
Alisher Navoiyning inoyati bilan o’sha davrda yetishib chiqqan G’iyosuddin
Muhammad, Nizomuddin Abdulxay, Darvishali, Muhammad Yusuf, Abdulxay
Tuniy, Muhammad Mu’in, Xutbuddin Odam kabi mashhur tabiblar «SHifoiya» da
uzoq vaqt faoliyat ko’rsatganlar. Bu davrda Hirot Dor ush-shifosi, ayniqsa,
kahhollari (ko’z kasalliklari tabiblari) g’oyat shuhrat topadi. Bir safar hatto Xo’ja
Ahrorning Navoiyga yozgan maxsus maktubi bilan Mavlono Fazlulloh davolanish
uchun Samarqanddan Hirotga yuboriladi. Xo’ja Ahror kasal bo’lganida esa Navoiy
farmoniga binoan Nizomuddin Abdulxay tabib Samarqandga keladi. SHubhasiz,
14
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 213-b
11

Hirotning 15-asr tabib va hakimlari tabobat sohasida ko’plab ilmiy kitob va
risolalar yozganlar. Navoiyning tabobat ilmiga rahnamoligi tufayli Hirotda Dor
ush-shifo ochiladi. Unda mashhur Tabiblar faoliyat ko’rsatib, tib ilmi rivojiga o’z
hissalarini qo’shadilar. E’tiborli tomoni shuki, shifoxonada davolash va davolanish
uchun barcha sharoqtlar mavjud bo’lib, bemorlarga dori-darmonlar, kundalik
nonushta va tushlik ovqatlar muhayyo etilgandi. Navoiyning vafotigacha uning
tarbiyasida 12 mingga yaqin madrasa tolibi, shoir, olim, muzahhib, musavvir va
zargarlar, duradgor va binokor ustalar kamol topadilar.
Xalq salomatligi yo’lida qayg’urgan Navoiy Hirot va uning atrofida,
Shifoiya, Ziyoratgoh Darai Zang, Tuvurchi, CHilduxtaron, Tarnob, Panjdeh,
Fayzobod, Sa’dobod kabi bir qancha hammom ham qurdiradi 15
.
Navoiyning rejasi va tarhi bilan bino kilingan yirik me’moriy mukammal
majmuotlar, uning tashabbusi bilan qurilgan katta-kichik inshootlar ulug’ shoirning
me’morchilik san’ati bobida ham boy bilimga ega bo’lganligidan guvohlik beradi.
Me’moriy jihatdan bekamu ko’st qurilgan har bir binoni Navoiy oddiygina
boshpana emas, balki o’zining jozibasi bilan kishilarga orom va estetik zavq
beruvchi san’at asari deb hisoblagan. O’zining bunday fikrini u:
Tarix qilsa muhandisi mohir.
Har zamon o’zga shakl etar zohir.
Har kishi g’olib o’lsa savdosi.
Daf’i savdo qilur tamoshasi misralarida ifodalagan.
Navoiyning me’morchilik va san’at sohasida yetarli bilimga va yuksak
badiiy tasavvurga ega ekani, san’atga bo’lgan ixlosu e’tiqodi, shavku zavqi tufayli
u asarlarida yaratgan qahramonlarini ko’pincha mohir musavvir, usta binokor, qo’li
gul naqqosh, zukko me’mor qiyofasida tasvirlaydi. Navoiy SHarq me’morchiligi
va musavvirligi an’analari tarixining zo’r bilimdoni ekanini nafaqat o’zi yaratgan
obrazlar misolida, balki hayotiy faoliyatida ham chuqur namoyish eta oldi.
XV asrning madaniy hayotida istirohat bog’lari tashkil etish san’ati ham diqqatga
sazovordir Samarqand. Buxoro, Marv, Hirot kabi yirik shaharlar atrofida go’zal
15
B. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob 2020-yil. 112-bʻ
12

oromgohlar barpo etiladi. Bu davrda ham sayrgoh bog’lar asriy an’analarga asosan
ikki xil usulda: chorbog’ va qo’riqxona tarzida tashkil etiladi. CHorbog’lar tarhi
mutanosiblik (simmetriya) asosida to’g’ri geometrik shakllardan tuzilgan tartibli
gulzor va mevazorlardan iborat bo’lib, ko’riqxonalar tabiatning xushmanzara
bag’rida barpo etilgan.
Istirohat bog’lari gulzorlar bilan o’ralgan baland saroy va naqshinkor
shiyponlar, ularga eltuvchi sersoya so’lim xiyobonlar, zilol suvli ariqlar, markazida
girdi va ichi tosh-taxtalar bilan farsh etilgan hamda atrofiga g’ujum va
majnuntollar o’tqazilgan to’rt yoki sakkiz burchakli hovuzlardan iborat bo’lgan.
Bunday istirohat bog’larini o’z ko’zi bilan ko’rgan Xondamir «bu sharofatli Joy
nafis bezaklar va g’aroyib ixtirolar bilan orasta qilingandir», deb ta’riflagan.
SHubhasiz, bunday ta’rif Hirotning eng yirik istirohat bog’i «Bog’i Jahonaro»
manzarasida o’z ifodasini topgan edi. Bog’i Jahonaroning umumiy maydoni qariyb
bir kvadrat kilometrga teng bo’lib, bog’da oldi gulzor, atrofi mevali va manzarali
daraxtlar bilan o’ralgan baland saroydan tashqari CHorbog’ va CHorchaman
hamda hiyobon ko’rinishida tashqil etilgan to’rtta bog’, ular o’rtasidagi keng
hovuzning to’rt tomoniga qurilgan to’rtta naqshinqor shiypon va kamonda
nishonga o’q uzib mashq va musobaqa qilishga mo’ljallangan maxsus binot-
sadoqxona (tir) joylashgan edi 16
.
XVI asr ikkinchi yarmidan boshlab O’rta Osiyo badiiy hayotida portret
san’ati rivojlandi. Xonlar portretlari ishlandi. Abdullaxon, Imomqulixon portretlari
shular jumlasidandir. Shayboniylar davrining mashhur musavvirlari Abdulla
Buxoriy, Jamoliddin Yusuf kabi miniatyura ustalari ham tarix sahifalaridan
munosib o’rinni egalladilar. Ularning bizgacha yetib kelgan ayrim asarlari yuksak
did va ijodiy barkamolliklaridan dalolat beradi
Тemuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va Хuroson
me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan. Тemur va Ulug’bek davri
me’morchiligida bezakda ko’p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi kuzatiladi.
Epigrafik bitiklarni binoning maxsus joylariga, xattotlik san’atini mukammal
16
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 213-b
13

egallagan ustalar olti xil yozuvda ishlagan.
Koshin qatamlarida tasvir mavzui kam uchraydi. Oqsaroy peshtoqlarida
Sher bilan Quyoshning juft tasviri uchraydiki, bu ramziy ma’noga ega. Тemur va
Ulug’bek davrida bino ichining bezagi ham xilma-xil bo’lgan. Devor va shift, hatto
gumbaz ham naqsh bilan ziynatilgan. Тemur davrida qurilgan binolarda ko’k va
zarhal ranglar ustun bo’lib, dabdabali naqshlar ishlangan, Ulug’bek davrida Хitoy
chinnisiga o’xshash oq fondagi ko’k naqshlar ko’p uchraydi 17
.
Bu davrda diniy inshootlar, hukmdor saroylari, aslzodalarning qarorgohlari ko’plab
qurildi. Тemur Hindiston yurishidan so’ng (1399 y). Samarqandda jome masjidi
qurdiradi. Uning ro’parasida Bibixonim madrasasi va maqbara bunyod ettirdi.
Ulug’bek Buxoro Jome masjidini kengaytirib, qayta qurish ishlarini boshlagan,
biroq u XVI asrda qurib bitkazdi.
Тemur davrida Saroy Mulk xonim Go’ri Amir majmuasida madrasalar
qurilgan. Ulug’bek Samarqand, Buxoro va G’ijduvonda madrasalar bunyod etirdi.
XV asrda madrasa me’morchiligi o’zining uzil-kesil qiyofasiga ega bo’ldi.
Madrasa qurilishi yagona tizim bo’yicha rejalashtirilsa ham, asosiy shakllari,
ularning o’zaro nisbatlari va bezaklariga ko’ra har biri o’z qiyofasiga ega edi.
Тemuriylarning ikki san’at durdonasi-Samarqanddagi Ulug’bek va Hirotdagi
Gavharshodbegim madrasalari yagona tizim rejasi bo’yicha qurilganiga qaramay,
bir-biridan farq qiladi.
Тemuriylar davridan qolgan maqbara, din arboblari va ruhoniylar qabrini o’z
ichiga oluvchi to’siq-xazira, avliyolar qadamjolari, dahma alohida guruhni tashkil
qiladi. Samarqandda Тemur davrida shayx Burxoniddin Sag’orjiy xilxonasi –
Ruhobod maqbarasi va Тemuriylar xilxonasi -Go’ri Amir. Shuningdek, Shohizinda
majmuasida peshtoqli maqbaralar guruhi quriladi. Ulug’bek davrida ijodiy
izlanishlar samarasi dahmalarning me’moriy ko’rinishiga ham ta’sir o’tkazadi.
Shohizinda majmuasida sakkiz qirrali maqbara va hozirgacha Qozizoda Rumiy
maqbarasi deb kelinayotgan («Sultonning onasi» uchun qurilgan, asli noma’lum)
maqbara quriladi. Ulug’bek Buxoro, G’ijduvon, Shahrisabz, Тermiz, Тoshkentda
17
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. 234-b
14

ham noyob obidalar qurdirgan. Ammo qurilish miqyosi va bezaklar bo’yicha
Samarqanddagi obidalar ustunlik qiladi. Тoshkentda Zangi ota maqbarasi va
Shayxontohur majmuasi, bo’lib, Qaldirg’ochbiy maqbarasi XV asrning birinchi
yarmiga mansub. Тemur davrida ulkan inshoot-Тurkiston shahrida Ahmad
Yassaviy maqbarasi barpo qilindi. Bu maqbara musulmon Sharqining me’moriy
yodgorliklari orasida eng noyobidir. Qadamjolar me’morchiligi ham o’ziga xos
tuzilishga ega. Тemur Buxoroda Chashmai Ayub (1380y.) yodgorligini qurdiradi.
Shunigdek, Тemur Shahrisabzda ziyorat va dafn marosimlari uchun «hazira»-»Dor
us-Siyozat» (1389-1400) xilxonasini qurdirgan. O’g’li Jahongir vafot etgach
Shahrisabzda maqbara (hazrati Imom) qurdirgan. Unda Хorazm me’morchiligi
an’analarini ko’rish mumkin.
Samarqanddagi Ulug’bek rasadxonasi me’moriy san’atning noyob
yodgorligidir. Rasadxona diametri 48 metrli aylana shaklda bo’lib, uch qavatlidir.
Тemuriylar davrida qurilgan saroylar ikki xil bo’lgan. Birinchisi-ma’muriy-siyosiy
maqsadda bo’lib, qal’a yoki shahar ichida qurilgan. Ikkinchisi-shahar
tashqarisidagi bog’larda qurilgan qarorgohlarda qabul marosimlari, majlislar
o’tkazilgan va xordiq chiqarilgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy gumbazining diametri
22 metr bo’lib, toq va ravoqlari beqiyos bo’lgan. Тemur va Ulug’bekning asosiy
qarorgohi Samarqanddagi Ko’ksaroy va Bo’stonsaroy deyiladi. Shuningdek,
shahar tashqarisida Тemur o’n ikkita bog’ va saroylar bunyod ettirgan. Ulug’bek
davrida Samarqandning Registon maydoni shakllandi, «Masjidi Muqatta’», 210
gumbazli Ko’kaldosh jom’e masjidi qad ko’tardi. Shohizindada ayrim maqbaralar,
Shahrisabzda Ko’kgumbaz masjidi, «Chilustun» va «Chinnixona» saroylari uning
davrida qurildi.
XV asrning ikkinchi yarmida Samarqandda Хo’ja Ahror madrasasi,
Ishratxona, Oqsaroy maqbaralari bunyod qilindi 18
.
Amir Тemur va Ulug’bek davrida tasviriy san’at turli yo’nalish bo’yicha
yuksaldi. Islomda jonli narsalar tasviriga sig’inmaslik tasviriy san’atda naqshning
ravnaqiga sabab bo’ldi. O’rta Osiyoda arablar bosqini tufayli to’xtab qolgan
18
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 213-b
15

devoriy suratlar va umuman tasviriy san’at Тemur davrida yangi shakl va
mazmunda tiklandi. Хattotlik- qo’lyozma adabiyotning ajralmas bir qismi
hisoblangan. Miniatyura- tasviriy san’atga ham avvalo naqsh sifatida qaralgan.
Тemuriylar davrida tiklangan devoriy suratlar esa XVI asrda yana to’xtab qoldi.
Samarqanddagi Тemuriylarning saroy-qarorgohlarida qabul marosimlari, jang
voqealari, ov manzaralari, xalq bayramlari tasviri tushirilgan devoriy suratlar
bo’lgan. Тemur, o’g’illari, nabiralari, ayollari va kanizaklari tasviri bu devoriy
suratlarda aks ettirilgan Ulug’bek devorida ham devoriy suratlar mavzu jihatdan
rang-barang bo’lib, uslubiy jihatdan miniatyura janriga yaqin bo’lgan. Bu davrda
qayta ko’chirilgan Abdurahmon as-So’fiyning (X asr) falaqiyotga oid asariga
ishlangan bir suratda Andromeda yulduzlar turkumi Chochlik ayol qiyofasida
tasvirlanadi. Samarqand rasadxonasida esa to’qqiz falak ko’rinishi, yetti gardish,
yetti yulduz-yoritqich daraja, vaqt bo’limlari, Yer yuzining yetti iqlimi
tasvirlangan.
16

II BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA NAQQOSHLIK SAN ATI VAʼ
XATTOTLIK
2.1. XIV-XV asrlar Temuriylar davrida naqqoshlik va xattotlik san’atining
taraqqiyoti.
XV asrda Samarqand va Hirotda me’morchilik, naqqoshlik, tasviriy san’at
va adabiyot nihoyat darajada taraqqiy etadi. Bu ikki poytaxt shaharlarida ko’plab
hashamatli jamoat binolari qad ko’taradi. Temuriy hukmdorlar orasida ayniqsa,
Ulug’bek bobosi Temur kabi mamlakatda qurilish ishlariga katta ahamiyat beradi.
U hukmdorlik qilgan davrda bir qancha masjid, madrasa, honaqoh, hammom,
sardoba va karvonsaroylar quriladi. Mozorot va ziyoratgohlar obod etiladi. Avvalo
u Temur davrida qurib bitkazilmagan talaygina binolarni itmomiga yetkazadi.
Go’ri Amirning kirish peshtoqi, SHohizinda ansamblidagi ba’zi maqbaralar,
SHahrisabzdagi Qo’kgumbaz masjidi, Yassidagi Ahmad Yassaviy qabri ustiga
qurilgan binolar shular jumlasidandir 19
.
Ulug’bek, ayniqsa Samarqandni obod qilishga alohida e’tibor beradi. Uning
davrida Samarqand shahrining Registon. maydoni shakllandi. U qaytadan
rejalashtirilib, maydonga Ulug’bek madrasasidan tashqari peshtoqli va ulkan
gumbazli xonaqoh, karvonsaroy, o’ymakor yog’ochlardan ishlangan masjidi
Muqatta’ bino qilindi. Ikki yuz o’n gumbazli Ko’kaldosh jome masjidi qad
ko’tardi. Bu oliy imoratlardan faqat Ulug’bek madrasasigina bizning
davrimizgacha saqlangan. Madrasa me’morlik jihatidan musulmon SHarqida shu
19
B. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob 2020-yil. 112-b
ʻ
17

turdagi binolarning klassik namunasi hisoblanadi. U ikki qavatli, hujralarining old
tovdonlari to’rt qirrali ayvon burchaklarida darsxonalar, g’arbiy tomonida esa
masjid joylashgan. Imorat peshtoqi sharq tomonga, Registon maydoniga qaragan.
Madrasa peshtoqi, to’rt burchagidagi minoralari va devorlari naqshinkor parchin va
koshinlar bilan qoplangan, beqiyos me’moriy ko’rinishga ega.
Ulug’bek davrida yana bir yirik me’moriy majmua-SHohizinda ansambli
kompozitsiyasi jihatidan to’la qurib bitkazildi. Uning markaziy qismdagi
naqshinokr obidalar orasida ayniqsa, Qozizoda Rumiy maqbarasi me’moriy
jihatdan eng ajoyibi hisoblanadi. U peshtoqli, ulkan gumbazli ziyoratxonadan
iborat bo’lib, koshinkor va beqiyos jilvali rango-rang parchinlar bilan naqshlangan.
Ulug’bek tomonidan qurdirilgan me’moriy binolar ichida tapxi, matematik
yechimlari, naqsh va bezaklari jihatidan eng nodir inshootlardan hisoblangan
Samarqand rasadxonasi alohida o’ringa ega. CHunki u SHarqning ko’p asrli ilmu
ma’rifat va madaniyati tarixida shuhrat topgan rasadxonalar orasida
Movarounnahrda qad ko’targan yakkayu yagonadir. SHarq mamlakatlarida ilmu
ma’rifatni, xususan astronomiya va matematika fanlarining rivoji yo’lida
rasadxonaning qo’shgan hissasi nihoyatda buyukdir.
Jamoat binolari qurilishi me’morchiligida Registon maydonida bino qilingan
Mirzoyi hammomi va karvonsaroyi, «Bog’i maydon»da qad ko’targan
«CHilsutun» («Qirk ustun») va «CHinnixona» saroylari, ayniqsa diqqatga sazovor.
Tillakori madrasasi o’rnida bo’lgan Mirzoyi karvonsaroyida ko’pincha xorijiy
mamlakatlardan kelgan savdogarlar qo’nishgan. Boburning ta’riflashicha,
«CHilsutun» va «CHinnixona» saroylari nihoyatda muhtasham va ko’rkam
bo’lgan. «CHilsutun» toshlardan farsh qilingan baland tagkursi ustiga ikki qavatli
qilib qurilgan, uning burchaklarida ichki aylanma zinapoyali minoralari bo’lgan.
Zinapoyalar orqali saroyning yuqori qavatiga chiqilgan. Ikkinchi qavatning
markazida chordara uslubida qurilgan xonaning to’rt tarafi o’ymakor tosh ustunli
ayvon bo’lgan. CHordara uslubida bino qilingan CHinnixona saroyining devorlari,
xususan ularning izora (panelь) qismlari xitoydan keltirilgan rangdor va naqshli
chinnilar bilan qoplangan, shu sababli bu oliy imorat shu nom bilan shuhrat
18

topgan. 15-asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr va uning poytaxti
Samarqandda hashamatli binolar qurish birmuncha cheklandi. Bu davrda ikki
qavatli Xo’ja Ahror madrasasi (1456), Ishratxona (1464) va Oqsaroy (1470-yillar)
maqbaralari kabi imoratlar qad ko’tardi. 14-15 asr me’morchiligida imoratlarni
o’ziga xos yangi ma’lum maqsadga qaratilgan yechimlar asosida qurish bilan
birga, ularni bezashda ham yangi usullar qo’llaniladi. Binolarning peshtoqlari va
xonalarning ichki devorlari qabartma rango-rang parchinlar, oq yoki zangori rang
ustiga zarhal berilgan islimiy naqshlar, ba’zan esa epigrafik yozuvlar bilan
pardozlanadi.
Bu davr me’morchiligi va amaliy san’atida asriy an’analar yanada
takomillashtirilib, yuqori darajali ma’naviyatni anglatuvchi o’ziga xos uslub
yaratiladi. Bu uslubda bino qilingan imoratlar o’zining uyg’unligi, qismlarining
mutanosibligi, rang-barangligi va tantanali manzara kashf ettiruvchi vositalari
bilan ajralib turadi. Darhaqiqat, o’zining mukammalligi, yetuk shakli nafisligi va
go’zal naqshlari bilan kishini mahliyo etuvchi 14-15 asrlar qurilish san’atining
ajoyib durdonalari minglab kishilar mehnatining mahsulidir. Ularda xalq ichidan
yetishib chiqqan mohir me’mor, naqqosh va bannolarning aql-idroki, mahorati va
qurilish sohasidagi ko’p asrli tajribasi o’z ifodasini topgan. Bu me’moriy
obidalarning muhandisu tarrohlari go’zallikning ob’ektiv qonunlarini chuqur
bilganlar, o’z ijodlarida davrning g’oyasi va ruhini bera olganlar. Ularning
me’moriy usuli, naqshi, o’ziga xos xislat va fazilatlari beqiyos va
takrorlanmasdir 20
.
XV asrning 2-yarmida Movarounnahrning ma’naviy hayotida sufiylik
tariqatining ta’siri kuchayib.dunyoviy ilmlarga deyarli ahamiyat berilmay,
Samarqand rasadxonasidek «Dor ul-ilm» qarovsiz qolgan bir paytda Xuroson
shaharlari, xususan uning poytaxti Hirot obodonlashib, u ilm-fan, adabiyot va
san’atning markaziga aylandi. Hirotda, ayniqsa, Sulton Husayn Boyqaro (1469-
1506) hukmronlik qilgan davrda bir qancha oliy imorat va inshootlar qad ko’taradi.
Hirotning obodonlashishi va unda amalga oshirilgan qurilishlarning askariyati
20
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. 234-b
19

o’sha vaqtlarda Sulton Husayn devonida bosh vazirlik lavozimida bo’lgan va
nihoyatda davlatmand Mir Alisher Navoiyning nomi bilan ham bevosita bog’liqdir.
Navoiyga zamondosh muarrixlarning shahodat berishicha, Xurosonda, xususan
Hirot va uning buluklarida Navoiy tashabbusi bilan uch yuzdan ortiq jamoat
binolari:masjid, madrasa, maqbara, xonaqoh, hammom, shifoxona, saroy, istirohat
bog’lari, rabot va karvonsaroylar haada sug’orish inshootlaridan ariq (kanal),
hovuz, ko’prik, koriz, bandlar (suv omborlari) qurilgan. Qurilishlarning ko’pi
Navoiyning bevosita homiyligi bilan yoki uning mablag’iga amalga oshirilgan.
Mirzo Muhammad Haydarning «Tarixi Rashidi» risolasida qayd etilishicha,
Alisher Navoiy-ning har yilgi daromadi o’n sakkiz ming «shohruhiy» dinorga teng
bo’lgan. Bu mablag’ning deyarli hammasini u xayrli ishlarga, jumladan jamoat
qurilishlariga sarf qilgan. 15-asr muarrixi Xondamirning yozishicha, Alisher
Navoiy o’z mablag’iga 52 rabot, 19 hovuz, 16 ko’prik, 9 hammom va bir qancha
masjid, mad-rasa, xonaqoh va shifixonalar kabi hayrli imorat va inshootlar
qurdirgan. Astrobod shahrida qurilgan Mir saroyi va Jome masjidi, shuningdek
Marv shahrida bino qilingan Xusraviya madrasasi shular jumlasidandir.
Shu bilan birga Navoiy jangu jadallar va zilzilalar oqibatida vayron bo’lgan
ko’pgina jamoat binolarini qayta tiklashdek sermashaqqat ishlarni ham amalga
oshiradi. U Hirot va boshqa shahar-qishloqlarda 12 ta masjidni qayta tuzattiradi,
jumladan 13 asrda Hirotda bino qilingan Jome masjidi, 1405-1418 yillarida
Mashhadda qurilgan Gavharshod masjidi, 11-asr boshida Gurg’on yaqinida
o’rnatilgan Qobus minorasi, 11 asrda Marv va Hirot oralig’ida qurilgan
Arslonjoziba raboti va ko’pgina boshqa imoratu inshootlar ta’mir etiladi 21
.
Binolar majmuotining’ eng ko’rkami va yirigi Navoiy tomonidan Hirot
yakinida bunyod etiladi. Navoiy vazirlik lavozimidan iste’fo bergach, Husayn
Boyqaro unga Injil anhori bo’yidan yer va suv ajratib beradi. Bu yerda Navoiy
hovli joy, bog’cha va katta kutubxona bunyod etadi, ayni paytda bir qancha xayrli
qurilishlarni ham boshlab yuboradi. Qurilishning bosh tarhi Navoiy tomonidan
taklif etiladi. Binokorlik ishlari Hirotning mohir me’mor, muhandis, binokor va
21
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991. 341-b
20

naqqoshlari tomonidan bajariladi. Injil bo’yida nihoyatda naqshinkor «Ixlosiya»
madrasasi, uning qarshisida ko’rkam «Xalosiya» xonaqohi qad ko’taradi.
«Qudsiya» jome masjidining g’arbida «SHifoiya» davolash uyi, uning qarshisida
esa «Safoiya» hammomi, ular qoshida tosh hovuz ham quriladi. Madrasa va
xonaqohlarda bir necha ming kishi istiqomat qilib fan, adabiyot va san’at bilan
mashg’ul bo’lgan. Xondamirning yozishicha, «Xalosiya» xonaqohida har kuni
zaifa va miskinlarni ziyofat qilib, laziz taomlar bilan to’ydirishgan. Yangitdan
quriladigan har bir bino yoki ta’mir etiladigan har bir yodgorlikka mukammal
me’moriy zeb berish uchun Navoiy qurilishga hamma vaqt ko’plab turli kasbdagi
binokor ustalarni: mohir muhandisu me’morlar, koshintaroshu toshtaroshlar,
o’ymakor naqqoshlaru muzahhiblar (zarhal tortuvchi) hamda parchinpazlarni jalb
qilar edi. Xondamirning «Xulosat ul-axbor» nomli asarida yozishicha, 1498 yilda
Hirot Jome masjidini ta’mir etib tiklashda qariyb yuzta hunarmand ustalar
qatnashgan. Ta’mirlash ishlari boshidan oxirigacha bevosita Navoiy boshchiligida
amalga oshirilgan. «Ko’p kunlar u etagini beliga qistirib, yollangan ishchilar
singari ustalarga g’isht uzatardi va boshqa ishlar qilardi. Tez-tez me’mor, usta va
kosiblarga qimmatbaho sarupolar kiydirardi va ko’p navozish ko’rsatar va bosha
in’omlar bilan xushdilu hursand qilardi. SHunday qilib, uch-to’rt yillik ish olti oy
muddat ichida tamomlandi». Navoiy tomonidan ta’mir ettirilgan Hirot Jome
masjidi hovlisining uzunligi 114 metr, eni 84 metr bo’lib, oltita darvozasi bo’lgan.
Jome masjidi hozir ham Hirotning eng go’zal obidalaridan biri 22
.
Movarounnahr va Xurosonning 15-asr me’morchiligi to’g’risida so’z
yuritilar ekan, shuni ta’kidlash joizki, unda hozirgi zamon shaharsozligida
infrastruktura deb ataladigan uyg’unlikka erishishga harakat qilingan. Masalan, 15-
asrning 80-yillarida Hirot yaqinida Injil anhori bo’yida qurib bitkazilgan ko’rkam
imoratlar majmuasida uy-joylardan tashqari, madrasa, xonaqoh, shifoxona,
hammom, hovuzlar, savdo rasualari bo’lgan. Dam olish hiyobonlari, bog’-rog’lar
esa xushhavo joylarda barpo qilinib, ularga shahar me’morchiligining tarkibiy
qismi sifatida qaralgan. Bu davrda jamoat binolarini ismi jismiga monand,
22
Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 213-b
21

ma’nodor, hamda jarangdor nomlar bilan atashga ham katta ahamiyat berilgan.
SHuningdek bunday nomlar zaruriyatga qarab, abjad hisobida kurilish yili tarixini
ham ifodalashi lozim bo’lgan. Ixlosiya, Xalosiya, SHifoiya, Safoiya, Unsiya,
Hudsiya, Nizomiya, Xusraviya va Fanoiya shular jumlasidandir. Masalan, Ixlosiya
madrasasining nomi Navoiyning maktabdosh do’sti Sulton Husayn Boyqaroga
bo’lgan ixlosini, minnatdorchiligini bildirsa, Xalosiya-ozodlik, SHifoiya-sog’liq,
shifo; Safoiya-poklik, soflik ma’nosini anglatgan. Xusraviya madrasasining nomi
esa binoning birinchi g’ishtini qo’ygan shahzoda Muhammad Sulton nomini
hamda uning qurilish yilini ifodalagan. Movarounnahr va Xurosonning 15-asr
me’morchiligida o’zining kompleksligiga va bajargan vazifasi jihatidan jamoat
binolari orasida shifoxona va hammomlar alohida o’rin tutadi. Bunday binolar
O’rta va Yaqin Sharkda 8-9 asrlardayoq qad ko’tarib, 15 asrda Samarqand,
Buxoro, Gurganch, Marv, Hirot, G’azna, Ray, Ham adon va Isfixon kabi
Sharqning nufuzli shaharlarida keng tarqalgan edi.
22

2.2. XIV-XV asrlarda qurilgan me morchilik namunalariʼ
Тemur darvrida qurilgan Shirinbeka opa, Bibixonim, Тuman opa obidalarida
naqqoshlik va xattotlik bilan birga tasviriy lavhalar ham mavjuddir. Shirinbeka opa
maqbarasida tasvir ko’p ranglarda, qolgan ichki bino devorlarida oq va moviy
rangdagi tabiat manzaralari tasvirlanadi.
Хattotlik san’ati taraqqiyotiga XV asrda an’anaviy nasxi, kufiy, devoriy
xatlari bilan birga peshtoqlarni bezovchi suls va tezkor-nasta’liq noyob qo’lyozma
asarlar ko’chiriladigan maxsus ustaxonalar kitobotchilikning ravnaqiga ijobiy ta’sir
ko’rsatdi.
Amir Тemur davrida Samarqandda miniatyura rassomchilik maktabi tashkil
topdi. hozir Тurkiya va Berlin kutubxonalarida saqlanayotgan ko’chirma- homaki
miniatyura nusxalari XIV-XV asrlarga oid bo’lib, ularda alohida shaxslar,
daraxtlar, gullar, kichik kompozitsiyalar, naqshlarda chiziqlar uyg’unligi,
harakatlar aniqligi, qiyofalarning o’z o’rnida joylashtirilishi bilan ajralib turadi.
Тarixiy shaxslarning qiyofalari ham miniatyuralarda aks etgan. Amir Тemur
qiyofasi tiriklik vaqtida aks etgan miniatyuralar hali topilmagan. Asl holatiga yaqin
suratlar «Zafarnoma»ning dastlabki ko’chirilgan nusxalarida uchraydi. Uning bir
muncha yorqinroq qiyofasi Hirotda (1467 y.) ko’chirilgan «Zafarnoma»da
keltiriladi. Dastlab Mirak Naqqosh boshlagan va Behzod yakunlagan ushbu
23

miniatyurada boy kompozitsiya va serjilo bo’yoqlarning uyg’unligi ajralib turadi.
Miniatyura rassomchiligining taraqqiyoti adabiyotning rivoji bilan bog’liq
bo’lgan. Musavvirlar Firdavsiy, Nizomiy, Dehlaviy, so’ngra Jomiy va Navoiy
asarlariga rasmlar ishlagan. XIV asrda «Jome’ ut-tavorix», «Тarixi Rashidiy» kabi
tarixiy asarlarga ham miniatyuralar ishlagan. Bu an’ana Тemuriylar davrida ham
davom ettirilib, «Zafarnoma» va «Тemurnoma» asarlarida jang lavhalari
tasvirlanadi. Ayrim hollarda diniy asarlarga ham Makka va Madina tasviri
tushirilgan. Badiiy asarlarning ba’zilarida Muhammad payg’ambarning (yuzi
niqobda) odamlar orasida turgan holati va me’rojga chiqishlariga oid lavhalar
uchraydi. XV asr miniatyuralarining aksariyatida sharq she’riyatining
qahramonlari-Layli va Majnun, Хusrav va Shirin, Rustam, jang lavhalari
tasvirlanadi. Umuman miniatyura san’ati Iroq, Eron, Хuroson, Movarounnahr va
Hindistongacha hududda bir davrga xos badiiy- estetik hodisa edi. Bu hodisa
Тemuriylar bilan bog’liq bo’lib, temuriylarning Bag’dod, Sheroz, Тabriz, Hirot,
Samarqand, Dehli kabi markazlarida bir necha miniatyura maktablari vujudga
keldi.
Samarqand miniatyura maktabi XIV-XV asrning birinchi yarmida qaror
topgan bo’lib, turli turkumda yaratilgan bu miniatyuralarda Sharqiy Тurkiston
san’atiga xos bo’lgan Тurkiy obrazlarda Хitoy rassomchiligi ta’siri sezilib turadi 23
.
Samaqanddagi saroy musavvirlari Abul Хayya va uning shogirdlari Shayx
Mahmud Тaliliy, Pir Ahmad Bog’i Shamoliy, Muhammad bin Mahmudshoh,
Darvesh Mansurlar ishlagan rasmlar nozik, bo’yoqlar ustalik bilan qo’llangan.
ularning miniatyuralari temuriylar davriga xos ov-shikor mavzuida yaratilgan.
1420 yildan keyin Boysunqur Mirzo Hirotda xattotlik va naqqoshlik ustaxonasi
tashkil qilgach bu rassomlarning ayrimlari hirotga ko’chib o’tadi. Abul hayya
tarixiy asarlariga ishlagan miniatyuralarda Amir Тemur va temuriylarning
qiyofalari aks etsa, badiiy asarlarga ishlagan rasmlarida ham ular turli holatlarda
tasvirlanadi. Хalil Sulton davrida ishlangan ayrim miniatyuralar grafik tarzda,
badiiy jihatdan o’ziga xos «siyohi qalam» uslubida ishlangan. Тemur hayotlik
23
B. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob 2020-yil. 112-bʻ
24

davrida uning saroy devorlarida shoh va shahzodalar bor bo’yida tasvirlanib,
haqiqiy portret janrini Kamoliddin Behzod shakllantirdi. Umuman, Тemur va
temuriylarning qiyofalari tasvirlangan ko’plab miniatyuralar dunyoning turli
kutubxonalarida saqlanmoqda. Ularning aksariyatida rasm chizilgan davr yoki
rassom, joy, maktab ko’rsatilmagan. Biroq, bu miniatyuralarda nur sochib turgan
quyoshsimon sherning boshi tasvirlangan tug’-Тemurning gerbi-uning saroyi
peshtoqida, Хalil Sulton va Ulug’bek zarb qilgan tangalarda uchraydi. Shuningdek,
tabiat tasvirida to’q yashil va jigarrang ko’pligi, kiyimlar turkiy millatga xos
bo’lganligidan bu miniatyuralar Samarqand miniatyurachilik maktabiga mansub
deyish mumkin. Chunki, Hirot va Sheroz miniatyuralari qahramonlarining
kiyimlari boshqacharoqdir.
Samarqand maktabi miniatyurachilari vakillari kompozitsiya yaratish va
manzara tasvirida mahoratlidirlar.
Ulug’bek davrida mashhur bo’lgan xattot va musavvir asli Obivardlik Sulton
Ali Boverdiy miniatyuralari chiziqlarning keskinligi, ranglarning yorqinligi bilan
o’ziga xosdir. Samarqand maktabiga xos bo’lgan 18 ta miniatyura
Nizomiyning»hamsa» asariga va 49 ta miniatyura «Shohnoma» asariga ishlangan
bo’lib hozir Тurkiya kutubxonasida saqlanadi. Ulug’bek davrida as-So’fiyning
«Siljimas yulduzlar ro’yhati» asariga ishlangan miniatyuralarda xaritalar qizil va
qora doiralar bilan katta va kichik yulduzlarning joylashishi ko’rsatilgan bo’lib,
grafik tarzda rang bermay, qora siyohda chizilgan. Yulduz turkumi oddiy xalq
vakili qiyofasida tasvir etiladi. Sharq miniatyurachiligida oddiy xalq hayoti mavzui
temuriylar davrida paydo bo’lgan. Masalan, «Samarqand masjidini qurish»,
«Iskandar devorini bunyod etish», «Ko’chmanchilar turmushi», «Jamshidning
oddiy xalqqa hunar o’rgatishi mavzuidagi miniatyuralar bunga misoldir 24
.
Тemuriylar davrida madaniyatning yuksalishi badiiy hunarmandchilikning
turli shakllarida namoyon bo’ldi. Badiiy hunarmandchilik asosan me’morchilik
bilan bog’liq bo’lmay, koshinkorlik kulolchiligi, yog’och va tosh o’ymakorligi
bilan ham bog’liq edi. Qabr toshlariga qisman o’simliksimon, asosan geometrik
24
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. 234-b
25

nazmlarda xattotlik namunalari bilan so’zlar bitilgan. Bu yozuvlar chuqur, qusha
o’yiqlarida bitilgan. Qabrtoshlar sag’ana yoki suna shaklida bo’lib, bo’z rangli
marmardan, ayrim hollarda o’ta noyob toshlardan tantana idishlar ishlangan.
Yog’och o’ymakorligida Go’ri Amirda, Shohi Zinda, Yassaviy maqbaralari,
eshiklari, shuningdek Xv asrga oid uy ustunlari naqshlar bilan ishlangan. Тemur va
Ulug’bek davrlarida metall o’ymakorligi taraqqiy etadi. Buyum va idishlar
oltinsimon bronza, latun, qizil misdan ishlangan. Naqshlar o’yib, bo’rtma usulda,
qimmatbaho toshlar qadalib tayyorlangan. Yassaviy maqbarasi ulkan-shamdonlar,
ayniqsa ikki tonnalik qozon bronza qo’yish san’atining eng yuksak namunasidir.
Amaliy san’atning kulolchilik turi uchun yashil, zangori tusdagi yorqin sir
ustiga sodda o’simliknoma naqshlarni qora bo’yoqlar bilan tushurishga yoki
uyurma gullar ishlanishi, bu davrda paydo bo’lgan oppoq idishlarga sir ustidan
kobalt yordamida naqsh berilishi yangilik edi. Sopol buyumlardagi naqshlar
mo’yqalamda chizilgan. Oldingi asrlarda sopol buyumlariga chiziq naqshlar
chizishgan, temuriylar davriga mansub chikkisimon sopol buyumlarda kulol-
rassom turli uslubda och havorangdan to lojuvardga qadar ranglarni qo’llaydi.
Тemur va temuriylar davrining amaliy san’at turlaridan to’qimachilik,
gilamdo’zlik, kashtachilik yuksak san’at darajasiga ko’tarildi.
O zbekiston hududida xalq hunarmandchiligi ko p asrlar davomidaʻ ʻ
rivojlanib keldi. O zbek diyorida vujudga kelib, gullab-yashnagan badiiy
ʻ
hunarmandchilik turlari bemisl va betakrorligi bilan dunyoda mashhur. Ushbu
sohaning mohir ustalari tomonidan yaratilgan hamda meros qilib qoldirilgan
betakror buyumlarning nafisligi, ulardagi shakl va bezaklarning mukammalligi
beixtiyor badiiy mushohadaga undashi bilan kishini hayratga soladi.
Markaziy Osiyo hududida, ayniqsa, temuriylar davlatida ilm, fan, madaniyat
hamda san atning yuqori darajada rivojlanishiga katta ahamiyat berilib, kerakli
ʼ
sharoitlar yaratilgan edi. Amir Temur ulkan va qudratli saltanat barpo etib,
ma naviyat va madaniyatning yuksalishi, gullab-yashnashi, o tmishdagi ajoyib
ʼ ʻ
an analarning yangi tarixiy vaziyatda qayta tiklanishi uchun sharoit yaratdi.
ʼ
Sohibqiron ijtimoiy faoliyatining ana shu buyuk yuksalish xususiyati badiiy
26

madaniyat sohasida yaqqol namoyon bo ldi. Hozirgi O zbekiston hududidanʻ ʻ
Buyuk ipak yo li bo ylab necha asrlar davomida qatnagan karvonlar orqali Sharq
ʻ ʻ
va G arbga bir qator buyumlar olib o tilgan. Bular orasida hunarmandlar
ʻ ʻ
tomonidan yaratilgan go zal namunalar ham bor edi. XV asr oxiri va XVI asr
ʻ
boshlarida hunarmandchilikning turli tarmoqlari rivoj topib, iste mol mollarini
ʼ
ishlab chiqarish g oyat ko paydi. Bu davrda Movarounnahrning Samarqand,
ʻ ʻ
Buxoro, Toshkent, Shoxruxiya, Andijon, Termiz, Shahrisabz, Qarshi va boshqa
ko pgina shaharlari o zining topografik qiyofasi, aholisining kasb-kori, ichki va
ʻ ʻ
tashqi aloqalari bilan o rta asr Sharqining hunarmandchilik va gavjum savdo
ʻ
markazlariga aylandi.
Shaharlarda hunarmandchilik mahallalarining soni ortib, kasb-hunar bilan bog liq
ʻ
bo lgan yangi-yangi guzarlar, ko chalar, bozor rastalari vujudga keladi.
ʻ ʻ
Hunarmandchilik sohasida to qimachilik, kulolchilik, kandakorlik, yog och
ʻ ʻ
o ymakorligi, tosh o ymakorligi, gilamdo zlik va binokorlik yuksak darajada
ʻ ʻ ʻ
rivojlangan edi. Bu davrda shahar va qishloq aholisi o rtasida to qimachilik
ʻ ʻ
mahsulotlariga talab g oyat yuqori bo lgan. Shaharlarda ip, ipak, jun, zig ir va
ʻ ʻ ʻ
kanop tolasidan turli rangdor, guldor hamda nafis va dag al gazmollar to qib
ʻ ʻ
chiqarilgan. Mahalliy va chetdan keltirilgan ipakdan turli nav shoyi gazlamalar
to qish keng yo lga qo yilgan. Manbalarda atlas, kimxob, banoras va duxobalar
ʻ ʻ ʻ
qatorida tovlanuvchan, yaltiroq xoro, nafis va guldor debo kabi shoyidan to qilgan
ʻ
gazmollarning nomlari uchraydi. Gazlamalar sifati va bezagiga qarab ayni shu
matodan kiyim kiygan shaxslarning ijtimoiy jihatdan qaysi tabaqaga mansubligini
aniqlash mumkin bo lgan. Bu davrda jundan har xil gulli, qalin patli va taqir
ʻ
gilamlar, paloslar ham to qilar, namatlar bosilar edi. Namat uy-ro zg orda faqat
ʻ ʻ ʻ
to shama sifatida emas, balki harbiy kiyim-boshlar tayyorlashda ham keng
ʻ
ishlatilgan. Gilam, palos va namatlar shaharlik hunarmandlardan tashqari, qishloq
aholisi, xususan, chorvadorlar tomonidan ham tayyorlangan. Sirkor kulolchilik
rivojidagi beqiyos yuksalish ham XIV asr oxiri — XV asr boshlariga to g ri keladi.
ʻ ʻ
Amir Temur va temuriylar davrida kulolchilikning yangi turi — mahalliy
27

koshindan foydalanish asosida Xitoydan keltirilgan chinniga taqlid paydo bo ldiʻ 25
.
Amir Temur va temuriylar davri sopol buyumlarining farqi ranglar
uyg unligida, bezak lar majmuida va texnologik usullarda o z ifodasini topgan.
ʻ ʻ
Rangiga ko ra idishlar monoxrom va polixrom turlarga bo linadi. Monoxrom
ʻ ʻ
turida idish asosan ko k rangda naqshlanadi, bu eng ommaviy tur hisoblangan yoki
ʻ
qora rang bilan naqshlangan idish ustidan havorang sir berilib, u kam uchraydi.
Polixrom turida ko k, to q jigarrang va havorang bo yoqlar yetakchilik qiladi.
ʻ ʻ ʻ
Temuriylar davriga kelib kulolchilik madaniyatida katta o zgarishlar ro y berdi,
ʻ ʻ
eski uslubdan voz kechildi. Shu bilan birga yangi uslub, shakl, ranglarga o tildi.
ʻ
Shu kungacha saqlanib qolgan moviy rang temuriylar davridan buyon sevimli
rangga aylanib qolganki, u uy-ro zg or sopol buyumlarida hanuz ishlatiladi. Ushbu
ʻ ʻ
davrda metallga badiiy ishlov berish san ati ham nihoyatda rivoj topdi.
ʼ
Movarounnahr va Xuroson shaharlari oltin, kumush va bronzadan yasalgan xilma-
xil idishlar, misdan tayyorlangan uy-ro zg or jihozlari, qurol, harbiy anjomlar, turli
ʻ ʻ
zargarlik ziynatlari va ibodat bilan bog liq buyumlar ishlab chiqaradigan markazlar
ʻ
edi. Movarounnahrda bronza va misdan yasalgan buyumlarga kumush tolalar
qadab naqsh tushirish texnikasi, shuningdek, oltin va kumushdan yasalgan saroy
asbob-anjomlarini qimmatbaho toshlar bilan bezatish boshlandi 26
.
Amir Temur va temuriylar davrida zargarlik buyumlari hamda qurol-yarog
ʻ
yasash metallga badiiy ishlov berishning maxsus tarmog i edi. Zargarlar ayol
ʻ
taqinchoqlari, ot abzali va harbiy anjom qismlari ishlab chiqarishda oltin, kumush,
mis, bronza va jezdan foydalanardi. Ularga zumrad, feruza, chaqmoqtosh, marmar,
marvarid, la l, billur yoki shishadan ko z qo yilardi. Yog och, suyak, shisha,
ʼ ʻ ʻ ʻ
marmar, nefrit, aqiq bilan bog liq hunarmandchilik turlari ham ushbu davrda
ʻ
nihoyatda rivoj topdi. Yog och, nefrit va marmar ham maishiy buyumlar, ham
ʻ
me morchilik jihozlarining qismlari bo lmish ustun, eshik, sag ana kabilarni
ʼ ʻ ʻ
yasashda keng qo llangan.
ʻ
Poytaxtimizning go zal maskanlaridan birida joylashgan Temuriylar tarixi
ʻ
25
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991. 341-b
26
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. 234-b
28

davlat muzeyida aynan Amir Temur va temuriylar davriga oid hunarmandchilik
buyumlari talaygina. Yillar o tgani sa yin muzey ekspozitsiyasi va fondlaridagiʻ
ashyolar soni bir necha barobar ko pa yib bormoqda. Muzeydagi har bir eksponat
ʻ
o zining noyobligi va betakrorligi bilan qiziqarlidir. Muzeyda saqlanib
ʻ
kelinayotgan, temuriylar davriga oid hunarmandchilik buyumlaridan Shoxruxiya
qal a-shahridagi arxeologik qazishmalardan topilgan sopol buyumlar, Samarqand
ʼ
shahridan topilgan bronza buyumlar, qush, nilufar guli tasviri aks etgan sopol
laganlar, shamdon, Shahrisabz shahridagi Oqsaroy, Samarqanddagi Bibixonim
masjidi va Ulug bek madrasasidan topilgan me moriy qoplamalar va boshqa bir
ʻ ʼ
qator eksponatlar e tiborga loyiq. Bugungi kunda muzey kolleksiyasida ushbu
ʼ
davrga oid 55 dan ziyod kandakorlik buyumi, 33 ta toshbuyum (asosan
Shoxruxiyadan topilgan) — qayroqtosh, urchuq, qabr usti toshlari, surmatosh va
boshqalar, 27 ta shisha buyum, 300 tadan ziyod sopol buyum, 16 ta zargarlik
buyumi saqlanmoqda.
Zargarlik buyumlari orasida Bibixonim qabridan topilgan taqinchoq,
Mironshoh qabridan chiqqan munchoq bo laklari alohida ahamiyatga ega.
ʻ
Kolleksiyaning eng nafis buyumlari sopol idishlar hisoblanadi. Temuriylar davri
sopol idishlaridagi bejirim bezaklar, islimiy naqshlar, yorqin bo yoqlarning
ʻ
bugungi kungacha saqlanib qolganligi hanuz olimlarni hayratga solmoqda. Bular
orasida o zining nafis naqshlari va noyobligi bilan ajralib turadigani uchayotgan
ʻ
qush(o rdak) tasviri aks etgan kosadir. Kosa yuzasidagi bo rtma naqshlar, gullar va
ʻ ʻ
bargli novdalar hamda uchayotgan qushning aks etishi o sha davr hunarmandlari
ʻ
va buyurtmachilarning didi nechog li nozik ekanligini ko rsatadi
ʻ ʻ 27
.
Yuqorida ta kidlanganidek, ushbu idishda Xitoydan keltirilgan chinniga
ʼ
taqlid biroz sezilsa-da, sokin ranglar uyg unligi, bezaklar majmui yangicha
ʻ
ko rinishda namoyon bo lgan. Qush shu qadar tabiiy tasvirlanganki, uning
ʻ ʻ
yozilgan qanotlari va bo ynining egiluvchan ko rinishi, tanasining o zgacha holati
ʻ ʻ ʻ
parvoz tasavvurini beradi. Shu kabi idishlardan yana biri — chumchuq tasvirli
sirlangan sopol lagan. Laganning kompozitsion markazini belgilab beruvchi qush
27
Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991. 341-b
29

shakli hunarmand tomonidan juda aniq va mohirona ifodalab berilgan. Ushbu idish
sirtiga erkin joylashgan uzun bargli novdalar, naqshlar, oq va moviy ranglarning
uyg unligi o ziga xos ahamiyatga ega. Mazkur lagan temuriylar davriningʻ ʻ
kulolchilikdagi yutuqlaridan biri bo lgan koshin loyini qattiqlashtirish, asl chinniga
ʻ
yaqinlashtirish usulida ishlangan idishlar namunasidandir. Umuman, muzey
ekspozitsiyasi va kolleksiyasidan o rin olgan, shu kabi noyob tasvirlarga ega
ʻ
bo lgan nafaqat sopol buyumlar, balki temuriylar davri badiiy
ʻ
hunarmandchiligining barcha yo nalishlariga xos yuzlab namunalar o sha davr
ʻ ʻ
madaniyatining boshqa sohalar singari jahon sivilizatsiyasi tarixida ajoyib sahifani
ochib berganini o zida namoyon etadi. Ushbu davrda yaratilgan san at
ʻ ʼ
durdonalarini avaylab-asrash, saqlash hamda kelajak avlodga benuqson topshirish
muzeylarning asosiy vazifasidir.
Xulosa
Mirzo Ulug‘bеk dovrug‘ini jahonga tanitgan ulkan qurilishlardan yana
bittasi 1420—1429 yillarda qurib bitkazilgan ulkan va xashamatli bino – Ulug‘bеk
rasadxonasidir. Ulug‘bеk bu rasadxonaning dunyoda shu paytgacha bor bo‘lgan
barcha rasadxonalardan ulug‘ va har tomonlama ustun bo‘lishini o‘z oldiga maqsad
qilib qo‘ygan. Darhaqiqat, Ulug‘bеk rasadxonasining o‘z davrida qiyosi yo‘q edi.
Rasadxona silindr shaklida, uch ashyonali qilib quriladi. Aylanasi 47, balandligi
esa 31 mеtr atrofida edi. Rasadxona qurilishiga Ulug‘bеkning shaxsan o‘zi, u yo‘q
paytlarda Qozizoda Rimiy, G‘iyosiddin Jamshid va Ali Qushchilar boshchilik
qilishadi. Binoning sirti koshin va sirli parchinlar bilan bеzatiladi. Rasadxona
etagida Mirzo Ulug‘bеk bobosi Amir Tеmur an’anasiga ko‘ra ikkita bog‘
qurdiradi.
Ularning biri Bog‘i maydon, ikkinchisi Chinnixona nomi bilan ataladi. Bog‘i
maydon o‘rtasida qurilgai bino ikki qavatli bo‘lib, dеvor va ustunlariga marmardan
30

sayqal bеrilgan. Chinnixonadagi imoratlarning biri toshdan, ikkinchisi chinnidan
bo‘lgan. Chinni 1422 yilda Xitoydan kеltiriladi.
Tеmur va tеmuriylar o‘zlaridan kеyin moddiy madaniyat bobida ulkan
mеrosni qoldiradilar. Tеmuriylar xalqimizning buyuk mе’morchilik san’ati
durdonalarini dunyoning juda ko‘plab qit’alariga tarqatadilar. Shoxrux va Husayn
Boyqaro avlodlari, Alishеr Navoiy xazratlari azmu qarori bilan Xurosonning turli
shaharlarida barpo etilgan ulkan va go‘zal tarixiy obidalar, boburiylar sulolasining
to 1850 yillarga qadar o‘tgan davr mobaynida Afg‘oniston, Hindiston va Pokiston
hududlarida yaratgan mе’morchilik san’ati namunalari o‘zining go‘zalligi va
hashami bilan shu paytga qadar ham harqanday ko‘zni o‘ziga maftun etib
kеlmoqda.
Bu narsa Tеmur va tеmuriylar naslining, siz va bizning qalblarimizda o‘z ota-bobo
ajdodlarimiz bilan xaqli suratda g‘ururlanish va faxrlanish xis-tuyg‘usini
uyg‘otadi.
Foyalangan adabiyotlar
I. Raxbariy adabiyotlar
1.Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. - T.: "O'zbekiston", 2016.- 56 b.
2. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - T.: "O'zbekiston",2017.- 48 b.
3. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz.
- T.: «O‘zbekiston», 2017.-488 b.
II. Asosiy adabiyotlar
1. Asqarov A. O’zbekiston tarixi (eng qadimgi davrlardan eramizning V asrigacha)
T, 1994.
31

2. Ahmedov B. O’zbekiston tarixi manbalari, Toshkent, 1991.
3. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. T, 1994.
4. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000.
5. Muhammadjonov. A. O’zbekiston tarixi, Toshkent, 1994.
6. Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997.
7. Hidoyatov G. A. Mening jonajon tarixim. T, 1992.
8. Sentralьnaya Aziya v Kushanskuyu epoxu, T. 2, Moskva, 1974
9. Temurning me’moriy merosi. T. 1996 y.
10. Temur va temuriylar saltanati. T. 1996 y.
11. Sagdullayev A.S., Aminov B.B., Mavlonov O‘.M., Norqulov N.
O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. - T., 2000 yil.
12. J. Eshov, A. A. Odilov O zbekiston tarixi II kitob (XIV asr o‘rtalaridan - XIXʻ
asr ikkinchi yarmigacha) 2020-yil. 358-b
13. Qodirov T. “Istiqlol bergan imkoniyat”. “Hidoyat” jurnali. 2018 - yil 20-bet
14. Jumayeva Nilufar "Sharq allomalari ilmiy merosi" qo llanma "Buxoro", 2022.
ʻ
15. SHirinov T. O zbek davlatchiligining teran ildizlari.//Ma rifat, 2001, 5 dekabr.
ʻ ʼ
32

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR MEʼMORCHILIGI

1.2. Temuriylar davri meʼmoriy yodgorliklari

II BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA NAQQOSHLIK SANʼATI VA XATTOTLIK

2.1. XIV-XV asrlar Temuriylar davrida naqqoshlik va xattotlik san’atining taraqqiyoti

2.2. XIV-XV asrlarda qurilgan meʼmorchilik namunalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить