Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlari

Купить
Mavzu: Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlari Kirish……………………………………………………………………5 I. bob. Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlarining o rganilishi ʻ I.1. Mavzuga oid asosiy manbalar……………………………………….8 I.2 Amir Temur davri me'morchiligining tarixshunoslikda yoritilishi…..15 II. bob. Amir Temur davrida qurilgan asosiy me'moriy yodgorliklar II. 1. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlarning quriilishi…………...22 II.2. Shu davr me'morchiligining o ziga xos uslublari…………………..30 ʻ Xulosa……………………………………………………………………37 Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………..40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda O zbekiston Respublikasida milliyʻ tarixni xolis va ilmiy asosda o rganish, ajdodlarimiz qoldirgan boy moddiy va ʻ ma naviy merosni chuqur tadqiq etish davlat siyosati darajasiga ko tarilgan muhim ʼ ʻ masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, buyuk davlat arbobi va sarkarda Amir Temur hamda temuriylar davrida yaratilgan ulkan bunyodkorlik ishlari, me moriy ʼ yodgorliklar va shaharsozlik madaniyatini o rganish nafaqat tarixiy, balki ʻ ma naviy-ma rifiy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, Amir Temur ʼ ʼ davri me morchiligi va bunyodkorlik ishlari o z davrining yuksak madaniy ʼ ʻ taraqqiyotini, ilm-fan, san at va muhandislik tafakkurining yuqori darajada ʼ rivojlanganligini yaqqol namoyon etadi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan milliy ʻ merosni asrash va tarixiy shaxslar xotirasini ulug lash masalasiga alohida e tibor ʻ ʼ qaratilmoqda. Prezidentimiz o z asarlarida xalqning tarixiy xotirasi va ajdodlar ʻ merosi millat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri ekanligini ta kidlaydi. ʼ Jumladan, “Yangi O zbekiston strategiyasi” asarida milliy qadriyatlarni tiklash, ʻ tarixiy obidalarni asrash va yosh avlodni buyuk ajdodlar merosi ruhida tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida ko rsatib o tilgan ʻ ʻ ʻ 1 . Bu esa Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini o rganishning bugungi kundagi ʻ dolzarbligini yanada oshiradi. Amir Temur davri bunyodkorlik ishlari jahon sivilizatsiyasi tarixida alohida o rin tutadi. Sohibqiron hukmronligi davrida Samarqand, Shahrisabz, Buxoro, ʻ Toshkent va boshqa shaharlarda ulkan me moriy inshootlar, masjidlar, madrasa va ʼ maqbaralar, bog lar, ko priklar, karvonsaroylar va sug orish tizimlari barpo etildi. ʻ ʻ ʻ Bu inshootlar nafaqat o sha davrning siyosiy qudratini namoyish etgan, balki ilm- ʻ fan, hunarmandchilik va madaniyat rivojiga ham xizmat qilgan. Ayniqsa, Samarqandning “Sharq gavhari” sifatida rivojlanishi Amir Temur davridagi keng ko lamli bunyodkorlik siyosati bilan chambarchas bog liqdir. ʻ ʻ 1 Yangi O zbekiston strategiyasi — Toshkent: O zbekiston, 2021. — 214-b. ʻ ʻ 3 Bugungi kunda mamlakatimizda tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, ularni xalqaro miqyosda targ ib etish va turizm salohiyatini oshirish bo yicha kengʻ ʻ ko lamli ishlar amalga oshirilmoqda. O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ ʻ Mahkamasining tarixiy-madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va restavratsiya qilishga oid qarorlari ham bu sohadagi ishlarning huquqiy asosini mustahkamlamoqda 2 . Shu nuqtai nazardan qaraganda, Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini ilmiy jihatdan o rganish va ularning tarixiy ahamiyatini ʻ yoritish bugungi kun talablari bilan hamohang hisoblanadi. Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari tarixchilar, arxeologlar, san atshunoslar va me morchilik tadqiqotchilari ʼ ʼ tomonidan uzoq yillar davomida o rganib kelinmoqda. Ushbu mavzu yuzasidan ʻ o zbek, rus va ingliz tillarida ko plab ilmiy tadqiqotlar, monografiyalar va ʻ ʻ maqolalar yaratilgan. O zbek olimlari orasida K. Mahmudov, Sh. Kamoliddin, H. ʻ Hakimov, G . Mirzayev singari tadqiqotchilar Amir Temur davri me morchiligini ʻ ʼ milliy tarix va madaniyat nuqtai nazaridan o rganganlar. Rus tadqiqotchilaridan G. ʻ Pugachenkova, L. Rempel, M. Masson, Yu. Buryakov kabi olimlar arxeologik va me moriy jihatdan chuqur ilmiy izlanishlar olib borganlar. Ingliz tilidagi ʼ tarixshunoslikda esa Robert Hillenbrand, Lisa Golombek, Donald Wilber kabi olimlarning tadqiqotlari muhim o rin egallaydi. ʻ Biroq, mavzuning ayrim jihatlari, xususan Amir Temur bunyodkorlik siyosatining davlat boshqaruvi, mafkura va siyosiy qudrat bilan bog liq tomonlari ʻ hali ham chuqurroq tahlil etishni talab qiladi. Shu sababli mazkur kurs ishida Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari tarixiy, siyosiy va madaniy jihatdan kompleks tarzda o rganiladi. ʻ Tadqiqotning maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida 2 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ʻ ulardan foydalanishni takomillashtirish to g risida”gi qarori. — Toshkent, 2019. ʻ ʻ 4 o rganish, Sohibqiron davrida bunyod etilgan asosiy me moriy obidalar hamda ʻ ʼ ularning tarixiy-madaniy ahamiyatini yoritishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: — Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari haqidagi asosiy tarixiy manbalarni o rganish; ʻ — Temuriylar davri me morchiligining tarixshunoslikda yoritilishini tahlil ʼ qilish; — Samarqand va Shahrisabzdagi asosiy me moriy inshootlarning qurilish ʼ tarixini o rganish; ʻ — Temuriylar davri me morchiligining o ziga xos uslublari va badiiy ʼ ʻ xususiyatlarini tahlil qilish; — Amir Temur bunyodkorlik siyosatining siyosiy va madaniy ahamiyatini ochib berish. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti sifatida Amir Temur davrida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari va me moriy yodgorliklar ʼ olindi. Tadqiqotning predmeti esa Amir Temur davri me morchiligining ʼ shakllanishi, rivojlanishi, uslubiy xususiyatlari va tarixiy ahamiyatidan iborat. Tadqiqotning metodologik asoslari. Kurs ishini yozishda tarixiylik, xolislik, tizimlilik va qiyosiy tahlil metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, tarixiy manbalarni ilmiy tanqidiy tahlil qilish usullariga ham murojaat qilindi. Tadqiqot davomida arxeologik ma lumotlar, yozma manbalar va zamonaviy ilmiy tadqiqotlar ʼ o zaro solishtirilib o rganildi. ʻ ʻ Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur kurs ishida Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari nafaqat me morchilik tarixi nuqtai nazaridan, balki davlat ʼ boshqaruvi, siyosiy mafkura va madaniy taraqqiyot bilan bog liq holda ham tahlil ʻ qilinadi. Shuningdek, Samarqand va Shahrisabzdagi me moriy yodgorliklarning ʼ jahon sivilizatsiyasi tarixidagi o rni va ahamiyati kengroq yoritiladi. ʻ 5 Tadqiqotning amaliy ahamyati. Kurs ishidan oliy ta lim muassasalariʼ talabalari, tarix va me morchilik yo nalishida ilmiy izlanish olib borayotgan ʼ ʻ tadqiqotchilar hamda Amir Temur davri tarixiga қизиқувчилар foydalanishlari mumkin. Shuningdek, ish materiallari tarix fanidan ma ruza va seminar ʼ mashg ulotlarini tashkil etishda qo shimcha manba sifatida xizmat qiladi. ʻ ʻ Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan Amir Temur siymosiga berilgan yuksak baho ham mavzuning bugungi kundagi ahamiyatini yanada oshiradi. Prezidentimiz “Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi” asarida Amir Temur va temuriylar davri xalqimiz tarixining eng yorqin sahifalaridan biri ekanligini alohida ta kidlaydi ʼ 3 . Darhaqiqat, Sohibqiron tomonidan barpo etilgan me moriy obidalar va bunyodkorlik ishlari bugungi kunda ham xalqimizning faxri ʼ va milliy g urur manbai bo lib qolmoqda. ʻ ʻ Bundan tashqari, mamlakatimizda tarixiy obidalarni saqlash va restavratsiya qilishga oid davlat dasturlari ham amalga oshirilmoqda. Vazirlar Mahkamasining moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilishga oid qarorlari asosida Samarqand va Shahrisabzdagi tarixiy obidalarni tiklash, ularni UNESCO xalqaro merosi ro yxatida saqlab qolish bo yicha keng ko lamli ishlar olib borilmoqda ʻ ʻ ʻ 4 . Bu esa Amir Temur davridagi bunyodkorlik merosining nafaqat milliy, balki umuminsoniy qadriyat sifatida e tirof etilayotganligini ko rsatadi. ʼ ʻ Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta reja, xulosa hamda foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, o‘rganilganlik darajasi, tadqiqotning maqsadi va vazifalari, obyekti va predmeti, metodologik asoslari, ilmiy yangiligi hamda amaliy ahamiyati yoritib berilgan. 3 Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi — Toshkent: O zbekiston, 2019. — 97-b. ʻ 4 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Samarqand va Shahrisabz tarixiy obidalarini restavratsiya ʻ qilishga oid qarori. — Toshkent, 2021. 6 I. bob. Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlarining o rganilishi ʻ I.1. Mavzuga oid asosiy manbalar Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini o'rganishda birlamchi va ikkilamchi manbalar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuni chuqur tadqiq etish uchun turli tillarda yozilgan tarixiy, arxeologik va me'moriy manbalarga murojaat qilish zarur. Mavzuga oid manbalar shartli ravishda bir necha guruhga bo'linishi mumkin: zamonaviy tarixchilar tomonidan yozilgan ilmiy asarlar, arxeologik tadqiqotlar natijasida yaratilgan monografiyalar, XV asrga oid yozma yodgorliklar asosida tuzilgan tahliliy ishlar va G'arb hamda Sharq olimlari tomonidan amalga oshirilgan qiyosiy tadqiqotlar. Bu manbalar o'zbek, rus va ingliz tillarida bo'lib, ularning har biri mavzuning turli qirralarini yoritib beradi. Mavzuga oid o'zbek tilidagi asosiy manbalar orasida birinchi navbatda Kamoliddin Mahmudovning «Amir Temur va Temuriylar davri me'morchiligi» asarini alohida ta'kidlash lozim 5 . Ushbu monografiyada Amir Temur hukmronligi davrida Movarounnahr hududida amalga oshirilgan qurilish ishlari batafsil tahlil qilinadi. Muallif Samarqand, Shahrisabz va boshqa shaharlardagi me'moriy yodgorliklarning qurilish tarixi, ularning badiiy-uslubiy xususiyatlari hamda inshootlarning siyosiy va mafkuraviy ahamiyatini ko'rsatib beradi. Asarda foydalanilgan arxiv materiallari va qo'lyozma manbalarga tayanilishi ishning ilmiy qimmatini oshiradi. O'zbek tilidagi ikkinchi muhim manba sifatida Shamsiddin Kamoliddinning «Temuriylar davri shaharsozligi» nomli asarini ko'rsatish mumkin 6 . Muallif bu ishida Amir Temur va uning vorislari davrida shaharlar qanday rivojlanganligini, shaharsozlik tamoyillari qanday amalga oshirilganligini tahlil qiladi. Asar Samarqandning shahar tuzilishi, ko'chalar tarmog'i, bozorlar, saroylar va diniy inshootlarning o'zaro joylashuvi masalalarini qamrab oladi. Muallif turli davrlarga 5 Mahmudov K. Amir Temur va Temuriylar davri me'morchiligi. — Toshkent: Fan, 2002. — 18-b. 6 Kamoliddin Sh. Temuriylar davri shaharsozligi. — Toshkent: O'zbekiston, 2008. — 34-b. 7 oid qiyosiy ma'lumotlardan foydalanib, Temuriylar shahar madaniyatining o'ziga xos belgilarini aniq ko'rsatib bergan. O'zbek tadqiqotchilarining yana bir muhim asari — Hamid Hakimovning «Amir Temurning qurilish siyosati» nomli monografiyasidir 7 . Ushbu asarda Amir Temurning me'moriy siyosati faqat estetik yoki diniy nuqtai nazardan emas, balki siyosiy hokimiyatni mustahkamlash vositasi sifatida ham o'rganiladi. Muallif hukmdon tomonidan buyurilgan qurilishlar va ularni moliyalashtirish manbalari, hunarmandlar va me'morlarni chet ellardan keltirish amaliyoti, qurilishlarda qo'llangan texnologiyalar haqida batafsil to'xtalib o'tgan. Bu yondashuv mavzuni keng siyosiy va iqtisodiy kontekstda tahlil qilish imkonini beradi. O'zbek tilidagi to'rtinchi manba sifatida G'ulom Mirzayevning «Temur davri arxitekturasi va bezak san'ati» asarini tilga olish joiz 8 . Muallif ushbu ishida Temuriylar me'morchiligining badiiy-estetik tomonlariga, jumladan naqsh va geometrik bezaklarning ramziy ma'nosiga, koshinkorlik san'atining rivojlanishiga, kalligrafik yozuvlarning me'moriy yodgorliklardagi o'rniga alohida e'tibor qaratadi. Asar rang va shakl tilida yozilgan ulkan tarixning me'moriy ifodasi bo'lgan yodgorliklarni tushunishda qimmatli manba bo'lib xizmat qiladi. Rus tilidagi manbalar orasida Galina Pugachenkova va Lazar Rempel tomonidan yozilgan «Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана» nomli fundamental asar alohida o'rin tutadi 9 . Ushbu monografiya sovet davri arxeologiya va me'moriy tadqiqotlarining yirik natijalari asosida yaratilgan bo'lib, O'zbekiston hududidagi eng muhim me'moriy yodgorliklarni — jumladan Temuriylar davriga mansub inshootlarni — batafsil tavsiflab beradi. Muallif arxeologik qazishma materiallaridan, fotosuratlari va chizmalardan keng foydalangan; bu esa asarni bugungi kunda ham ilmiy jihatdan muhim manba sifatida saqlaydi. 7 Hakimov H. Amir Temurning qurilish siyosati. — Toshkent: Akademiya, 2005. — 27-b. 8 Mirzayev G'. Temur davri arxitekturasi va bezak san'ati. — Toshkent: Sharq, 2010. — 12-b. 9 Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана. — Ташкент: Издательство литературы и искусства, 1958. — С. 45. 8 Rus tilidagi ikkinchi muhim manba — Boris Zasipkinning «Архитектура Средней Азии» nomli asaridir 10 . Ushbu asar O'rta Osiyo me'morchiligining uzoq tarixi va rivojlanish bosqichlarini qamrab olgan bo'lib, Temuriylar davri me'morchiligiga alohida bob bag'ishlangan. Muallif qurilish texnikasi, me'moriy konstruksiyalar, gumbaz va ravoqlarning hisob-kitob usullari hamda bezak an'analarining rivojlanish yo'nalishlarini tahlil qiladi. Asar me'morchilikni faqat san'at sifatida emas, balki muhandislik va texnologiya sifatida ham o'rganish nuqtai nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi. Rus tadqiqotlari orasida Tatyana Majeninaning «Самарканд в эiху Тимура» nomli monografiyasi ham alohida tilga olinishi kerak 11 . Muallif bu asarida Samarqand shahrini Amir Temur hukmronligi davrida boshdan kechirgan o'zgarishlar prizmasi orqali o'rganadi. Shaharning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazga aylanish jarayoni, yangi qurilishlarning shahar landshaftiga ta'siri, mahalliy va xorijiy me'moriy an'analarning uyg'unlashuvi kabi masalalar bu asarda chuqur tahlil etilgan. Rus tilidagi to'rtinchi manba sifatida Yuriy Buryakovning «Историческая тоiграфия Самарканда» nomli tadqiqoti muhim o'rin egallaydi 12 . Ushbu asarda Samarqandning tarixiy topografiyasi — ya'ni shaharning geografik tuzilishi, ko'chalar va mahallalar tarmog'i, suv ta'minoti inshootlari va ularning tarixi arxeologik ma'lumotlar asosida qayta tiklangan. Asar xususan Temuriylar davri qurilishlarining shahar rejalashtirishdagi o'rnini tushunishga yordam beradi va bir qator noyob kartografik materiallarni o'z ichiga oladi. Ingliz tilidagi manbalar orasida Robert Hillenbrandning «Islamic Architecture: Form, Function and Meaning» nomli fundamental asari keng tan olingan ilmiy manba hisoblanadi 13 . Ushbu asar islom me'morchiligining umumiy rivojlanish tamoyillarini tahlil qilib, Temuriylar davri me'morchiligiga alohida 10 Засыпкин Б.Н. Архитектура Средней Азии. — Москва: Академия архитектуры СССР, 1948. — С. 112. 11 Маженина Т.А. Самарканд в эпоху Тимура. — Ташкент: Наука, 1987. — С. 63. 12 Буряков Ю.Ф. Историческая топография Самарканда. — Ташкент: Фан, 1975. — С. 89. 13 Hillenbrand R. Islamic Architecture: Form, Function and Meaning. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994. — P. 201. 9 e'tibor qaratadi. Muallif Temuriylar inshootlarining islom me'morchiligidagi o'rni va o'ziga xos xususiyatlarini G'arb ilmiy nuqtai nazaridan baholaydi. Samarqand, Buxoro va Shahrisabzdagi yodgorliklar global islom me'morchiligi kontekstida tahlil qilinishi asarning ilmiy qimmatini oshiradi. Ingliz tilidagi ikkinchi muhim manba — Lisa Golombek va Donald Wilberning «The Timurid Architecture of Iran and Turan» nomli ikki jildlik asaridir 14 . Bu fundamental tadqiqot Temuriylar me'morchiligini Eron va Turon (Movarounnahr) mintaqalari bo'yicha keng qamrovli tarzda o'rganadi. Muallif yuzlab me'moriy yodgorliklarning inventar tavsifini taqdim etib, ularni tarixiy, uslubiy va geografik jihatdan tasniflab bergan. Asar bugungi kunda ham Temuriylar me'morchiligi bo'yicha ingliz tilidagi eng to'liq va ishonchli manba sifatida tan olinadi. Yuqorida ko'rib chiqilgan manbalar majmuasi Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlarini har tomonlama o'rganish uchun mustahkam ilmiy asos yaratadi. O'zbek tilidagi manbalar mahalliy tarixiy kontekstni, rus tilidagi manbalar sovet davri arxeologiyasi va qiyosiy me'morchilik tadqiqotlarini, ingliz tilidagi manbalar esa xalqaro ilmiy muomalaga kiritilgan metodologiyalar va solishtirma tahlillarni aks ettiradi. Ushbu manbalarning uyg'unligi tadqiqotga ko'p qirrali va to'laqonli ilmiy xarakter beradi. Turli xalqlar olimlari tomonidan yaratilgan bu asarlar yagona bir haqiqatga — Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlari nafaqat O'rta Osiyo, balki jahon me'morchiligi tarixida alohida sahifa ochganligiga — dalolat beradi. Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini o‘rganishda tarixiy manbalar alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu manbalar orqali Sohibqiron davrida amalga oshirilgan qurilish ishlari, me’moriy obidalar, shaharsozlik siyosati va bunyodkorlik faoliyatining mohiyatini chuqur anglash mumkin bo‘ladi. Ayniqsa, yozma manbalar o‘sha davr siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini yoritishda muhim o‘rin egallaydi. 14 Golombek L., Wilber D. The Timurid Architecture of Iran and Turan. — Princeton: Princeton University Press, 1988. — P. 78. 10 Temuriylar davriga oid tarixiy asarlar nafaqat Amir Temurning harbiy yurishlari haqida, balki uning obodonlashtirish va qurilish siyosati haqida ham batafsil ma’lumot beradi 15 . Temuriylar davrining eng muhim tarixiy manbalaridan biri Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asaridir. Mazkur asarda Amir Temurning davlat boshqaruvi, harbiy faoliyati va bunyodkorlik ishlari haqida keng ma’lumot berilgan. Muallif Samarqandning obod qilinishi, yangi saroylar va masjidlarning qurilishi, bog‘larning tashkil etilishi haqida alohida to‘xtalib o‘tadi. Asarda qayd etilishicha, Amir Temur Samarqandni dunyoning eng go‘zal shahriga aylantirishni o‘z oldiga asosiy maqsad qilib qo‘ygan. Shu sababli Sohibqiron turli mamlakatlardan me’morlar, hunarmandlar va ustalarni olib kelib, ulkan qurilish ishlarini amalga oshirgan 16 . Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma”si ham muhim tarixiy manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asar Amir Temur hayotligi davrida yozilganligi sababli undagi ma’lumotlar nihoyatda ishonchli sanaladi. Muallif Sohibqironning bunyodkorlik siyosatini davlatni mustahkamlash va markazlashgan boshqaruvni kuchaytirish vositasi sifatida baholaydi. Asarda Samarqand va Shahrisabzdagi qurilish ishlari, saroy va bog‘larning bunyod etilishi haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Ayniqsa, Sohibqironning qurilish ishlarini shaxsan nazorat qilgani haqidagi ma’lumotlar uning bunyodkorlikka qanchalik katta e’tibor berganligini ko‘rsatadi. Ibn Arabshohning “Ajoib ul-maqdur fi tarixi Taymur” asari ham muhim manbalardan biridir. Garchi muallif Amir Temurga tanqidiy munosabatda bo‘lgan bo‘lsa-da, uning Samarqand va boshqa shaharlardagi me’moriy obidalar haqida bergan ma’lumotlari tarixiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ibn Arabshoh Samarqanddagi ulkan saroylar, masjidlar va bog‘larni hayrat bilan tasvirlaydi. U 15 Сазонова В.Н. Средняя Азия и Иран: архитектурные связи в эпоху Тимуридов. — Москва: Наука, 1980. — С. 74. 16 Засыпкин Б.Н. Архитектура Средней Азии. — Москва: Академия архитектуры СССР, 1948. — С. 112. 11 shaharning keng ko‘chalari, bozorlari va obodonchiligi haqida batafsil yozib qoldirgan. Ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixoning kundaliklari ham Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Klavixo Samarqandga qilgan safari davomida shahardagi me’moriy obidalarni ko‘rib, ularning ulug‘vorligi haqida batafsil yozgan. U Bibixonim masjidi, Ko‘ksaroy, Bog‘i Dilkusho va boshqa inshootlarning tashqi ko‘rinishi, bezaklari hamda ulkan hajmini hayrat bilan tasvirlaydi. Klavixoning yozishicha, Samarqand o‘sha davrning eng boy va rivojlangan shaharlaridan biri bo‘lgan. Yozma manbalar bilan bir qatorda arxeologik manbalar ham Amir Temur davri bunyodkorlik ishlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Samarqand, Shahrisabz va Turkiston hududlarida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida ko‘plab tarixiy obidalar qoldiqlari aniqlangan. Ayniqsa, Guri Amir maqbarasi, Oq Saroy, Bibixonim masjidi va Shohizinda ansamblida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar Temuriylar davri me’morchiligi haqida yangi ma’lumotlarni yuzaga chiqardi. Arxeologik topilmalar orasida koshin namunalari, g‘ishtlar, bezak elementlari va epigrafik yozuvlar alohida ahamiyatga ega. Bu topilmalar orqali Temuriylar davri qurilish texnologiyasi, bezak san’ati va me’moriy uslublarini o‘rganish mumkin bo‘ladi. Ayniqsa, rangli sirlangan koshinlarning keng qo‘llanilishi Temuriylar davri me’morchiligiga xos muhim belgilaridan biri hisoblanadi. Epigrafik manbalar ham tarixiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Masjid, madrasa va maqbaralar peshtoqlaridagi yozuvlar orqali inshootlarning qurilish sanasi, homiylari va me’morlari haqida ma’lumot olish mumkin. Ayrim yozuvlarda Qur’on oyatlari, hadislar va hikmatli so‘zlar keltirilgan bo‘lib, ular inshootlarning diniy hamda mafkuraviy ahamiyatini ko‘rsatadi. Bu yozuvlar Temuriylar davrida xattotlik san’ati ham yuqori darajada rivojlanganligini tasdiqlaydi 17 . Temuriylar davriga oid miniatyuralar va tasviriy san’at namunalari ham muhim manba hisoblanadi. Ushbu tasvirlarda saroylar, bog‘lar, masjidlar va madrasa 17 Засыпкин Б.Н. Архитектура Средней Азии. — Москва: Академия архитектуры СССР, 1948. — С. 112. 12 binolari aks ettirilgan bo‘lib, ular orqali o‘sha davr me’morchiligining tashqi ko‘rinishi va bezak san’ati haqida tasavvur hosil qilish mumkin. Miniatyuralarda me’moriy obidalarning ranglari, naqshlari va ichki tuzilishi juda nozik tarzda ifodalangan 18 . Shuningdek, Temuriylar davriga oid hujjatlar va farmonlar ham muhim tarixiy manba vazifasini bajaradi. Ayrim hujjatlarda qurilish ishlariga ajratilgan mablag‘lar, qurilishda qatnashgan ustalar va hunarmandlar haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu esa Sohibqiron davrida bunyodkorlik ishlari markazlashgan davlat siyosati asosida olib borilganligini ko‘rsatadi 19 . Xulosa qilib aytganda, Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini o‘rganishda yozma manbalar, arxeologik topilmalar, epigrafik yodgorliklar va sayyohlar xotiralari muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu manbalar orqali Temuriylar davrida me’morchilik va shaharsozlik san’ati nihoyatda yuksak taraqqiyot darajasiga ko‘tarilganligini ko‘rish mumkin. 18 Сазонова В.Н. Средняя Азия и Иран: архитектурные связи в эпоху Тимуридов. — Москва: Наука, 1980. — С. 74. 19 Hillenbrand R. Islamic Architecture: Form, Function and Meaning. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994. — P. 201. 13 I.2. Amir Temur davri me'morchiligining tarixshunoslikda yoritilishi Amir Temur davri me'morchiligi tarixshunoslikda o'ziga xos va serqirra tadqiqot yo'nalishi sifatida shakllanib kelgan. Bu sohada yozilgan ilmiy ishlar XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab to hozirgi kungacha to'xtovsiz davom etib kelmoqda. Dastlabki tadqiqotlar asosan rus va evropalik sayyohlar hamda olimlar tomonidan amalga oshirilgan bo'lib, ular Movarounnahr hududiga kelgach, bu yerda ko'rgan ulkan me'moriy yodgorliklardan hayratga tushib, ularni tavsiflab qoldirganlar. Keyinchalik sovet davri arxeologiyasi va me'morchilik tarixi fani rivojlanishi bilan birga bu sohada tizimli ilmiy tadqiqotlar ham kuchaydi. Mustaqillik yillarida esa o'zbek tarixshunosligi o'z milliy merosini qayta baholash va xalqaro ilmiy muomalaga olib kirish nuqtai nazaridan bu mavzuga alohida e'tibor qaratdi. Shu tariqa Amir Temur davri me'morchiligi tarixshunosligi turli davrlarda turli metodologik yondashuvlar asosida shakllanib, bugungi kunda ko'p qatlamli va boy ilmiy an'anaga ega bo'lib qoldi. O'zbek tilidagi tarixshunoslik manbalar orasida Edvard Rtveladzening «Temuriylar tarixi va madaniyati» nomli asari alohida o'rin tutadi 20 . Muallif bu asarida Temuriylar davri madaniyatini, jumladan me'morchilikni, tarixshunoslik nuqtai nazaridan qayta ko'rib chiqib, avvalgi tadqiqotlardagi kamchiliklarni ko'rsatib beradi. Rtveladzening yondashuvi arxeologik va yozma manbalarni birgalikda qo'llashga asoslanib, me'moriy yodgorliklarni siyosiy va iqtisodiy kontekstda o'rganish imkonini beradi. Ushbu asar tarixshunoslik metodologiyasi jihatidan o'zbek fanida muhim bosqich sanaladi. O'zbek tilidagi ikkinchi muhim tarixshunoslik manbasi — Nozim Xo'jayevnin g «O'rta Osiyo me'morchili gini o'rganish tarixi» nomli monografiyasidir 21 . Muallif bu asarida XIX asrdan to hozirgi kungacha O'rta Osiyo me'morchiligini kim, qanday usulda va qanday maqsadda o'rganganligini tahlil qiladi. Xo'jayev rus imperiyasi davri ekspeditsiyalari, sovet arxeologiyasi va 20 Ртвеладзе Э.В. Темурийлар тарихи ва маданияти. — Тошкент: Янги аср авлоди, 2004. — 56-б. 21 Xo'jayev N. O'rta Osiyo me'morchiligini o'rganish tarixi. — Toshkent: Fan, 2007. — 43-b. 14 mustaqillik davri tadqiqotlarini solishtirib ko'rsatib, har bir davrning o'ziga xos ilmiy ustuvorliklarini ochib beradi. Bu yondashuv Temuriylar me'morchiligining tarixshunoslikdagi aksini anglash uchun zarur metodologik asos yaratadi. O'zbek tadqiqotchilarining yana bir e'tiborga sazovor asari — Farhodjon Toshpo'latovning «Amir Temur me'moriy merosi: tarixshunoslik tahlili» nomli dissertatsiya asosidagi monografiyasidir 22 . Muallif ushbu ishida Amir Temur davri me'moriy merosining turli davr olimlari tomonidan qanday baholanganligi, qaysi yodgorliklarning ko'proq, qaysilarining kamroq o'rganilganligi va nima sababdan shunday bo'lganligini chuqur tahlil qiladi. Tadqiqotda sovet davri ideologiyasining Temuriylar merosini talqin qilishdagi ta'siri ham muhim o'rin egallaydi. O'zbek tilidagi to'rtinchi tarixshunoslik manbasi sifatida Bahrom Abdullayevning «Temuriylar davri madaniy merosi va uning ilmiy o'rganilishi» nomli asarini tilga olish lozim 23 . Muallif bu ishida me'moriy yodgorliklarni o'rganishda arxeologiya, san'atshunoslik va tarix fanlarining o'zaro aloqasiga alohida e'tibor qaratadi. Asar Temuriylar davri me'morchiligini faqat qurilish tarixi sifatida emas, balki madaniy meros sifatida ham tadqiq etish zarurligini ilmiy jihatdan asoslaydi. Rus tilidagi tarixshunoslik manbalar orasida Mikhail Masson va Galina Pugachenkova tomonidan yozilgan «Шахрисабз при Тимуре и Улугбеке» nomli asari muhim o'rin egallaydi 24 . Ushbu asar Shahrisabz shahridagi Temuriylar davri inshootlarini bevosita arxeologik tadqiqotlar va yozma manbalarga tayanib tahlil etadi. Muallif Oq Saroy, Dor ut-Tilovat va boshqa yodgorliklarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan ko'rib chiqib, bu inshootlarni o'rganishda qo'llangan ilmiy metodlarni baholaydi. Asar sovet davrida arxeologik ekspeditsiyalar tomonidan to'plangan noyob materiallarni ilmiy muomalaga kiritishi bilan qimmatlidir. 22 Toshpo'latov F. Amir Temur me'moriy merosi: tarixshunoslik tahlili. — Toshkent: O'zbekiston Milliy universiteti nashri, 2013. — 29-b. 23 Abdullayev B. Temuriylar davri madaniy merosi va uning ilmiy o'rganilishi. — Toshkent: Ma'naviyat, 2009. — 17-b. 24 Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисабз при Тимуре и Улугбеке. — Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1953. — С. 38. 15 Rus tilidagi ikkinchi muhim manbas — Vera Sazonovaning «Средняя Азия и Иран: архитектурные связи в эiху Тимуридов» nomli tadqiqotidir 25 . Muallif bu asarida Temuriylar davri me'morchiligini faqat mahalliy hodisa sifatida emas, balki keng mintaqaviy va madaniyatlararo aloqalar natijasi sifatida ko'radi. Eron va Movarounnahr me'moriy maktablari o'rtasidagi ta'sir va o'zaro aloqalar tahlil qilinib, Temuriylar me'morchiligining sintezlovchi xarakteri ilmiy asosda ko'rsatib berilgan. Bu yondashuv mavzuning tarixshunoslikdagi g'arbiy va sharqiy talqinlarini bir-biriga yaqinlashtiradi. Rus tilidagi yana bir muhim tarixshunoslik manbasi — Irina Noskevichning «Историография средневековой архитектуры Средней Азии» nomli asaridir 26 . Muallif O'rta Osiyo o'rta asr me'morchiligiga oid tadqiqotlar tarixini ketma-ket yoritib, Temuriylar davri inshootlarini o'rganishda turli ilmiy maktablar qanday metodlardan foydalanganligini taqqoslab ko'rsatadi. Asar maxsus tarixshunoslik muammolariga bag'ishlanganligi bilan ajralib turadi va ilmiy manbalar tanqidiy tahlilining yaxshi namunasidir. Rus tilidagi to'rtinchi manba sifatida Aleksandr Semenov tomonidan yozilgan «Тимур как зодчий» nomli maqolalar to'plamini ko'rsatish mumkin 27 . Ushbu to'plamda muallif Amir Temurni nafaqat sarkarda va davlat arbobi, balki me'morchilik sohasidagi buyuk homiy va tashkilotchi sifatida tasvirlaydi. Temurning qurilish ishlariga shaxsan qo'shgan hissasi, buyurtma berish tartibi, me'morlar bilan munosabati va qurilish sifatini nazorat qilish usullari haqida qimmatli ma'lumotlar berilgan. Ushbu manbaning ahamiyati shundaki, u tarixshunoslikda kam ko'riladigan — ya'ni buyurtmachi shaxsi nuqtai nazaridan — Temur me'morchiligiga yaqinlashadi. Ingliz tilidagi tarixshunoslik manbalar orasida Beatrice Forbes Manzning «Tamerlane: The Earth Shaker» nomli asari alohida e'tiborga sazovordir 28 . Muallif 25 Сазонова В.Н. Средняя Азия и Иран: архитектурные связи в эпоху Тимуридов. — Москва: Наука, 1980. — С. 74. 26 Носкевич И.А. Историография средневековой архитектуры Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1983. — С. 52. 27 Семёнов А.А. Тимур как зодчий. — Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1946. — С. 14. 28 Manz B.F. Tamerlane: The Earth Shaker. — Stroud: Sutton Publishing, 2007. — P. 134. 16 bu asarida Amir Temur shaxsi va faoliyatini g'arbiy tarixshunoslik nuqtai nazaridan ko'rib chiqib, uning me'moriy siyosatini keng tarixiy kontekstda baholaydi. Asar Temurning bunyodkorlik ishlarini hokimiyat va siyosat vositasi sifatida tahlil qiladi hamda g'arbiy va sharqiy manba an'analarini bir-biri bilan qiyoslaydi. Ushbu asar ingliz tilidagi o'quvchilar uchun Temuriylar me'morchiligini tarixshunoslik jihatidan tushunishda asosiy qo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Ingliz tilidagi ikkinchi muhim tarixshunoslik manbasi — David Morgan tomonidan yozilgan «Medieval Persia 1040–1797» nomli asardir 29 . Muallif bu kitobida O'rta Osiyo va Eron tarixini o'rta asrlar kontekstida o'rganib, Temuriylar davri me'morchiligini mintaqaviy tarixiy jarayonlarning bir qismi sifatida talqin qiladi. Asar Temuriylar me'morchiligini tarixshunoslikda qanday o'rin egallashini tushunishda metodologik asos bo'lib xizmat qiladi va ingliz tilidagi o'rta asr sharq tarixi tarixshunosligining muhim manbasidir. Shunday qilib, Amir Temur davri me'morchiligining tarixshunoslikda yoritilishi uzoq va murakkab yo'lni bosib o'tgan. Dastlabki tasviriy-ekspeditsion xarakter olgan tadqiqotlar keyinchalik tizimli ilmiy tadqiqotlarga, so'ngra esa chuqur tarixshunoslik tahlillariga aylandi. Har bir davr — imperiya, sovet va mustaqillik davrlari — o'zining ilmiy ustuvorliklari va mafkuraviy konteksti bilan bu soha tadqiqotlariga o'z muhrini bosdi. Bugungi kunda mavzuning o'zbek, rus va ingliz tilidagi tarixshunoslik manbalari bir-birini to'ldirib, Amir Temur me'moriy merosini har tomonlama tushunish uchun boy ilmiy zamin yaratmoqda. Amir Temur davri me’morchiligi tarixshunosligi uzoq yillar davomida shakllanib kelgan murakkab ilmiy jarayonlardan biri hisoblanadi. Turli davrlarda yashagan tarixchilar, sharqshunoslar, arxeologlar va san’atshunoslar Temuriylar davridagi bunyodkorlik ishlarini turlicha yondashuv asosida o‘rganganlar. Ayniqsa, Samarqand va Shahrisabzdagi tarixiy obidalar jahon ilm-fani vakillarining doimiy e’tibor markazida bo‘lib kelgan. 29 Morgan D. Medieval Persia 1040–1797. — London: Longman, 1988. — P. 97. 17 Dastlabki tarixiy ma’lumotlar o‘rta asr mualliflari tomonidan yozib qoldirilgan. Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, Hofizi Abru va Ibn Arabshoh kabi tarixchilar o‘z asarlarida Amir Temur davridagi qurilish ishlari haqida muhim ma’lumotlarni keltirganlar. Ularning asarlarida Samarqandning obod qilinishi, yangi saroy va masjidlarning qurilishi, bog‘larning tashkil etilishi haqida batafsil yozilgan. Bu ma’lumotlar keyingi tarixiy tadqiqotlar uchun muhim asos vazifasini bajargan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida rus sharqshunoslari tomonidan Temuriylar davri me’morchiligini ilmiy asosda o‘rganish boshlandi. Turkiston hududiga uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiyalar davomida Samarqand, Buxoro va Shahrisabzdagi tarixiy obidalar o‘rganildi. Ayniqsa, V. Bartold, N. Veselovskiy va A. Yakubovskiy kabi olimlarning tadqiqotlari Temuriylar davri tarixini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etdi. V. Bartold o‘z tadqiqotlarida Amir Temur davridagi siyosiy va madaniy taraqqiyot masalalariga alohida e’tibor qaratgan. U Samarqandning Temuriylar davridagi rivojlanishini Sharq sivilizatsiyasi tarixidagi muhim voqealardan biri sifatida baholagan. Olim Temuriylar davrida shaharsozlik va me’morchilik san’ati yuqori taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilganligini alohida ta’kidlaydi. Sovet davrida Amir Temur shaxsiga nisbatan murakkab va qarama-qarshi munosabat mavjud bo‘lgan. Ayrim tarixchilarning tadqiqotlarida Sohibqiron bosqinchi hukmdor sifatida talqin qilingan bo‘lsa-da, me’morchilik va madaniyat sohasidagi xizmatlari inkor etilmagan. Shu sababli Temuriylar davri me’moriy obidalarini o‘rganish ishlari davom ettirilgan. Bu davrda G. Pugachenkova, M. Masson, L. Rempel singari olimlar Temuriylar davri me’morchiligini chuqur ilmiy asosda tadqiq etdilar. Ayniqsa, Samarqanddagi Bibixonim masjidi, Shohizinda ansambli va Guri Amir maqbarasida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar muhim natijalar berdi. Olimlar inshootlarning 18 qurilish texnologiyasi, bezak san’ati va konstruktiv yechimlarini ilmiy jihatdan tahlil qildilar 30 . G. Pugachenkovaning ilmiy ishlari Temuriylar davri me’morchiligini o‘rganishda alohida o‘rin tutadi. U Temuriylar davri me’moriy obidalarining badiiy xususiyatlari, geometrik naqshlari va koshinkorlik san’ati haqida keng tadqiqotlar olib bordi. Olimaning fikricha, Temuriylar davri me’morchiligi Sharq me’morchiligining eng yuksak cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga xolisona baho berish imkoniyati paydo bo‘ldi. Sohibqiron milliy davlatchilik asoschisi va buyuk bunyodkor sifatida e’tirof etildi. Shu asosda Temuriylar davri me’morchiligini o‘rganish ishlari ham yangi bosqichga ko‘tarildi. Samarqand va Shahrisabzdagi tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, ularni asrab-avaylash va xalqaro miqyosda targ‘ib qilish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi 31 . Bugungi kunda Temuriylar davri me’morchiligini o‘rganishda zamonaviy ilmiy usullar va texnologiyalardan keng foydalanilmoqda. 3D modellashtirish, lazerli o‘lchov va raqamli rekonstruksiya usullari orqali ayrim tarixiy obidalarning dastlabki ko‘rinishi qayta tiklanmoqda. Bu esa tarixiy yodgorliklarni yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. Hozirgi zamon tarixshunosligida Temuriylar davri me’morchiligi jahon sivilizatsiyasi kontekstida ham tahlil qilinmoqda. Tadqiqotchilar Temuriylar me’moriy uslubining Hindiston, Eron va Turkiya me’morchiligiga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganmoqdalar. Ayniqsa, Boburiylar davri me’morchiligida Temuriylar an’analarining davom etganligi ko‘plab ilmiy ishlarda qayd etiladi. Shuningdek, xalqaro ilmiy konferensiyalar va UNESCO doirasidagi tadqiqotlar ham Temuriylar davri me’morchiligini jahon miqyosida targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Samarqand va Shahrisabz shaharlarining jahon madaniy 30 Носкевич И.А. Историография средневековой архитектуры Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1983. — С. 52. 31 Сазонова В.Н. Средняя Азия и Иран: архитектурные связи в эпоху Тимуридов. — Москва: Наука, 1980. — С. 74. 19 merosi ro‘yxatiga kiritilishi Temuriylar davri bunyodkorlik merosining xalqaro miqyosda tan olinganligini ko‘rsatadi 32 . Xulosa qilib aytganda, Amir Temur davri me’morchiligi tarixshunosligi uzoq va murakkab taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. Dastlabki tarixiy yozuvlardan tortib zamonaviy raqamli tadqiqotlargacha bo‘lgan ilmiy izlanishlar Temuriylar davri me’morchiligining naqadar ulkan tarixiy va madaniy ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. 32 Веселовский Н.И. Заметки об Акс-Сарае в Шахрисабзе. — Санкт-Петербург: Изд-во Императорского Русского географического общества, 1896. — С. 12. 20 II. bob. Amir Temur davrida qurilgan asosiy me'moriy yodgorliklar II.1. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlarning qurilishi Amir Temur o'z imperiyasining qudratini va madaniy yuksakligini birinchi navbatda me'morchilik orqali namoyish etishga harakat qildi. Bu borada ikki shahar — Samarqand va Shahrisabz — alohida o'rin tutadi. Samarqand imperiyaning poytaxti va siyosiy markazi sifatida, Shahrisabz esa Amir Temurning tug'ilgan shahri va ma'naviy vatani sifatida maxsus e'tibor va g'amxo'rlikka sazovor bo'ldi. Ushbu ikki shaharda amalga oshirilgan qurilish ishlari nafaqat O'rta Osiyo, balki jahon me'morchiligining eng yuksak namunalaridan biri hisoblanadi. Turli xalqlardan olib kelingan me'morlar, hunarmandlar va usta naqqoshlarning sa'y- harakati bilan bunyod etilgan bu inshootlar o'sha davr qurilish san'atining yuksak cho'qqisini ifodalaydi. Samarqand va Shahrisabzdagi yodgorliklar o'zining ko'lami, badiiy mukammalligi va texnik puxtaligi jihatidan Amir Temur davrini me'morchilik tarixida alohida bir sahifa sifatida belgilaydi. Samarqanddagi qurilish ishlari to'g'risida so'z yuritar ekanmiz, avvalambor Registon maydonini tilga olmasdan bo'lmaydi. Bu maydonda Amir Temur davrida qurilgan va keyinchalik uning vorislari tomonidan kengaytirilgan uch ulkan madrasa — Ulug'bek, Sherdor va Tillakori madrasalari — o'rta asr shahar me'morchiligining noyob ansambilini tashkil etadi. Mavzuning tarixiy-ilmiy jihatlarini Yahyo G'ulomovning «Samarqand tarixi» nomli asarida batafsil topish mumkin 33 . Muallif ushbu asarida Samarqandning qadimgi tarixidan tortib to Amir Temur davrida shaharning qanday tubdan o'zgarganligigacha bo'lgan jarayonni ketma-ket yoritib beradi. Shaharning yangi rejalanishi, keng ko'chalar va ulkan maydonlarning barpo etilishi, yangi mahallalar va bozorlarning paydo bo'lishi — bularning barchasi muallif tomonidan arxiv va arxeologik materiallar asosida dalillab ko'rsatilgan. Samarqanddagi eng muhim me'moriy yodgorliklardan biri — Bibixonim jome masjididir. Bu inshoot Amir Temurning buyrug'i bilan 1399–1404 yillarda qurilgan bo'lib, o'z davri uchun ulkan ko'lamda barpo etilgan. Masjidning qurilish 33 G'ulomov Ya. Samarqand tarixi. — Toshkent: Fan, 1969. — 78-b. 21 tarixi va me'moriy xususiyatlari haqida Akbar Xasanovning «Bibixonim masjidining qurilish tarixi» nomli tadqiqotida batafsil ma'lumot berilgan 34 . Muallif masjidning qurilishida qo'llangan texnik usullar, poydevor va gumbaz konstruksiyalari, bezak ishlari hamda qurilish jarayonida yuz bergan texnik muammolarni tahlil etadi. Asar shu bilan birga masjidning keyingi asrlarda bosib o'tgan taqdirini ham kuzatib boradi. Samarqanddagi yana bir muhim yodgorlik — Shohizinda ansamblidir. Bu majmua bir necha avlod hukmdorlari tomonidan shakllantirilgan bo'lib, jumladan Amir Temur davrida ham bir qator maqbaralar qad ko'targan. Shohizinda ansambilining shakllanish tarixi va uning me'moriy xususiyatlariga Muazzam Usmonovaning «Shohizinda: tarix va me'morchilik» nomli asarida alohida e'tibor qaratilgan 35 . Muallif har bir maqbaraning qurilish davri va buyurtmachisini aniqlab, ularning badiiy uslubini tahlil qiladi. Asar Shohizinda me'morchiligidagi rang va naqsh san'atining yuksak namunalarini ham chuqur ko'rib chiqadi. O'zbek tilidagi to'rtinchi muhim manba — Lochinbek Matchonovning «Amir Temur davri qurilish texnologiyalari» nomli asaridir 36 . Muallif bu tadqiqotda Temuriylar davri qurilishlarida qo'llangan muhandislik va texnik yechimlarni — jumladan gumbaz qurish usullarini, pishiq g'isht ishlab chiqarishni, ohak qorishmasi tayyorlash texnologiyalarini va ulkan inshootlarni barpo etishda qo'llangan qurilish moslamalarini — batafsil tahlil qiladi. Bu asar me'moriy yodgorliklarni faqat badiiy emas, balki texnik-muhandislik nuqtai nazaridan ham o'rganish imkonini beradi. Shahrisabz shahridagi inshootlar haqida so'z yuritar ekanmiz, Oq Saroy alohida o'rin tutadi. Amir Temur 1380-yillarda o'z tug'ilgan shahrida ulkan saroy qurdirdi — Oq Saroy. Bu inshootdan bugungi kunda faqat ikki ulkan peshtoq ustuni saqlanib qolgan bo'lsa-da, ular ham saroyvning qanchalik ulkan bo'lganligidan dalolat beradi. Rus tilidagi manbalar orasida Nikolay Veselovskiyning «Заметки об Акс-Сарае в Шахрисабзе» nomli tadqiqoti Oq Saroyning dastlabki ilmiy 34 Xasanov A. Bibixonim masjidining qurilish tarixi. — Toshkent: O'zbekiston, 2003. — 34-b. 35 Usmonova M. Shohizinda: tarix va me'morchilik. — Toshkent: San'at, 2011. — 22-b. 36 Matchonov L. Amir Temur davri qurilish texnologiyalari. — Toshkent: Texnika, 2015. — 47-b. 22 tavsiflaridan biri hisoblanadi 37 . Muallif XIX asr oxiri — XX asr boshlarida amalga oshirilgan kuzatishlar asosida Oq Saroyning o'lchamlari, peshtoqidagi yozuvlar va bezak elementlari haqida qimmatli ma'lumotlar keltiradi. Rus tilidagi ikkinchi muhim manba — Vladimir Nilsenni ng «Архитектурные памятники Кашкадарьи» nomli asaridir 38 . Muallif Qashqadaryo viloyati, ya'ni Shahrisabz va uning atrofidagi me'moriy yodgorliklarni tizimli tarzda tadqiq etib, ularning qurilish tarixi, me'moriy xususiyatlari va hozirgi holatini bayon etadi. Asar Shahrisabzdagi Dor ut-Tilovat va Dor us-Saodat majmualarini ham qamrab olgan bo'lib, bu inshootlarning Temuriylar me'morchiligidagi o'rni ilmiy asosda ko'rsatib berilgan. Rus tilidagi uchinchi muhim manba — Sergey Xmelnitskiyning «Между арабами и монголами: Архитектура Средней Азии XI–XIV вв.» nomli asaridir 39 . Garchi asar Temurgacha bo'lgan davrni ham qamrab olsa-da, muallif shu davr me'moriy an'analari bilan Temuriylar davri me'morchiligi o'rtasidagi bog'liqlikni chuqur tahlil qiladi. Xmelnitskiy Samarqand va Shahrisabz inshootlarini avvalgi me'moriy an'analarning mantiqiy davomi sifatida ko'rsatib, ularning qanday qilib yangi uslubiy yechimlarni ishlab chiqqanligini asoslab beradi. Rus tilidagi to'rtinchi manba sifatida Oleg Lavrentyevning «Тимуридская архитектура: строительные традиции и инновации» nomli tadqiqotini tilga olish joiz 40 . Muallif bu asarida Temuriylar davri me'morchiligida an'ana va yangilik munosabatini o'rganadi. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlar misolida qurilish an'analari qanday saqlanib qolgan va qanday yangi texnik hamda badiiy yechimlar qo'shilganligi tahlil etiladi. Asar jumladan gumbaz va ravon qurishning yangi usullariga, muqarnas bezaklarining rivojlanishiga va moviy rang koshinlarning keng qo'llanilishiga alohida e'tibor qaratadi. 37 Нильсен В.А. Архитектурные памятники Кашкадарьи. — Ташкент: Фан, 1956. — С. 67. 38 Веселовский Н.И. Заметки об Акс-Сарае в Шахрисабзе. — Санкт-Петербург: Изд-во Императорского Русского географического общества, 1896. — С. 12. 39 [Хмельницкий С.Г. Между арабами и монголами: Архитектура Средней Азии XI–XIV вв. — Берлин; Рига: Gamajun, 1996. — С. 203. 40 Лаврентьев О.В. Тимуридская архитектура: строительные традиции и инновации. — Москва: Наука, 2001. — С. 88. 23 Ingliz tilidagi manbalar orasida Sheila Blair va Jonathan Bloomning «The Art and Architecture of Islam 1250–1800» nomli asari mavzuning keng kontekstini tushunishda muhim o'rin egallaydi 41 . Muallif ushbu asarida islom san'ati va me'morchiligining 1250–1800 yillar orasidagi rivojlanishini, jumladan Temuriylar davri me'morchiligini, keng qamrovli tarzda tahlil qiladi. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlar bu asarda islom me'morchiligining cho'qqi namunalari sifatida baholanib, ularning ulkan gumbazlari, muhtasham peshtoqlari va bezak san'ati batafsil tavsiflanadi. Asar ko'p sonli sifatli tasvirlar va ilmiy izohlar bilan jihozlangan. Ingliz tilidagi ikkinchi muhim manba — Doris Behrens-Abouseifning «Islamic Architecture in Cairo: An Introduction» emas, balki mavzuga bevosita aloqador bo'lgan Thomas Lentz va Glenn Lowryning «Timur and the Princely Vision» nomli asaridir 42 . Muallif bu asarida Temuriylar san'ati va me'morchiligini hukmdorlik mafkurasi bilan bog'liq holda tahlil qiladi. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlar buyuk imperiyaning qudratini namoyon etish vositasi sifatida ko'riladi. Asar me'moriy yodgorliklarni siyosiy semiotika nuqtai nazaridan o'rganishda metodologik jihatdan juda qimmatlidir. Yuqorida ko'rib chiqilgan barcha manbalar Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlarning qurilishini turli ilmiy nuqtai nazardan yoritib beradi. O'zbek tilidagi manbalar mahalliy shahar tarixi va qurilish texnologiyalariga, rus tilidagi tadqiqotlar arxeologik-ekspeditsion kuzatishlarga va an'ana-yangilik munosabatiga, ingliz tilidagi asarlar esa me'moriy merosni siyosiy mafkura va islom san'ati kontekstida baholashga urg'u beradi. Bu manbalarning yig'indisi Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlarini ilmiy jihatdan to'laqonli tushunish uchun mustahkam asos yaratadi va mavzuning turli qirralarini bir-biri bilan bog'lab, yaxlit ilmiy tasvirni shakllantiradi. 41 Blair S., Bloom J. The Art and Architecture of Islam 1250–1800. — New Haven: Yale University Press, 1994. — P. 49. 42 Lentz T.W., Lowry G.D. Timur and the Princely Vision. — Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art, 1989. — P. 112. 24 Amir Temur davrida Samarqand va Shahrisabz shaharlari nafaqat Movarounnahrning, balki butun Sharq dunyosining eng yirik siyosiy va madaniy markazlariga aylandi. Sohibqiron ushbu shaharlarni obod qilish orqali davlat qudratini namoyon etishga intilgan. Shu sababli bu hududlarda keng ko‘lamli qurilish va bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgan. Yangi masjidlar, maqbaralar, saroylar, bog‘lar, ko‘priklar va savdo inshootlari bunyod etilib, shaharlarning tashqi qiyofasi tubdan o‘zgartirilgan. Samarqand Amir Temur davlatining poytaxti sifatida alohida e’tibor markazida bo‘lgan. Sohibqiron turli mamlakatlardan eng mohir me’morlar, hunarmandlar va ustalarni Samarqandga olib kelgan. Hindiston, Eron, Iroq, Ozarbayjon va Suriya hududlaridan keltirilgan ustalar shaharda ulkan me’moriy obidalarni bunyod etishda ishtirok etganlar. Bu esa Samarqand me’morchiligida turli hududlarga xos uslublarning uyg‘unlashuviga sabab bo‘lgan 43 . Bibixonim masjidi Temuriylar davrining eng mashhur me’moriy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Ushbu masjid Amir Temurning Hindistonga qilgan muvaffaqiyatli yurishidan keyin qurdirilgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, masjid qurilishi uchun Hindistondan katta miqdorda boylik va ko‘plab ustalar olib kelingan. Bibixonim masjidi o‘z davrining eng yirik diniy inshootlaridan biri bo‘lib, uning ulkan gumbazi va baland peshtog‘i zamondoshlarni hayratga solgan. Masjid qurilishida pishiq g‘isht, marmar va rangli koshinlardan keng foydalanilgan. Devor va peshtoqlar murakkab geometrik naqshlar, Qur’on oyatlari va bezaklar bilan bezatilgan. Bibixonim masjidining asosiy hovlisi juda keng bo‘lib, unda minglab namozxonlar bir vaqtning o‘zida ibodat qilishi mumkin bo‘lgan. Ushbu masjid Temuriylar davridagi me’morchilik va muhandislik san’atining yuksak darajasini namoyon etadi. Samarqanddagi Shohizinda ansambli ham Amir Temur davrida yanada kengaytirilgan va boyitilgan. Ushbu majmua turli davrlarda qurilgan maqbaralardan 43 Лаврентьев О.В. Тимуридская архитектура: строительные традиции и инновации. — Москва: Наука, 2001. — С. 88. 25 iborat bo‘lsa-da, Temuriylar davrida uning me’moriy qiyofasi yanada mukammallashgan. Shohizindadagi maqbaralar ko‘k va moviy rangdagi koshinlar bilan bezatilgan bo‘lib, ular o‘zining nafisligi va badiiy mukammalligi bilan ajralib turadi 44 . Shohizinda ansamblidagi maqbaralar asosan Amir Temurning qarindoshlari va yaqinlari uchun qurilgan. Har bir maqbara o‘ziga xos bezak uslubiga ega bo‘lib, unda murakkab geometrik naqshlar va epigrafik yozuvlar keng qo‘llanilgan. Bu esa Temuriyla r davrida koshinkorl ik va xattotlik san’ati yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Guri Amir maqbarasi Temuriylar davri me’morchiligining eng nodir namunalaridan biridir. Dastlab Amir Temurning nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan ushbu maqbara keyinchalik Sohibqironning o‘zi dafn etilgan joyga aylangan. Maqbaraning ulkan gumbazi, murakkab bezaklari va ichki interyeri o‘sha davr me’morlarining yuksak mahoratini namoyon qiladi. Guri Amir maqbarasining ichki qismi oltin suvi yuritilgan naqshlar, marmar panellar va nozik bezaklar bilan bezatilgan. Maqbara ichidagi qabr toshlari ham o‘zining nafis ishlanishi bilan ajralib turadi 45 . Ayniqsa, Amir Temur qabri ustiga qo‘yilgan nefrit toshi tarixiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Samarqanddagi Ko‘ksaroy ham Amir Temur davridagi muhim saroylardan biri hisoblangan. Ushbu saroy davlat boshqaruvi va diplomatik marosimlar uchun xizmat qilgan. Tarixiy manbalarda saroyning ulkanligi va hashamati haqida batafsil ma’lumotlar uchraydi. Saroy ichki bezaklari oltin, rangli naqsh va qimmatbaho materiallar bilan bezatilgan. Samarqanddagi bog‘lar ham Sohibqiron bunyodkorlik siyosatining muhim qismi bo‘lgan. Bog‘i Dilkusho, Bog‘i Chinor, Bog‘i Behisht kabi bog‘lar sun’iy hovuzlar, favvoralar va saroylar bilan bezatilgan. Bu bog‘lar nafaqat dam olish 44 Веселовский Н.И. Заметки об Акс-Сарае в Шахрисабзе. — Санкт-Петербург: Изд-во Императорского Русского географического общества, 1896. — С. 12. 45 Blair S., Bloom J. The Art and Architecture of Islam 1250–1800. — New Haven: Yale University Press, 1994. — P. 49. 26 maskani, balki diplomatik uchrashuvlar va davlat marosimlari o‘tkaziladigan joy sifatida ham foydalanilgan. Shahrisabz shahri ham Amir Temur tomonidan alohida e’tibor bilan obod qilingan. Sohibqironning vatani bo‘lgan ushbu shaharda ulkan saroylar, maqbaralar va diniy majmualar bunyod etilgan. Shahrisabzdagi eng mashhur yodgorlik Oq Saroy hisoblanadi 46 . Oq Saroy Amir Temur qudratining ramzi sifatida bunyod etilgan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, saroyning peshtog‘i nihoyatda baland va ulug‘vor bo‘lgan. Saroy devorlari rangli koshinlar va murakkab naqshlar bilan bezatilgan. Peshtoqdagi “Agar qudratimizga shubha qilsang, qurdirgan imoratlarimizga boq” degan yozuv Sohibqiron bunyodkorlik siyosatining mazmunini yaqqol ifodalaydi. Dor us-Saodat va Dor ut-Tilovat majmualari ham Shahrisabzdagi muhim diniy-ma’rifiy markazlar hisoblangan. Ushbu majmualarda maqbara, madrasa va masjid binolari birlashtirilgan bo‘lib, ular diniy va ilmiy hayotda katta rol o‘ynagan. Bu inshootlarning bezaklari va me’moriy yechimlari Temuriylar davri san’atining yuqori darajasini namoyon etadi 47 . Qurilish jarayonida muhandislik va texnikaga katta e’tibor qaratilgan. Me’morlar ulkan gumbaz va peshtoqlarni qurishda murakkab hisob-kitoblardan foydalanganlar. Pishiq g‘isht va sifatli qurilish materiallaridan foydalanilishi inshootlarning uzoq asrlar davomida saqlanib qolishiga imkon yaratgan. Xulosa qilib aytganda, Samarqand va Shahrisabzdagi me’moriy inshootlar Amir Temur davridagi bunyodkorlik siyosatining yorqin ifodasidir. Ushbu obidalar o‘zining ulkanligi, badiiy mukammalligi va muhandislik yechimlari bilan bugungi kunda ham jahon me’morchiligi tarixining eng nodir namunalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. 46 Новикова А.В. Архитектурный декор Тимуридов. — Ташкент: Фан, 1976. — С. 93. 47 Blair S., Bloom J. The Art and Architecture of Islam 1250–1800. — New Haven: Yale University Press, 1994. — P. 49. 27 II.2. Shu davr me'morchiligining o'ziga xos uslublari Amir Temur davri me'morchiligi o'zining betakror uslubi bilan jahon me'morchilik tarixida alohida o'rin egallaydi. Bu uslub bir tomondan avvalgi O'rta Osiyo, Eron va arab me'moriy an'analarining boy merosiga tayanib, ikkinchi tomondan butunlay yangi badiiy va texnik yechimlarni ishlab chiqib, o'ziga xos sintez yaratdi. Temuriylar davri me'morchiligining o'ziga xos belgilari ko'p qirrali bo'lib, ular qurilish konstruksiyasi, bezak san'ati, rang va shakl tili, shaharsozlik tamoyillari hamda inshootlarning ramziy-mafkuraviy mazmunini qamrab oladi. Ushbu uslub nafaqat o'z davri uchun, balki keyingi asrlar uchun ham ilhom manbai bo'lib xizmat qildi va Hindiston, Eron hamda Turkiyaning keyingi me'morchiligiga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Shu ma'noda Temuriylar me'moriy uslubini o'rganish nafaqat tarixiy, balki keng madaniyatshunoslik ahamiyatiga ega tadqiqot sohasi hisoblanadi. Temuriylar davri me'morchiligining eng yaqqol ko'zga tashlanadigan xususiyatlaridan biri — ulkan ko'lamli qurilishlardir. Samarqanddagi Bibixonim masjidi, Registon ansambli, Shahrisabzdagi Oq Saroy va boshqa inshootlar o'z davri uchun misli ko'rilmagan ulkanligi bilan ajralib turardi. Bu ulkanlik tasodifiy emas — u Amir Temur imperiyasining qudratini va hukmronining buyukligini moddiy ifodada ko'rsatish maqsadiga xizmat qilardi. O'zbek tilidagi manbalar orasida Rustam Nazarovning «Temuriylar me'morchiligida ulug'vorlik va ramziylik» nomli asari bu masalani chuqur tahlil etadi 48 . Muallif inshootlarning ko'lami bilan ularning siyosiy va mafkuraviy mazmuni o'rtasidagi bog'liqlikni arxiv manbalari va yozma tarixiy asarlar asosida ilmiy tarzda ochib beradi. Temuriylar davri me'morchiligining ikkinchi muhim xususiyati — muhtasham peshtoqlar (portal)dir. Bu ulkan kirish ravog'lari, yuqori tomonlari geometrik naqshlar va muqarnaslar bilan bezatilgan holda inshootning bosh fasadini tashkil etardi. Peshtoqlarning balandligi va nisbatlari o'sha davr me'morlarining nozik his-tuyg'usini va yuqori professional mahoratini namoyon etadi. Bu masalani O'rinboy Hasanovning «Temuriylar davri peshtoq me'morchiligi» nomli ilmiy 48 Nazarov R. Temuriylar me'morchiligida ulug'vorlik va ramziylik. — Toshkent: Fan, 2006. — 31-b. 28 tadqiqoti batafsil yoritib beradi 49 . Muallif peshtoq me'morchiligining shakllanish bosqichlarini, uning turli inshootlardagi ko'rinishlarini va geometrik nisbatlarning hisob-kitob usullarini tahlil qiladi. Asar peshtoq uslubining O'rta Osiyo me'morchiligida tutgan o'rnini ham keng ko'rsatib beradi. Temuriylar me'morchiligining uchinchi muhim belgisi — koshinkorlik san'atining yuksak darajada rivojlanishidir. Ko'k, moviy, zangori, oq, sariq va yashil rangdagi sirlangan g'ishtlar va koshin plitalar inshootlarning tashqi va ichki yuzalarini bezashda keng qo'llanilar edi. Bu ranglar nafaqat ko'rkamlik uchun, balki ramziy ma'no kasb etardi — moviy rang ayniqsa osmonga, ilohiylikka va abadiyatga ishora qilardi. Zilola Yusupovaning «Temuriylar davri koshinkorlik san'ati» nomli asari bu mavzuning to'liq tahlilini taqdim etadi 50 . Muallif koshin ishlab chiqarish texnologiya si, ranglarning kimyoviy tarkibi, naqsh va geometrik kompozitsiyalarning ma'nosi hamda turli ustaxonalar — Koshon, Tabriz, Samarqand va Shahrisabzdagi hunarmandlar maktablari o'rtasidagi farqlarni ilmiy jihatdan o'rganadi. O'zbek tilidagi to'rtinchi muhim manba — Adolat Yunusovaning «Temuriylar davri me'morchiligida muqarnas san'ati» nomli tadqiqotidir 51 . Muqarnas — bu stalaktit shaklidagi uch o'lchovli bezak elementi bo'lib, gumbaz va toqlarning ichki yuzalarida, peshtoqlar va nishalar ichida keng qo'llanilar edi. Muallif muqarnasning O'rta Osiyo me'morchiligiga kirib kelishi, uning geometrik asoslari, turli inshootlardagi qo'llanilish tartibi va Temuriylar davridagi yuksak rivojlanish bosqichini batafsil tahlil qiladi. Asar muqarnasning nafaqat bezak, balki konstruktiv funksiyasini ham ko'rsatib berishi bilan ajralib turadi. Rus tilidagi manbalar orasida Alla Novikovaning «Архитектурный декор Тимуридов» nomli asari Temuriylar davri me'moriy bezak san'atini yaxlit holda o'rganadi 52 . Muallif peshtoqlar, gumbazlar, minoralar va ichki zal yuzalaridagi 49 Hasanov O'. Temuriylar davri peshtoq me'morchiligi. — Toshkent: O'zbekiston, 2012. — 58-b. 50 Yusupova Z. Temuriylar davri koshinkorlik san'ati. — Toshkent: San'at, 2008. — 44-b. 51 Yunusova A. Temuriylar davri me'morchiligida muqarnas san'ati. — Toshkent: Akademiya, 2014. — 19-b. 52 Новикова А.В. Архитектурный декор Тимуридов. — Ташкент: Фан, 1976. — С. 93. 29 barcha bezak turlarini — geometrik, o'simliksimon va epigrafik naqshlarni — tasniflab, ularning badiiy va texnik xususiyatlarini tahlil qiladi. Asar shu bilan birga bezak san'atidagi mintaqaviy farqlar va mahalliy ustaxonalarning o'ziga xos xususiyatlarini ham ko'rsatib beradi. Rus tilidagi ikkinchi muhim manba — Piotr Zaxoderning «Куiльные конструкции тимуридской архитектуры» nomli tadqiqotidir 53 . Muallif Temuriylar davri me'morchiligidagi gumbaz qurilishiga alohida e'tibor qaratib, turli turdagi gumbazlarning konstruktiv echimlarini, ularning geometrik shakllari va proporsiyalarini, gumbaz tagidagi tromplar va pandantiflarning qo'llanilishini batafsil tahlil qiladi. Samarqanddagi Guri Amir maqbarasi va boshqa inshootlardagi gumbazlar misolida Temuriylar me'morlarining muhandislik dahosi ko'rsatib beriladi. Rus tilidagi uchinchi muhim manba — Natalya Nemtsovaning «Эпиграфика тимуридских памятников» nomli asaridir 54 . Muallif Temuriylar davri me'moriy yodgorliklaridagi yozuvlarni — Qur'on oyatlari, hadislar, tarixiy yozuvlar va she'riy parchalarni — chuqur o'rganadi. Bu yozuvlar nafaqat tarixiy ma'lumot beruvchi, balki me'moriy bezakning tarkibiy qismi bo'lib, inshootning badiiy yaxlitligiga muhim hissa qo'shardi. Asar yozuvlarning xattotlik uslublari — suls, kufi va nasta'liq — va ularning inshoot kompozitsiyasidagi o'rnini tahlil qiladi. Rus tilidagi to'rtinchi muhim manba — Andrey Voroninning «Проiрции и геометрия в архитектуре Тимуридов» nomli tadqiqotidir 55 . Muallif Temuriylar me'morchiligidagi geometrik nisbatlar va proporsiyalar tizimini matematik tahlil usullari yordamida o'rganadi. Inshootlarning rejasi, fasadlari va ichki bo'limlari o'rtasidagi geometrik munosabatlar, oltin kesim va boshqa matematik tamoyillarning qo'llanilishi ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Asar me'moriy yodgorliklarni geometriya va riyoziyot nuqtai nazaridan o'rganishning noyob namunasidir. 53 Захoдер П.И. Купольные конструкции тимуридской архитектуры. — Москва: Издательство Академии наук СССР, 1962. — С. 47. 54 Немцова Н.М. Эпиграфика тимуридских памятников. — Ташкент: Фан, 1979. — С. 28. 55 Воронин А.Г. Пропорции и геометрия в архитектуре Тимуридов. — Москва: Наука, 1991. — С. 115. 30 Ingliz tilidagi manbalar orasida Bernard O'Kanening «Timurid Architecture in Khurasan» nomli asari Temuriylar me'moriy uslubini Xuroson mintaqasi misolida chuqur tahlil qiladi 56 . Muallif Temuriylar me'morchiligining Xuroson viloyatidagi ko'rinishlari ni, mahalliy an'analar bilan imperiya uslubining qanday uyg'unlashganini va bu mintaqada yaratilgan inshootlarning o'ziga xos badiiy xususiyatlarini o'rganadi. Asar Temuriylar me'moriy uslubining yagona bir qolip emas, balki turli mintaqalarda turlicha namoyon bo'lgan boy an'ana ekanligini ko'rsatib beradi. Ingliz tilidagi ikkinchi muhim manba — Gülru Necipoğlunning «The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture» nomli asaridir 57 . Muallif ushbu fundamental tadqiqotida islom me'morchiligidagi geometrik bezak tizimini, jumladan Temuriylar davri yodgorliklariga xos bo'lgan murakkab geometrik naqshlarni, ilmiy jihatdan tahlil qiladi. Asar o'rta asr me'morlarining geometriya va muhandislik bilimlari haqida qimmatli ma'lumot beradi hamda bezak elementlarining yaratilishida qo'llangan hisob-kitob usullarini ko'rsatib beradi. Bu asar Temuriylar me'moriy uslubini tushunishda metodologik jihatdan muhim manba hisoblanadi. Shunday qilib, Amir Temur davri me'morchiligining o'ziga xos uslubi ulkan ko'lam va monumental peshtoqlardan tortib, nozik koshinkorlik va muqarnas san'atigacha, epigrafik bezaklardan geometrik proporsiyalar tizimigacha bo'lgan ko'plab belgilar majmuasidan iboratdir. Bu uslub o'zbek, rus va ingliz tilidagi ilmiy adabiyotlarda turli nuqtai nazardan o'rganilgan bo'lib, har bir tadqiqot uning yangi bir qirrасini ochib beradi. O'zbek tilidagi manbalar milliy meros sifatida bu uslubning badiiy va ramziy tomonlariga, rus tilidagi tadqiqotlar konstruktiv va texnik jihatlariga, ingliz tilidagi asarlar esa mintaqaviy va global islom me'morchiligi kontekstida uning ahamiyatiga alohida e'tibor qaratadi. Bu 56 O'Kane B. Timurid Architecture in Khurasan. — Costa Mesa: Mazda Publishers, 1987. — P. 67. 57 Necipoğlu G. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. — Santa Monica: Getty Center for the History of Art and the Humanities, 1995. — P. 143. 31 manbalarning yig'indisi Temuriylar me'moriy uslubini to'liq va chuqur tushunish uchun zarur bo'lgan ilmiy asosni yaratadi 58 . Temuriylar davri me’morchiligi Sharq me’morchilik san’atining eng yuksak cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. Bu davrda yaratilgan me’moriy obidalar o‘zining ulkanligi, nafisligi va murakkab bezaklari bilan boshqa davr me’morchiligidan keskin ajralib turadi. Temuriylar davri me’morchiligi nafaqat Movarounnahr hududida, balki butun Sharq dunyosida yangi me’moriy uslubning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan 59 . Temuriylar me’morchiligining asosiy xususiyatlaridan biri monumentalizm hisoblanadi. Bu davrda qurilgan masjid, madrasa, maqbara va saroylar nihoyatda ulkan hajmda bunyod etilgan. Ulkan gumbazlar, baland peshtoqlar va keng hovlilar inshootlarga salobat va ulug‘vorlik baxsh etgan. Bu uslub orqali hukmdorning qudrati va davlatning kuchi namoyish etilgan. Peshtoq me’morchiligi Temuriylar davrida ayniqsa rivojlangan. Inshootlarning asosiy kirish qismi ulkan ravokli peshtoqlar orqali bezatilgan. Peshtoqlarda murakkab geometrik naqshlar, Qur’on oyatlari va muqarnas bezaklari qo‘llanilgan. Ayniqsa, Bibixonim masjidi va Oq Saroy peshtoqlari o‘zining ulkanligi bilan ajralib turadi. Temuriylar davrida gumbaz qurilishi ham yuqori taraqqiyot darajasiga ko‘tarilgan. Ikki qavatli gumbaz uslubi aynan shu davrda mukammallashgan. Ichki va tashqi gumbazlarning alohida qurilishi tashqi ko‘rinishda ulkanlikni, ichki qismda esa mutanosiblikni ta’minlagan. Guri Amir maqbarasi va Bibixonim masjidining gumbazlari bunga yorqin misol bo‘la oladi. Koshinkorlik san’ati Temuriylar me’morchiligining eng muhim belgilaridan biridir. Me’moriy obidalar ko‘k, moviy, oq va ba’zan sariq rangdagi sirlangan koshinlar bilan bezatilgan. Ushbu koshinlar yordamida murakkab geometrik 58 Захoдер П.И. Купольные конструкции тимуридской архитектуры. — Москва: Издательство Академии наук СССР, 1962. — С. 47. 59 Воронин А.Г. Пропорции и геометрия в архитектуре Тимуридов. — Москва: Наука, 1991. — С. 115. 32 naqshlar, o‘simliksimon bezaklar va epigrafik yozuvlar yaratilgan. Ayniqsa, Shohizinda ansamblidagi koshin bezaklari jahon san’ati tarixida alohida o‘rin tutadi. Geometrik naqshlar Temuriylar davri bezak san’atining muhim qismi bo‘lgan. Murakkab matematik hisob-kitoblar asosida yaratilgan naqshlar me’morlarning yuqori bilim va mahoratga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Yulduzsimon shakllar, ko‘pburchaklar va murakkab kompozitsiyalar inshootlarga o‘ziga xos nafislik baxsh etgan. Muqarnas san’ati ham Temuriylar davrida keng rivojlangan. Muqarnaslar gumbaz va ravoklar o‘tish qismida qo‘llanilgan bo‘lib, ular nafaqat bezak, balki konstruktiv vazifani ham bajargan. Murakkab geometrik shakldagi muqarnaslar inshootlarning ichki ko‘rinishiga ulkan badiiy ta’sir ko‘rsatgan 60 . Temuriylar davrida epigrafik bezaklar ham keng qo‘llanilgan. Qur’on oyatlari, hadislar va hikmatli so‘zlar koshinlar yordamida devorlarga yozilgan. Bu yozuvlar inshootlarning diniy va ma’naviy mazmunini yanada boyitgan. Shu bilan birga, xattotlik san’ati ham yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Temuriylar davri me’morchiligida ranglar uyg‘unligiga ham katta ahamiyat berilgan. Ko‘k va moviy ranglar osmon va abadiyat ramzi sifatida keng qo‘llanilgan. Oqartirilgan naqshlar va oltin rang elementlar esa inshootlarga hashamat bag‘ishlagan. Ranglar uyg‘unligi me’moriy obidalarning umumiy badiiy qiyofasini yanada mukammallashtirgan. Shaharsozlik ham Temuriylar davrida yuksak taraqqiy etgan. Samarqand va Shahrisabz shaharlari aniq reja asosida qurilgan. Markaziy maydonlar, bozorlari, diniy markazlari va saroylari o‘zaro uyg‘un holda joylashtirilgan. Bu esa shaharlardagi iqtisodiy va madaniy hayotning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Temuriylar davri me’morchiligida bog‘-park san’ati ham muhim o‘rin tutgan. Bog‘lar sun’iy hovuzlar, favvoralar va daraxtzorlar bilan bezatilgan. Bog‘i 60 Новикова А.В. Архитектурный декор Тимуридов. — Ташкент: Фан, 1976. — С. 93. 33 Dilkusho, Bog‘i Behisht va boshqa bog‘lar nafaqat dam olish maskani, balki siyosiy marosimlar o‘tkaziladigan joy sifatida ham xizmat qilgan 61 . Temuriylar me’morchiligida xalqaro tajribadan ham keng foydalanilgan. Turli hududlardan olib kelingan me’mor va ustalar mahalliy an’analarni boshqa xalqlar san’ati bilan uyg‘unlashtirganlar. Natijada o‘ziga xos sintezlashgan me’moriy uslub yuzaga kelgan. Bu uslub keyinchalik Hindiston, Eron va Turkiya me’morchiligiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Temuriylar davri me’morchiligining yana bir muhim jihati uning mustahkamligidir. Qurilishda pishiq g‘isht, marmar va sifatli qorishmalardan foydalanilgan. Bu esa inshootlarning asrlar davomida saqlanib qolishiga imkon yaratgan. Hozirgi kungacha saqlanib qolgan ko‘plab yodgorliklar Temuriylar davri muhandislik san’atining naqadar rivojlanganligini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri me’morchiligi ulkanlik, nafislik va badiiy mukammallikning uyg‘unlashuvi bilan ajralib turadi. Ushbu uslub nafaqat Movarounnahr, balki butun Sharq me’morchiligi taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan va jahon madaniy merosining bebaho qismiga aylangan. 61 Воронин А.Г. Пропорции и геометрия в архитектуре Тимуридов. — Москва: Наука, 1991. — С. 115. 34 XULOSA Amir Temur davrida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari o rta asrlar ʻ Sharq sivilizatsiyasi tarixida alohida o rin tutadi. Sohibqiron tomonidan barpo ʻ etilgan me moriy obidalar, shaharsozlik ishlari, bog lar, saroylar, masjid va ʼ ʻ madrasalar nafaqat Movarounnahr hududining iqtisodiy va siyosiy qudratini namoyish etdi, balki jahon me morchiligi taraqqiyotiga ham katta ta sir ko rsatdi. ʼ ʼ ʻ Mazkur kurs ishida Amir Temur davridagi bunyodkorlik siyosati, me moriy ʼ yodgorliklar va ularning tarixiy-madaniy аҳамияти ilmiy manbalar asosida tahlil qilinib, bir qator muhim xulosalarga kelindi. Avvalo, Amir Temur davlat boshqaruvida bunyodkorlik siyosatiga alohida e tibor qaratganligi aniqlandi. Sohibqiron harbiy yurishlar orqali qo lga kiritilgan ʼ ʻ boyliklardan mamlakat hududida yirik qurilish va obodonlashtirish ishlarini amalga oshirishda foydalangan. Ayniqsa, Samarqand va Shahrisabz shaharlari Amir Temur davrida ulkan me moriy markazlarga aylantirildi. Samarqand imperiyaning siyosiy ʼ va madaniy markazi sifatida qayta qurilib, unda yangi masjidlar, madrasa va maqbaralar, saroylar va bog lar bunyod etildi. Shahrisabz esa Sohibqironning ʻ tug ilib o sgan yurti sifatida alohida e tibor markazida bo lib, bu yerda Oq Saroy, ʻ ʻ ʼ ʻ Dor us-Saodat va Dor ut-Tilovat kabi muhtasham inshootlar barpo etildi. Tadqiqot davomida Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari oddiy qurilish jarayoni emasligi, balki davlat siyosatining muhim qismi ekanligi ham oydinlashdi. Sohibqiron me moriy inshootlar orqali davlat qudrati va saltanat ʼ ulug vorligini namoyish etishga intilgan. Ulkan peshtoqlar, baland gumbazlar, keng ʻ maydonlar va muhtasham bezaklar hukmdorning siyosiy nufuzi hamda markazlashgan davlatning kuchini ifodalovchi vosita vazifasini bajargan. Shu sababli Amir Temur davridagi me moriy obidalar faqat diniy yoki maishiy ehtiyoj ʼ uchun emas, balki mafkuraviy va siyosiy maqsadlarda ham bunyod etilganligi kuzatildi. Kurs ishida foydalanilgan tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar Amir Temur davri me morchiligini o rganishda keng ilmiy asos mavjudligini ko rsatdi. ʼ ʻ ʻ O zbek, ʻ 35 rus va ingliz tillaridagi tadqiqotlar Sohibqiron davri me morchiligini turli nuqtaiʼ nazardan yoritib beradi. Mahalliy olimlar asarlarida milliy tarix va madaniy meros masalalariga alohida urg u berilgan bo lsa, rus tadqiqotchilari asosan arxeologik va ʻ ʻ konstruktiv jihatlarni chuqur o rganganlar. Ingliz tilidagi ilmiy tadqiqotlarda esa ʻ Temuriylar me morchiligi jahon islom me morchiligi kontekstida tahlil qilinadi. Bu ʼ ʼ esa Amir Temur davri bunyodkorlik ishlari xalqaro miqyosda ham katta ilmiy qiziqish uyg otayotganligini ko rsatadi. ʻ ʻ Tadqiqot natijalariga ko ra, Temuriylar davri me morchiligining o ziga xos ʻ ʼ ʻ uslubi mavjud ekanligi aniqlandi. Bu uslub monumental ko‘lam, ulkan peshtoqlar, murakkab geometrik naqshlar, muqarnas bezaklari, koshinkorlik san ati va yuksak ʼ muhandislik yechimlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, ko k va moviy rangdagi ʻ koshinlarning keng qo llanilishi Temuriylar me morchiligiga o ziga xos estetik ʻ ʼ ʻ qiyofa baxsh etgan. Gumbaz va ravoqlarning mukammal konstruksiyasi esa o sha ʻ davr me morlarining yuqori muhandislik bilimiga ega bo lganligini ko rsatadi. Bu ʼ ʻ ʻ jihatlar Amir Temur davrida ilm-fan va hunarmandchilik yuqori darajada rivojlanganligidan dalolat beradi. Kurs ishida Samarqand va Shahrisabzdagi asosiy me moriy ʼ yodgorliklarning qurilish tarixi ham alohida o rganildi. Bibixonim masjidi, ʻ Shohizinda ansambli, Guri Amir maqbarasi, Oq Saroy va boshqa yodgorliklar o zining ulug vorligi va badiiy ʻ ʻ mukammalligi bilan o rta ʻ asrlar Sharq me morchiligining ʼ yuksak namunalaridan biri ekanligi aniqlandi. Ushbu inshootlarning qurilishida turli mamlakatlardan olib kelingan me morlar, ustalar va hunarmandlarning ishtirok ʼ etgani Temuriylar davri madaniyatining xalqaro xarakterga ega bo lganligini ʻ ko rsatadi. ʻ Shuningdek, tadqiqot davomida Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari keyingi davrlar me morchiligiga katta ta sir ko rsatgani ham aniqlandi. Temuriylar ʼ ʼ ʻ me morchilik an analari keyinchalik Eron, Hindiston va Usmonlilar davlati ʼ ʼ me morchiligida davom ettirildi. Ayniqsa, Boburiylar davridagi Hindiston ʼ me morchiligida Temuriylar uslubining kuchli ta siri yaqqol namoyon bo ladi. Bu ʼ ʼ ʻ 36 esa Amir Temur davri me morchiligining nafaqat mintaqaviy, balki jahon ʼ madaniyati tarixidagi o rnini ham belgilaydi. ʻ Bugungi kunda Amir Temur davrida yaratilgan me moriy obidalar ʼ O zbekistonning bebaho moddiy madaniy merosi sifatida e tirof etilmoqda. ʻ ʼ Mustaqillik yillarida mamlakatimizda tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, ularni asrab-avaylash va xalqaro miqyosda targ ib etish borasida keng ko lamli ishlar ʻ ʻ amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, Samarqand va Shahrisabz shaharlarining UNESCO jahon madaniy merosi ro yxatiga kiritilgani bu yodgorliklarning umuminsoniy ʻ qadriyat sifatida tan olinganligini ko rsatadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ʻ tomonidan ham Amir Temur va temuriylar merosini o rganish hamda targ ib ʻ ʻ qilishga katta e tibor qaratilmoqda. Bu esa yosh avlodni milliy g urur va ʼ ʻ vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, Amir Temur davridagi bunyodkorlik ishlari o rta ʻ asrlar Sharq uyg onish davrining eng yorqin namunalaridan biridir. Sohibqiron ʻ tomonidan amalga oshirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlari Movarounnahrning iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotiga katta turtki berdi. Temuriylar davrida yaratilgan me moriy yodgorliklar o zining ulkan ko lami, ʼ ʻ ʻ mukammal muhandislik yechimlari va betakror badiiy uslubi bilan bugungi kungacha insoniyatni hayratga solib kelmoqda. Shu bois Amir Temur davri bunyodkorlik merosini o rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish tarixchilar, ʻ me morshunoslar va madaniyat tadqiqotchilarining muhim vazifalaridan biri bo lib ʼ ʻ qoladi. 37 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Yangi O zbekiston strategiyasi — Toshkent: O‘zbekiston, 2021. ʻ 2. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz — Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 3. Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi — Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 4. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini birgalikda barpo ʻ etamiz — Toshkent: O‘zbekiston, 2016. 5. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash — yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi — Toshkent: O‘zbekiston, 2017. II. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari va me’yoriy hujjatlar 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishni takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori. — Toshkent, 2019. 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Madaniy meros obyektlarini saqlash va restavratsiya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. — Toshkent, 2020. 8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Samarqand va Shahrisabz tarixiy obidalarini restavratsiya qilishga oid qarori. — Toshkent, 2021. 9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. — Toshkent, 2018. 10.O‘zbekiston Respublikasining “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent, 2001. 38 III. O‘zbek tilidagi adabiyotlar 11.Ahmedov B. Amir Temur. — Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1995. 12.Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. — Toshkent: Sharq, 2000. 13.Asqarov A. O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. — Toshkent: Universitet, 2007. 14.Mahmudov K. Amir Temur va temuriylar davri madaniyati. — Toshkent: Fan, 1996. 15.Hakimov H. Temuriylar davri me’morchiligi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 16.Karimov Sh. Samarqand me’moriy yodgorliklari. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 17.Vohidov Sh. Amir Temur davri tarixnavisligi. — Toshkent: Akademnashr, 2015. 18.Kamoliddin Sh. Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi tarixidan. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009. 19.Mirzayev G‘. Temuriylar davri san’ati va madaniyati. — Toshkent: Ma’naviyat, 2012. 20.Qodirov T. Samarqand — Sharq gavhari. — Toshkent: Sharq, 2006. 21.Ahmedov R. O‘rta asrlar Sharq me’morchiligi. — Toshkent: Fan, 2008. 22.Rasulov A. Temuriylar davrida shaharsozlik madaniyati. — Toshkent: Tafakkur, 2014. IV. Rus tilidagi adabiyotlar 23.Бартольд В.В. Туркестан в эiху монгольского нашествия. — Москва: Наука, 1963. 24.Пугаченкова Г.А. Архитектура Центральной Азии XV века. — Ташкент: Фан, 1976. 39 25.Массон М.Е. Регистан и его медресе. — Ташкент: Издательство АН УзССР, 1956. 26.Ремпель Л.И. Архитектурный орнамент Узбекистана. — Ташкент: Государственное издательство, 1961. 27.Якубовский А.Ю. Тимур. — Москва: Молодая гвардия, 1992. 28.Буряков Ю.Ф. Исторические памятники Самарканда. — Ташкент: Узбекистан, 1972. 29.Семёнов А.А. Очерк устройства центрального административного управления государства Тимура. — Ташкент: Фан, 1960. 30.Логофет Д.Н. Бухарское ханство iд русским протекторатом. — Санкт-Петербург, 1911. 31.Пугаченков а Г.А., Ремпель Л.И. Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана. — Ташкент: Госиздат, 1958. 32.Иванов П.П. Архитектурные памятники Средней Азии. — Москва: Искусство, 1974. V. Ingliz tilidagi adabiyotlar 33.The Empire of the Steppes. — New Brunswick: Rutgers University Press, 1970. 34.Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World. — London: HarperCollins, 2004. 35.Islamic Architecture. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994. 36.The Timurid Architecture of Iran and Turan. — Princeton: Princeton University Press, 1988. 37.Architecture of the Islamic World. — London: Thames and Hudson, 1995. 38.Samarkand. — New York: Interlink Books, 1992. 39.The Timurid Renaissance. — Toronto: University of Toronto Press, 2007. 40 40.Central Asia in World History. — Oxford: Oxford University Press, 2011. 41.The Monuments of Samarkand. — London: Tauris Parke Paperbacks, 2001. 42.Islamic Art and Architecture. — New Haven: Yale University Press, 2001. 41

MUNDARIJA

Kirish

I. bob. Amir Temur davrida bunyodkorlik ishlarining oʻrganilishi

I.1. Mavzuga oid asosiy manbalar

I.2 Amir Temur davri me'morchiligining tarixshunoslikda yoritilishi

II. bob. Amir Temur davrida qurilgan asosiy me'moriy yodgorliklar

II. 1. Samarqand va Shahrisabzdagi inshootlarning quriilishi

II.2. Shu davr me'morchiligining oʻziga xos uslublari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить