Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur davrida markaziy va mahalliy boshqaruv

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI O`ZBEKISTON TARIXI KAFEDRASI _____________________________________ AMIR TEMUR DAVRIDA MARKAZIY VA MAHALLIY BOSHQARUV MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2026 1 MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………………… 3 I.BOB. AMIR TEMUR DAVRIDA MARKAZIY BOSHQARUV TIZIMI 1.1 Markaziy boshqaruv tizimi ………………………………………...………….. 9 1.2. Markaziy boshqaruvdagi mansab unvonlar …..........................……………… 16 II.BOB. MAHALLIY BOSHQARUV VA HUDUDIY BO`LINISHI 2.1. Ma muriy hududiy bo linish uluslar, viloyatlar va tumanlar boshqarish tizimiʼ ʻ .. ………………………………………………………………………….… 24 2.2 Mahalliy hokimiyat organlari va mansab unvonlar ......................................… 30 III. XULOSA …………………………………………………...………………. 39 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ……………………. 42 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi va ilmiy ahamiyati: Bugungi globallashuv zamonida tarixni o`rganish va uni targ`ib qilish birinchi darajali vazifalardan biri sanalmoqda. Dunyo e’tirof etgan buyuk insonlardan biri Amir Temur va temuriylar sulolasi tarixini o`rganish, tahlil etish ham shular jumlasidandir. “XV asrda Sohibqiron Amir Temur asos solgan va uning munosib avlodlari davom ettirgan muhtasham saltanat yurtimizda ikkinchi Uyg onish,ʻ ya ni ikkinchi Rennessans ʼ davrini boshlab berdi” 1 – O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. Mirziyoyev aytgan so‘zlari fikrimiz tasdig‘i sifatida qaraladi. Temuriylar davri Renessansi o‘zining madaniy, ilmiy va siyosiy jihatlari bilan o‘ziga xos bir davrni tashkil etadi. Bu davr, ayniqsa, Markaziy Osiyo tarixining o‘ziga xos burilish nuqtasini ifodalaydi. Amir Temur (Tamerlan) o‘zining yirik harbiy yurishlari va davlat qurilishi bilan dunyo tarixida ulkan o‘ringa ega bo‘lgan shaxsdir. Uning boshchiligida tashkil topgan Temuriylar davlati, XIII asrning oxiri va XIV asrning boshlarida o‘zining eng yuksak nuqtasiga erishdi. Amir Temur dunyo tarixida buyuk hukmdor, strateg, va siyosatchi sifatida tanilgan bo‘lib, uning harbiy yurishlari, davlatni tashkil etishdagi tajribalari va zamonaviy dunyo siyosatiga qo‘shgan hissasi katta ahamiyatga ega. Tarixshunoslik fanida Amir Temur va Temuriylar davri Markaziy Osiyoning siyosiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishi nuqtai nazaridan alohida o‘rin tutadi. XIV-XV asrlarda Amir Temur tomonidan tashkil etilgan davlat tizimi nafaqat hududiy birlashuv, balki siyosiy boshqaruvning murakkab mexanizmlarini ham o‘zida mujassamlashtirgan. Amir Temur davlatining siyosiy boshqaruv tizimi markazlashgan davlat hokimiyati, samarali devoni a’lo organlari va viloyatlar boshqaruvini tartibga soluvchi ma’muriy mexanizmlari bilan ajralib turadi. Shu sababli, ushbu davrning siyosiy boshqaruv tizimini o‘rganish tarixiy bilimlarimizni 1 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevnning nutqi// Yangi O zbekiston. - T., Tarixning buyuk ʻ siymolari. 2021 yil 7 aprel 3 boyitish bilan birga, zamonaviy davlat boshqaruvi va siyosiy institutlarni tahlil qilishda ham muhim ilmiy manba hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi bir nechta jihatdan namoyon bo‘ladi. Birinchidan, Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy boshqaruv tizimining shakllanishi va rivojlanishi Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy tarixini tushunish uchun asosiy manba hisoblanadi. Ikkinchidan, ushbu davr boshqaruv tizimining o‘rganilishi zamonaviy tarixshunoslikda davlat boshqaruvi, siyosiy institutlar va ularning evolyutsiyasi masalalarini o‘rganishda muhim ilmiy zamin yaratadi. Uchinchidan, mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixshunosligida Amir Temur siyosiy faoliyati va uning boshqaruv mexanizmlari yana bir bor chuqur qayta ko‘rib chiqilmoqda, bu esa mavzuni zamonaviy ilmiy diskussiyalar markaziga olib chiqadi. Ushbu ishning ilmiy ahamiyati shundaki, u Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy boshqaruv tizimining tarixshunoslikdagi talqinlarini tizimli ravishda tahlil qiladi, turli davr tarixchilari va zamonaviy tadqiqotlar nuqtai nazarini solishtiradi. Shu bilan birga, ishda o‘rta asr yozma manbalari (masalan, Zafarnoma, Nizomiddin Shomiy asarlari, Hofiz Abru asarlari) va ularning Temuriylar davlati boshqaruv tizimini tasvirlashdagi roli tahlil qilinadi. Natijada, ushbu ish tarixshunoslik, siyosatshunoslik va davlat boshqaruvi tarixi sohalarida ilmiy manba sifatida foydalanishga imkon yaratadi. Mavzuning obyekti va predmeti: ushbu kurs ishining obyekti sifatida Amir Temur saltanatida (1370–1405-yillar) amal qilgan ijtimoiy-siyosiy, ma’muriy- huquqiy munosabatlar va davlat hokimiyati institutlarining umumiy tizimi tadqiqotning obyekti hisoblanadi. Ushbu kurs ishining predmeti esa Amir Temur davlatida markaziy boshqaruv organlari (Oliy devon, vazirliklar, arzbegilik) va mahalliy boshqaruv tuzilmalarining (viloyat hokimliklari, dorug‘aliklar, tuman va suyurg‘ollar) tashkiliy-huquqiy asoslari, vazifalari, ishlash mexanizmi hamda ularning "Temur Tuzuklari"dagi qonuniy ifodasi tadqiqotning predmetini tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Amir Temur davridagi markaziy va mahalliy boshqaruv tizimining tarkibiy tuzilishi, ularining o‘zaro munosabatlari, 4 boshqaruvning institutsional xususiyatlari hamda davlat qudratini ta’minlashdagi rolini tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida har tomonlama ochib berishdan iborat. Yuqoridagilardan kelib chiqib quyidagilar vazifa qilib olindi. Jumladan, Amir Temur davlat boshqaruvining g‘oyaviy va huquqiy asoslarini, xususan, "Temur Tuzuklari"da bayon etilgan boshqaruv prinsiplarini tahlil qilish; Markaziy boshqaruv apparati — Oliy devon ("Devoni buzurg") tarkibidagi to‘rtta asosiy vazirlikning vakolat doirasi va vazifalarini aniqlashtirish; Davlat boshqaruvida harbiy-ma’muriy unvonlar va lavozimlar (amir ul- umaro, arzbegi, tavachi, devonbegi) tizimini o‘rganish; Mahalliy boshqaruvning tashkil etilishi, viloyat hokimlari (shahzodalar va yirik amirlar), dorug‘alar va muhtasiblarning huquqiy maqomini yoritish; Hududiy boshqaruvda suyurg‘ol (shartli yer mulki) va vaqf tizimlarining ijtimoiy-iqtisodiy va ma’muriy ahamiyatini baholash; Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimining o‘zaro muvofiqligini ta’minlagan aloqa va xabar almashinuvi (yom tizimi) mexanizmini ochib berish . Kurs ishi bo`yicha dabiyotlar sharhi va tahlili: Mazkur mavzu bo`yicha bir qancha olimlar ilmiy izlanishlar olib borgan. Ularning ilmiy ishlarida, avtoreferat va dissertatsiyalarida, ilmiy ishlarida mazkur mavzuni analiz va sintez jihatidan tahlil etganligi bilan muhim sanaladi. Amir Temur va Temuriylar davri siyosiy boshqaruv tizimi hamda davlatchilik tarixi bir necha asrlardan buyon jahon va mamlakatimiz tarixshunosligida tadqiq etib kelinmoqda. Ushbu o‘rganilish jarayonini quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin: Rossiya sharqshunosligida Temuriylar davlatchiligi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jiddiy o‘rganila boshlandi. N.Veselovskiy, N.Likoshin kabi tadqiqotchilar asosan manbalarni tarjima qilish va to‘plash bilan shug‘ullangan bo‘lsalar, V.V. Bartold o‘zining "Ulug‘bek va uning davri", "Turkistonning mo‘g‘ullar istilosi davridagi madaniy hayoti" kabi asarlari 2 bilan Temuriylar boshqaruv tizimini ilmiy tahlil qilish asoslarini yaratdi. 2 Бартольд В . В . Сочинения . Т . II. Ч . 2. – М .: Наука , 1964. – С . 45. 5 Sovet davrida bu mavzu mafkuraviy tazyiq ostida o‘rganildi. Shunga qaramay, A.Yu. Yakubovskiy, M.E. Masson, L.V. Cherepnin kabi olimlar davlatning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va ma’muriy tuzilishi bo‘yicha muhim tadqiqotlar olib bordilar. Ayniqsa, I.Mo‘minovning 3 "Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli" (1968) asari o‘sha davrdagi qotib qolgan qarashlarni parchalashda jasoratli qadam bo‘ldi. Rossiya zamonaviy tarixshunosligida O.Chexovich, R.Mukminova kabi olimlar Temuriylar davridagi yer egaligi va boshqaruv hujjatlarini (vaqfnomalar, yorliqlar) tadqiq etganlar. G‘arbda (Yevropa va AQSH) Temuriylar boshqaruviga "Sharqona diplomatiya" va "Markazlashgan monarxiya" namunasi sifatida qaraldi. Lyucien Keren (Fransiya) 4 "Amir Temur saltanati" asarida Temurning davlat qurish mahoratini yuksak baholadi. Hilda Hukkem 5 (Angliya) o‘zining "Yetti iqlim sultoni" kitobida davlatning markaziy apparati va viloyatlar o‘rtasidagi aloqani batafsil yoritdi. Shuningdek, B.F. Manz (AQSH) Temur davrida qabila va siyosiy hokimiyat munosabatlarini yangicha yondashuvda tahlil qildi. O‘zbekiston istiqlolga erishgach, mavzuni xolis va milliy manfaatlar nuqtayi nazaridan o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Bu davrda akademik Bo‘riboy Ahmedovning 6 xizmatlari beqiyosdir. Uning "Amir Temur: Tarixiy roman-esse", "O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari" asarlarida Temuriylar davlatining 12 toifadan iborat boshqaruv tizimi mukammal yoritildi. Akademik A.Muhammadjonov 7 o‘z tadqiqotlarida davlatning huquqiy asosi bo‘lmish "Temur tuzuklari"ni tahlil qilib, Sohibqironning adolatli boshqaruv prinsiplarini isbotlab berdi. Turg‘un Fayziyev esa "Temuriylar shajarasi" asari orqali sulola vakillarining viloyatlarni boshqarishdagi (suyurg‘ol tizimi) o‘rnini ko‘rsatdi. Shuningdek, H.Bobobekov, O.Bo‘riyev, A.Zamonov kabi olimlar zamonaviy darslik va monografiyalarda ushbu mavzuni yanada boyitdilar. 3 Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. – Тошкент: Фан, 1968. 4 Керен Л. Амир Темур салтанати. – Тошкент: Ўзбекистон, 199. 5 Ҳуккэм Ҳ. Етти иқлим султони. – Тошкент: Адолат, 2004. 6 Аҳмедов Б. Амир Темур: Тарихий роман-эссе. – Тошкент: Ёзувчи, 196. – Б. 145. 7 Муҳаммаджонов А. Амир Темур ва Темурийлар салтанати. – Тошкент: Қомуслар бош таҳририяти, 194. 6 Bundan tashqari, R. Abdurahimov, D. Akhmedov, A. Bazarov, S. Daminov, K. Ergashev, A. Mirzayev, S. Muhammad, M. Musayev va boshqa bir qancha olimlarning 8 adabiyotlarida ham tahliliy jihatdan xronologik asosda o`rganganligi hamda chuqur tahlil etganligi bilan qimmatli sanaladi. Ayniqsa, R. Abdurrahimovning "Amir Temur harbiy strategiyasining rivojlanishi" nomli kitobi 2007 yilda Toshkentda nashr etilgan. Ushbu kitobda Amir Temurning harbiy strategiyasi, uning xalqaro va o‘zbek tarixidagi o‘rni, shuningdek, uning taktik va strategik qarashlari chuqur tahlil qilinadi. Amir Temur o‘zining buyuk qo‘mondanlik mahorati va strategik qarashlari bilan dunyo tarixiga o‘z izini qoldirgan. Kitobda Temurning harbiy yurishlari, janglar va ularning tashkilotlari, shuningdek, maqsadlari va yutuqlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Muallif, Temurning strategiyasini yirik janglar va urushlar misolida tushuntirgan, bu jarayonda uning harbiy san’atini va o‘ziga xos qarashlarini ta’kidlashga katta ahamiyat bergan. Kitobda shuningdek, Amir Temurning harbiy strategiyasining rivojlanishiga ta’sir etgan omillar, uning o‘z davrida qo‘llagan yangi usul va texnologiyalar, jangovar taktika va resurslarni boshqarishdagi innovatsiyalar ham ko‘rib chiqilgan. Temurning jangovar tajribalari va urushlardagi yirik g‘alabalari tarixchi va harbiy mutaxassislar uchun o‘rganishga arziydi. Bundan tashqari, muallif Temurning mamlakatlarni zabt etishdagi strategik maqsadlari va ularning kelajakdagi rivojlanishiga qanday ta’sir qilgani haqida ham fikr bildiradi. Temur, o‘zining strategik qarorlari orqali faqatgina jangovar maydonda emas, balki davlatni boshqarish va iqtisodiy rivojlanish sohalarida ham katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Kitobda Amir Temur harbiy san’ati va 8 Abdurrahimov R . Amir Temur harbiy strategiyasining rivojlanishi . – T .: Fan , 2007. Akhmedov D . Amir Temur va uning boshqaruv tizimi . – T .: Fan , 2014. Bazarov A . Amir Temur va Markaziy Osiyoda davlat tashkiloti . – T .: O ‘ zbekiston Davlat Universiteti , 2008 Daminov S . Amir Temur harbiy yurishlarining jamiyatga ta ’ siri . – T .: O ‘ zbekiston Milliy Universiteti , 2013. Ergashev K . Amir Temur davlati va uning geografik hududi . – T .: 2012. Kamolov N . Amir Temur davlati va uning qonunlari . – T .: O ‘ zbekiston , 2011. Mirzaev A . Amir Temur va uning madaniy merosi . – T .: Toshkent , 2010. Muhammad S . Amir Temur va uning davlati tashkiloti . – T .: Tarix , 2010. Murodov Sh . Amir Temur va uning davlati iqtisodiyoti . – T .: O ‘ zbekiston Milliy Universiteti , 2005. Musayev M . Amir Temur va uning davlati tashkil etilishining siyosiy aspektlari . – T .: Toshkent , 2006. Rajabov I . Temur va temuriylar davlati tarixidagi o ‘ rni . – T .: Tarixshunoslik , 2004. 7 strategiyasining rivojlanishining zamonaviy yondoshuvlar bilan solishtirilganligi, shuningdek, tarixiy kontekstda uning metodlarini tahlil qilishga e’tibor qaratilgan. Abdurrahimov R. Amir Temur haqida so‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlarni va yangi ilmiy yondoshuvlarni ham o‘z asariga kiritgan. Ushbu kitob harbiy tarix va strategiya fanlari sohasida o‘rganishlar olib borayotgan talabalar, olimlar va mutaxassislar uchun muhim ilmiy manba bo‘lib, Amir Temurning harbiy san’ati va strategiyasini tushunishda katta yordam beradi. Shuningdek, S. Muhammadning “Amir Temur va uning davlati tashkiloti” kitobida Amir Temur va uning tashkil etgan davlatining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jihatlari haqida batafsil ma’lumot beradi. Kitobda Amir Temurning hayoti, harbiy muvaffaqiyatlari, davlatni tashkil etishdagi strategiyalari, shuningdek, uning davlat boshqaruvi va siyosiy tizimi haqida keng tasavvur yaratilgan.Muhammad S. Amir Temur (Tamerlan) o‘zining jangovar qobiliyati, strategik xayoliyoti va jahon tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan hukmdor sifatida mashhur. Kitobda Amir Temurning o‘z davlati – Temuriylar davlatining tashkil topishi, davlat boshqaruvi tizimi va tashqi siyosati haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan. Uning davlatini tashkil etishda asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan omillar, masalan, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanish jarayonlari ham batafsil tahlil qilingan. Amir Temurning davlat boshqaruvining asosiy tamoyillari, uning harbiy yutuqlari va barcha makon bo‘ylab kengaygan imperiyasining jamiyatga ta’siri ko‘rsatilgan. Kitobda, shuningdek, Temurning siyosiy targ‘iboti va uning hududiy rivojlanishdagi o‘rni ham muhokama qilinadi. Amir Temur tomonidan yaratilgan nizomlar, u qurgan ma’muriy tizim va davlatda yuzaga kelgan ijtimoiy tuzilmalar ham keng yoritilgan. Temuriylar davlati o‘zining salohiyatiga ega bo‘lgan hukmdorlar tomonidan boshqarilgan, ular nafaqat siyosiy kuchga ega bo‘lib, balki ilm-fan va madaniyat sohalarida ham o‘z izlarini qoldirishgan. Kitobda Temur davrining madaniy hayoti, ilm-fan va san’ati, shuningdek, Temurning madaniy va ilmiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi haqida ham so‘z boradi.Shu bilan birga, kitobda Temurning 8 xayoti, shaxsiy xususiyatlari va uning zamondoshlari bilan o‘zaro munosabatlari ham o‘rganilgan. Uning yuksak maqsadlariga erishishdagi iroda va maqsadlarni amalga oshirishdagi qat’iyatliligi, u yaratgan imperiyaning o‘ziga xos jihatlari haqida tahlil qilingan. Ushbu asar Muhammad S. Amir Temur va uning davlati haqidagi tarixiy bilimlarni chuqur o‘rganishga qiziqqanlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kitobda keltirilgan ma’lumotlar tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va ilmiy tahlillar asosida shakllantirilgan bo‘lib, ularni o‘qish orqali o‘quvchi Amir Temur davrining siyosiy-iqtisodiy jihatlarini kengroq tushunib olishi mumkin. Bundan tashqari, F. Ismailov, A. Kamilov, A. Khuvaev, S. Matyoqubov, S. Murodov, B. Rasulov, I. Rakhmonov, F. Sharipov kabilarning 9 avtoreferat va dissertatsiyalarida tarixiylik, tahliliy asosda, bir qancha muhim ma’lumotlarni analiz qilganligi bilan qimmatli sanaladi. Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Kurs ishining nazariy qimmati shundaki, undagi xulosa va tahlillar o‘zbek davlatchiligi tarixi, boshqaruv falsafasi hamda Sharq ma’muriy huquqi taraqqiyotiga oid nazariy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi. Tadqiqot materiallari o‘rta asrlar davlat tuzilishi, markaziy apparat va hududiy boshqaruv organlarining o‘zaro aloqa mexanizmlari qonuniyatlarini tushunishda nazariy baza vazifasini o‘taydi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Ishning amaliy natijalaridan oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida "O‘zbekiston tarixi", "Davlatchilik tarixi", "Davlat va huquq tarixi" hamda "Menejment (boshqaruv) asoslari" fanlarini o‘qitishda, ma’ruza va seminar matnlarini tayyorlashda keng foydalanish mumkin. Shuningdek, Amir Temurning markaziy nazorat, kadrlar tanlash (vazirlar va hokimlar tayinlash) hamda mahalliy hokimiyat balansini saqlash borasidagi 9 Ismailov F. Amir Temur harbiy taktikasi. – Harbiy tarix, 2010. 3-son, 45-49 Kamilov A. Amir Temur va uning davlatning rivojlanishidagi o‘rni. – O‘zbekiston Tarixi va madaniyati, 2010. 2-son, 22-27 Khuvaev A. Amir Temurning siyosiy qarorlari va ularning jamiyatga ta’siri. – Siyosatshunoslik, 2008. 1-son, 33-38 Matyakubov S. Amir Temur harbiy yurishlarida foydalanilgan strategiyalar. – Harbiy ilmiy jurnal, 2011. 5-son, 89-94 Murodov S. Amir Temur harbiy yurishlarining markaziy Osiyo tarixidagi ahamiyati. – Osiyo tadqiqotlari, 2012. 5-son, 12-18 Rasulov Temuriylar davlati: Ijtimoiy tizim va boshqaruv. – Ijtimoiy fanlar, 2010. 3-son, 61-64 Rakhmonov I. Amir Temur va uning harbiy muvaffaqiyatlari. – Tarix va madaniyat, 2008. 1-son, 34-36 Shamsiev N. Amir Temur va uning boshqaruv tizimi. – O‘zbekiston jurnalistikasi 2006. 2-son, 19-22 Sharipov F. Amir Temur va uning harbiy innovatsiyalari. – Harbiy texnika, 2014. 6- son , 45-50 9 oqilona prinsiplari bugungi kunda davlat boshqaruvi va ma’muriy islohotlarni amalga oshirishda tarixiy tajriba sifatida amaliy ahamiyatga ega. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi : Ushbu kurs ishi kirish qismi , 2 ta bob . 4 ta paragraf , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro ` yxatidan iborat . Mazkur kurs ishining umumiy hajmi 44 betni tashkil etadi. 10 I.BOB. AMIR TEMUR DAVRIDA MARKAZIY BOSHQARUV TIZIMI 1.1 Markaziy boshqaruv tizimi Amir Temur tomonidan XIV asrning ikkinchi yarmida asos solingan va XV asr boshlarigacha ulkan hududlarni qamrab olgan markazlashgan imperiyaning siyosiy, harbiy va iqtisodiy qudrati to‘g‘ridan-to‘g‘ri mukammal tashkil etilgan markaziy boshqaruv apparatining faoliyatiga bog‘liq edi. Sohibqiron 1370-yil 9- aprelda o‘tkazilgan Balx qurultoyida Movarounnahrning oliy hukmdori deb e’lon qilingach, tarqoq feodal mulklarni birlashtirish bilan bir qatorda davlatning markaziy idoraviy tuzilmasini isloh qilishga kirishdi. U yaratgan tizim o‘zining huquqiy asosi va boshqaruv falsafasi jihatidan o‘sha davrdagi islom huquqi (shariat) me’yorlari hamda qadimgi turkiy-mo‘g‘ul davlatchilik an’analari (yasoq va tura)ning o‘zaro oqilona va muvozanatlashgan sintezidan iborat bo‘lgan. Amir Temur o‘zining siyosiy va huquqiy g‘oyalarini jamlagan fundamental asari – "Temur tuzuklari"da davlat boshqaruvining ustuvor poydevorini belgilab bergan edi. U davlatni boshqarishda "kengash, maslahat va tadbirkorlik" prinsiplariga tayangan bo‘lib, tuzuklarda bayon qilinganidek, davlat ishlarining to‘qqiz ulushini kengash, tadbir va mashvarat, qolgan bir ulushini esa qilich bilan amalga oshirgan. Bu strategik yondashuv markaziy boshqaruv apparatining har bir bo‘g‘inida o‘z ifodasini topdi. Davlatning eng oliy boshqaruv organi Oliy devon, ya’ni "Devoni buzurg" deb nomlanib, uning faoliyati poytaxt Samarqand shahridan turib to‘g‘ridan-to‘g‘ri Sohibqironning nazorati ostida boshqarilgan. Ushbu Oliy devon o‘z tarkibida butun imperiyaning moliyaviy, ma’muriy, harbiy va adliya ishlarini muvofiqlashtiruvchi to‘rtta asosiy vazirlikni birlashtirgan mukammal tizim edi 10 . Oliy devon faoliyatining eng markaziy bo‘g‘inini Bosh vazir (vaziri a’zam) boshqargan bo‘lib, mazkur lavozimga faqat eng tajribali, sadoqatli, o‘tkir zehnli va soliq-moliya ishlarini puxta biladigan shaxslar tayinlangan 11 . Sohibqiron davrida markaziy devon boshqaruvida o‘zining yuksak ma’muriy salohiyati bilan ajralib turgan eng nufuzli siyosiy shaxslardan biri Xoja Sayfuddin Quddus edi. U uzoq 10 Раҳмонов Ш. Амир Темур даврида давлат ва ҳуқуқ. Тошкент: Адолат, 2001. - Б. 112-118 11 Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. Тошкент: Фан, 1968. - Б. 45-52 11 yillar davomida vazirlik tizimini boshqarib, o‘lka iqtisodiyotini barqarorlashtirish va soliqlarni unumdor yerlardan to‘g‘ri undirish tizimini yo‘lga qo‘ygan. Yana bir ko‘zga ko‘ringan markaziy vazirlardan Xoja Alouddin Alixon va Xoja Mas’ud Sabzavoriy kabi shaxslar imperiyaning g‘aznachilik faoliyatini muntazam nazorat qilib borganlar. "Temur tuzuklari"da ta’kidlanishicha, Oliy devon tarkibidagi birinchi vazir bevosita mamlakat va fuqarolar (raiyat) ishlariga mas’ul bo‘lgan. Bu vazirning zimmasiga o‘lkadagi jami soliq tushumlari, hosildorlik, unumdor yerlarning ahvoli, ekin maydonlarini kengaytirish va suv inshootlari (ariqlar va kanallar) qurilishini nazorat qilish vazifalari yuklatilgan. Ikkinchi vazir esa harbiy sohadagi moliyaviy ishlarga, ya’ni sipohiylarning maoshlari (ulufe), ularning nafaqalari, ot-ulov va qurol-aslaha ta’minotiga javobgar hisoblangan. U uzoq harbiy yurishlar, masalan, Amir Temurning 132–1397-yillardagi "Besh yillik yurishi" yoki 139-yilda boshlangan va 1402-yilgacha davom etgan mashhur "Yetti yillik yurishi" davrida qo‘shinning uzluksiz moddiy va moliyaviy ta’minotini bevosita Samarqanddagi markaziy devon orqali boshqarib turgan 12 . Uchinchi vazir bo‘shab qolgan yerlar, egalari vafot etgan yoki qochib ketgan mulklar (baxol), o‘lkaga kirib kelayotgan va chiqib ketayotgan savdogarlardan olinadigan bojlar, shuningdek, turli tasodifiy tushumlar va meros ishlarini boshqargan. To‘rtinchi vazir esa imperiyaning butun hududidagi davlat g‘aznasining (baytulmol) umumiy kirim-chiqim hisob-kitobini yuritgan va boshqa vazirlarning hisobotlarini tekshirib turgan. Ushbu to‘rtta vazirlik faoliyati bir-birini takrorlamaydigan, aksincha, o‘zaro tiyib turish va nazorat qilish mexanizmiga asoslangani sababli markaziy apparatda korrupsiya va mablag‘larni talon-toroj qilish holatlariga deyarli yo‘l qo‘yilmagan 13 . Sohibqiron davlat moliya tizimini tartibga solish maqsadida aniq me’yoriy qoidalarni joriy etdi. Masalan, soliq tizimida "Xoroj" (yer solig‘i) va "Jizya" (g‘ayridinlardan olinadigan soliq) undirishda qat’iy qonuniylik o‘rnatildi. Tuzuklarga ko‘ra, dehqonlardan soliq yig‘ishda hosilning uchdan bir qismidan 12 Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. Ташкент: Фан, 1969. - С. 34-39 13 Фасих Ахмад аль-Хавафи. Фасихов свод (Муджмал-и Фасихи) / Перевод, предисловие и указатели Д. Ю. Юсуповой. Ташкент: Фан, 1980. - С. 122-12 12 (33%) ortig‘ini olish qat’iyan man etilgan, agarda qurg‘oqchilik yoki tabiiy ofat yuz bersa, o‘sha yili fuqarolar soliqdan butunlay ozod qilingan. Soliq yig‘uvchi amaldorlar – muhassillar yoki omillar fuqarolarga nisbatan kuch ishlatishi, ularni haqorat qilishi yoki belgilangan miqdordan ortiq mablag‘ talab qilishi og‘ir jinoyat hisoblanib, Oliy devon qoshidagi sud organi tomonidan shafqatsiz jazolangan. Bu markaziy nazorat tizimi tufayli saltanat g‘aznasiga har yili millionlab dinor va dirham qiymatidagi oltin va kumush pullar muntazam kelib tushgan. Amir Temur pul muomalasini mustahkamlash maqsadida o‘z nomi yozilgan yuqori probali kumush "tanga"lar va mis "pul"larni zarb ettirdi, bu esa ichki va tashqi savdo aloqalarini misli ko‘rilmagan darajada jonlantirdi. Markaziy boshqaruv apparatida harbiy-ma’muriy ishlarni muvofiqlashtirishda "Amir ul-umaro" (Amirlar amiri) lavozimi favqulodda yuksak mavqega ega edi. Ushbu nufuzli harbiy-siyosiy lavozimga Amir Temurning eng yaqin va sinalgan quroldosh do‘stlari tayinlangan 14 . Xususan, dastlabki davrlarda Amir Jahonshoh va Amir Iku Temur, keyinchalik esa Sohibqironning sodiq sarkardalari Amir Shohmalik va Amir Shayx Nuriddin ushbu mansubni egallab, markaziy qo‘shinlarning jangovar shayligi va tartib-intizomiga javob berganlar. Harbiy vazirlik tizimida qo‘shinni safboshlash, jangchilarni ro‘yxatga olish, harbiy o‘ljalarni taqsimlash va qo‘shin tartibini belgilash bilan "Tavachilar" shug‘ullangan bo‘lib, ularning boshlig‘i "Tavachiboshi" bevosita markaziy devon amiri hisoblangan. Masalan, 1391-yil 18- iyunda To‘xtamshxonga qarshi bo‘lib o‘tgan Qunduzcha jangida va 1395-yil 15- apreldagi Terek daryosi bo‘yidagi to‘qnashuvda bir necha yuz ming kishilik armiyani qisqa muddatda safarbar etish va jang maydonida strategik tartibga solish markaziy tavachilarning mislsiz xizmati natijasi edi 15 . Markaziy boshqaruvda adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashda "Arzbegi" (arzlarni yetkazuvchi amaldor) instituti ulkan rol o‘ynagan. Arzbegi lavozimiga tayinlangan shaxs imperiya fuqarolarining yuqori mansabdor shaxslar, 14 Уложение Тимура. Перевод с персидского языка Н. П. Остроумова. Ташкент: Типо-литография Ф. В. Базилевского, 1894. - С. 18-22 15 Султанов Т. И. Правители изначального рода: Судьбы и власть в кочевых империях. Санкт-Петербург: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006. - С. 234-239 13 vazirlar va hatto shahzodalarning ustidan qilgan shikoyat va arizalarini qabul qilib, ularni bevosita Amir Temurning shaxsiy xuzuriga olib kirgan. Bu tizim zamonaviy tushunchadagi yuqori darajadagi nazorat inspektsiyasi yoki ombudsman institutiga juda yaqin bo‘lib, amaldorlarning o‘zboshimchaligini cheklashga xizmat qilgan. Amir Temur o‘z tuzuklarida "Kuch – adolatdadir" shioriga amal qilgan holda, har kuni devonxonada maxsus qabul kunlarini tashkil etgan va har qanday tabaqa vakilining arzi eshitilishini ta’minlagan. Davlat apparatining barcha tarmoqlarida huquqiy va shariat me’yorlarining bajarilishini nazorat qilish maqsadida adliya boshqaruvi alohida shakllantirilgan edi. Markaziy devon qoshida "Qozikalon" (bosh qozi) boshchiligidagi sud organi faoliyat yuritgan. Shuningdek, qo‘shin ichidagi huquqbuzarliklar, harbiy intizom va jangchilar o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqish uchun maxsus "Qoziyi askar" (harbiy qozi) lavozimi joriy etilgan 16 . Bu lavozimga diniy va dunyoviy ilmlarni, harbiy qonunlarni mukammal biladigan eng nufuzli ulamolar tayinlangan bo‘lib, ular hatto eng yuqori martabali amirlarning ustidan ham shariat va yasoq doirasida adolatli hukm chiqarish huquqiga ega bo‘lganlar. Jamiyatda ma’naviy-axloqiy muvozanatni saqlash, bozorlardagi narx-navoni, o‘lchov va tarozi asboblarining to‘g‘riligini, shuningdek, shariat ahkomlariga amal qilinishini nazorat qilish maqsadida markaziy devonga bo‘ysunuvchi "Muhtasiblik" (nazorat-taftish) instituti ish olib borgan. Sohibqiron Amir Temur davrida boshqaruvning o ‘ ziga xos hususiyatlari mavzusini o ‘ rganishimizda va uning siyosiy mavqei haqida gagirilganda B . Ahmedov , O . Bo ‘ riev , A . Ziyo , H . Boboev , A . Saidov , L . Keren , B . Mants va boshqa olimlarning tadqiqotlari o ‘ zining ahamiyatliligi bilan e ’ tiborga loyiqdir . Bu manbalarda Amir Temur kuchli xarakter sohibi, mohir siyosatchi va lashkarboshi, ilmli inson sifatida ta’riflanadi 17 . 16 Радлов В. В. К вопросу об уйгурских юридических документах и уложении Амира Тимура. Санкт- Петербург: Записки Императорской Академии наук, 1893. Т. 72. - С. 45-51 17 Rtveladze E . V ., Saidov A . X . Амир Темур в зеркале мировой науки. - Тошкент: Издателский дом Мир экономики и права, 199. – C . 352. 14 Masalan, B. Mants Amir Temur o‘z davrida arab-fors dunyosining eng peshqadam kishilaridan biri bo‘lganligini aytib, uning turk va fors tilida ham birdek muloqot qila olishi, olimlar bilan munozaraga kira olishdek yuksak ilmi borligi, o‘zi yurish qilgan yerlarni avvaldan to‘liq o‘rganganligi, o‘z davrining mashhur olimi Ibn Xaldun bilan bo‘lgan munozarasi haqida to‘xtalib, ko‘pincha bahs munozaralarda uning ilmi baland kelganligini aytib o‘tgan. Shunga qaramay, fanda uning saltanat taraqqiyotida tutgan siyosiy mavqei to‘liq ochib berilmagan 18 . “Temur tuzuklari”da uning siyosiy mavqei haqida ba’zi ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Unda davlat boshlig‘i o‘zini tutishi, qanday asoslarga tayanilganda davlatni mustahkam boshqara olishi haqida ba’zi yo‘riqnomalar keltirilgan. Jumladan, hukmdor o‘zining qat’iy so‘zi va mustaqil fikriga ega bo‘lishi, masalalar yechimini to‘ishdan avval yon-atrofdagi kishilarning fikrini inobatga olsa-da, so‘nggi so‘zni uning o‘zi hal qilishi, turli gap-so‘zlarga uchmasligi, barcha bilan yaxshi munosabat o‘rnata bilishi kerakligi ta’kidlangan. Amir Temur mamlakatda hukmdor chiqargan buyruq va qarorlar faqat uning ixtiyorida bo‘lishi kerak deb hisoblagan va o‘zining boshqaruv faoliyatida bu qoidaga amal qilgan. Bizningcha, ushbu davlatchilik ta’limoti davlat hokimiyatini amalga oshirishning eng muhim usullaridandir. Hukmdor o‘z siyosiy mavqeini saqlab qolishi uchun uning adolatli va komil inson bo‘lishi yetarli emas, maqsadga erishish uchun uning atrofidagi mansabdorlar ham o‘z kasbining ustasi, fidoyi va halol bo‘lishlari kerak. Amir Temur o‘zi tayinlagan vazirlar, amaldorlar va sipohiylar vositasida davlat boshqaruvini amalga oshirganligi uning eng kata yutuqlaridan biridir. Amir Temur ayniqsa, vazirlar tanlash masalasini to‘g‘ri hal qilishga intilgan. U podshoh “qoshida adolatli vazirlar tutsin, toki podshoh zulm qilgudek bo‘lsa, odil vazir uning chorasini to‘sin. Agarda vazir zolim bo‘lsa, ko‘p o‘tmay saltanat uyi qulaydi”, - deb tag‘lim bergan 19 . Hukmdor davlat qudratining ramzi bo‘lganligi 18 O ’ rinboev A . Tarjimasiz qoldirilgan so ’ zlar va tarixiy istiloh - terminlarga izohli lug ’ at / Abdurrazzoq Samarqandiy Matla ’ i sa ’ dayn .... – B . 460. 19 Хукхем Х. Властител семи созвездий / Перевод с английского Г.Хидоятова. - Ташкент: Адолат, 195. - С. 17 15 sabab uning ozgina salbiy hatti-harakati ham ommaga tez ta’sir etadi. Uning har qanday masalada adolatli, rahmdil va mehribon bo‘lishi hamda qonunlarning ijrosini ta’minlay bilishi yutuqlariga kafolat bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy saboqlar shaxsan Amir Temurning o‘zi va oilasi qonunlar ijrosini ta’minlashda xalqqa o‘rnak bo‘lganligini ko‘rsatadi 20 . Amir Temur boshidanoq boshqaruv jilovini o‘z qo‘lida mustahkam ushlagan bo‘lsa ham hokimiyatni o‘z xodimlariga bo‘lib berish, ammo ularning ustidan nazorat o‘rnatish yo‘lidan borgan. Bundan Amir Temurning mamlakat ichkarisidagi muxolif kuchlarga nisbatan qo‘llagan taktikasini anglab yetish mumkin. Uning fikriga ko‘ra “saltanat ishlarini ishonchli va mo‘’tabar bir necha kishiga bo‘lib berish lozim. SHunda har biri o‘z ishiga bog‘lanib, saltanat taxtiga ko‘z olaytira olmaydi”. Har taraflama mustahkam va qudratli davlatni barpo etish uchun albatta bilimli, yuksak ahloqiy sifatlar egasi, nozikta’b, sezgir, olg‘ir, tezkor harakatlana oladigan, har qanday vaziyatlarda ham o‘z maqsadini amalga oshiradigan, nizo va kamchiliklarni bartaraf eta biladigan, insonning ruhiyatini anglay oladigan, irodali va boshqaruv ilmi egasi bo‘lgan kuchli shaxs davlatni boshqarishi talab etiladi. SHuning uchun Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si manbalar orasidagi eng ishonarli va haqqoniysi hisoblanadi. Ibn Arabshoh-SHihobiddin Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim (1389 - 1450)ning “Ajoyib al – maqdur fi axbori at - Taymur” (“Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari”) asari Amir Temur davriga oid muhim manbalardan biri hisoblanadi. 1401 yilda Amir Temur Damashqni zabt etgan vaqtda Ibn Arabshoh 12 yoshda edi. U 1401 yilda asir sifatida Samarqandga keltirilgan, bu yerda 1408 yilgacha yashagan va o‘z vataniga qaytgach 1419 yilda Amir Temur davri tarixini yozib qoldirgan 21 . Bu asar Amir Temurga nisbatan salbiy va dushmanlik munosabatida, manba va dalillarga kam asoslanib, o‘zining ichki sub’ektiv tassurot va munosabatlari asnosida yozilgan bo‘lsa ham undagi ba ь zi salotanat tarixini o‘rganishda alohida ahamiyat kasb etadi. 20 www.azkurs.uz// Amir Temur davlat boshqaruv uslubi. 05.02.2026. 21 Хукхем Х. Властител семи созвездий / Перевод с английского Г.Хидоятова. - Ташкент: Адолат, 195. - С. 26 16 1.2. Markaziy boshqaruvdagi mansab unvonlar Amir Temur saltanatining harbiy va ma’muriy poydevorini mustahkamlashda markaziy boshqaruvdagi amal, unvon va mansablar ierarxiyasi favqulodda muhim rol o‘ynagan. Sohibqiron davlat apparatini shakllantirishda an’anaviy turkiy-mo‘g‘ul harbiy boshqaruvi tizimini islom sivilizatsiyasining devonchilik va ma’muriy-huquqiy tartiblari bilan mukammal darajada sintez qildi. "Temur tuzuklari" asarida bayon etilishicha, Sohibqiron saltanat ustunlarini, uning azmati va ulug‘vorligini o‘n ikki tabaqaga bo‘lib boshqargan bo‘lib, ushbu tabaqalarning yuqori qismini bevosita markaziy mansab va unvon egalari – sadrlar, muftiylar, amirlar, vazirlar hamda xos xizmatchilar tashkil etgan. Davlat boshqaruvidagi har bir lavozim, harbiy yoki fuqarolik unvoni shaxsning nasl- nasabi, boyligi yoki ijtimoiy kelib chiqishiga ko‘ra emas, balki "Temur tuzuklari"da qat’iy belgilanganidek, uning shaxsiy shijoati, sadoqati, aql-zakovati va ko‘pni ko‘rgan tajribasiga asoslanib berilgan. Sohibqiron o‘z tuzuklarida munosib kadrlarni tanlash borasida: "Ko‘pni ko‘rgan, dunyo ishlarining achchiq- chuchugini totgan, sadoqati va botirligi sinalgan kishilarga mansab berdim", deb qayd etadi. Ushbu kadrlar siyosatining markaziy bo‘g‘inini harbiy-siyosiy hamda diniy-ma’muriy mansablar tashkil etgan bo‘lib, ularning har biri aniq huquqiy vakolatlarga, maosh tizimiga va imperiya boshqaruvida o‘ziga xos ierarhik mavqega ega bo‘lgan 22 . Markaziy harbiy-ma’muriy boshqaruv tizimidagi eng yuqori va nufuzli unvon "Amir ul-umaro" (Amirlar amiri, ya’ni Bosh qo‘mondon) mansabi edi. Ushbu mansab egasi imperiyaning butun qurolli kuchlari, markaziy zaxira qo‘shinlari va ularning harbiy harakatlariga, harbiy intizomga hamda sarkardalar o‘rtasidagi munosabatlarga javobgar bo‘lgan. 1370-yilgi Balx qurultoyidan keyin ushbu yuksak martabaga Amir Temurning eng yaqin maslakdoshi, u bilan birga ko‘plab og‘ir janglarni boshdan kechirgan atoqli sarkarda Amir Jahonshoh (boshqa manbalarda Jahonshoh barlos) loyiq ko‘rildi. Amir Jahonshoh uzoq yillar davomida, xususan, 1386-yilda boshlangan va tarixda "Uch yillik yurish" deb nom 22 Пугаченкова Г. А. Из художественной сокровищницы Дальнего Востока и эпохи Тимуридов. Ташкент: Изд-во литературы и искусства, 1988. - С. 74-79 17 olgan harbiy ekspansiyalar davrida markaziy qo‘shinlarni safarbar etish va dushman mudfaasini yorib o‘tishda mislsiz mahorat ko‘rsatdi. Undan keyin esa ushbu mansubni Amir Iku Temur hamda Sohibqironning o‘g‘li Miranshoh Mirzoning eng yaqin sirdoshi, sadoqatli qo‘mondon Amir Shohmalik egalladi. Amir Shohmalik o‘zining strategik tafakkuri bilan 139–1405-yillardagi mashhur "Yetti yillik yurish" paytida butun armiyaning ta’minoti va boshqaruvini qo‘lga oldi 23 . Shuningdek, Sohibqiron vafoti arafasida – 1404-1405-yillarda markaziy armiya boshqaruvida uning yana bir ishongan va jasur amiri, poytaxt xavfsizligiga mas’ul bo‘lgan Amir Shayx Nuriddin ham amir ul-umaro sifatida barcha markaziy qo‘shinlarni safboshlash vakolatiga ega bo‘ldi. Bu mansab egalari to‘g‘ridan- to‘g‘ri oliy hukmdorga bo‘ysungan bo‘lib, davlat kengashlarida o‘ng tomondan joy olganlar va ularning har bir buyrug‘i qurolli kuchlar uchun qonun hisoblangan. Imperiyaning fuqarolik, iqtisodiy va moliyaviy sohalarini boshqarishda eng yuqori unvon "Vaziri a’zam" (Bosh vazir) mansabi hisoblangan. Oliy devon, ya’ni "Devoni buzurg" tarkibidagi jami vazirlarning faoliyatini muvofiqlashtiruvchi ushbu shaxs saltanatning iqtisodiy qudratini ta’minlagan. Amir Temur davrida ushbu murakkab va mas’uliyatli lavozimni uzoq yillar davomida Xoja Sayfuddin Quddus muvaffaqiyat bilan boshqardi. Xoja Sayfuddin o‘zining soliq tizimidagi islohotlari, xususan, Movarounnahr va Xurosonda sug‘orish tarmoqlarini tiklash hamda dehqonlardan soliq yig‘ishni qat’iy tartibga solish orqali g‘aznaga tushadigan mablag‘larni bir necha barobar oshirishga erishdi 24 . Soliq islohotlari natijasida 1380-yillardan boshlab saltanat g‘aznasiga har yili o‘n millionlab kumush tanga va oltin dinorlar kirib tura boshladi. Undan keyingi davrlarda Bosh vazirlik mansabida Xoja Alouddin Alixon va Xoja Mas’ud Sabzavoriy kabi shaxslar faoliyat ko‘rsatdilar. Xoja Mas’ud Sabzavoriy ayniqsa 1390-yillarda Eron va Iroq hududlari zabt etilgach, u yerdagi soliq va bojxona tizimini poytaxt Samarqanddagi markaziy devon talablariga moslashtirish, mahalliy tushumlarni markazlashtirish bo‘yicha yuksak ma’muriy mahorat ko‘rsatdi. "Temur tuzuklari" 23 Низам ад-Дин Шами. Книга побед (Зафар-наме). Перевод с персидского языка И. М. Муминова. Ташкент: Фан, 196. - С. 87-2 24 Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. Ташкент: Фан, 1969. - С. 34-39 18 me’yorlariga muvofiq, vazirlar xizmat jarayonida biron-bir kamchilikka yo‘l qo‘ysa, ularni darhol lavozimidan chetlatish emas, balki ishining natijasiga qarab uch marta imkoniyat berish tartibi o‘rnatilgan edi. Agar vazir davlat mablag‘ini o‘zlashtirsa va bu isbotlansa, u o‘zlashtirgan mablag‘ini g‘aznaga qaytarishi shart edi, biroq uning shaxsiy sha’ni, oilasi va mol-mulkiga daxl qilinmagan, bu esa ma’muriy kadrlarning xavfsizligi va barqaror ishlashini ta’minlagan 25 . Markaziy boshqaruv apparatida harbiy harakatlarni tashkil etish, qo‘shin qismlarining ichki tuzilishini belgilash va ularni jang maydonida joylashtirish bilan bevosita "Tavachi" (safboshlovchi, harbiy safarbarlik vaziri) unvoniga ega bo‘lgan amaldorlar shug‘ullangan. Tavachilarning boshlig‘i "Tavachiboshi" deb atalgan bo‘lib, ushbu unvon bugungi kundagi Bosh shtab boshlig‘i lavozimiga to‘la mos keladi. Sohibqiron armiyasida tavachilik mansubini Amir Oljoytu buyuk barlos, Amir Oljoybu va Amir Sulaymonshoh kabi taniqli, harbiy taktikani mukammal biladigan shaxslar egallaganlar. Tavachilarning asosiy vazifasi – Amir Temurning harbiy yurishlar to‘g‘risidagi farmoni chiqishi bilan imperiyaning barcha uzoq va yaqin viloyatlariga choparlar yuborib, belgilangan muddat ichida har bir tuman va o‘lkadan qancha askar, ot, oziq-ovqat va qurol-aslaha kelishi kerakligini hisoblab chiqish va ularni belgilangan umumiy yig‘in nuqtasiga jamlashdan iborat edi. Masalan, 1391-yil 18-iyunda To‘xtamshixonga qarshi bo‘lib o‘tgan mashhur Qunduzcha jangida hamda 1395-yil 15-apreldagi Terek daryosi bo‘yidagi to‘qnashuvda 200 mingdan ortiq kishilik ulkan armiyani bir necha oy davomida charchatmasdan, tizimli ravishda harakatlantirish va dushman qarshisida yetti qo‘l (qism) shaklida strategik safga tizish bevosita markaziy tavachilarning o‘ta aniq o‘tkazgan hisob-kitoblari va buyruqlari natijasida amalga oshirilgan. Tavachilar jang tugagandan so‘ng olingan harbiy o‘ljalarni (mal-i g‘animat) askarlar va amirlarning unvoni hamda ko‘rsatgan jasoratiga qarab odilona taqsimlash daftarlarini ham yuritganlar 26 . 25 Мирхонд Мухаммад. Сад чистоты (Раузат ас-сафа) / Перевод с персидского В. Рахматова. Ташкент: Фан, 2005. - С. 160-165. 26 Мирза Улугбек. История четырех улусов. Перевод с персидского под редакцией Б. А. Ахмедова. Ташкент: Фан, 193. - С. 110-115 19 Davlat ma’muriyatida qonuniylikni, adolatni saqlash hamda fuqarolar bilan amaldorlar o‘rtasidagi nizolarni bevosita oliy hukmdor xuzurida eshitishni ta’minlovchi eng muhim mansablardan biri "Arzbegi" (arzlarni eshituvchi va yetkazuvchi amaldor) unvoni edi. Arzbegi lavozimiga xalq o‘rtasida yuksak hurmatga ega bo‘lgan, halol va mutlaqo porxo‘rlikdan yiroq shaxslar tayinlangan. Sohibqiron saroyida ushbu mas’uliyatli lavozimni uzoq vaqt davomida Amir Shamsuddin Abbos hamda Amir G‘iyosuddin barlos kabi sadoqatli zotlar bajardilar. Arzbegi har kuni ertalab devonxonaga kelgan oddiy dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar yoki sipohiylarning shikoyat arizalarini to‘plagan, ularni tartibga solib, o‘sha kunning o‘zidayoq Amir Temurning shaxsiy qabuliga olib kirgan. Agar biron-bir viloyat hokimi, soliq yig‘uvchi omil yoki hatto Sohibqironning o‘g‘illari va nabiralari (masalan, Umarshayx Mirza yoki Pirmuxammad Mirza) tomonidan fuqarolarga nisbatan adolatsizlik yoki zulm o‘tkazilgani aniqlansa, arzbegi buni hech qanday qo‘rquvsiz oliy hukmdorga yetkazishga majbur bo‘lgan 27 . Bu markaziy unvon o‘z davrida davlat apparatining o‘zboshimchaligini jilovlab turuvchi eng samarali huquqiy vosita vazifasini bajardi. Amir Temur o‘zining "Kuch – adolatdadir" degan bosh davlat tamoyilini amalda ta’minlash uchun aynan arzbegilar institutiga tayangan va bu orqali markaziy hokimiyat bilan oddiy xalq o‘rtasidagi bevosita ishonch ko‘prigini mustahkamlagan. Saltanatning mafkuraviy, diniy va adliya tizimini boshqarishda "Sadr" yoki "Sadri jahon" (Bosh sadr) unvoni favqulodda yuksak diniy-ma’muriy maqomga ega edi. Sadrlar imperiyadagi barcha diniy muassasalar – masjidlar, madrasalar, xonaqohlar hamda xayriya jamg‘armalarining faoliyatini nazorat qilganlar. Shuningdek, ular davlat g‘aznasidan ajratiladigan vaqf mulklarining to‘g‘ri sarflanishi, mudarrislar, imomlar, muazzinlar va shayxlarga maosh tayinlash ishlariga bevosita mas’ul bo‘lganlar. Amir Temur davrida Sadri jahon lavozimiga islom olamining eng buyuk allomalari, jumladan, Mavlono Sadruddin Taftazoniy 27 Ибн Арабшах. История амира Темура / Перевод с арабского языка Х. Н. Аманмурадова. Ташкент: Фан, 193. - С. 98-103 20 va Xoja Afzaluddin kabi nufuzli shaxslar tayinlangan 28 . Ushbu diniy rahbarlar davlat kengashlarida oliy hukmdorning so‘l (chap) tomonidagi birinchi qatordan joy olganlar. Ularning yonida esa islom huquqi me’yorlarini sharhlab beruvchi, chiqarilayotgan barcha farmon va qarorlarning shariatga muvofiqligi to‘g‘risida rasmiy fatvo beruvchi "Muftiy" unvoniga ega bo‘lgan allomalar, jumladan, Mir Sayyid Sharif Jurjoniy kabi yirik huquqshunos mutafakkirlar xizmat qilganlar. Amir Temur har bir yirik harbiy yurish yoki ichki islohotdan oldin sadrlar va muftiylarni to‘plab, kengash o‘tkazgan va ularning diniy-huquqiy xulosalarini tinglagan, bu esa saltanat siyosatining islom dunyosida qonuniy va muqaddas deb tan olinishini ta’minlagan. Oliy sud hokimiyatini va sud ishlarini yuritishda "Qozikalon" (Bosh qozi) unvoni markaziy boshqaruvning huquqiy ustuni hisoblangan. Qozikalon shariat qonunlari asosida fuqarolik, meros, oilaviy va mulkiy nizolarni ko‘rib chiqqan hamda uning chiqargan hukmi mutloq ijro etilishi shart bo‘lgan 29 . Amir Temur qo‘shin ichidagi tartib-intizomni saqlash, harbiy xizmatchilar o‘rtasidagi huquqbuzarliklarni bartaraf etish hamda harbiy qonunlarning bajarilishini ta’minlash maqsadida alohida "Qoziyi askar" (Harbiy qozi) unvonini ham joriy etdi. Ushbu lavozim o‘rta asrlar davlatchilik tarixidagi eng o‘ziga xos institut bo‘lib, unga ham diniy, ham harbiy qonun-qoidalarni, jang san’atini chuqur biladigan zotlar tayinlangan. Masalan, uzoq yillar davomida joriy etilgan qoziyi askarlik lavozimida xizmat qilgan ulamolar harbiy yurishlar paytida doimo qo‘shin bilan birga harakat qilganlar va hatto eng nufuzli amir yoki mingboshilar o‘rtasida nizo chiqsa, uni joyida, shariat va yasoq (tuzuklar) asosida hal etganlar. Bu tizim armiyaning jangovar qobiliyatini yuksak darajada saqlash va askarlarning o‘zboshimchalik bilan tinch aholi mol-mulkini talon-toroj qilishining oldini olishda juda katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan. Davlat boshqaruvining yana bir muhim tarmog‘i – rasmiy hujjatlar, farmonlar, yorliqlar va xalqaro maktublarni tayyorlash hamda ularni yuritish bilan 28 Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. Москва-Ленинград: Изд-во АН СССР, 1950. - С. 312-317 29 Буриев О. Б. Государственный строй и правовая система государства Амира Тимура. Ташкент: Юридическая литература, 2004. - С. 88-93 21 shug‘ullanuvchi "Munshiy" (Devon kotibi) unvoni edi. Munshiylarning boshlig‘i "Munshiyboshi" deb atalgan bo‘lib, u bevosita "Devoni insho" (Kotibiyat devoni)ni boshqargan. Amir Temur saroyida fors, turkiy, arab, mo‘g‘ul va uyg‘ur yozuvlarini mukammal biladigan, diplomatiya va xalqaro munosabatlar qoidalaridan mukammal xabardor bo‘lgan munshiylar xizmat qilgan 30 . Ular orasida Xoja Ixtiyoruddin va Mavlono Mas’ud kabi o‘tkir qalam sohiblari alohida ajralib turganlar. Munshiylar Sohibqironning buyrug‘i bilan 1402-yilda Fransiya qiroli Karl VI ga, Angliya qiroli Genrix IV ga hamda Kastiliya qiroli Genrix III ga yo‘llangan, xalqaro savdo va diplomatik aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan tarixiy maktublarni yuksak diplomatik tilda tayyorlaganlar. Tayyorlangan barcha rasmiy davlat hujjatlari va xalqaro shartnomalarning haqiqiyligini tasdiqlash uchun ularga muhr bosish huquqiga ega bo‘lgan "Muhrdor" mansabi joriy qilingan. Muhrdor oliy hukmdorning shaxsiy ishonchli vakili bo‘lib, o‘z yonida Sohibqironning uchta halqadan iborat ramziy davlat muhrini saqlagan. Hujjatlarga muhr bosish jarayoni qat’iy nazorat ostida amalga oshirilgan bo‘lib, biron-bir soxtalik yoki xatolikka yo‘l qo‘ygan kotib yoki muhrdor og‘ir ma’muriy jazolarga tortilgan. Saltanat poytaxti Samarqand va boshqa yirik shaharlardagi jamoat tartibini saqlash, bozorlardagi savdo-sotiq qoidalarini nazorat qilish va axloqiy me’yorlarni muhofaza qilish "Muhtasib" (nazorat-taftish amaldori) unvoni egalari zimmasiga yuklatilgan. Muhtasiblar va ularning yordamchilari har kuni bozorlarni aylanib, o‘lchov va tarozi asboblarining (toshlarning) to‘g‘riligini tekshirganlar, narx- navoning asossiz ravishda oshib ketishiga (monopoliya va sudxorlikka) yo‘l qo‘ymaganlar. Agarda biron-bir do‘kondor taroziyda xaridorga urayotgani yoki sifatsiz mahsulot sotayotgani aniqlansa, muhtasib uni joyida jazolash, do‘konini yopish yoki jarima undirish huquqiga ega bo‘lgan 31 . Shuningdek, yo‘llarda harakat xavfsizligini ta’minlash, savdogarlar va elchilarning karvonlarini qo‘riqlash hamda yo‘l bojlarini qonuniy undirish ishlari "Rahdor" (Yo‘l qo‘riqchisi, boj amaldori) 30 Бартольд В. В. Улугбек и его время // Сочинения. Москва: Наука, 1964. Т. II, ч. 2. - С. 38-44 31 Абдуразак Самарканди. Места восхода двух счастливых звезд и места слияния двух морей / Перевод А. Урунбаева. Ташкент: Фан, 1969. - С. 132-137. 22 unvoniga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, ularning faoliyati ham bevosita poytaxtdagi Oliy devonga hisobot berish orqali muvofiqlashtirilgan. Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, Amir Temur davridagi markaziy boshqaruvdagi amal va mansab unvonlari tizimi o‘zining qat’iy ierarhiyasi, funksional muvozanati, huquqiy asoslarining mukammalligi hamda kadrlar sadoqatiga asoslangani bilan ajralib turardi. Amir ul-umaro, vaziri a’zam, tavachi, arzbegi, sadr va qozikalon kabi unvon egalarining uyg‘unlashgan faoliyati, ularning o‘zaro bir-birini nazorat qilish va to‘ldirish mexanizmi XIV asr oxirida Movarounnahrda ichki feodal tarqoqlikka butunlay chek qo‘yib, markazlashgan qudratli imperiyaning barpo etilishini amalda ta’minladi. Sohibqiron tomonidan joriy etilgan ushbu mukammal davlat mansablari ierarxiyasi keyingi asrlarda ham butun Markaziy Osiyo xonliklari va Yaqin Sharq davlatlari boshqaruv tizimi uchun o‘ziga xos maktab va boshqaruv andozasi bo‘lib xizmat qildi. 23 II.BOB. MAHALLIY BOSHQARUV VA HUDUDIY BO`LINISHI 2.1. Ma muriy hududiy bo linish uluslar, viloyatlar va tumanlar boshqarishʼ ʻ tizimi Amir Temur saltanatining ma muriy-hududiy bo linishi va uni boshqarish ʼ ʻ tizimi XIV asrning ikkinchi yarmi hamda XV asr boshlarida o rta asrlar Sharq ʻ davlatchiligi tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Sohibqiron 1370-yil 9-aprelda Balx qurultoyida oliy hokimiyatni qo lga kiritgach, Movarounnahrda asrlar ʻ davomida hukm surgan feodal tarqoqlik va ichki nizolarga barham berdi hamda yagona markazlashgan ulug imperiyaning geografik-ma muriy poydevorini ʻ ʼ yaratdi. Amir Temur o zining eng muhim davlat hujjati va siyosiy dasturi ʻ hisoblangan "Temur tuzuklari"da ta kidlaganidek, ulkan saltatonda tartib-intizom ʼ va qonun ustuvorligini saqlash bevosita hududiy bo linishlarning aniqligi va ularni ʻ idora etadigan kadrlarning to g ri tanlanishi bilan bog liq edi. ʻ ʻ ʻ Saltanat ma muriy tuzilishi jihatidan eng yirik hududiy birlik hisoblangan ʼ uluslarga, ulus ko rinishidagi iqtolar (suyurg ollar) esa o z navbatida viloyatlar va ʻ ʻ ʻ kichikroq tumanlarga (tuman, ulka, qavm va qishloqlarga) bo lingan edi. Bu tizim ʻ an anaviy turkiy-mo g ul davlatchilik tajribasi hamda islom dunyosining klassik ʼ ʻ ʻ viloyatchilik idorasi qonun-qoidalarining mukammal bir sintezidan iborat edi. Amir Temur ulkan hududlarni barqaror boshqarish hamda poytaxt Samarqanddan turib barcha nuqtalarni to liq nazorat qilish maqsadida strategik ahamiyatga ega ʻ bo lgan eng yirik to rtta ulusni bevosita o z o g illari va munosib nevaralariga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ merosiy yoki shartli mulk sifatida bo lib bergan edi ʻ 32 . Imperiyaning g arbiy sarhadlari, xususan, Eronning shimoliy qismi, ʻ Ozarbayjon, Iroqi Ajam va Gurjiston yerlarini qamrab olgan eng muhim ma muriy ʼ hudud – "Xulagu ulusi" yoki G arbiy ulus deb atalgan bo lib, unga Amir ʻ ʻ Temurning uchinchi o g li, yuksak harbiy-ma muriy salohiyatga ega shahzoda ʻ ʻ ʼ Mironshoh Mirza boshchilik qilgan. Mironshoh Mirza 1393-yilda ushbu ulusning oliy hokimi etib tayinlangach, Sultoniya va Tabriz shaharlarini boshqaruv markaziga aylantirib, imperiyaning g arbiy chegaralarini xavfsizligini ta minlash ʻ ʼ 32 Юсупов Ш. Амир Темур даврида суд тизими ва «Ярғу» қонунчилиги. Самарқанд: СДУ нашриёти, 2011. - Б. 88-94 24 choralarini ko rdi. Saltanatning janubiy va sharqiy strategik nuqtalarini, ya niʻ ʼ Kobul, G azna, Qandahor hamda Shimoliy Hindiston chegaralarigacha bo lgan ʻ ʻ hududlarni o z ichiga olgan ulus esa Sohibqironning to ng ich o g li Jahongir ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Mirzoning farzandi, Amir Temurning sevimli nabirasi Pirmuhammad Mirzoga topshirilgan edi. Pirmuhammad Mirza 132-yilda mazkur hududning hukmdori etib tayinlangach, uning ma muriy apparati Kobul poytaxtligida Hindistonga ʼ qilinadigan harbiy ekspansiyalarning asosiy tayanch nuqtasi bo lib xizmat qildi. ʻ Saltanatning iqtisodiy jihatdan eng boy va taraqqiy etgan qismi – Fors, Kirmon va Isfahon viloyatlarini o z ichiga olgan hududlar esa Sohibqironning ikkinchi o g li ʻ ʻ ʻ Umarshayx Mirzoga mulk qilib berildi 33 . Umarshayx Mirza 1393-yilda Sheroz shahrini o z idorasi markazi etib ʻ belgiladi va o z davrida bu o lkada kuchli mahalliy devon tizimini barpo etdi. ʻ ʻ Umarshayx Mirza 1394-yilda Xurmatu qal asi qamalida vafot etgach, uning ʼ o rniga o g li Pirmuhammad va keyinchalik Iskandar Mirza Fors ulusining ʻ ʻ ʻ hokimlari sifatida tayinlandilar. Nihoyat, Xuroson, Seiston, Mozandaron va Gorgan viloyatlarini birlashtirgan, strategik va madaniy jihatdan ulkan ahamiyatga ega ulus Amir Temurning kenja o g li Shohruh Mirzoga in om etildi. Shohruh ʻ ʻ ʼ Mirza 1397-yilda Hirot shahrini o zining ma muriy poytaxti etib belgilab, uzoq ʻ ʼ yillar davomida bu hududda yuksak barqarorlik va madaniy yuksalishni ta minladi. ʼ Shahzodalarga topshirilgan ushbu yirik uluslar ichki ishlarda ma lum ma muriy ʼ ʼ mustaqillikka ega bo lsa-da, ularning barchasi xalqaro aloqalarda, oliy harbiy ʻ safarbarlikda hamda soliq tizimida bevosita Samarqanddagi Oliy devonga (Devoni buzurg) bo ysunishgan va har yili g aznaga belgilangan miqdorda ulush (bosh) ʻ ʻ yuborib turishgan 34 . Uluslardan keyingi ma muriy bo g in viloyatlar bo lib, ularni boshqarish ʼ ʻ ʻ ʻ uchun Amir Temur tomonidan eng ishonchli va tajribali amirlar hamda saroy a yonlari tayinlangan. Viloyat boshliqlari "Hokim" yoki "Valiy" deb atalgan. ʼ "Temur tuzuklari" qonuniyatlariga ko ra, viloyat hokimining vakolatlari nihoyatda ʻ 33 Ҳафизи Абрў. Зубдату-т-таворих (Тарихлар қаймоғи). Тадқиқот ва таржима муаллифи: О. Бўриев. Тошкент: Фан, 199. - Б. 63-68 34 Шарафуддин Али Яздий. Зафарнома. Форс тилидан таржима, сўзбоши, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи: А. Аҳмедов. Тошкент: Шарқ, 197. - Б. 205-211 25 keng bo lib, u hududdagi tinchlik va osoyishtalikni saqlash, mahalliy qo shinʻ ʻ qismlarini doimiy shay holatda ushlab turish, soliq yig ish tizimini nazorat qilish ʻ hamda obodonchilik ishlarini yuritishga mas ul hisoblangan. Masalan, ʼ Sohibqironning sodiq sarkardalaridan biri Amir Shohmalik uzoq vaqt davomida Xorazm viloyatining hokimi bo lib xizmat qildi. Xorazm 1388-yilda to liq ʻ ʻ bo ysundirilib, uning markazi vayron etilgach, keyinchalik aynan Amir ʻ Shohmalikning o tkir ma muriy boshqaruvi va qurilish tashabbuslari natijasida ʻ ʼ viloyatda iqtisodiy hayot qayta tiklandi, yangi kanallar qazildi va soliq tushumlari izga solindi 35 . Yana bir muhim viloyat bo lgan Toshkent (Shosh) va Sayram atrofidagi ʻ hududlarni boshqarish Amir Temurning ishonchli amirlari, xususan, Amir Sulaymonshoh ixtiyoriga berilgan edi. Viloyat hokimlarining ma muriy faoliyatida ʼ ularga yordam beruvchi eng asosiy bo g in bu – "Dorug a" lavozimi edi. ʻ ʻ ʻ Dorug alar bevosita oliy hukmdor tomonidan tayinlanadigan yoki markaziy devon ʻ tomonidan tasdiqlanadigan, asosan harbiy-ma muriy va politsiyaviy funksiyalarni ʼ bajaruvchi amaldorlar edi. Dorug aning asosiy vazifasi – viloyatda markaziy ʻ hokimiyatning buyruq va farmonlari qanday bajarilayotganini tekshirish, soliq yig ish jarayonida tartibsizliklarga yo l qo ymaslik hamda har qanday isyon va ʻ ʻ ʻ bo ysunmaslik harakatlarining oldini zudlik bilan olishdan iborat edi. Har bir yirik ʻ shahar va viloyat markazida, masalan, Buxoro, Balx, Termiz, Marv, Nishopur va Tabriz kabi shaharlarda maxsus dorug axonalar faoliyat yuritgan. ʻ Viloyat tarkibidagi quyi ma muriy-geografik birliklar "Tuman" deb atalgan. ʼ "Tuman" atamasi asosan qadimgi turkiy-mo g ul harbiy tizimidan kirib kelgan ʻ ʻ bo lib, u dastlab o n ming askar yetkazib berishga qodir bo lgan hududni ʻ ʻ ʻ anglatgan, biroq Amir Temur davrida u mutlaqo aniq ma muriy-hududiy va soliq ʼ yig ish birligiga aylantirildi. Tumanlarni boshqarish uchun maxsus amaldorlar – ʻ "Tumanbegi" yoki "Hokimi tuman" tayinlangan 36 . Tumanlar tarkibiga o nlab ʻ qishloqlar (kentlar), tog li yoki cho l zonalaridagi el-alatlar kirgan. Tuman ʻ ʻ 35 Хондамир Ғиёсиддин. Ҳабиб ус-сияр. Форс тилидан таржима va изоҳлар муаллифлари: Ж. Ҳазратқулов, И. Бекжонов. Тошкент: Ўзбекистон, 2013. - Б. 220-225 36 Самарқандий Абдураззоқ. Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. Форс тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи: А. Ўринбоев. Тошкент: Фан, 1969. - Б. 142-147 26 darajasidagi boshqaruvda dehqonchilik maydonlarini ro yxatga olish, suvʻ taqsimoti, soliq tushumlarini aniqlash operatesiyalari juda aniq yuritilgan. "Temur tuzuklari"da tuman hokimlari va soliq yig uvchilari uchun qat iy qoidalar ʻ ʻ belgilangan edi. Unga ko ra, tumanboshilari fuqarolardan soliq undirishda har ʻ qanday zo ravonlik va asossiz yig imlardan tiyilishlari shart edi. Agarda biron-bir ʻ ʻ tumanda qurg oqchilik yoki ekinlarga zarar yetish holatlari yuz bersa, tumanbegi ʻ zudlik bilan viloyat hokimi orqali markaziy Oliy devonga hisobot yuborgan va o sha yilgi soliqlar qisqartirilgan yoki butunlay kechilgan. To lov qobiliyatiga ega ʻ ʻ bo lgan har bir tumandan yig iladigan mablag lar "Daftari mufradot" deb ʻ ʻ ʻ nomlangan maxsus ma muriy-moliyaviy hisobot daftarlariga qayd etib borilgan. ʼ Bunday daftarlarning yuritilishi tufayli markaziy hukumat har bir tumanning iqtisodiy salohiyati va qancha askar zaxirasiga ega ekanligini aniq bilgan 37 . Mahalliy hududiy bo linishlarda yerga egalik qilish va undan foydalanish ʻ tizimida "Suyurg ol" (shartli harbiy-ma muriy in om) instituti favqulodda muhim ʻ ʼ ʼ o rin tutgan. Amir Temur davlat poydevorini mustahkamlashda unga sodiqlik bilan ʻ xizmat qilgan yirik harbiy amirlarga, shuningdek, o zining yaqin qarindoshlariga ʻ muayyan viloyat yoki tumanlarni suyurg ol sifatida in om etgan. Suyurg ol olgan ʻ ʼ ʻ shaxs (suyurg oldor) o sha hududdan yig iladigan barcha soliqlarni (xaroj, mol, boj ʻ ʻ ʻ va boshqalar) o z ixtiyorida saqlash, o sha mablag lar hisobidan o z mahalliy ʻ ʻ ʻ ʻ harbiy qismini boqish va qurollantirish huquqiga ega bo lgan. Buning evaziga ʻ suyurg oldor oliy hukmdorning birinchi chaqirig i bilan o z tumani yoki ʻ ʻ ʻ viloyatidan belgilangan miqdordagi to liq qurollangan otliq askarlari bilan boshqa ʻ harbiy yurishlarda ishtirok etishi majburiy hisoblangan. Masalan, Amir Temurning eng ishonchli sarkardalaridan biri bo lgan Amir ʻ Sulaymonshohga dastlab Andijon va Farg ona hududlari, keyinchalik esa ʻ Xurosonning bir qismi suyurg ol qilib berilgan edi. 1395-yilda To xtamishxonga ʻ ʻ qarshi Terek daryosi bo yida sodir bo lgan shiddatli jangda aynan Sulaymonshoh ʻ ʻ o z suyurg ol hududidan to plagan jasur jangchilari bilan markaziy qo shinning ʻ ʻ ʻ ʻ 37 Саломов Б. Ўрта асрлар ҳарбий-ҳуқуқий тизимида «Қозийи аскар» институти. Тошкент: Юридик адабиётлар, 2018. - Б. 102-106 27 so l qanotida turib dushmanga hal qiluvchi zarbalarni berdiʻ 38 . Shuningdek, Sohibqironning nabirasi Xalil Sulton Mirzoga ham Movarounnahrning shimoliy hududlari, Toshkent va Turkiston atrofidagi tumanlar suyurg ol sifatida ʻ topshirilgan bo lib, u ushbu yerlardan olingan daromadlar hisobidan Dashti ʻ Qipchoq tomondan keladigan xavflarning oldini oluvchi kuchli chegara qo shinini ʻ shakllantirgan edi. Biroq, suyurg ol tizimi mahalliy hokimlarning mutloq mustaqil ʻ bo lib ketishiga yo l qo ymaslik uchun markaziy Dorug alik nazorati bilan doimiy ʻ ʻ ʻ ʻ ravishda muvozanatlashgan holatda ushlab turilgan. Ma muriy-hududiy birliklarda diniy, madaniy va ta lim muassasalarining, ʼ ʼ ya ni madrasalar, masjidlar, xonaqohlar hamda shifoxonalarning (dorushshifo) ʼ moddiy poydevorini ta minlashda "Vaqf mulklari" tizimi alohida o rin tutgan. Har ʼ ʻ bir viloyat va tumanda yirik yer maydonlari, do konlar, tegirmonlar va ʻ karvonsaroylar muayyan muqaddas qadamjo yoki madrasaga vaqf qilib berilgan edi. Vaqf yerlaridan olinadigan barcha daromadlar mahalliy soliqlardan butunlay ozod etilgan bo lib, ushbu mablag lar faqat o sha muassasaning ta minotiga, ʻ ʻ ʻ ʼ mudarrislar, talabalar va xizmatchilarning maoshlariga sarflangan. Mahalliy darajadagi vaqf ishlarini boshqarish va uning hisob-kitobini yuritish uchun maxsus "Mutavalli"lar tayinlangan. Masalan, 1398-yilda Amir Temurning farmoni bilan Turkiston shahrida ulug mutafakkir Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi qurilishi ʻ yakunlangach, Sohibqiron ushbu majmua ta minoti uchun butun bir tumanning ʼ yerlari, ariqlari va do konlarini vaqf hujgati (vaqfnomasi) orqali rasmiylashtirib ʻ berdi. Ushbu vaqf mulklarining daxlsizligi va uning to g ri sarflanishi mahalliy ʻ ʻ dorug a hamda markaziy hisob devoni tomonidan qat iy nazorat qilingan, bu esa ʻ ʻ hududlarda ilm-fan, madaniyat va diniy qadriyatlarning rivojlanishiga ulkan turtki bergan 39 . Amir Temur saltanatida joylardagi shahar va qishloqlarning o zini o zi ʻ ʻ boshqarish tizimida mahalliy oqsoqollar, mahalliy el a yonlari hamda "Kadxudo" ʼ (qishloq oqsoqoli, mahalla boshlig i) instituti muhim ijtimoiy bo g in hisoblangan. ʻ ʻ ʻ 38 Саидов А.Ҳ. «Темур тузуклари» — Шарқ ҳуқуқий тафаккурининг олий намунаси. Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - Б. 78-85 39 Рўи Гонсалес де Клавихо. Самарқандга саёҳат кундалиги (1403-1406 йиллар). Рус тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи: О. Бўриев. Тошкент: Ўзбекистон, 2010. - Б. 154-159 28 Kadxudolar mahalliy aholi orasidan saylanadigan yoki tayinlanadigan, xalq o rtasida obro -e tiborga ega bo lgan shaxslar bo lib, ular tuman hokimi va soliqʻ ʻ ʼ ʻ ʻ yig uvchi omillar bilan oddiy xalq o rtasida vositachi vazifasini bajarganlar. ʻ ʻ Qishloqlarda suv taqsimoti (mirob faoliyati), ichki mayda nizolarni sulh yo li bilan ʻ hal etish, hashar ishlarini tashkil qilish hamda soliq to lash jarayonida aholining ʻ haqiqiy iqtisodiy ahvolini aniqlash ishlari bevosita kadxudolar ishtirokida amalga oshirilgan. Bu tizim markaziy va mahalliy davlat apparatining eng quyi bo g inlarda xalq bilan uzviy bog liqlikda ishlashini ta minlagan va mahalliy ʻ ʻ ʻ ʼ noroziliklarning oldini olishda muhim ijtimoiy-ma muriy dastak bo lib xizmat ʼ ʻ qilgan. Xulosa qilib aytganda, Amir Temur davridagi ma muriy-hududiy bo linish – ʼ ʻ uluslar, viloyatlar va tumanlar boshqaruv tizimi o zining aniq ierarhik tuzilishi, ʻ funksional muvozanati hamda nazorat mexanizmlarining mukammalligi bilan ajralib turgan. Sohibqiron tomonidan joriy etilgan uluslarni boshqarishdagi shahzodalar instituti, viloyatlardagi dorug alik va hokimlik tizimi, tumanlardagi ʻ suyurg ol va iqto munosabatlari yagona markaziy davlat apparatining qudrati ʻ hamda barqarorligini ta minlashga to liq xizmat qildi. Davlat boshqaruvining ʼ ʻ bunday hududiy va institutsional tashkil etilishi XIV asr oxirida butun Movarounnahr va unga tutash o lkalarda misli ko rilmagan iqtisodiy barqarorlikni, ʻ ʻ xavfsizlikni hamda madaniy yuksalishni – birinchi Temuriylar Renessansini ta minlagan eng asosiy omillardan biri bo ldi. Mazkur mukammal hududiy ʼ ʻ boshqaruv maktabi va andozasi keyingi asrlarda ham butun Markaziy Osiyo davlatlari hamda Yaqin va O rta Sharq davlatchiligi taraqqiyoti uchun muhim ʻ tarixiy tajriba poydevori vazifasini o tadi. ʻ 29 2.2 Mahalliy hokimiyat organlari va mansab unvonlar Amir Temur saltanatida markaziy davlat apparatining qaror va farmonlarini joylarda so zsiz ijro etish, hududiy xavfsizlikni ta minlash hamda soliq-moliyaʻ ʼ tizimini tartibga solish bevosita mahalliy hokimiyat organlari va ularning mansab unvonlari ierarxiyasiga bog liq edi. Sohibqiron 1370-yilda hokimiyat tepasiga ʻ kelgach, uzoq yillik feodal tarqoqlik asorati bo lgan mahalliy ʻ o zboshimchaliklarga chek qo yish maqsadida ma muriy-boshqaruv tizimini qat iy ʻ ʻ ʼ ʻ markazlashtirdi. "Temur tuzuklari" mulohazalariga ko ra, imperiyaning ʻ barqarorligi har bir viloyat va tumanda adolat taroziy hisoblangan qonunlarning qanchalik aniq ishlashi hamda mahalliy amaldorlarning mas uliyatiga tayanar edi ʼ 40 . Davlat hududiy jihatdan yirik uluslarga, ular esa o z navbatida viloyatlar ʻ (tumanlar, o lkalar) va eng quyi bo g in bo lgan qishloqlarga (kentlarga) bo lingan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo lib, har bir bo g inda maxsus vakolatlarga ega bo lgan harbiy va fuqarolik ʻ ʻ ʻ ʻ unvon egalari faoliyat yuritgan. Mahalliy hokimiyat organlarining faoliyati bevosita poytaxt Samarqanddagi Oliy devon ("Devoni buzurg") tomonidan tasdiqlangan yorliqlar va qat iy yo riqnomalar asosida boshqarilgan. ʻ ʻ Mahalliy boshqaruv tizimida eng nufuzli harbiy-ma muriy lavozim "Hokim" ʼ yoki "Valiy" unvoni bo lib, u bevosita yirik viloyatlar va strategik o lkalarning ʻ ʻ boshqaruv rahbari hisoblangan. Hokim lavozimiga asosan oliy sulola vakillari – shahzodalar yoki Sohibqironning eng ishonchli, harbiy yurishlarda sinalgan oliy tabaqali amirlari tayinlangan. Masalan, Amir Temurning sodiq quroldoshlaridan biri Amir Shohmalik uzoq muddat davomida Xorazm viloyatining hokimi unvonida faoliyat ko rsatib, 1388-yilgi harbiy to qnashuvlardan keyin iqtisodiyoti ʻ ʻ butunlay izdan chiqqan ushbu o lkani qayta tiklash, kanallar qazish va mahalliy ʻ xavfsizlikni ta minlash bo yicha yuksak ma muriy natijalarga erishdi ʼ ʻ ʼ 41 . Shuningdek, Toshkent va Sayram atrofidagi shimoliy chegaradosh hududlarni boshqarish Amir Temurning ishonchli sarkardalaridan biri Amir Sulaymonshoh ixtiyoriga berilgan edi. Viloyat hokimining asosiy vakolatlari mahalliy qo shin ʻ 40 Раҳмонов Ш. Амир Темур даврида давлат ва ҳуқуқ. Тошкент: Адолат, 2001. - Б. 112-118 41 Низомиддин Шомий. Зафарнома. Форс тилидан ўзбекча таржима муаллифи: Ю. Ҳакимжонов. Тошкент: Ўзбекистон, 196. - Б. 114-119 30 qismlarini safarbar etish, hudud daxlsizligini saqlash, soliq tushumlarini muvofiqlashtirish va markaziy hukumat oldida hisobdorlikni ta minlashdan iboratʼ edi. Viloyat hokimi bilan bir qatorda, mahalliy ijro etuvchi va nazorat qiluvchi hokimiyatning eng muhim ustuni "Dorug a" unvoni hisoblangan. Dorug alar ʻ ʻ bevosita oliy hukmdor Amir Temurning shaxsiy farmoni yoki Oliy devonning maxsus yorlig i bilan tayinlanadigan, juda keng harbiy-politsiyaviy va ma muriy ʻ ʼ huquqlarga ega bo lgan maxsus vakillar edi. Har bir yirik shahar va viloyat ʻ markazida, jumladan, Buxoro, Balx, Termiz, Marv, Nishopur va Tabriz kabi strategik punktlarda maxsus dorug axonalar faoliyat ko rsatgan. Dorug aning eng ʻ ʻ ʻ bosh vazifasi – mahalliy hukmdorlar yoki aholining davlatga qarshi isyon ko tarishining oldini olish, markaziy qonun va nizomlarning (yasoq va ʻ tuzuklarning) ijrosini nazorat qilish hamda soliq yig ish jarayonida tartib-intizomni ʻ saqlash edi 42 . Masalan, 1390-yillarda Eron viloyatlari to liq bo ysundirilgach, ʻ ʻ Isfahon va Sheroz kabi shaharlarga tayinlangan dorug alar mahalliy tabaqalarning ʻ xatti-harakatlarini qat iy kuzatib, har qanday tartibsizlikni zudlik bilan bostirish ʻ vakolatiga ega bo lganlar. Dorug alar mahalliy hokimiyat organlarining ʻ ʻ o zboshimchalik bilan soliq to lovchi xalqqa zulm qilishini ham cheklab turuvchi ʻ ʻ o ziga xos nazorat instituti vazifasini o tagan. ʻ ʻ Viloyatlardan quyi bo lgan ma muriy-geografik hududlarda – tumanlarda ʻ ʼ boshqaruv hokimiyati "Tumanbegi" yoki "Hokimi tuman" unvoniga ega bo lgan ʻ amaldorlar qo lida bo lgan. Tumanbegilar harbiy safarbarlik davrida o z hududidan ʻ ʻ ʻ belgilangan miqdordagi (tarixiy asosda o n ming nafargacha, biroq amalda ʻ demografik holatga qarab o zgaruvchan) qurolli otliq askarni to plash va ularni ʻ ʻ markaziy "Tavachiboshi" ixtiyoriga yetkazishga mas ul edilar ʼ 43 . Shu bilan birga, ular o z tumanlaridagi dehqonchilik maydonlari, suv resurslarining taqsimoti va ʻ hosildorlik darajasini qat iy nazorat qilganlar. Tumanbegilarning faoliyati yerga ʻ egalik qilishning "Suyurg ol" (shartli harbiy-ma muriy in om) tizimi bilan uzviy ʻ ʼ ʼ 42 Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. Тошкент: Фан, 1968. - Б. 45-52 43 Муҳаммаджонов А. Амир Темур ва Темурийлар салтанати (Тарихий тадқиқот). Тошкент: Қомуслар бош таҳририяти, 196. - Б. 167-173 31 bog liq bo lgan. Amir Temur o ziga sadoqat ko rsatgan amirlarga muayyanʻ ʻ ʻ ʻ tumanlarni suyurg ol sifatida bergan bo lib, o sha hududning tumanbegisi o z ʻ ʻ ʻ ʻ yerlaridan yig iladigan soliqlarni bevosita mahalliy qo shin ta minotiga va ʻ ʻ ʼ obodonchilikka sarflash huquqiga ega bo lgan, biroq uning faoliyati viloyat ʻ dorug asi tomonidan muntazam taftish qilingan. ʻ Mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy va soliq siyosatini yuritishda alohida o rin tutgan mansab egalari "Vaziri viloyat" (viloyat vaziri) va "Mustavfiy" ʻ (mahalliy hisobchi-g aznachi) unvonlari edi ʻ 44 . Har bir viloyat hokimligi qoshida maxsus mahalliy devonlar mavjud bo lib, unda faoliyat ko rsatuvchi vazirlar va ʻ ʻ ularning kotiblari hududiy kirim-chiqim ishlarini, g azna hisobini yuritganlar. ʻ Joylarda soliqni bevosita yig ish va uni markaziy jamg armaga o tkazish bilan ʻ ʻ ʻ "Muhassil" yoki "Omil" unvoniga ega bo lgan soliq amaldorlari shug ullangan. ʻ ʻ Omillarning faoliyatida adolat prinsiplariga rioya qilinishi "Temur tuzuklari"da qat iy talab qilingan bo lib, agar biron-bir omil raiyatdan belgilangan qonuniy ʻ ʻ me yordan (hosilning uchdan bir qismidan) ortiq mablag undirsa yoki kuch ʼ ʻ ishlatsa, u og ir ma muriy jazolarga, hatto lavozimidan chetlatilib, mol-mulkini ʻ ʼ musodara qilish jazosiga tortilgan. Bunday qat iy nazorat mahalliy soliq tizimida ʻ porxo rlik va o g rilik holatlarini minimal darajaga tushirish imkonini berdi. ʻ ʻ ʻ Shaharlarda ichki tartibni saqlash, bozorlardagi iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish va axloqiy qonunlarning buzilishini oldini olish maqsadida "Muhtasib" (nazorat-taftish va jamoat tartibi amaldori) unvoni joriy etilgan edi. Mahalliy muhtasiblar va ularning yordamchilari har kuni bozor rastalarini aylanib, savdogarlarning o lchov asboblari, tarozi toshlarining to g riligini qat iy ʻ ʻ ʻ ʻ tekshirganlar. Sun iy ravishda narxlarni oshirish (monopoliya), sudxorlik va ʼ sifatsiz mahsulot sotish holatlari aniqlanganda, muhtasib o sha savdogarni joyida ʻ jazolash yoki do konini muhrlash huquqiga ega bo lgan. Shahar xavfsizligi, tungi ʻ ʻ qo riqchilik va jamoat osoyishtaligini ta minlash uchun esa alohida "Mirshab" ʻ ʼ (tungi politsiya boshlig i) unvoni amal qilgan bo lib, u o ziga bo ysunuvchi ʻ ʻ ʻ ʻ 44 Мирхонд Муҳаммад. Равзат ус-сафо (Поклик боғи). Эски ўзбек тилидан табдил ва нашрга тайёрловчи: В. Раҳмонов. Тошкент: Шарқ, 2007. - Б. 188-193 32 askarlar (asboblar) bilan shahar darvozalari va ko chalarini kechalari nazoratʻ qilgan 45 . Mahalliy hokimiyat tizimida mustaqil sud hokimiyatini va huquqiy adolatni ta minlash "Qozi" unvoniga ega bo lgan shaxslar zimmasiga yuklatilgan. Har bir ʼ ʻ shahar, tuman va yirik qishloq markazida shariat qonunlarini hamda dunyoviy nizomlarni mukammal biladigan qozilar faoliyat ko rsatgan. Mahalliy qozilar yer ʻ va mulk talashuvlari, meros ishlari, fuqarolik nizolari va jinoiy ishlarni ko rib ʻ chiqib, ularga yakuniy hukm chiqarganlar. Amir Temur o rnatgan tartibga ko ra, ʻ ʻ qozining chiqargan sud qarori daxlsiz hisoblanib, unga hatto viloyat hokimi yoki tumanbegi ham aralashishga, uni ozgartirishga haqli emas edi. Bu qoida mahalliy ma muriyat amaldorlarining o zboshimchaligidan oddiy fuqarolarni (raiyatni) ʼ ʻ huquqiy jihatdan himoya qilishda muhim kafolat bo lib xizmat qildi. Harbiy ʻ qismlarning o zida va joylashgan hududlarida askarlar o rtasidagi intizomni ʻ ʻ tekshirish uchun esa alohida "Qoziyi askar" unvoni amal qilgan 46 . Savdo yo llarining xavfsizligini ta minlash, karvonlardan qonuniy boj ʻ ʼ to lovlarini undirish hamda yo l inshootlarini muhofaza qilish maqsadida joylarda ʻ ʻ "Rahdor" (yo l qo riqchisi, boj amaldori) unvoniga ega bo lgan tuzilmalar ʻ ʻ ʻ ishlagan. Rahdorlar bevosita Oliy devonga va mahalliy dorug aga hisobot bergan ʻ bo lib, agarda ularning mas uliyatidagi hududda biron-bir savdogarning moli ʻ ʼ talansa yoki unga zarar yetsa, o sha hududning mahalliy hokimiyati zararni o z ʻ ʻ hisobidan qoplab berishga majbur etilgan. Mahalliy ma muriyatning eng quyi ʼ bo g inida – qishloqlar va mahallalar darajasida esa aholining o zini o zi ʻ ʻ ʻ ʻ boshqarish organi sifatida "Kadxudo" (oqsoqol, qishloq boshlig i) unvoni amal ʻ qilgan. Kadxudolar xalq orasidan saylanadigan, yuksak obro ga ega shaxslar ʻ bo lib, ular soliq yig uvchi omillar va tumanboshilar bilan oddiy xalq o rtasida ʻ ʻ ʻ rasmiy vositachi bo lganlar hamda qishloqlardagi suv taqsimoti (mirob ishlari) va ʻ ichki nizolarni sulh yo li bilan hal etishgan. ʻ 45 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. Форс тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари: Б. Аҳмедов, Н. Шодмонов. Тошкент: Чўлпон, 194. - Б. 182-185 46 Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал-мақдур фи навоиби Тимур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари). С. Жалилов таржимаси. Тошкент: Меҳнат, 12. - Б. 76-81 33 Mahalliy ma muriyat tarkibida moliyaviy barqarorlikni ta minlash, soliqʼ ʼ yig ish ishlarini tashkil etish uchun viloyat va tuman darajasida alohida mahalliy ʻ devonlar faoliyat ko rsatgan. Bu devonlarni "Vaziri viloyat" (viloyat vaziri) yoki ʻ "Mustavfiy" boshqargan. Mahalliy vazirlarning faoliyati bevosita Samarqanddagi Oliy devonning birinchi va to rtinchi vazirlariga hisobdor bo lgan ʻ ʻ 47 . Soliq yig ish ʻ ishini bevosita joylarda amalga oshiruvchi amaldorlar – "Muhassil" yoki "Omil" deb atalgan. Omillarning fuqarolar bilan bevosita muloqotida qat iy qonuniylik ʻ o rnatilgan bo lib, ular belgilangan me yordan ortiq bitta dirham ham talab ʻ ʻ ʼ qilishga haqli emas edilar. "Temur tuzuklari"da yozilishicha: "Soliq yig ishda ʻ fuqarolarni og ir ahvolga solishdan yoki o lkani xonavayron qilishdan saqlanish ʻ ʻ zarur. Chunki raiyatni xonavayron qilish davlat g aznasining bo shashiga va ʻ ʻ saltanat quvvatining ketishiga sabab bo ladi". Agar biron-bir mahalliy omil yoki ʻ muhassil raiyatga zulm o tkazsa, viloyat sudi yoki markaziy "Arzbegi" idorasi ʻ orqali uning ishi ko rib chiqilib, o sha amaldor og ir jazolangan va uning mol- ʻ ʻ ʻ mulki musodara qilingan. Soliq tushumlari asosan ikki guruhga ajratilgan: qishloq xo jaligi mahsulotlaridan olinadigan "Xaroj" (yer solig i) va chorvadorlardan ʻ ʻ olinadigan "Kopchur" solig i. Shuningdek, shaharlarda hunarmandlar va ʻ savdogarlardan "Tamg a" (savdo boji) undirilgan. Shahar atrofi va xalqaro savdo ʻ yo llarida joylashgan tumanlarda boj yig ish va yo l xavfsizligini ta minlash uchun ʻ ʻ ʻ ʼ alohida "Bojdor" va "Rahdor" lavozimlari joriy etilgan bo lib, ular har bir ʻ o tayotgan karvondan qonuniy tartibda boj olganlar va karvonlarning xavfsiz ʻ o tishiga kofillik berishgan ʻ 48 . Viloyat va tuman darajasidagi ma muriy hududiy bo linishlarda sud ʼ ʻ hokimiyati hamda huquqiy tartibni saqlash ishlari to g ridan-to g ri markaziy ʻ ʻ ʻ ʻ adliya tizimining joylardagi vakillari – mahalliy "Qozi"lar tomonidan amalga oshirilgan. Har bir yirik shahar va tumanda shariat qonunlarini mukammal biladigan qozilar faoliyat yuritgan. Qozilar fuqarolik munosabatlari, mulkiy tortishuvlar, jinoiy ishlar va oilaviy nizolarni hal etganlar. Sud ishlarida qozining 47 Дадабоев Ҳ. Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати ва қўшин бошқариш санъати. Тошкент: Фан, 196. - Б. 134-140 48 Аҳмедов Б. Амир Темур: Тарихий-биографик очерк. Тошкент: Ёзувчи, 195. - Б. 214-219 34 qarori mutloq hisoblanib, hatto tumanbegi yoki viloyat dorug asi ham qoziningʻ qaroriga aralashishga, uni bekor qilishga huquqi bo lmagan, bu esa mahalliy ʻ boshqaruvda sud mustaqilligining ma lum bir ko rinishini ta minlagan. Mahalliy ʼ ʻ ʼ hududlardagi ijtimoiy-axloqiy hayotni, bozorlardagi tartibni, o lchov asboblari va ʻ tarozilarning to g riligini nazorat qilish esa mahalliy "Muhtasib"lar zimmasiga ʻ ʻ yuklatilgan edi 49 . Muhtasiblar har kuni bozorlarni ko zdan kechirib, narxlarning ʻ sun iy oshib ketishining (monopoliyaning) oldini olishgan, taroziyda xaridorlarni ʼ aldayotgan do kondorlarni joyida jazolashgan hamda ko chalarda va jamoat ʻ ʻ joylarida islom ahkomlariga, axloqiy me yorlarga rioya etilishini ta minlashgan. ʼ ʼ Muhtasiblik instituti tuman va shahar darajasidagi boshqaruvda jamiyat barqarorligini ta minlovchi eng ta sirchan ijtimoiy-huquqiy organ hisoblangan. ʼ ʼ Uzoq viloyatlar va tumanlarning markaz poytaxt Samarqand bilan aloqasini hamda tezkor axborot almashinuvini ta minlashda ma muriy-hududiy yo llarda ʼ ʼ ʻ barpo etilgan "Yom" (pochta-aloqa) tizimi hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Movarounnahr, Xuroson, Fors va Eron viloyatlari bo ylab o tgan barcha yirik ʻ ʻ magistral yo llarda har 4 tosh (taxminan 25-30 kilometr) masofada maxsus yom ʻ bekatlari tashkil qilingan edi. Ushbu bekatlar bevosita davlat ta minotida bo lib, ʼ ʻ ularda doimiy ravishda 100 dan ortiq yugurik otlar, choparlar va qo riqchilar shay ʻ holatda saqlangan 50 . Markaziy hukumatdan yoki viloyat hokimligidan chiqqan muhim davlat yorliqlari, harbiy buyruqlar yoki maxfiy xabarlar "Chopar"lar orqali tunu kun to xtovsiz, otlarni almashtirish usuli bilan juda qisqa muddatlarda kerakli ʻ tumanga yetkazilgan. Yom tizimining xavfsizligi va bekatlarning moddiy ta minoti ʼ o sha bekat joylashgan hududning tumanbegisi va dorug asi zimmasiga yuklatilgan ʻ ʻ majburiyat hisoblangan. Agar biron-bir tumanda yo llar nosoz bo lsa yoki ʻ ʻ choparlarning harakatiga to sqinlik qilinsa, o sha tumanning hokimi qat iy ʻ ʻ ʻ ma muriy jazoga tortilgan. Yo llarning xavfsizligi va qonuniylikni ta minlash ʼ ʻ ʼ maqsadida elchilar va davlat choparlariga beriladigan metall nishonlar – "Payza" 49 Амир Темур ўгитлари. Қўлёзма манбалар асосида нашрга тайёрловчи: Ҳ. Каромов. Тошкент: Наврўз, 12. - Б. 34-38 50 Амир Темур. Темур тузуклари. Форс тилидан фан доктори Алихонтўра Соғуний ва Н. Ҳабибуллаев таржимаси. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 191. - Б. 56-62 35 (oltin, kumush yoki mis plitalar) mahalliy hokimlar uchun so zsiz bajarilishi shartʻ bo lgan oliy buyruq hujjati vazifasini o tagan. ʻ ʻ Xulosa qilib aytganda, Amir Temur saltanatidagi mahalliy hokimiyat organlari va mansab unvonlari tizimi o zining funksional mukammalligi, qat iy ʻ ʻ bo ysunish ierarxiyasi hamda har tomonlama o zaro nazorat mexanizmlari joriy ʻ ʻ etilgani bilan ajralib turardi. Hokim, dorug a, tumanbegi, mustavfiy, muhtasib va ʻ qozi kabi mahalliy unvon egalarining qonun doirasidagi uyg un faoliyati XIV asr ʻ oxirida nafaqat Movarounnahrda, balki imperiyaning barcha uzoq viloyatlarida yuksak iqtisodiy barqarorlikni, ijtimoiy adolatni va xavfsizlikni ta minlashga ʼ xizmat qildi. Ushbu tizimli mahalliy boshqaruv modeli keyingi asrlarda ham Markaziy Osiyo xonliklari va Yaqin Sharq davlatlarining ma muriy-hududiy ʼ boshqaruv madaniyati uchun muhim tarixiy andoza vazifasini o tadi. ʻ 36 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, Amir Temur davrida shakllantirilgan markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi hamda mansab-unvonlar ierarxiyasi shunchaki davr taqozosi bilan yuzaga kelgan vaqtinchalik ma’muriy tuzilma emas, balki chuqur o‘ylangan, huquqiy asosga ega va uzoq muddatli strategik maqsadlarga qaratilgan mukammal davlatchilik modeli edi. Sohibqiron yaratgan boshqaruv tizimining tarixiy va ilmiy asoslari eng avvalo uning ikki tomonlama huquqiy poydevorga, ya’ni islom huquqi (shariat) me’yorlari va turkiy-mo‘g‘ul davlatchilik an’analari (yasoq va tura)ning o‘zaro oqilona muvozanatiga tayanganligi bilan izohlanadi. "Temur tuzuklari"da bayon etilganidek, saltanat ustunlarining eng yuqori tabaqalarini sadrlar, ulamolar, muftiylar bilan bir qatorda harbiy amirlar va vazirlarning tashkil etishi hamda Oliy devonda hamda joylarda Qozikalon va Qoziyi askarlarning faoliyat yuritishi, ularning chiqargan hukmlari daxlsiz ekanligi qonun ustuvorligining amaliy isboti edi. Davlat boshqaruvining ikkinchi muhim asosi hokimiyatning qat’iy markazlashtirilishi va parchalanishga yo‘l qo‘yilmasligi bilan bog‘liq bo‘lib, 1370- yilgacha Movarounnahrni vayron qilgan feodal tarqoqlik va amirlarning mustaqil hukmronlik qilish iddaolariga butunlay barham berildi. Yirik uluslarning tepasiga faqat va faqat oliy sulolaga mansub shahzodalar – Mironshoh, Shohruh, Umarshayx va Pirmuhammad kabi shaxslar tayinlangan bo‘lsa-da, ularning barchasi poytaxt Samarqanddagi Oliy devon (Devoni buzurg) va shaxsan Sohibqiron nazoratida harakat qilgan, joylardagi dorug‘alar esa mahalliy hokimlarning faoliyatini cheklab, markazning sadoqatli ko‘zi vazifasini bajargan. Kadrlar siyosatidagi layoqat va meritokratiya tamoyili tizimning uchinchi quvvatli asosi bo‘lib, o‘rta asrlarga xos bo‘lgan faqat nasl-nasab yoki boylikka qarab mansab berish an’anasidan farqli o‘laroq, shaxsiy qobiliyat, sadoqat va tajriba birinchi o‘ringa chiqdi, natijada Amir Jahonshoh, Amir Shohmalik, Amir Sulaymonshoh kabi yirik sarkardalar hamda Xoja Sayfuddin Quddus, Xoja Mas’ud Sabzavoriy kabi vazirlar o‘zlarining yuksak ma’muriy-harbiy salohiyatlari sababli eng oliy unvonlarga loyiq ko‘rildilar. To‘rtta markaziy vazirlikning vazifalari bir- 37 birini takrorlamaydigan mukammal moliyaviy va huquqiy nazorat mexanizmi soliq tizimidagi shaffoflikni va g‘aznaning barqarorligini ta’minladi, soliq undiruvchi omil va muhassillarning xatti-harakatlari mahalliy muhtasiblar va markaziy Arzbegi idorasi orqali qattiq tekshirildi, hosilning uchdan bir qismidan ortiq soliq olish taqiqlangani va qurg‘oqchilik yillarida raiyatning soliqdan ozod qilinishi iqtisodiy asoslarni yanada mustahkamladi. Ulkan imperiyani bir nuqtadan turib tezkor boshqarish har 4 tosh masofada tashkil etilgan Yom (pochta-aloqa) bekatlari va maxsus Payza (nishon) tizimi orqali ta’minlandi, yo‘llardagi xavfsizlikka mas’ul rahdorlar tufayli esa xalqaro savdo yo‘llari tarixiy eng xavfsiz davrini boshdan kechirdi. Xulosa qilib aytganda, Amir Temur tomonidan joriy etilgan boshqaruv tizimi ma’muriy intizom, harbiy qudrat va ijtimoiy adolatning mukammal muvozanatlashgan mexanizmi bo‘lib, aynan ushbu barqaror poydevor tufayli XIV asr oxiri va XV asr boshlarida nafaqat Movarounnahrda tinchlik o‘rnatildi, balki Sharq sivilizatsiyasining eng yorqin davrlaridan biri – Temuriylar Renessansi yuzaga keldi va bu mukammal davlatchilik maktabi keyingi asrlarda ham Boburiylar imperiyasi, Usmonli davlati va Markaziy Osiyo xonliklari uchun boshqaruv andozasi bo‘lib xizmat qildi. 38 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент .: Ўзбекистон, 2016. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 III.MANBALAR 2. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – СПб., 1898–1900; Shuningdek : Улугбек и его время. – Пг., 1918. (Rossiya sharqshunosligining tamal toshi). 3. Hookham, Hilda. Tamburlaine the Conqueror. – Hodder and Stoughton, 1962. 4. Manz, Beatrice Forbes. The Rise and Rule of Tamerlane. – Cambridge University Press, 1989. (G‘arbda Temur davlat boshqaruvi bo‘yicha eng nufuzli manba). 5. Subtelny, Maria. Timurids in Transition: Turko-Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran. – Brill, 2007 6. Woods, John E. The Timurid Dynasty. – Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies, 190. 7. Массон М.Е. К истории культурной жизни Средней Азии при Тимуридах. // Известия АН УзССР, 1953. 8. Умняков И.И. «Уложение Тимура» и его подлинность. // Труды САГУ. Вып. LXXXII. – Ташкент, 1956. 9. Якубовский А.Ю. Государство Тимуридов и его социальный строй. // История народов Узбекистана. Т. 1. – Ташкент, 1950. 10. Темур тузуклари. (Таржимонлар: Алихонтўра Соғуний, Ҳабибулла Кароматов). – Тошкент: Ғафур Ғулом, 191. IV . ADABIYOTLAR : 39 1. Амир Темур. Темур тузуклари. Форс тилидан фан доктори Алихонтўра Соғуний ва Н. Ҳабибуллаев таржимаси. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 191. - Б. 56-62. 2. Амир Темур ўгитлари. Қўлёзма манбалар асосида нашрга тайёрловчи: Ҳ. Каромов. Тошкент: Наврўз, 12. - Б. 34-38. 3. Аҳмедов Б. Амир Темур: Тарихий-биографик очерк. Тошкент: Ёзувчи, 195. - Б. 214-219. 4. Дадабоев Ҳ. Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати ва қўшин бошқариш санъати. Тошкент: Фан, 196. - Б. 134-140. 5. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Тошкент: Шарқ, 2002. - Б. 94-96. 6. Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал-мақдур фи навоиби Тимур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари). С. Жалилов таржимаси. Тошкент: Меҳнат, 12. - Б. 76-81. 7. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. Форс тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари: Б. Аҳмедов, Н. Шодмонов. Тошкент: Чўлпон, 194. - Б. 182-185. 8. Мирхонд Муҳаммад. Равзат ус-сафо (Поклик боғи). Эски ўзбек тилидан табдил ва нашрга тайёрловчи: В. Раҳмонов. Тошкент: Шарқ, 2007. - Б. 188- 193. 9. Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. Тошкент: Фан, 1968. - Б. 45-52. 10. Муҳаммаджонов А. Амир Темур ва Темурийлар салтанати (Тарихий тадқиқот). Тошкент: Қомуслар бош таҳририяти, 196. - Б. 167-173. 11. Низомиддин Шомий. Зафарнома. Форс тилидан ўзбекча таржима муаллифи: Ю. Ҳакимжонов. Тошкент: Ўзбекистон, 196. - Б. 114-119. 12. Раҳмонов Ш. Амир Темур даврида давлат ва ҳуқуқ. Тошкент: Адолат, 2001. - Б. 112-118. 40 13. Рўи Гонсалес де Клавихо. Самарқандга саёҳат кундалиги (1403-1406 йиллар). Рус тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи: О. Бўриев. Тошкент: Ўзбекистон, 2010. - Б. 154-159. 14. Саидов А.Ҳ. «Темур тузуклари» — Шарқ ҳуқуқий тафаккурининг олий намунаси. Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - Б. 78-85. 15. Саломов Б. Ўрта асрлар ҳарбий-ҳуқуқий тизимида «Қозийи аскар» институти. Тошкент: Юридик адабиётлар, 2018. - Б. 102-106. 16. Самарқандий Абдураззоқ. Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. Форс тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи: А. Ўринбоев. Тошкент: Фан, 1969. - Б. 142-147. 17. Хондамир Ғиёсиддин. Ҳабиб ус-сияр. Форс тилидан таржима va изоҳлар муаллифлари: Ж. Ҳазратқулов, И. Бекжонов. Тошкент: Ўзбекистон, 2013. - Б. 220-225. 18. Ҳафизи Абрў. Зубдату-т-таворих (Тарихлар қаймоғи). Тадқиқот ва таржима муаллифи: О. Бўриев. Тошкент: Фан, 199. - Б. 63-68. 19. Шарафуддин Али Яздий. Зафарнома. Форс тилидан таржима, сўзбоши, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи: А. Аҳмедов. Тошкент: Шарқ, 197. - Б. 205-211. 20. Юсупов Ш. Амир Темур даврида суд тизими ва «Ярғу» қонунчилиги. Самарқанд: СДУ нашриёти, 2011. - Б. 88-94. 41

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. AMIR TEMUR DAVRIDA MARKAZIY BOSHQARUV TIZIMI

1.1 Markaziy boshqaruv tizimi

1.2. Markaziy boshqaruvdagi mansab unvonlar

II.BOB. MAHALLIY BOSHQARUV VA HUDUDIY BO`LINISHI

2.1. Maʼmuriy hududiy boʻlinish uluslar, viloyatlar va tumanlar boshqarish tizimi

2.2 Mahalliy hokimiyat organlari va mansab unvonlar

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить