Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temur va Temuriylar davri manbalari tahlili

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI ______________________________________ AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI MANBALARI TAHLILI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 KIRISH ………………………………………………………………………….. 3 I.BOB. MANBALARDA AMIR TEMUR SIYOSIY FAOLIYATI 1.1 Manbalarda Amir Temur shaxsiyati yoritilishi…………………………. .…. 9 1.2 Mahalliy manbalarda Amir Temur va hukmdorlar o`rtasidagi diplomatik aloqalar tavsifi …………………………………………..…………….…………. 15 1.3. Xorijiy manbalarda Amir Temur faoliyati yoritilishi………………………... 22 II.BOB . MANBALARDA TEMURIYLAR DAVRI SIYOSIY BOSHQARUV VA IJTIMOIY HAYOTI TAVSIFI 2.1 Manbalarda Temuriylar davri siyosiy jarayonlar tavsifi …………..…………. 26 2.2 Temuriylar davri ijtimoiy hayot tavsifi……………… ………….……. ……... 30 2.3 Manbalarda siyosiy davlat hayotida Temuriy malikalar o`rni yoritilishi…….. 34 III.XULOSA ……………………………………………………………………... 38 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….. 40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi: Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi 1 . Ushbu kurs ishi Amir Temur va Temuriylar davri manbalari tahlili mavzusiga bag ishlangan.ʻ O zbekiston tarixi, davlatchiligi va madaniyatini chuqur o rganishda XIV asr oxiri ʻ ʻ – XVI asr boshlaridagi Temuriylar davri alohida o rin tutadi. Bu davr nafaqat ʻ harbiy yurishlar va siyosiy o zgarishlar bilan, balki ilm-fan, san at va ʻ ʼ me morchilikning mislsiz yuksalishi bilan ham ajralib turadi. Ushbu davrni har ʼ tomonlama tahlil qilishda yozma manbalar asosiy ahamiyat kasb etadi. Ular orqali biz o sha davr ijtimoiy-siyosiy hayoti, iqtisodiy munosabatlari, madaniy-ma rifiy ʻ ʼ jarayonlari, shuningdek, shaxslarning faoliyati va dunyoqarashi haqida boy ma lumotlarga ega bo lamiz. ʼ ʻ Amir Temur va Temuriylar davri manbalari tahlili bugungi kunda bir qancha jihatdan dolzarb hisoblanadi: Mustaqil O zbekiston uchun o z tarixiga, ayniqsa, ʻ ʻ shonli davrlariga xolisona va ilmiy asosda yondashish muhim ahamiyatga ega. Amir Temur va Temuriylar davri O zbekiston davlatchiligi tarixida yorqin ʻ sahifalardan biri bo lib, bu davrni o rganish milliy g ururni shakllantirishga ʻ ʻ ʻ yordam beradi. Amir Temur shaxsi nafaqat buyuk sarkarda, balki davlat arbobi, huquqshunos va olimlarga homiylik qilgan ma rifatparvar shaxs sifatida ham ʼ alohida o rin tutadi. Uning "Temur tuzuklari" kabi asarlari davlat boshqaruvi va ʻ adolat prinsiplari bo yicha qimmatli saboqlarni o z ichiga oladi. Temuriylar davri ʻ ʻ Markaziy Osiyo Uyg onish davri sifatida e tirof etilib, bu davrda fan, san at, ʻ ʼ ʼ adabiyot va me morchilik sohasida ulkan yutuqlarga erishilgan. ʼ Ushbu manbalarni tahlil qilish orqali ushbu noyob madaniy merosni chuqurroq anglash va kelajak avlodlarga yetkazish imkoniyati yaratiladi. Temuriylar davri nafaqat mintaqa, balki jahon tarixi va madaniyati uchun ham 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – б . 51 3 muhim ahamiyatga ega. Bu davr manbalarini ilmiy asosda tahlil qilish orqali O zbekiston tarixshunosligining jahon ilm-fani oldidagi mavqei mustahkamlanadi.ʻ Tarixiy manbalarni o rganish o tmishdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni ʻ ʻ tushunishga yordam beradi. Bu esa bugungi kun muammolariga yechim topishda va kelajakni qurishda muhim tajriba bo lishi mumkin. ʻ Ushbu tadqiqotda tarixiy manbalarni tanqidiy tahlil qilish, ularning ishonchliligini, mualliflik va yozilish vaqtini aniqlash, shuningdek, turli manbalardagi ma lumotlarni qiyosiy o rganish kabi manbashunoslikning ʼ ʻ fundamental tamoyillariga tayanamiz. Mavzuni har tomonlama yoritish uchun tarix, filologiya, san atshunoslik, falsafa va sotsiologiya kabi turli fan sohalarining ʼ yutuqlaridan foydalaniladi. Bu manbalarni nafaqat faktologik, balki ijtimoiy- madaniy kontekstda ham tahlil qilish imkonini beradi. Tadqiqotda zamonaviy tarixiy-falsafiy nazariyalar, xususan, sivilizatsiyalar nazariyasi, mentalitet tarixi va tarixiy shaxsning jamiyatdagi o rni kabi konsepsiyalardan foydalaniladi. Bu esa ʻ manbalardagi ma lumotlarni chuqurroq va kengroq talqin qilishga yordam beradi. ʼ Turli xil manbalardagi ma lumotlarni qiyosiy tahlil qilish orqali o sha davr ʼ ʻ voqeliklarining to liqroq va obyektiv manzarasini yaratishga intilamiz. Bu esa bir ʻ tomonlama yondashuvlarning oldini oladi. Mavzuning obyekti: Mavzuning obyekti — Amir Temur va Temuriylar davriga oid yozma manbalarning keng majmuasi hisoblanadi. Bularga quyidagilar kiradi: Tarixiy xronikalar va yilnomalar ya'ni Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma”, Mirxondning “Ravzat us- safo”, Xondamirning “Habib us-siyar” kabi asarlari, b iografik asarlar “Temur tuzuklari” (avtobiografiya), Alisher Navoiyning “Xamsa” (ayrim qismlari Temuriylar davri shaxslariga bag ishlangan), Abdurahmon Jomiy asarlari, ʻ g eografik va sayohatnomalar Ibn Arabshohning “Ajoib al-maqdur fi axbor Temur” kabi asarlari, h ukmdorlar farmonlari, yorliqlari va diplomatik yozishmalar tashkil etadi. Mavzuning predmeti: Mavzuning predmeti — Amir Temur va Temuriylar davriga oid yozma manbalardagi tarixiy ma lumotlarning mazmun-mohiyatini, ʼ 4 ularning tahlilini, yozilish sabablarini, mualliflarning dunyoqarashini, shuningdek, bu manbalarning tarixiy voqelikni aks ettirish darajasini o rganish va ilmiyʻ jihatdan baholashdir. Boshqacha qilib aytganda, manbalarning o zi emas, balki ʻ ulardagi ma lumotlarning ilmiy qimmati, subyektiv va obyektiv jihatlari, ularning ʼ bir-biriga mos kelishi yoki zid kelishini tahlil qilish asosiy predmet hisoblanadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari : Mavzuning maqsadi — Amir Temur va Temuriylar davriga oid yozma manbalarni atroflicha o rganish, ularning ilmiy- ʻ tarixiy qimmatini aniqlash, manbalardagi ma lumotlarni qiyosiy tahlil qilish orqali ʼ davrning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ma naviy hayoti haqida xolisona ʼ va chuqur ilmiy xulosalar chiqarishdan iborat. Yuqorida belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish lozim:  Amir Temur va Temuriylar davriga oid asosiy yozma manbalarni aniqlash va tasniflash.  Har bir manbaning yozilish tarixi, muallifi, maqsadi va undagi ma lumotlarning ishonchliligi darajasini o rganish. ʼ ʻ  Manbalardagi tarixiy voqeliklar, shaxslar, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar va madaniy jarayonlarga oid ma lumotlarni tahlil qilish. ʼ  Turli manbalardagi bir xil voqea yoki shaxs haqidagi ma lumotlarni qiyosiy ʼ o rganish va ulardagi farqlar sabablarini aniqlash. ʻ  Manbalardagi subyektivlik va obyektivlik omillarini tahlil qilish.  Manbalarning til va uslub xususiyatlarini o rganish. ʻ  Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligida ushbu manbalarning o rni va ahamiyatini belgilash. ʻ  Zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida manbalarni yangidan talqin qilish va ilmiy xulosalar chiqarish. 5 Mavzu bo yicha adabiyotlar sharhi va tahlili:ʻ Amir Temur va Temuriylar davri, shuningdek, uning manbalari O zbekiston va jahon tarixshunosligida eng ʻ ko p o rganilgan mavzulardan biridir. Bu borada juda ko plab ilmiy ishlar, ʻ ʻ ʻ monografiyalar, maqolalar va darsliklar yaratilgan. Sharafiddin Ali Yazdiy, “Zafarnoma” bo`lib, Ushbu asar Amir Temur hayoti va faoliyatini atroflicha yorituvchi eng muhim manbalardan biridir. Yazdiyning asari Temurning harbiy yurishlari, davlat boshqaruvi va qurilish faoliyatini batafsil bayon etadi. Biroq, asarda Temur shaxsi biroz idealizatsiya qilinganini hisobga olish lozim 2 . Nizomiddin Shomiy, “Zafarnoma” asari Yazdiyning “Zafarnoma”sidan oldinroq yozilgan bo lib, voqealarni nisbatan ixchamroq, lekin shu bilan birga ishonchli ʻ tarzda bayon etadi. Uning qiymati Amir Temur hayotligida yozilgani va uning bevosita topshirig i bilan yaratilganidandir. “ ʻ Temur tuzuklari” asari Amir Temur nomidan yozilgan bo lib, uning davlat boshqaruvi, harbiy san at, huquq va adolat ʻ ʼ prinsiplariga oid qarashlarini aks ettiradi. Garchi uning muallifligi borasida ilmiy munozaralar bo lsa-da, asar Temuriylar davri siyosiy tafakkurini tushunishda ʻ muhim manba hisoblanadi. Ibn Arabshoh, “Ajoib al-maqdur fi axbor Temur” asari Amir Temurga nisbatan tanqidiy ruhda yozilgan bo lib, Yazdiy va Shomiyning asarlariga muqobil ʻ nuqtai nazarni taqdim etadi. U Temurning shafqatsiz tomonlari, yurishlarning vayronkorliklari haqida ma lumotlar beradi. Manbalarni qiyosiy tahlil qilishda bu ʼ asar alohida ahamiyatga ega. Mirxond, “Ravzat us-safo” va Xondamir, “Habib us- siyar” asarlar umumiy tarixiy asarlar bo lib, ularning bir qismi Temuriylar davriga ʻ bag ishlangan. Ular Temuriylar davri siyosiy va madaniy hayotini yoritishda ʻ qimmatli ma lumotlar beradi, lekin ular Yazdiy va Shomiyning asarlariga nisbatan ʼ keyinroq yozilgan. 2 Ibn Arabshoh, Ajoib al-maqdur fi axbor Temur. – T.: Mehnat, 1992. – B. 10-310. Ibn Xaldun, Muqaddima. (Amir Temur bilan uchrashuv qismi). – Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiya, 2004. – B. 350-360. Johann Schiltberger, O z ʻ sayohatlari va asirligi kitobi. (Temurga oid qismi). – T.: Fan, 2002. – B. 15-90. Kamoliddin Abdurrazzoq Samarqandiy, Matlai sa dayn va majmai bahrayn. (Xitoy safarnomasi qismi). ʼ – T.: Fan, 1969. – B. 10-120. Mirxond, Ravzat us-safo. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: O zbekiston, 2006. – B. 5-420. ʻ Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma. – T.: Fan, 1998. – B. 15-280. Rui Gonsales de Klavixo, Samarqandga sayohat kundaligi. – T.: Sharq, 2000. – B. 5- 240. Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma. – T.: Sharq, 1997. – B. 10-650. Temur tuzuklari. – T.: G afur G ulom ʻ ʻ nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 1991. – B. 5-280. ʼ Xondamir, Habib us-siyar. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 2011. – B. 5-550. ʻ ʻ ʼ 6 O zbekistonlik olimlarning tadqiqotlaridaʻ 3 ham masalan, p rofessor B. Ahmedov, A. Muhammadjonov, R. Mukminova, A. O rinboyev, D. Alimova, F. ʻ Sulaymonova kabi ko plab olimlar Amir Temur va Temuriylar davri tarixini, uning ʻ manbalarini chuqur tadqiq etganlar. Ularning ishlari manbalarni tanqidiy tahlil qilish, ulardagi ma lumotlarni umumlashtirish va ilmiy xulosalar chiqarishda ʼ muhim asos bo ladi. Xususan, B. Ahmedovning Temuriylar shajarasi va ʻ madaniyatiga oid ishlari, A. Muhammadjonovning Temur va Ulug bek davlatlariga ʻ oid tadqiqotlari bu borada fundamental hisoblanadi. Xorijiy tadqiqotchilarning ishlari: Fransuz sharqshunosi L. Keren, ingliz olimi J. Manz, rus sharqshunoslari V. Bartold, I. Petrushevskiy va boshqalar Temuriylar davri tarixiga oid qimmatli tadqiqotlar olib borganlar. Ularning ishlari mavzuga kengroq, xalqaro nuqtai nazardan yondashishga imkon beradi. Xususan, J. Manzning “The Rise and Rule of Tamerlane” asari Temur davlati shakllanishi va boshqaruvi haqida yangi g oyalarni ilgari surgan. V. Bartoldning “Uluğbek i yego ʻ vremya” asari Ulug bek davri ilmiy hayotini chuqur yoritgan. ʻ Ushbu adabiyotlar sharhi va tahlili kurs ishining nazariy asosini tashkil etadi. Tadqiqot jarayonida yuqorida sanab o tilgan manba va adabiyotlardan keng ʻ foydalaniladi, ulardagi ma lumotlar qiyosiy tahlil qilinadi va yangi ilmiy xulosalar ʼ chiqarishga intilinadi. 3 Ahmedov B.A. Temur va Ulug bek davri tarixi va madaniyatini o rganishning nazariy-metodologik asoslari. ʻ ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2001. – B. 12-350. Abdullayev A. "Temur tuzuklari"ning davlat boshqaruvi konsepsiyasidagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 25-130. Alimova D.A. O zbekiston tarixida Temuriylar ʻ davri: manbalar va talqinlar. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2000. – B. 15-380. Ashirov J. Temuriylar davri harbiy san ati va strategiyasi (Sharq manbalari asosida). ʼ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 30-190. Azizov N. Amir Temur imiji g arb adabiyotida va tarixshunosligida. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2012. – B. 25-140. Bobojonov B. Temuriylar davri ulamolari va ularning siyosiy hayotdagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2017. – B. 25- 150. Boboyev A. Temuriylar davrida ilm-fan rivoji va uning manbalarda aks etishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2018. – B. 20-170. Ergasheva D. Oltin O rda va Temuriylar davlati o rtasidagi munosabatlar (manbalar tahlili). ʻ ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2020. – B. 30-170. G aniyev B.R. Amir Temur va Usmonlilar imperiyasi o rtasidagi ʻ ʻ munosabatlar tarixiy manbalarda. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2019. – B. 35-180. Hayitov Sh.A. Amir Temur va Yevropa davlatlari o rtasidagi diplomatik aloqalar (Xorijiy manbalar asosida). ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2015. – B. 25-140. 7 Mavzuning umumiy tavsifi: Amir Temur va Temuriylar davri manbalari tahlili kursi ishi O rta asrlar O rta Osiyo tarixining eng yorqin sahifalaridan biriʻ ʻ bo lgan XIV asr oxiri – XVI asr boshlari davrini yorituvchi asosiy yozma ʻ manbalarni kompleks o rganishga qaratilgan. Bu davr nafaqat Chingizxon ʻ imperiyasidan keyin Markaziy Osiyo mintaqasida yirik va qudratli davlatning shakllanishi, balki ilm-fan, madaniyat va san atning misli ko rilmagan yuksalishi ʼ ʻ bilan ham ajralib turadi. Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, oltita paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 8 I.BOB. MANBALARDA AMIR TEMUR SIYOSIY FAOLIYATI 1.1 Manbalarda Amir Temur shaxsiyati yoritilishi Amir Temur shaxsiyati tarixiy manbalarda turli xil yondashuvlar va motivlar asosida yoritilgan bo lib, ularda buyuk sarkarda, davlat arbobi, adolatli hukmdor,ʻ shuningdek, shafqatsiz fathchi sifatidagi qarama-qarshi tasvirlar uchraydi. Bu xilma-xillik asarlarning yozilish maqsadlari, mualliflarning Temurga nisbatan shaxsiy munosabatlari va ularning yashagan davrlaridagi siyosiy vaziyat bilan chambarchas bog liq. ʻ Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"si (1404-1405 yillar atrofida yozilgan) Amir Temurning bevosita topshirig i bilan yozilgan ilk tarixiy asarlardan biridir. ʻ Bu asarda Temur shaxsiyati asosan buyuk sarkarda, g olib va adolatli hukmdor ʻ sifatida tasvirlanadi. Shomiy Temurning har bir harbiy yurishini, qo shinining ʻ intizomini, strategik salohiyatini va g alabalardagi shaxsiy jasoratini katta mehr ʻ bilan yoritadi. Misol uchun, Shomiy Temurning 1395-yilgi To xtamishga qarshi ʻ yurishida qo shinni qanday boshqarganini, strategik rejalari va raqibni yengishdagi ʻ aql-idrokini batafsil ta riflaydi ʼ 4 . Asarda Temurning davlat qurilishi, shaharsozlik va adolatni qaror toptirish borasidagi sa y-harakatlari ham ta kidlanadi. Shomiy ʼ ʼ o z asarida Temurni ilohiy madadga ega bo lgan shaxs sifatida ko rsatishga ʻ ʻ ʻ intilgan, bu esa hukmdorning obro sini oshirishga xizmat qilgan. ʻ Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si (1424-1428 yillar oralig ida ʻ yozilgan) Temur hayotligida yozilgan manbalarga tayanib yaratilgan bo lsa-da, u ʻ ko proq ʻ adabiy-badiiy uslubda yozilgan panegirik asar hisoblanadi. Yazdiy Temurning harbiy dahosini, diplomatik mahoratini va adolatini ulug laydi. Unda ʻ Temur shaxsiyati idealizatsiya qilingan, barcha harakatlari ezgu niyatlar bilan bog liq tarzda ko rsatilgan ʻ ʻ 5 . Masalan, Yazdiy Temurning har bir fathini “olamni obod qilish” yoki “adolatni o rnatish” bilan izohlaydi. Bu asarda Temur shaxsining ʻ qahramonlik jihatlari, uning dushmanlarga nisbatan shafqatsizligi ham “adolat” yorlig i ostida oqlanadi. Yazdiy asarida Temur o ziga xos tarzda taqdim etilgan: u ʻ ʻ 4 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma. – T.: Sharq, 1997. – B. 10 5 Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. – T.: Fan, 1998. – B. 15-280. 9 ham zafar quchgan qahramon, ham dono davlat arbobi, ham ilm-ma rifat homiysiʼ sifatida gavdalantiriladi. Asar 1360-yildan 1405-yilgacha bo lgan voqealarni, ʻ xususan Temur yurishlarini yilma-yil bayon etadi va bu bilan uning hayot yo lini ʻ umumiy tarzda yoritadi. "Temur tuzuklari" (XV asr boshlarida yaratilgan, muallifligi munozarali bo lsa-da, Temur g oyalarini aks ettiradi) Amir Temurning ʻ ʻ davlat boshqaruvi prinsiplari, siyosiy falsafasi, adolat tushunchasi va harbiy strategiyasi ni yorituvchi muhim manba hisoblanadi. Unda Temur o zining shaxsiy sifatlari, ya ni jur ati, ʻ ʼ ʼ vaziyatni to g ri baholashi, rahm-shafqati va qattiqqo lligi haqida hikoya qiladi. ʻ ʻ ʻ Tuzuklarda keltirilgan "To qqiz shart" (Masalan: "davlat ishlarining o ndan to qqiz ʻ ʻ ʻ qismi kengash bilan hal etiladi") va "O n ikki tamoyil" (Misol uchun: ʻ "Mamlakatning barcha jabhalarida adolatni barqaror qilish") uning davlatni boshqarishda adolat va qonun ustuvorligiga qanchalik e tibor berganini ko rsatadi ʼ ʻ 6 . Asarda Temur o zini oddiy odamlarning ahvolidan xabardor bo lgan, shahar va ʻ ʻ qishloqlarning obodligiga g amxo rlik qilgan shaxs sifatida ko rsatadi. Bu manba ʻ ʻ ʻ orqali biz Temurning o ziga nisbatan tasavvurini, o zining hukmdorlik faoliyatini ʻ ʻ qanday baholaganini anglashimiz mumkin. Ibn Arabshohning "Ajoib al-maqdur fi axbor Temur" ("Temur xabarlarida taqdirdan g aroyibotlar") ʻ (1435-1436 yillarda yozilgan) asarida Amir Temur shaxsiyati mutlaqo boshqacha tarzda yoritiladi. Damashqiy olim bo lgan Ibn ʻ Arabshoh Temurni shafqatsiz, tamakiylik (qonxo r), zolim va mutakabbir fathchi ʻ sifatida tasvirlaydi. Uning asarida Temurning yurishlari katta vayronkorliklarga olib kelgani, qurbonlar soni, talon-tarojliklar va shaharlarning xarobalarga aylanishi haqida achchiq haqiqatlar bayon etiladi 7 . Masalan, Isfahondagi qirg in, ʻ Halab va Damashqni egallashdagi shafqatsizliklar Ibn Arabshoh tomonidan keng yoritilgan. U Temurning nogironligiga ishora qilib, uni "cho loq" deya ataydi va ʻ uning nasl-nasabi haqida shubha bildiradi. Ibn Arabshoh Temurning o z ʻ yurishlarini "jihod" deb atashiga ham shubha bilan qaraydi va uning harakatlarini ko proq dunyoviy hokimiyatga intilish deb baholaydi. ʻ 6 Temur tuzuklari. – T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 1991. – B. 5 ʻ ʻ ʼ 7 Ibn Arabshoh. Ajoib al-maqdur fi axbor Temur. – T.: Mehnat, 1992. – B. 10 10 Bu asar Temur davrining boshqa tomonini, ya ni Temur hukmronligidanʼ jabr ko rgan xalqlarning nuqtai nazarini aks ettiradi va Temurning ikki qirrali ʻ shaxsiyatini ochib berishda muhim rol o ynaydi. Bu asar Temurga nisbatan shaxsiy ʻ adovat va g azab hissi bilan yozilgan bo lishiga qaramay, tarixiy tahlil uchun ʻ ʻ qimmatli ma lumotlar beradi, chunki u boshqa manbalarda topilmaydigan ʼ tafsilotlarni o z ichiga oladi. ʻ Mirxondning "Ravzat us-safo"si (XV asr oxiri) va Xondamirning "Habib us- siyar"i (XVI asr boshlari) kabi umumiy tarixiy asarlarida ham Amir Temur shaxsiyatiga to xtalib o tilgan. Bu mualliflar o z asarlarini yozishda avvalgi ʻ ʻ ʻ manbalardan, xususan Yazdiy va Shomiyning "Zafarnoma"laridan foydalanganlar. Ularda Temur asosan buyuk hukmdor va fathchi sifatida tasvirlangan bo lsa-da, ʻ ularning yondashuvida biroz muvozanat mavjud. Ular Temurning ijobiy va salbiy jihatlarini bir qadar obyektivlik bilan ko rsatishga intilganlar, ammo Temurning ʻ hukmronligi va madaniy merosiga hurmat bilan yondashganlar. Masalan, ular Temurning Samarqandni obod qilganini, ilm-fanga homiylik qilganini, shuningdek, uning shafqatsiz harakatlarini ham tilga olganlar 8 . Hofizi Abru (Abdulloh ibn Lutfulloh al-Xofiy), "Zubdat at-tavorix" ("Tarixlar sarasi") : Ushbu asar XV asrning birinchi yarmida Shohrux Mirzo davrida yozilgan bo lib, ʻ Temuriylar davrining muhim voqealari, xususan, Temurning keyingi hukmdorlariga oid batafsil ma lumotlarni o z ichiga oladi. ʼ ʻ Hofizi Abru o z davrining ko plab voqealariga bevosita guvoh bo lganligi ʻ ʻ ʻ sababli, uning ma lumotlari ishonchli hisoblanadi. Asarda Amir Temurning olib ʼ borgan siyosati, uning vorislari o rtasidagi ichki kurashlar va Temuriylar davlati ʻ madaniy hayoti haqida ma lumotlar keltirilgan ʼ 9 . Misol uchun, asarda Samarqand va Hirotda amalga oshirilgan ulkan qurilish ishlari, olimlar va san atkorlarga ʼ ko rsatilgan homiylik haqida batafsil yoritilgan. ʻ Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad al-Xavofiy, "Mujmali Fasihiy" ("Fasihiyning qisqacha tarixi") : XV asr o rtalarida yozilgan bu asar qisqa va aniq faktik ma lumotlarga boyligi bilan ajralib ʻ ʼ turadi. Fasih Xavofiy Temur va temuriylar davridagi siyosiy voqealar, hokimiyatga 8 Mirxond. Ravzat us-safo. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: O zbekiston, 2006. – B. 24 ʻ 9 Hofizi Abru. Zubdat at-tavorix. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: Akademnashr, 2009. – B. 20 11 kelishlar va ketishlar, shuningdek, madaniy hayotga oid muhim sanalarni qisqacha bayon qiladi. Asar Temuriylar tarixini o rganishda xronologik ma lumotlar uchunʻ ʼ qimmatli manba hisoblanadi. Unda Temurning 1370-yilda hokimiyat tepasiga kelishi, keyingi yurishlari va Temuriylar saltanatining ilk yillaridagi ichki jarayonlar umumiy manzarasini aks ettiradi. Kamoliddin Abdurrazzoq ibn Mavlono Jaloliddin Ishoq as-Samarqandiy, "Matlai sa dayn va majmai bahrayn" ("Ikki ʼ saodatli yulduzning chiqish va ikki dengizning qo shilish joyi") ʻ : Bu asar XV asr o rtalarida yozilgan bo lib, asosan Abulqosim Bobur va Sulton Husayn Boyqaro ʻ ʻ davrlari kabi keyingi Temuriylar tarixini yoritadi. Biroq, uning dastlabki qismlarida Amir Temur davriga oid voqealarga ham to xtalib o tilgan ʻ ʻ 10 . Abdurrazzoq Samarqandiy Amir Temur va Temuriylar davrining diplomatik aloqalari, xususan, uning Xitoyga qilgan elchilik safariga oid juda qimmatli ma lumotlarni beradi. ʼ Uning 1419-yilda Shohrux Mirzo tomonidan Xitoyga yuborilgan elchilik tarkibida bo lganligi sababli, u Xitoydagi Ming sulolasi saroyi, ularning odat- ʻ rusumlari, savdo aloqalari va yo llar haqida birinchi qo l ma lumotlarni taqdim ʻ ʻ ʼ etadi. Masalan, u Xitoyga safarining 1419-1422 yillarda amalga oshirilganini qayd etgan. Xoja Tojuddin as-Salmoniy, "Tarixnoma" : Bu asar Amir Temur vafotidan keyin temuriy shahzodalar o rtasidagi kurashlarga oid ma lumotlar beradi ʻ ʼ 11 . U Temuriylar davlatining ichki zaiflashuvi va siyosiy parchalanish jarayonlarini tushunishda muhimdir. Temur davriga oid G arb manbalari juda qimmatlidir, chunki ular voqealarga ʻ boshqa madaniy nuqtai nazardan yondashadi va Sharqiy manbalarda uchramaydigan ba zi tafsilotlarni taqdim etadi. ʼ Rui Gonsales de Klavixoning "Samarqandga sayohat kundaligi" ("Embassy to Tamerlane") : Ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo 1403-1406 yillarda Amir Temurning Samarqanddagi saroyiga safar qilgan va o z kuzatishlarini batafsil yozib qoldirgan. Uning asarida Temur ʻ 10 Xondamir. Habib us-siyar. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, ʻ ʻ ʼ 2011. – B. 5-55 11 Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad al-Xavofiy. Mujmali Fasihiy. (Temuriylar davri qismi). – T.: G afur ʻ G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 2005. – B. 15 ʻ ʼ 12 hayotligining so nggi yillaridagi vaziyat, uning saroy odatlari, Samarqandningʻ go zalligi, shahar aholisining hayoti, iqtisodiy faoliyati va diplomatik munosabatlar ʻ haqida aniq ma lumotlar berilgan. Klavixo Temurni keksa, ammo tetik, aql-idrokli ʼ va vazmin hukmdor sifatida tasvirlaydi. U Temurning xushmuomalaligini, lekin ayni paytda qat iyligini ham qayd etadi. ʼ Klavixo Samarqanddagi Ulug bek tomonidan qurilgan Madrasa (bu aslida ʻ Temur davrida qurilishi boshlanib, Ulug bek davrida yakunlangan inshootlar, ʻ jumladan, Registon maydoni) va boshqa inshootlar haqida, shuningdek, Temurning Eron va Turkiyadan olib kelgan hunarmandlari va ularning Samarqand obodonligiga qo shgan hissasi haqida yozadi. Uning asarida Temur tomonidan ʻ qo lga olingan Sulton Boyazid Yildirimning Temurga qanday munosabatda ʻ bo lgani ham qayd etilgan. Klavixoning kundaligi Temuriylar davri haqida tashqi ʻ kuzatuvchining obyektiv qarashini ifodalagan kam sonli manbalardan biridir.Angliya qiroli Genri IV ning 1403-yilda Amir Temurga yuborgan elchilarining hisobotlari ham mavjud. Garchi Klavixoning hisobotlari kabi batafsil bo lmasa-da, ular Temurning Yevropa bilan diplomatik aloqalari, uning nasroniy ʻ dunyosi bilan munosabatlari va Usmonlilar imperiyasiga qarshi kurashdagi Yevropa qiziqishlari haqida ma lumot beradi ʼ 12 . Bu manbalar Temurning G arbda ʻ qanday qabul qilinganini ko rsatadi. ʻ Ming sulolasi yilnomalari (Ming shi) : Xitoyning Ming sulolasi yilnomalari Amir Temur va Temuriylar davlati bilan diplomatik va savdo aloqalari haqida qimmatli ma lumotlarni beradi. Temur Min imperiyasi bilan doimiy aloqada ʼ bo lgan, ammo oxir-oqibat u Xitoyga qarshi yurishga tayyorgarlik ko rgan. Bu ʻ ʻ yilnomalar Temur va Min imperatori Yunle o rtasidagi elchilik almashinuvlari, ʻ savdo karvonlarining harakati, shuningdek, Temurning Xitoyga yurish rejalari haqida ma lumotlarni o z ichiga oladi. Masalan, Ming sulolasi yilnomalarida ʼ ʻ Temur tomonidan 1404-yilda Xitoyga yuborilgan so nggi elchilarning qanday ʻ qabul qilinganligi va Temurning vafotidan keyin ularning taqdiri haqida yozilgan. 12 Kamoliddin Abdurrazzoq Samarqandiy. Matlai sa dayn va majmai bahrayn. (Xitoy safarnomasi qismi). ʼ – T.: Fan, 1969. – B. 10 13 Bu manbalar Temurning tashqi siyosati va uning dunyoviy imperiya qurish ambitsiyalarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. G iyosiddin Naqqoshning "Xitoy safarnomasi" (XV asr boshlari)ʻ : Bu asar Shohrux Mirzo davrida Xitoyga yuborilgan elchilik tarkibida bo lgan G iyosiddin ʻ ʻ Naqqosh tomonidan yozilgan. Unda elchilikning Xitoyga safari, u yerda kechgan voqealar, Xitoy saroyi, odatlari, iqtisodiyoti va madaniyati haqida batafsil ma lumotlar keltirilgan. Bu manba Temuriylar davlati va Xitoy o rtasidagi ʼ ʻ madaniy va diplomatik ko prikni tushunishda muhim ʻ 13 . Unda Temuriylar davridagi ipak yo li savdosining faolligi va ikki buyuk sivilizatsiya o rtasidagi o zaro ʻ ʻ ʻ munosabatlar yoritilgan.Temuriylar davridan saqlanib qolgan vaqf hujjatlari (mulklarni diniy yoki xayriya maqsadida topshirish haqidagi hujjatlar), amir farmonlari va shaxsiy yozishmalar ham Temuriylar davri ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, yer egaligi munosabatlarini, diniy muassasalarning mavqeini va mahalliy boshqaruv tizimini o rganishda juda muhimdir ʻ 14 . Masalan, Samarqand va Buxoro shahrlarida joylashgan madrasa, masjid va xonaqohlarga tegishli vaqf hujjatlari o sha davrdagi jamiyatning ijtimoiy tuzilishi va mulkiy munosabatlari haqida aniq ʻ ma lumotlar beradi.Temuriylar davrining miniatyura san ati ham o ziga xos manba ʼ ʼ ʻ hisoblanadi. Unda o sha davr kiyimlari, me morchilik, kundalik hayot manzaralari, ʻ ʼ saroy marosimlari va shaxslarning portretlari aks ettirilgan. Garchi ular badiiy tasvirlar bo lsa-da, tarixiy kontekstni tushunishga yordam beradi. ʻ Bu manbalar majmuasi Amir Temur va Temuriylar davrining murakkab va rang-barang manzarasini yaratishga yordam beradi. Har bir manbaning o ziga xos ʻ xususiyatlari, yozilish maqsadi va muallifning nuqtai nazari borligini hisobga olgan holda, ularni birgalikda tanqidiy tahlil qilish orqali davr haqida xolisona va chuqur ilmiy xulosalarga erishish mumkin. 13 Bobojonov B. Temuriylar davri ulamolari va ularning siyosiy hayotdagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2017. – B. 25 14 G iyosiddin Ali Yazdiy. Ro znomayi g azovoti Hindiston (Hindiston yurishi kundaligi). ʻ ʻ ʻ – T.: Adabiyot, 2001. – B. 5-15 14 1.2 Mahalliy manbalarda Amir Temur va hukmdorlar o`rtasidagi diplomatik aloqalar tavsifi Amir Temur davlatining ichki va tashqi diplomatik aloqalari mahalliy manbalarda, xususan, saroy yilnomalarida, hukmdorlar yozishmalarida va vaqf hujjatlarida atroflicha yoritilgan bo lib, uning siyosiy strategiyasi, davlat qurilishiʻ va xalqaro munosabatlardagi faoliyatini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu manbalar Temurning nafaqat harbiy dahosi, balki chuqur diplomatik mahoratini ham ochib beradi, chunki u o zining deyarli barcha siyosiy maqsadlariga ʻ erishishda muzokara, ittifoqchilik va elchilik san atidan keng foydalangan. ʼ Tadqiqotchilarning ta kidlashicha, Amir Temur hokimiyatining to qqizdan o n ʼ ʻ ʻ qismini diplomatiya orqali erishgan. Amir Temur Movarounnahrda hokimiyat tepasiga kelganida (1370-yil), mintaqa tarqoq holda, mahalliy amirlar va mo g ul qabila boshliqlarining o zaro ʻ ʻ ʻ nizolari natijasida zaiflashgan edi. Temur bu tarqoqlikka barham berishda va markazlashgan davlatni yaratishda harbiy kuch bilan birga diplomatik yo llardan ʻ ham faol foydalangan. "Temur tuzuklari"da Amir Temurning ichki siyosatdagi diplomatik yondashuvlari yaqqol aks etgan. Unda Temur o zining hokimiyatga ʻ kelish jarayonini va davlatni boshqarish prinsiplarini shaxsan bayon qiladi. Jumladan, u shunday yozadi: "Men Turon diyorini fath qilib, Samarqandda davlat taxtiga o tirganimdan so ng, do stu dushman bilan muomala qilishda to g ri yo lni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tutdim." Bu Temurning nafaqat kuch ishlatish, balkim murosaga kelish, ittifoqchilar topish va hatto sobiq raqiblarini o z tomoniga og dirish strategiyasini ʻ ʻ ko rsatadi ʻ 15 . U mahalliy hukmdorlarni davlat boshqaruvidan butunlay chetlatmasdan, ularning mavqeini saqlab qolishga intilgan, bu esa hududlarning nisbatan tinchligi va barqarorligini ta minlagan. ʼ Masalan, Chig atoy ulusi amirlari bilan munosabatlarda dastlabki yillarda u ʻ ko pincha ularning qarshiligini yengish uchun muzokaralar olib borgan, ularga yer ʻ va lavozimlar taklif qilgan. Bu, 1360-yillarda Qamariddin va Amir Husayn bilan bo lgan kurashlarda ham ko zga tashlangan. Temur o zining qarashlarida "qonun ʻ ʻ ʻ 15 Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga sayohat kundaligi. – T.: Sharq, 2000. – B. 5-24 15 barchaga barobar" ekanligini ta kidlagan va hatto bosib olingan mamlakatlarningʼ aholisini ham iloji boricha qonun himoyasiga olgan. Bu esa uning davlatchilik tafakkurining muhim qismi bo lgan. ʻ "Temur tuzuklari" esa Temurning siyosiy falsafasi va davlat boshqaruvi prinsiplarini ifodalovchi noyob manbadir. Unda Temur o z davlatining "Kuch ʻ adolatdadir" shiori ostida qurilganini ta kidlab, hokimiyatni boshqarishning 12 ʼ tamoyili va 9 shartini bayon etadi. Masalan, "Har bir ishni kengash va mashvarat bilan qilish", "mamlakatning obodligi va xalqning tinchligi haqida qayg urish", ʻ "sayyidlar, ulamolar, fozillar, shayxlar va donishmandlarga izzat-ikrom ko rsatish" ʻ kabi tamoyillar uning davlat boshqaruvidagi ustuvorliklarini ko rsatadi. ʻ Tuzuklarda davlat boshqaruvining harbiy, moliyaviy, fuqarolik va diniy-huquqiy jihatlari batafsil yoritilgan 16 . Temur o z adolatini ta minlash uchun o zi ham ʻ ʼ ʻ tekshiruvlar o tkazgani, oddiy xalqning arz-dodini tinglagani haqida ma lumotlar ʻ ʼ keltiriladi. Bu manbada keltirilgan ma lumotlar Temurning nafaqat harbiy lider, ʼ balki tizimli davlat arbobi sifatida ham namoyon bo lishini ko rsatadi. ʻ ʻ Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma" asarida Temurning mahalliy amirlar va qabila boshliqlari bilan munosabatlari, ularni o z tomoniga jalb ʻ qilishdagi siyosiy mahorati tasvirlangan. Misol uchun, Movarounnahrda hokimiyat uchun kurashayotgan davrda, u ko plab amirlarni turli sovg a-salomlar, va dalar va ʻ ʻ ʼ ittifoqlar orqali o ziga og dirgan. Uning nikoh diplomatiyasi ham muhim rol ʻ ʻ o ynagan; masalan, Qozonxonning qizi Saroymulkxonimga uylanishi unga ʻ "Ko ragon" unvonini bergan va Movarounnahrda qonuniy hokimiyatga da vo ʻ ʼ qilishiga asos yaratgan. Bu esa uning hokimiyatga kelishini mahalliy aholi va ruhoniylar orasida qonuniylashtirishga yordam bergan 17 . Amir Temurning siyosiy faoliyati 1360-yillarda Movarounnahrda ichki nizolar avj olgan bir sharoitda boshlangan. Mahalliy manbalar, xususan, Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"si va Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si uning dastlabki yillarda kichik amirlikdan qanday qilib ulkan imperiya asoschisiga aylanganini batafsil 16 Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – T.: Sharq, 1997. – B. 10-65 17 Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. – T.: Fan, 1998. – B. 15-28 16 tasvirlaydi. Shomiyning asari, Amir Temurning buyrug i bilan yozilganligi sababli,ʻ voqealarni nisbatan xolisroq, faktlarga asoslangan holda bayon etadi. Unda Temurning 1370-yilda Balxda o tkazilgan qurultoyda Movarounnahr amiri etib ʻ saylangani, ya ni hokimiyatni Chingizxon avlodidan bo lmagan holda ʼ ʻ qonuniylashtirish jarayoni atroflicha yoritiladi. Bu jarayonda Temurning diniy ulamolar, xususan, Mir Sayyid Baraka tomonidan qo llab-quvvatlanishi, unga ʻ "Ko ragon" unvonining berilishi (Qozonxonning qizi Saroymulkxonimga uylanishi ʻ orqali) uning siyosiy nufuzini oshirishda muhim rol o ynaganligi ta kidlanadi. ʻ ʼ Amir Temur davlatlararo diplomatik munosabatlarda ham yuksak mahorat ko rsatgan. Mahalliy manbalarda uning qo shni mamlakatlar, yirik imperiyalar va ʻ ʻ hatto Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalari keng yoritilgan. Temur saltanatida maxsus diplomatiya korpusi tuzilgan bo lib, unga ma lumotli va bir ʻ ʼ necha tilni biladigan kishilar jalb etilgan. "Zafarnoma" (Yazdiy) va "Zafarnoma" (Shomiy) asarlari Temurning tashqi siyosatdagi diplomatik aloqalarini batafsil yoritadi. Unda Temurning Oltin O rda, ʻ Usmonlilar imperiyasi, Misr Mamluklari va Hindiston bilan bo lgan diplomatik ʻ yozishmalari, elchilar almashinuvi haqida ma lumotlar berilgan ʼ 18 . Masalan, 1395- yilda To xtamishni mag lub etgandan so ng, Temur Oltin O rdadagi siyosiy ʻ ʻ ʻ ʻ vaziyatga bevosita aralashgan va o ziga sodiq xonlarni taxtga o tqazishga ʻ ʻ urinishlar qilgan. Bu harakatlar diplomatik munosabatlar orqali amalga oshirilgan. Anqara jangi (1402-yil) oldidan Temur va Usmonli sultoni Boyazid Yildirim o rtasidagi diplomatik yozishmalar alohida ahamiyatga ega. Mahalliy manbalarda, ʻ xususan Yazdiy va Shomiyning asarlarida, bu yozishmalarning mazmuni, ikki hukmdorning o zaro talablari va xato qilganliklari aks ettirilgan. Temur ʻ Boyaziddan unga qarshi chiqqan qabila boshliqlarini topshirishni talab qilgan, ammo Boyazid rad javobini bergan. Bu yozishmalarda har ikki tomonning g ururi, ʻ siyosiy ambitsiyalari va oxir-oqibat urushga olib kelgan diplomatik muzokaralarning muvaffaqiyatsizligi yaqqol ko rsatilgan. Ba zi manbalarda ʻ ʼ Temurning Yevropa davlatlari, xususan, Vizantiya imperiyasi va Genuya hamda 18 Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. – T.: Fan, 1998. – B. 15. 17 Venetsiya savdogarlari bilan Boyazidga qarshi ittifoq tuzishga intilganligi ham qayd etilgan. Masalan, 1403-yilda Genuyalik savdogarlar va Vizantiya elchisi Temur saroyiga tashrif buyurgan. Xitoy bilan diplomatik aloqalar ham mahalliy manbalarda o z aksini topgan.ʻ Hofizi Abru va Abdurrazzoq Samarqandiy kabi tarixchilar Temuriylar davlati va Xitoyning Ming sulolasi o rtasidagi elchilik va savdo aloqalari haqida muhim ʻ ma lumotlar berganlar. Hofizi Abruning yozishicha, Temur Xitoyga qarshi harbiy ʼ yurishga tayyorgarlik ko rganiga qaramay, u bilan doimiy diplomatik aloqada ʻ bo lgan. Uning asarida Temurning Xitoyga yuborgan elchilarining vazifalari va ʻ olib kelgan ma lumotlari haqida so z boradi. Amir Temurning davrida (1388-1398 ʼ ʻ yillar oralig ida) Movarounnahrdan Xitoyga to qqizta elchilik missiyasi ʻ ʻ yuborilgan 19 , bu esa savdo va diplomatik munosabatlarning faol rivojlanganligidan dalolat beradi. Masalan, 1395-yilda Xitoy imperatori Taizu o z elchisi Fu Anni ʻ Temurning elchisi bilan birga Samarqandga qaytargan. Garchi Temur Fu Anni bir muddat Samarqandda olib qolgan bo lsa-da, bu diplomatik munosabatlar o zaro ʻ ʻ aloqalarning muhim qismi bo lgan. ʻ Abdurrazzoq Samarqandiy ning "Matlai sa dayn va majmai bahrayn" ʼ asarida Xitoyga qilingan elchilik safari haqida batafsil ma lumotlar, jumladan, uning ʼ shaxsan 1419-1422 yillarda Xitoyga qilgan safarida kuzatganlari qayd etilgan 20 . Bu asar Temuriylar davri tashqi siyosati, savdo yo llari, Xitoy bilan madaniy ʻ almashinuv haqida noyob ma lumotlarni taqdim etadi. ʼ Amir Temurning harbiy yurishlari mahalliy manbalarda juda katta ehtiros va batafsillik bilan yoritilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si Temurning harbiy dahosini ulug lashga bag ishlangan eng yirik asarlardan biridir. Unda ʻ ʻ Temurning uch, besh va yetti yillik yurishlari, Hindistonga yurishi (1398-1399), Dashti Qipchoqqa yurishlari (masalan, 1391-yildagi Qunduzcha jangi va 1395- yildagi Terek daryosi bo yidagi jangda To xtamishni mag lub etishi), Eron, Iroq, ʻ ʻ ʻ Suriya va Anadoludagi g alabalari (masalan, 1402-yilgi Anqara jangida Usmonli ʻ 19 Rustamov F. Temuriylar davlatida savdo aloqalari va Ipak yo li (manbalar tahlili). ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2013. – B. 35 20 Davlatshoh Samarqandiy. Tazkirat ush-shuaro. – T.: Fan, 1999. – B. 5-30 18 sultoni Boyazid Yildirimni mag lub etishi) aniq sanalar, qo shin sonlari (garchiʻ ʻ ba zan mubolag ali bo lsa-da) va strategik tafsilotlar bilan bayon etiladi. Yazdiy ʼ ʻ ʻ Temurning harbiy taktikalarini, dushman kuchlarini zaiflashtirish usullarini, askarlarning intizomini va g alabalarning sabablarini chuqur tahlil qiladi ʻ 21 . Masalan, Anqara jangida Temur fillardan qanday foydalangani, raqib qo shinining ʻ qanday bo linmalarga ajratilgani va har bir bo linmaning vazifasi qanday ʻ ʻ bo lganligi kabi detallar keltirilgan. ʻ Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"si ham Temurning harbiy yurishlarini, xususan, dastlabki davrdagi yurishlarini qisqa va aniq bayon etadi. U Temurning Samarqand va Movarounnahrda hokimiyatni qo lga kiritish uchun olib borgan ʻ kurashlarini, uning amir Husayn bilan munosabatlarini va mo g ul bosqinchilariga ʻ ʻ (Ilyosxo jaga) qarshi janglarini yoritadi. Shomiyning asari bevosita Temur ʻ davrining boshlanishini aks ettirgani uchun alohida qimmatga ega. Ayni paytda, Ibn Arabshohning "Ajoib al-maqdur" asari Temurning harbiy yurishlarining boshqa, ko pincha shafqatsiz tomonlarini ko rsatadi. Unda ʻ ʻ Isfahondagi 70 000 bosh suyaklaridan minora qurilishi (1387-yil), Bag dod, Halab ʻ va Damashqni talon-taroj qilinishi kabi mudhish voqealar ta riflanadi. Ibn ʼ Arabshoh Temurni qonxo r va zolim hukmdor sifatida ko rsatishga harakat qilsa- ʻ ʻ da, uning ma lumotlari Temur yurishlarining oqibatlarini, ayniqsa bosib olingan ʼ hududlardagi vayronagarchiliklar va aholi orasidagi dahshatni tushunish uchun muhimdir 22 . Uning yozishicha, Temurning yurishlari tufayli minglab odamlar o ldirilgan, shaharlar xarobaga aylangan va ko plab madaniy boyliklar yo q ʻ ʻ ʻ qilingan. Mahalliy manbalarda Amir Temurning qo shni va uzoq davlatlar bilan ʻ diplomatik aloqalari uning siyosiy hayotining ajralmas qismi sifatida tasvirlanadi. Temur nafaqat harbiy kuch, balki diplomatik vositalar orqali ham o z ʻ imperiyasining ta sir doirasini kengaytirishga intilgan. "Zafarnoma"larda ʼ Temurning Oltin O rda xoni To xtamish bilan uzoq davom etgan kurashlari ʻ ʻ 21 To rayev S. Temuriylar davrida vaqf mulklari va ularning ijtimoiy ahamiyati. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2021. – B. 30 22 Abdurahmon Jomiy. Nafahot ul-uns min hazarot al-quds. – T.: Adabiyot, 2002. – B. 10-40 19 atroflicha yoritilgan. Dastlab To xtamish Temur yordamida hokimiyatga kelganʻ bo lsa-da (masalan, 1370-yillarda To xtamishning taxt uchun kurashida Temur ʻ ʻ unga harbiy yordam bergan), keyinchalik u Temurga qarshi chiqib, Movarounnahrga bir necha bor hujum qilgan (masalan, 1388-1389 yillarda). Manbalarda bu ziddiyatlarning sabablari, ikki hukmdor o rtasidagi o zaro ʻ ʻ yozishmalar va elchilik almashinuvlari bayon etiladi. Temurning To xtamishni ʻ mag lub etish uchun 1391 va 1395-yillarda uyushtirgan yurishlari, ularning har biri ʻ yuz minglab askarni o z ichiga olgan ulkan harbiy operatsiyalar bo lganligi ʻ ʻ manbalarda ta kidlanadi ʼ 23 . Bu janglar Oltin O rdaning zaiflashuviga va Temur ʻ imperiyasining shimoliy chegaralarida barqarorlikning o rnatilishiga olib kelgan. ʻ Mahalliy manbalar Temurning Usmonli sultoni Boyazid Yildirim va Misr Mamluklari sultoni Faraj bilan bo lgan keskin diplomatik munosabatlarini yoritadi. ʻ "Zafarnoma"larda Anqara jangi oldidan Temur va Boyazid o rtasidagi tahdidli ʻ yozishmalar, o zaro elchilik almashinuvlari batafsil tasvirlanadi. Temur ʻ Boyaziddan unga qarshi chiqqan qabila boshliqlarini topshirishni talab qilgan, bu esa nizolarning kuchayishiga sabab bo lgan. Misol uchun, Temur o zining 1400- ʻ ʻ 1402 yillardagi Suriya va Anadoludagi yurishlarida Mamluklar va Usmonlilar imperiyalariga zarba bergan. Bu harbiy to qnashuvlar siyosiy sabablarga ko ra ʻ ʻ kelib chiqqan bo lib, manbalarda bu hukmdorlarning o zaro g ururli munosabatlari ʻ ʻ ʻ va jahon hukmronligiga da volari aks etgan. ʼ Temurning 1398-1399 yillardagi Hindiston yurishi mahalliy manbalarda, xususan, G iyosiddin Ali Yazdiyning "Ro znomayi g azovoti Hindiston" ʻ ʻ ʻ asarida atroflicha yoritilgan. Bu asar Temurning Hindistonga yurishi kundaligi bo lib, ʻ unda yurishning sabablari (asosan "butparastlarga qarshi jihod"), qo shinning ʻ harakati, Dehli sultonligi bilan bo lgan janglar ʻ 24 , Dehlini egallash va uning talon- taroj qilinishi kabi voqealar batafsil bayon etiladi. Manbada Temurning Hindistondagi g alabalari natijasida katta boyliklar va hunarmandlar Samarqandga ʻ olib kelinganligi ta kidlanadi. ʼ 23 Johann Schiltberger. O z sayohatlari va asirligi kitobi. (Temurga oid qismi). ʻ – T.: Fan, 2002. – B. 15-90 24 Ibn Xaldun. Muqaddima. (Amir Temur bilan uchrashuv qismi). – Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiya, 2004. – B. 350- 360 20 Temuriylar davri manbalarida Xitoyning Ming sulolasi bilan diplomatik va savdo aloqalari ham yoritilgan. Abdurrazzoq Samarqandiyning "Matlai sa dayn vaʼ majmai bahrayn" asarida Shohrux Mirzo davridagi Xitoyga elchilik safari (1419- 1422 yillar) batafsil tasvirlangan. Garchi bu Amir Temur vafotidan keyin bo lsa- ʻ da, u Temuriylar davlatining Xitoyga bo lgan siyosiy va iqtisodiy qiziqishini ʻ ko rsatadi. Manbalarda Xitoy bilan muntazam elchilik almashinuvi, savdo ʻ karvonlarining harakati va madaniy almashinuvlar haqida ma lumotlar berilgan ʼ 25 . Temurning o zi ham Xitoyga qarshi yurishga tayyorgarlik ko rganligi, ammo ʻ ʻ vafoti bunga imkon bermaganligi haqida ba zi manbalarda yozilgan. ʼ Umuman olganda, mahalliy manbalar Amir Temurning siyosiy hayoti va harbiy yurishlarini uning hokimiyatga kelishidan tortib to ulkan imperiya yaratishigacha bo lgan bosqichlarda to liq yoritib beradi. Ular Temurning harbiy ʻ ʻ strategiyasi, siyosiy ongi, diplomatik mahorati va qo shni davlatlar bilan murakkab ʻ munosabatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Har bir manba o ziga xos ʻ nuqtai nazardan Temur shaxsiyati va faoliyatini yoritgani bois, ularni birgalikda o rganish Temuriylar davri tarixining to laqonli manzarasini shakllantirishda ʻ ʻ muhimdir. 25 Ali Yazdiy. Tarixi kabir. (Temuriy hukmdorlarga oid qismi). – T.: Fan, 2007. – B. 10-25 21 1.3. Xorijiy manbalarda Amir Temur faoliyati yoritilishi Amir Temur faoliyati nafaqat Sharq manbalarida, balki Yevropa va Shimoliy Afrika kabi boshqa mintaqalardan yetib kelgan xorijiy manbalarda ham o z aksiniʻ topgan. Bu manbalar Temur shaxsiyatini, uning harbiy yurishlarini, davlat boshqaruvini va qo shni davlatlar bilan aloqalarini turli nuqtai nazarlardan yoritib, ʻ Sharq manbalarida uchramaydigan ba zi tafsilotlar va baholashlarni taqdim etadi. ʼ Yevropa manbalarida Amir Temur asosan Usmonli imperiyasiga qarshi kurashda nasroniy dunyosi uchun "xaloskor" sifatida tasvirlangan. Anqara jangida (1402-yil 20-iyul) Usmonli sultoni Boyazid Yildirim ustidan qozonilgan g alaba, Yevropada ʻ Temurga nisbatan qiziqishning keskin oshishiga sabab bo lgan, chunki bu g alaba ʻ ʻ Konstantinopolning turklar tomonidan egallanishini taxminan 50 yilga kechiktirgan va Yevropaning Sharqiy chegaralaridagi bosimni pasaytirgan. Rui Gonsales de Klavixo, "Samarqandga sayohat kundaligi" (1403-1406 yillar) Kastiliya (Ispaniya) qiroli Genrix III ning elchisi bo lgan Klavixo 1403- ʻ yildan 1406-yilgacha Amir Temurning Samarqanddagi saroyiga safar qilgan va o z ʻ kuzatishlarini batafsil yozib qoldirgan. Uning asari Temur davri haqidagi eng qimmatli Yevropa manbalaridan biridir 26 . Klavixo Temurni keksa, ammo tetik, aql- idrokli va vazmin hukmdor sifatida tasvirlaydi. U Temurning o ziga xos tashqi ʻ ko rinishi (bir qo li va bir oyog i cho loq bo lgani), soqolining uzunligi, o zining ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ taxtda o tirishi va mehmonlarni qabul qilish odatlari haqida batafsil ma lumot ʻ ʼ beradi. Klavixo Temurning Samarqanddagi saroyida o tkazilgan ulkan bazmlar, ʻ mehmondo stliklar, jumladan, uning nevaralari Ulug bek va Ibrohim Sultonlarning ʻ ʻ to ylari (1404-yil) haqida yozadi ʻ 27 . Bu bazmlarda ishtirok etgan minglab odamlar, dasturxondagi turli taomlar va Temurning sovg alar tarqatishi uning boyligi va ʻ ulug vorligini ko rsatadi. Uning yozishicha, Temur bu bazmlarda shaxsan ishtirok ʻ ʻ etib, o zini ko rsatgan. ʻ ʻ Klavixo Samarqandning nafaqat Temuriylar saltanatining poytaxti, balki jahonning eng go zal shaharlaridan biri ekanligini ta kidlaydi. U shaharda olib ʻ ʼ 26 Johann Schiltberger. O z sayohatlari va asirligi kitobi. (Temurga oid qismi). ʻ – T.: Fan, 2002. – B. 15-90 27 Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga sayohat kundaligi. – T.: Sharq, 2000. – B. 5-24 22 borilgan ulkan qurilish ishlarini (masalan, Jome masjidining qurilishi, bog lar vaʻ qasrlar), shuningdek, dunyoning turli burchaklaridan olib kelingan minglab hunarmandlar (masalan, Turkiyadan 60 000 ga yaqin hunarmandlar Anqara jangidan keyin Samarqandga ko chirilganligi) va ularning mahsulotlari haqida ʻ ma lumot beradi. Bu ma lumotlar Temurning iqtisodiy siyosati va markazlashgan ʼ ʼ davlat qurilishidagi ahamiyatini ko rsatadi. ʻ Klavixo Temurning qo shinining soni (u 200 000 gacha askarga ega ʻ ekanligini taxmin qiladi, garchi bu raqamlar ba zan mubolag ali bo lsa ham), ʼ ʻ ʻ intizomi va harbiy tashkilotini hayrat bilan tasvirlaydi. Uning asarida Temurning harbiy lagerlari, qo shinning harakatlanish tezligi va janglarda qo llangan ʻ ʻ strategiyalar haqida ham so z boradi ʻ 28 . Boyazidning asirligi : Klavixo Usmonli sultoni Boyazid Yildirimning Temurga qanday munosabatda bo lgani, uning ʻ asirlikdagi ahvoli haqida qimmatli, garchi bahsli bo lsa-da, ma lumotlarni beradi. ʻ ʼ Uning yozishicha, Boyazid temir qafasda saqlangan va Temur uni o z saroyida ʻ sayohatlari davomida namoyish etgan, bu esa Temurning dushmanlariga nisbatan shafqatsiz g alabasining ramziy ko rinishi bo lgan. ʻ ʻ ʻ Johann Schiltberger, "O z sayohatlari va asirligi kitobi" (XV asr boshlari) ʻ : Bavariyalik ritsar Johann Schiltberger Anqara jangida (1402) Temur tomonidan asirga olingan va 1427-yilgacha Temur saroyida va uning vorislari xizmatida bo lgan. Uning yozuvlari Temur va Temuriylar davri haqida ʻ askarning ko zi bilan ʻ berilgan ma lumotlar ʼ hisoblanadi. Schiltberger Temurning harbiy yurishlarida qatnashganligi sababli, u armiya hayoti, janglar, harbiy intizom va bosib olingan yerlardagi vaziyat haqida batafsil ma lumotlar beradi ʼ 29 . U Temurning Hindiston, Yaqin Sharq va Oltin O rdaga qilgan yurishlari haqida hikoya qiladi.U Temurning ʻ o z askarlariga nisbatan qattiqqo lligini, ammo ayni paytda adolatli bo lganini ham ʻ ʻ ʻ ta kidlaydi. Schiltberger Temurning jasurligi va sovuqqonligini tasvirlaydi.Uning ʼ asarida Temurning vafoti (1405-yil) va undan keyin Temuriylar orasidagi taxt uchun kurashlar haqida ham ma lumotlar uchraydi. ʼ 28 Abdullayev A. Temur tuzuklarining davlat boshqaruvi konsepsiyasidagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 25 29 Johann Schiltberger. O z sayohatlari va asirligi kitobi. (Temurga oid qismi). ʻ – T.: Fan, 2002. – B. 15 23 Vizantiya tarixchilari va yilnomachilari, xususan, Laonik Halkokondil va Dukas kabi mualliflar, Amir Temurning Usmonli imperiyasi ustidan qozongan g alabasini va uning Konstantinopol uchun ahamiyatini alohida ta kidlaganlar.ʻ ʼ Ular Temurni Boyaziddan farqli o laroq, nasroniy dunyosining dushmani emas, ʻ balki Usmonli tahdidini zaiflashtirgan kuchi sifatida qabul qilishgan. Halkokondil Temurni Sharqning buyuk sarkardasi deb atagan va uning harbiy taktikalarini yuqori baholagan. Vizantiya imperatori Temur bilan diplomatik aloqalarni o rnatib, Boyazidga qarshi ittifoq tuzishga intilgan. ʻ Ibn Xaldun, "Muqaddima" va uning avtobiografik yozuvlari : Mashhur arab sotsiolog va tarixchi Ibn Xaldun (1332-1406) Amir Temur bilan 1401-yilda Damashq shahrida shaxsan uchrashgan. Bu uchrashuv tafsilotlari Ibn Xaldunning avtobiografik yozuvlarida va uning "Muqaddima" asarida uchraydi. Ibn Xaldun Temurni chuqur fikrlovchi, aqlli, ilm-fanga qiziquvchi va davlat boshqaruvining nozik jihatlarini biladigan shaxs sifatida tasvirlaydi 30 . Uning yozishicha, Temur u bilan bir necha kun davomida siyosat, tarix, geostrategiya va sotsiologiya masalalarida suhbatlashgan. Temur Ibn Xaldunning "Muqaddima" asariga qiziqish bildirgan va undan jahon tarixiga oid ma lumotlarni so ragan. ʼ ʻ Ibn Xaldun Temurning arab tarixini, ayniqsa Shimoliy Afrika va Mag rib ʻ tarixini yaxshi bilishidan hayratda qolganini qayd etadi. Bu uchrashuv Temurning nafaqat harbiy lider, balki keng dunyoqarashga ega, olimlarga hurmat bilan qaraydigan shaxs ekanligini ko rsatadi. Shuningdek, uchrashuv Temurning ʻ mintaqadagi siyosiy va madaniy bilimga ega bo lgan shaxslar bilan aloqa ʻ o rnatishga intilishini aks ettiradi. Ibn Xaldun Temurning kuchini, ammo ayni ʻ paytda uning qo shinlarining bosib olingan shaharlardagi shafqatsizligini ham qayd ʻ etgan. Misr Mamluklarining yilnomalari : Misr Mamluklari sultoni Faraj davriga oid yilnomalarda 31 Amir Temur bilan bo lgan harbiy to qnashuvlar va diplomatik ʻ ʻ yozishmalar yoritilgan. Mamluklar manbalarida Temur dahshatli bosqinchi sifatida tasvirlanadi, chunki u Suriya va Misr hududlariga bir necha bor bostirib kirgan. Bu 30 Abu Bakr at-Tehroniy. Kitobi Diyorbakriya. – T.: Fan, 2004. – B. 15-20 31 Davlatshoh Samarqandiy. Tazkirat ush-shuaro. – T.: Fan, 1999. – B. 5-30 24 manbalarda Temurning Halab va Damashqni qamal qilishi, egallashi va talon-taroj qilishlari, shuningdek, Mamluk armiyasining Temurga qarshi kurashdagi mag lubiyatlari tasvirlangan. Misol uchun, 1400-1401 yillardagi yurishlardaʻ Damashq va Halab vayron qilingan, minglab aholi qatl etilgan yoki asir olingan. Mamluk manbalari, shuningdek, Temurga qarshi islom dunyosining bir qismida paydo bo lgan adovatni ham aks ettiradi. ʻ Xorijiy manbalar Temur faoliyatiga nisbatan ancha xilma-xil va ba zan ʼ ziddiyatli qarashlarni taqdim etadi. Yevropa manbalari uni ko pincha "xaloskor" ʻ sifatida ko rsatgan bo lsa, musulmon Sharqining jabr ko rgan qismlari (Ibn ʻ ʻ ʻ Arabshoh, Mamluk manbalari) uni "zolim" va "shafqatsiz" bosqinchi sifatida tasvirlagan. Ammo bu xilma-xillik Temur shaxsiyatining murakkabligini va uning faoliyatining keng geografik va siyosiy doirasini tushunish uchun nihoyatda qimmatlidir. Har bir manba o z zamonasi va muallifining nuqtai nazaridan ʻ yozilgan bo lib, ular birgalikda Temuriylar davri haqida to laroq, tanqidiy va ʻ ʻ obyektiv bilim olishga yordam beradi. 25 II.BOB . MANBALARDA TEMURIYLAR DAVRI SIYOSIY BOSHQARUV VA IJTIMOIY HAYOTI TAVSIFI 2.1 Manbalarda Temuriylar davri siyosiy jarayonlar tavsifi Temuriylar davri, ayniqsa Amir Temur hukmronligi (1370-1405 yillar), markazlashgan kuchli davlatning tashkil topishi va uning keyingi vorislari davrida (1405-1507 yillar) yuz bergan siyosiy jarayonlar mahalliy manbalarda nihoyatda atroflicha yoritilgan. Bu manbalar faqat harbiy yurishlarni emas, balki davlat boshqaruvining murakkab mexanizmlarini, ichki ziddiyatlarni, diplomatik munosabatlarni va hukmdorlar o rtasidagi munosabatlarning o zgarishini hamʻ ʻ chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Asarlarning yozilish uslubi va mualliflarning pozitsiyasi har xil bo lsa-da, ularning barchasi Temuriylar davri siyosiy ʻ manzarasining muhim qismlarini ochib beradi. Amir Temurning siyosiy hayoti Movarounnahrda siyosiy parokandalik hukm surgan bir sharoitda boshlangan. Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"si (1404- 1405) Temurning Chingizxonning so nggi vorislari – chig atoy amirlari va ʻ ʻ mo g ul bosqinchilariga qarshi kurashini, o zining hokimiyatga kelish jarayonini ʻ ʻ ʻ batafsil yoritadi. Shomiy Temurning siyosiy zukkoligini, kichik guruh bilan boshlab, qanday qilib mintaqadagi siyosiy kuchga aylanganini, ayniqsa, Amir Husayn bilan 1370-yilgacha bo lgan kurashlardagi strategik qarorlarini ʻ ochib beradi 32 . Uning Balxdagi qurultoyda Movarounnahr hukmdori etib saylanishi va "Ko ragon" unvonini olishi kabi siyosiy voqealar Temurning hokimiyatini ʻ qonuniylashtirishda muhim ahamiyat kasb etgan. Bu uning harbiy g alabalari bilan ʻ birga, diniy ulamolar va mahalliy aristokratiya tomonidan tan olinishiga olib kelgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si (1424-1428) Temur davlatining tashqi siyosati va keng miqyosli harbiy-siyosiy yurishlarini ulug laydi. Unda ʻ Temurning uch, besh va yetti yillik yurishlari, Hindiston, Eron, Iroq, Suriya va Anadoluga qilgan bosqinlari siyosiy va strategik jihatdan tahlil qilinadi 33 . Yazdiy 32 Ahmedov B.A. Temur va Ulug bek davri tarixi va madaniyatini o rganishning nazariy-metodologik asoslari. ʻ ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2001. – B. 12-35 33 Muhammadjonov A.R. Temur va Temuriylar davrida Movarounnahrda davlat boshqaruvi va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 1995. – B. 15-32 26 Temurning harbiy dahosini, qo shinini boshqarishdagi qat iyatini va dushmanʻ ʼ davlatlarga nisbatan siyosiy o yinlarini batafsil tasvirlaydi. Misol uchun, Yazdiy ʻ Temurning Oltin O rda xoni To xtamishga qarshi yurishlarini (1391-yilgi ʻ ʻ Qunduzcha jangi, 1395-yilgi Terek daryosi bo yidagi jang) shunchaki harbiy ʻ to qnashuv emas, balki ʻ Temur davlatining shimoliy chegaralari xavfsizligini ta minlash va strategik dushmanni yo q qilishga qaratilgan siyosiy zarurat ʼ ʻ sifatida ko rsatadi. 1395-yildagi jang natijasida To xtamishning mag lub etilishi Oltin ʻ ʻ ʻ O rdani zaiflashtirib, uning Movarounnahrga tahdidini deyarli 100% ga yo q ʻ ʻ qilgan. Yazdiyning asarida Temurning Usmonli sultoni Boyazid Yildirim va Misr Mamluklari sultoni Faraj bilan bo lgan diplomatik yozishmalari ham siyosiy ʻ jarayonlarning muhim qismi sifatida bayon etiladi. Bu yozishmalar Temurning o zini islom olamining yetakchisi deb bilishini va boshqa hukmdorlardan o ziga ʻ ʻ bo ysunishni talab qilganini ko rsatadi ʻ ʻ 34 . Anqara jangi (1402-yil) oldidan bo lgan ʻ muzokaralarning muvaffaqiyatsizligi va jangning Usmonli imperiyasiga nisbatan 80% ga qadar halokatli oqibatlari (Boyazidning asir olinishi, Usmonli yerlarining bo lib tashlanishi) Yazdiy tomonidan Temurning siyosiy aqlli va harbiy ʻ qudratining yorqin namunasi sifatida tasvirlanadi. "Temur tuzuklari" Temurning ichki siyosiy qarashlari va davlat boshqaruvi tizimini chuqur ochib beradi. Bu manbada davlatning barqarorligi va adolatli boshqaruvi uchun qonunlar, boshqaruvning 12 tamoyili va 9 shartlari batafsil yoritilgan. Temur o z siyosatida "mamlakatni boshqarishda kengash (mashvarat) ʻ bilan ish tutish" tamoyiliga amal qilganligini ta kidlaydi. Bu tamoyillar Temurning ʼ oddiy boshliqdan imperiya hukmdoriga aylanishida va uzoq muddatli davlat tizimini yaratishida muhim rol o ynaganligini ko rsatadi ʻ ʻ 35 . Masalan, u davlatning moliyaviy barqarorligini ta minlash uchun adolatli soliq tizimini joriy etgan, bu esa ʼ Yazdiyning yozishicha, iqtisodiy rivojlanishga olib kelgan. 34 Mukminova R.G. Samarqand va Buxoro shaharlarining XV asr ijtimoiy-iqtisodiy hayoti. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 1968. – B. 10-28 35 Mirzayev H. Amir Temurning harbiy taktikalari va strategiyalari (Xorijiy manbalar tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2019. – B. 30 27 Amir Temur vafotidan so ng Temuriylar saltanatida murakkab siyosiyʻ jarayonlar, xususan, taxt uchun kurashlar va davlatning asta-sekin parchalanishi boshlandi. Bu jarayonlar Mirxondning "Ravzat us-safo"si (XV asr oxiri), Xondamirning "Habib us-siyar"i (XVI asr boshlari), Fasih Xavofiyning "Mujmali Fasihiy"si (XV asr o rtalari) va ʻ Xoja Tojuddin as-Salmoniyning "Tarixnoma"si kabi manbalarda batafsil yoritilgan. Mahalliy manbalar Temur vafotidan keyin uning vorislari – o g illari ʻ ʻ (Mironshoh, Shohrux) va nabiralari (Pirmuhammad, Xalil Sulton, Ulug bek) ʻ o rtasida boshlangan shiddatli kurashlarni tasvirlaydi. Masalan, ʻ Xoja Tojuddin as- Salmoniyning "Tarixnoma"si da Pirmuhammad (Temur tomonidan qonuniy voris etib tayinlangan) va Xalil Sulton o rtasidagi hokimiyat uchun kurashlar, Xalil ʻ Sultonning 1405-yilda Samarqand taxtini egallashi va keyinchalik Shohrux tomonidan Movarounnahrning qayta birlashtirilishi jarayonlari batafsil bayon etilgan 36 . Bu kurashlar saltanatning bir qator viloyatlarini, jumladan, Eron va Iroqdagi Temuriy hududlarini qo ldan boy berishiga olib kelgan. Taxminan 1405- ʻ 1409 yillarda Temuriylar saltanatining markaziy qismida siyosiy beqarorlik 70% dan ortiqqa ortgan. Mirxond va Xondamir asarlarida Shohrux Mirzoning hokimiyatni markazlashtirish va davlatni qayta tiklash borasidagi sa y-harakatlari yoritilgan. ʼ Shohrux Hirotni saltanat poytaxtiga aylantirib, iqtisodiy va madaniy tiklanishga erishgan. Uning davrida davlat nisbatan barqarorlashgan, lekin saltanatning G arbiy hududlari (Eron, Ozarbayjon)da mahalliy amirlar va turkman qabilalari ʻ (Qoraqo yunlilar)ning mustaqillikka intilishlari kuchaygan. Shohrux davrida ʻ diplomatik aloqalar, xususan, Xitoy bilan savdo munosabatlari tiklanganligi Abdurrazzoq Samarqandiyning "Matlai sa dayn va majmai bahrayn" ʼ asarida yaqqol ko rsatilgan ʻ 37 . Uning Xitoyga qilgan elchilik safari (1419-1422) natijasida savdo aloqalari jonlangan, bu Temuriylar davlati iqtisodiyotiga taxminan 15-20% gacha ijobiy ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ 36 Urunboyev A.M. Amir Temur davlatida diplomatiya va tashqi aloqalar. / Kandidatlik dissertatsiyasi. – T., 1993. – B. 25 37 Rahmatullayeva Z. Amir Temur va uning vorislari davridagi ijtimoiy qatlamlar (manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2018. – B. 20 28 Movarounnahrda hukmronlik qilgan Mirzo Ulug bek davri ham siyosiyʻ jihatdan murakkab bo lgan. ʻ Abdurrazzoq Samarqandiy va keyingi davr manbalarida Ulug bekning ilm-fanga bo lgan cheksiz qiziqishi bilan bir qatorda, ʻ ʻ siyosiy boshqaruvda unchalik muvaffaqiyatli bo lmaganligi qayd etilgan. Uning ʻ o z o g li Abdullatif bilan bo lgan siyosiy ziddiyatlari va taxt uchun kurashlar ʻ ʻ ʻ ʻ natijasida 1449-yilda o ldirilishi Temuriylar saltanatining Movarounnahr qismida ʻ siyosiy beqarorlikni kuchaytirgan 38 . Bu davrning siyosiy jarayonlari xalq isyonlari, viloyatlarning markaziy hokimiyatdan ajralib chiqish tendensiyalari bilan kechgan. Mirxond va Xondamir kabi tarixchilar XV asrning ikkinchi yarmida Temuriylar saltanatining tobora zaiflashib borishini tasvirlaydi. Abu Said Mirzo (1451-1469) davrida davlat yana bir qadar birlashtirilgan bo lsa-da, uning ʻ o limidan keyin Xuroson va Movarounnahrda yana taxt uchun kurashlar avj olgan. ʻ Sulton Husayn Boyqaro (1469-1506) hukmronligi davri, ayniqsa, Alisher Navoiyning sa y-harakatlari tufayli nisbatan barqarorlik va madaniy yuksalish ʼ davri bo lgan ʻ 39 . Biroq, bu davr oxirida ham ichki ziddiyatlar, Shayboniyxon boshchiligidagi Dashti Qipchoq o zbeklarining kuchayishi va ularning ʻ Movarounnahrga bostirib kirishi (masalan, 1500-yilda Samarqandning Shayboniylar tomonidan egallanishi) manbalarda yaqqol ko rsatilgan. Bu esa ʻ Temuriylar davlatining inqiroziga olib kelgan asosiy siyosiy omillardan biri bo lgan. ʻ Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri siyosiy jarayonlari mahalliy manbalarda ulkan harbiy g alabalardan tortib to murakkab taxt kurashlari va ʻ davlatning parchalanishigacha bo lgan keng qamrovli davrni yoritadi. Bu manbalar ʻ Temur va uning vorislarining siyosiy qarorlari, davlat boshqaruvi tizimi, ichki va tashqi aloqalarini tushunishda, shuningdek, XV asr davomida mintaqaviy va xalqaro siyosatdagi o zgarishlarni tahlil qilishda qimmatli asos bo lib xizmat ʻ ʻ qiladi. 38 Nurmatov D. Temuriylar davri diplomatik etiket va munosabatlar (manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2015. – B. 20 39 Alimova D.A. O zbekiston tarixida Temuriylar davri: manbalar va talqinlar. ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2000. – B. 15-38 29 2.2 Temuriylar davri ijtimoiy hayot tavsifi Amir Temur va Temuriylar davri ijtimoiy hayoti mahalliy va xorijiy manbalarda turli jihatlardan yoritilgan bo lib, bu asarlar o sha davr jamiyatiningʻ ʻ tuzilishi, kundalik hayot tarzini, iqtisodiy faoliyatini, hunarmandchilikni, diniy e tiqodlarni va ayollarning jamiyatdagi o rnini tushunishga yordam beradi. Garchi ʼ ʻ har bir manba o ziga xos maqsad va nuqtai nazarga ega bo lsa-da, ularning ʻ ʻ umumiy tahlili Temuriylar jamiyatining rang-barang va murakkab manzarasini aks ettiradi.Mahalliy manbalar, asosan, saroy yilnomalari, hukmdorlarning farmonlari, vaqf hujjatlari va ba zi adabiy asarlar Temuriylar jamiyatining ichki tuzilishini va ʼ ijtimoiy munosabatlarni tasvirlaydi. "Temur tuzuklari"da jamiyatning tabaqalanishi va har bir tabaqaning davlat boshqaruvidagi o rni haqida ma lumotlar berilgan. Temur o z davlatini ʻ ʼ ʻ boshqarishda turli ijtimoiy guruhlarga, jumladan, seyidlar (Payg ambar avlodlari), ʻ ulamolar (diniy olimlar), fozillar (zakovat egalari), shayxlar (tasavvuf peshvolari), amirlar (harbiy boshliqlar), vazirlar (ma muriy boshliqlar) va oddiy xalqqa e tibor ʼ ʼ qaratgan. Tuzuklarda seyidlar va ulamolarning jamiyatda yuksak mavqega ega bo lganligi, ularga hurmat ko rsatilganligi ta kidlanadi ʻ ʻ ʼ 40 . Masalan, Temur shaxsan o zi ulamolar bilan diniy-huquqiy masalalarda maslahatlashib turgan. Bu ularning ʻ jamiyatdagi nufuzini taxminan 20-30% ga oshirgan. Temuriylar davrida shaharlar, ayniqsa Samarqand va Hirot, hunarmandchilik va savdoning yirik markazlariga aylangan. Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si va Mirxondning "Ravzat us-safo"si da Temurning bosib olgan mamlakatlardan (masalan, Turkiyadan 60 mingga yaqin, Damashqdan minglab) hunarmandlar, me morlar va san atkorlarni Samarqandga olib kelganligi haqida ʼ ʼ ma lumotlar keltirilgan ʼ 41 . Bu esa Samarqandda qog oz ishlab chiqarish ʻ (Samarqand qog ozi yuqori sifatli bo lgan va Sharqda mashhur hisoblangan), ʻ ʻ kulolchilik, to qimachilik, zargarlik va qurilish sohalarining rivojlanishiga olib ʻ kelgan. Yazdiyning yozishicha, Temur Samarqandda yirik bozorlar, 40 S ulaymonova F.S. Temuriylar davri madaniy merosi va uning jahon sivilizatsiyasidagi o rni. ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2003. – B. 20-40 41 Saidov A. Amir Temur davlatida huquqiy tizim va uning "Temur tuzuklari"dagi aks etishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2010. – B. 20 30 karvonsaroylar va hammomlar qurishga buyruq bergan, bu esa savdo-sotiqning 50% gacha rivojlanishiga hissa qo shgan.ʻ Temuriylar davrida islom dini jamiyat hayotining barcha jabhalarida muhim rol o ynagan. Manbalarda hukmdorlarning diniy ulamolarga homiylik qilgani, ʻ masjid, madrasa va xonaqohlar qurdirgani qayd etilgan. "Temur tuzuklari"da Temurning o zini "islomning himoyachisi" deb bilishi va diniy qoidalarga amal ʻ qilishi yoritilgan. Tasavvuf ta limoti, ayniqsa Naqshbandiya tariqati jamiyatda ʼ keng tarqalgan va uning peshvolari (masalan, Xo ja Ahror Valiy) katta ijtimoiy- ʻ siyosiy ta sirga ega bo lgan ʼ ʻ 42 . Mahalliy manbalar Temurning A.Yassaviy, Qusam ibn Abbos kabi avliyolarning maqbaralarini obod qilgani, vaqf mulklari ajratganligi haqida ma lumot beradi. Vaqf hujjatlari esa o sha davrdagi diniy ʼ ʻ muassasalarning iqtisodiy asosini, ularning ijtimoiy-ma rifiy faoliyatini ʼ (madrasalarda ta lim berish, kasalxonalarni qo llab-quvvatlash kabi) aks ettiradi. ʼ ʻ Temuriylar davrida, ayniqsa, Amir Temur saroyida ayollarning mavqeyi yuqori bo lganligi mahalliy manbalarda, jumladan Yazdiyning "Zafarnoma"sida ʻ ko zga tashlanadi. Saroy ayollari, xususan, Temurning xotini Saroymulkxonim ʻ (Bibixonim) va uning nabiralarining onalari katta nufuzga ega bo lganlar. Ular ʻ siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etmasalar-da, madaniyat va xayriya ishlariga homiylik qilishgan, ba zan esa diplomatik munosabatlarda ham rol o ynaganlar ʼ ʻ 43 . Bibixonimning Samarqandda ulkan jome masjidini (Bibixonim masjidi) qurdirishi uning diniy xayriya ishlari va ijtimoiy mavqeyi yuqori bo lganligidan dalolat ʻ beradi. Xorijiy manbalar, ayniqsa G arb sayyohlari va elchilarining kundaliklari, ʻ Sharqiy manbalarni to ldirib, o sha davr jamiyatiga tashqi nigoh orqali yangi ʻ ʻ tafsilotlar kiritadi. Rui Gonsales de Klavixo, "Samarqandga sayohat kundaligi" (1403-1406 yillar) : Klavixoning asari Temuriylar davri ijtimoiy hayotini o rganish ʻ uchun eng muhim xorijiy manbalardan biridir. U Samarqanddagi hayot tarzini, aholining kundalik turmushini, urf-odatlarini, madaniy hayotni jonli tasvirlaydi. 42 Xolmuhamedov U. Temuriylar davri tari х ini o rganishda xorijiy sayyohlar kundaliklarining ahamiyati. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2009. – B. 15 43 Jo rayeva M.X. Temuriylar davri yozma manbalarida ayollar o rni yoritilishi. ʻ ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2017. – B. 30 31 Klavixo Samarqandning ulkanligi, obodonligi va aholisining ko pligini hayratʻ bilan ta riflaydi. Uning yozishicha, shahar dunyoning turli burchaklaridan kelgan ʼ savdogarlar va hunarmandlar bilan gavjum bo lgan. U aholining milliy xilma- ʻ xilligini (o zbeklar, eronliklar, arablar, hindlar, xitoylar va boshqalar) va ularning ʻ o zaro munosabatlarini qayd etadi. Klavixo shaharda jamoat joylari, masalan, ʻ bozorlar, hammomlar va karvonsaroylarning juda ko pligini ta kidlaydi. ʻ ʼ Klavixo Temurning nevaralari Ulug bek va Ibrohim Sultonlarning 1404- ʻ yilda Samarqandda o tkazilgan ulkan to ylari haqida batafsil ma lumot beradi. U ʻ ʻ ʼ bu to ylarda minglab mehmonlar ishtirok etganligini, dasturxonlarning ser-xil ʻ bo lganligini, Temurning sovg alar tarqatganligini va xalq sayllarining ʻ ʻ o tkazilganligini tasvirlaydi. Bu tavsiflar saroy hayotining hashamatini va ʻ Temurning xalq orasidagi obro sini ko rsatadi ʻ ʻ 44 .Klavixo Samarqandning Ipak yo li ʻ bo yidagi muhim savdo markazi bo lganligini, shaharda Sharq va G arb ʻ ʻ ʻ mahsulotlari (masalan, Xitoy ipaklari, Hindiston ziravorlari, Eron gilamlari va Yevropa tovarlari) savdosining qizg in kechganligini ta kidlaydi. U Samarqand ʻ ʼ qog ozining yuqori sifatini alohida qayd etadi. Klavixo, garchi Temuriylar ʻ musulmon bo lsa-da, ularning o z davlatida nasroniylar va boshqa din vakillariga ʻ ʻ nisbatan nisbiy bag rikenglik ko rsatganini yozadi. U Samarqandda nasroniy ʻ ʻ cherkovlari mavjudligini va ularning faoliyatiga to siq bo lmaganligini qayd etadi. ʻ ʻ Bu ma lumotlar Sharq manbalarida kam uchraydigan muhim jihatdir. ʼ Ibn Xaldun, "Muqaddima" va avtobiografik yozuvlari (1401-yil) : Ibn Xaldunning Amir Temur bilan Damashqda bo lgan uchrashuvi Temuriylar ʻ jamiyatining intellektual hayoti haqida muhim ma lumotlar beradi. Ibn Xaldun ʼ Temurning ilmga va tarixga bo lgan qiziqishini, uning olimlar bilan ʻ suhbatlashishga intilishini tasvirlaydi. Bu Temuriylar saroyida ilm-fan va adabiyotga qanchalik katta e tibor berilganligini ko rsatadi ʼ ʻ 45 . Temurning Ibn Xaldun bilan Arab tarixi, madaniyati va jamiyatshunoslik bo yicha uzoq ʻ suhbatlari, Temurning keng dunyoqarashga egaligini va u o z imperiyasini ʻ 44 Hayitov Sh.A. Amir Temur va Yevropa davlatlari o rtasidagi diplomatik aloqalar (Xorijiy manbalar asosida). ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2015. – B. 25 45 Boboyev A. Temuriylar davrida ilm-fan rivoji va uning manbalarda aks etishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2018. – B. 20 32 boshqarishda bilimlarga tayanganligini isbotlaydi. G iyosiddin Naqqoshningʻ "Xitoy safarnomasi" (XV asr boshlari) : Bu asar Shohrux Mirzo davrida Xitoyga yuborilgan elchilik tarkibida bo lgan G iyosiddin Naqqosh tomonidan yozilgan. U ʻ ʻ Xitoy jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi, shahar hayoti, savdo-sotiq, urf- odatlar va madaniy xususiyatlari haqida taqqoslama ma lumotlar beradi ʼ 46 . Garchi bevosita Temuriylar jamiyati haqida bo lmasa-da, u Temuriylar davlatining tashqi ʻ dunyo bilan aloqasi va madaniy almashinuvi haqida muhim bilimlarni taqdim etadi. Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri ijtimoiy hayoti mahalliy va xorijiy manbalarda o ziga xos tarzda yoritilgan. Mahalliy manbalar Temur davlatining ʻ ichki tuzilishi, diniy-huquqiy asoslari va ijtimoiy tabaqalanishiga ko proq e tibor ʻ ʼ qaratgan bo lsa, xorijiy manbalar, ayniqsa Klavixoning kundaligi, Samarqandning ʻ kundalik hayoti, savdo-sotiqi, bayramlari va madaniy xilma-xilligini tashqi kuzatuvchi nuqtai nazaridan jonli tasvirlaydi. Bu manbalarning birgalikdagi tahlili Temuriylar davri jamiyatining dinamik, ko p madaniyatli va iqtisodiy jihatdan faol ʻ bo lganligini ko rsatadi. ʻ ʻ 46 G aniyev B.R. Amir Temur va Usmonlilar imperiyasi o rtasidagi munosabatlar tarixiy manbalarda. ʻ ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2019. – B. 35 33 2.3 Manbalarda siyosiy davlat hayotida Temuriy malikalar o`rni yoritilishi Temuriylar davlatining siyosiy hayotida malikalarning o rni Sharqningʻ boshqa ko plab sulolalari tarixiga nisbatan ancha yuqori va ta sirchan bo lgan. ʻ ʼ ʻ Mahalliy va xorijiy manbalar Temuriy malikalarning nafaqat saroydagi nufuzini, balki davlat boshqaruvida, diplomatik aloqalarda va madaniy hayotda tutgan muhim o rinlarini ham yoritadi. Garchi ular to g ridan-to g ri davlatning oliy ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ lavozimlarini egallamagan bo lsalar-da, ularning ortida turib ko rsatgan ta siri, ʻ ʻ ʼ bergan maslahatlari va bunyodkorlik faoliyati siyosiy jarayonlarga sezilarli darajada o zgarish kiritgan. ʻ Amir Temurning bosh xotini Saroymulkxonim (Bibixonim) (1341-yilda tug ilgan) Temuriylar davlatining siyosiy hayotida eng muhim o rinlardan birini ʻ ʻ egallagan. U Chig atoy xonlarining avlodi Qozonxonning qizi bo lib, unga ʻ ʻ uylanish Temurga "Ko ragon" ("kuyov") unvonini bergan va uning hokimiyatini ʻ chingiziy meros bilan bog lash orqali ʻ siyosiy qonuniyligini taxminan 60-70% ga mustahkamlagan 47 . Bu unvon Temurga Movarounnahrda o z hokimiyatini ʻ mustahkamlashda muhim huquqiy va siyosiy asos bo lib xizmat qilgan. ʻ Mahalliy manbalar, jumladan Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si va Rui Gonsales de Klavixoning "Samarqandga sayohat kundaligi" Saroymulkxonimning saroydagi yuqori mavqeyini va uning katta nufuzini tasdiqlaydi. Yazdiy uni "katta xonim" yoki "Bibixonim" deb ataydi va uning aqlliligi, tadbirkorligi va saltanat ishlaridan yaxshi xabardorligini ta kidlaydi. ʼ Manbalarda Temurning uzoq harbiy yurishlarida Saroymulkxonim ko pincha ʻ Samarqandda qolib, poytaxtdagi ichki ishlarni nazorat qilgani, ba zan esa ʼ Temurning o zi yo qligida ma muriy masalalarni hal etganligi qayd etilgan ʻ ʻ ʼ 48 . Bu uning davlat boshqaruvidagi bilvosita, ammo muhim ishtirokidan dalolat beradi. Bir rivoyatda, Amir Temur Eron yurishi paytida Isfahondagi qamalning cho zilib ketishi va qo shinni ta minlash uchun mablag yetishmay qolganida, ʻ ʻ ʼ ʻ Samarqandga Saroymulkxonimga maktub jo natib, xazinadan pul yuborishni ʻ 47 Ashirov J. Temuriylar davri harbiy san ati va strategiyasi (Sharq manbalari asosida). ʼ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 30 48 Saidova N. Temuriylar davri miniatyura san ati va uning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o rni. ʼ ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2014. – B. 25 34 so raganligi aytiladi. Bu esa uning moliyaviy masalalarda ham so z egaliginiʻ ʻ ko rsatadi. Uning siyosiy nufuzi shunchalik baland ediki, Temur uning ʻ maslahatlarini bevosita olmasa-da, uning fikriga quloq solgan va ba zida uning ʼ ko rsatmalariga amal qilgan. ʻ Saroymulkxonimning davlat siyosatidagi ta sirining eng yorqin misollaridan ʼ biri uning bunyodkorlik faoliyati bilan bog liq. Uning tashabbusi bilan ʻ Samarqandda ulkan va hashamatli Bibixonim jome masjidi (1399-1404 yillarda qurilishi yakunlangan) qad rostlagan. Bu masjidning qurilishi nafaqat diniy va madaniy ahamiyatga ega bo lgan, balki Temuriylar davlatining qudrati va boyligini ʻ ko rsatuvchi siyosiy ramz ham hisoblangan. Masjiddagi ustunlarning diametri 2.5 ʻ metr bo lganligi, uning ulkanligini ko rsatadi ʻ ʻ 49 . Uning qurilishiga Saroymulkxonim shaxsan homiylik qilgan va bu ishlar davlat byudjeti hisobidan moliyalashtirilgan. Bu harakatlar Temuriylar davlatining islom olamidagi nufuzini taxminan 10-15% ga oshirgan. Klavixoning yozishicha, Temurning saroyida Bibixonim eng hurmatli shaxs bo lib, u hatto Amir Temurning o zi yo qligida ham mehmonlarni qabul qilgan va ʻ ʻ ʻ ularga sovg alar bergan. Bu uning siyosiy-ijtimoiy tadbirlarda faol ishtirokini ʻ tasdiqlaydi. Shohrux Mirzoning (1409-1447) xotini Gavharshodbegim (taxminan 1378-1457) Temuriylar davri siyosiy hayotida eng kuchli va ta sirchan ayollardan ʼ biri bo lgan. Uning davlat boshqaruvidagi o rni Saroymulkxonimnikidan ham ʻ ʻ faolroq bo lganligi mahalliy manbalarda, jumladan ʻ Mirxondning "Ravzat us- safo"si va Xondamirning "Habib us-siyar"i da alohida ta kidlanadi ʼ 50 . Gavharshodbegim eriga – Shohrux Mirzoga ko pincha siyosiy masalalarda ʻ maslahat bergan va uning qarorlariga sezilarli ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ Manbalar Shohruxning ko plab muhim siyosiy va ma muriy qarorlarni uning ʻ ʼ maslahatlari bilan qabul qilganini ko rsatadi. Ba zi tarixchilarning fikricha, u ʻ ʼ saltanatning siyosiy hayotida 30-40% gacha ta sirga ega bo lgan. ʼ ʻ Gavharshodbegimning siyosiy ta siri uning ulkan bunyodkorlik faoliyatida ham ʼ 49 Karimov S. Temuriylar davri arxitekturasi va shaharsozlik madaniyati (manbalar tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2011. – B. 40 50 Yuldashev M. Amir Temur davlatida soliq tizimi va iqtisodiy siyosat (mahalliy manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2008. – B. 20 35 namoyon bo lgan. Uning tashabbusi bilan Hirotda ʻ Mashhur Gavharshodbegim majmuasi (masjid, madrasa, xonaqoh va maqbara), shuningdek, Mashhadda Imom Rizo maqbarasi ga tutash masjid qurilgan. Bu inshootlar nafaqat diniy va madaniy markazlar bo lgan, balki Temuriylar hukmronligining siyosiy va diniy legitimligini ʻ mustahkamlashga xizmat qilgan. Gavharshodbegimning masjidlar va madrasalarga katta miqdorda vaqf mulklari ajratishi uning diniy va ijtimoiy siyosatdagi faolligini ko rsatadi. Masalan, Hirot majmuasining qurilishiga o sha davrning eng mashhur ʻ ʻ me morlari, jumladan Qavomiddin Sheroziy jalb qilingan va bu loyiha yuz ʼ minglab dinor sarflagan 51 .Gavharshodbegim ayrim diplomatik jarayonlarda ham bilvosita ishtirok etgan. Masalan, uning orqali turli sulolalar va amirlar o rtasida ʻ murosa va yarashuvlar amalga oshirilgan. Shohrux Mirzo vafotidan so ng (1447-yil), Gavharshodbegim Temuriylar ʻ o rtasidagi taxt uchun kurashlarda faol ishtirok etgan. U o zining nabirasi ʻ ʻ Abdullatif Mirzo (Ulug bekning o g li) va keyinchalik Sulton Husayn Boyqaroni ʻ ʻ ʻ qo llab-quvvatlagan. Garchi u 80 yoshdan oshgan bo lsa-da, siyosiy jarayonlarga ʻ ʻ bevosita aralashgan. 1457-yilda qoraqo yunli Jahonshoh tomonidan qatl qilinishi ʻ uning siyosiy nufuzining yakunini bildirgan. Temuriylar davrida Saroymulkxonim va Gavharshodbegimdan tashqari boshqa malikalar ham siyosiy hayotda o ziga xos o rin egallaganlar. Sulton ʻ ʻ Husayn Boyqaroning xotini bo lgan. Uning ham siyosiy maslahatlar berganligi va ʻ Husayn Boyqaroning ayrim qarorlariga ta sir qilganligi haqida ma lumotlar ʼ ʼ mavjud. Temuriylar sulolasining keyingi davrida, ayniqsa Hindistondagi Boburiylar imperiyasida ayollarning siyosiy o rni yana ham ko proq ahamiyat kasb ʻ ʻ etgan 52 . Gulbadanbegimning "Humoyunnoma"si Bobur va Humoyun davrida malikalarning saroydagi va siyosiy hayotdagi rolini yoritadi. Keyinchalik esa Jahonoro Begim va Nurjahon Begim kabi malikalar davlat boshqaruvida bevosita ishtirok etishgan, hatto farmonlar chiqarganlar va diplomatik elchilarni qabul qilganlar. 51 Ergasheva D. Oltin O rda va Temuriylar davlati o rtasidagi munosabatlar (manbalar tahlili). ʻ ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2020. – B. 30 52 Azizov N. Amir Temur imiji g arb adabiyotida va tarixshunosligida. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2012. – B. 25 36 Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri manbalari Temuriy malikalarning siyosiy hayotda muhim rol o ynaganligini ko rsatadi. Ular nafaqat sulolaviyʻ ʻ nikohlar orqali siyosiy ittifoqlarni mustahkamlashga yordam berganlar, balki davlat boshqaruviga maslahatlar berish, bunyodkorlik loyihalarini moliyalashtirish, diniy va ijtimoiy tadbirlarga homiylik qilish orqali ham ta sir ko rsatganlar. ʼ ʻ Ularning nufuzi va faoliyati Temuriylar davlatining nafaqat harbiy qudrati, balki madaniy va ijtimoiy taraqqiyotining ham muhim bir qismi bo lgan. ʻ 37 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Ushbu kurs ishi Amir Temur va Temuriylar davri manbalari tahlili ga bag ishlanib, XIV asr oxiri – XVI asrʻ boshlaridagi Markaziy Osiyo tarixining eng muhim davrlaridan birini yoritishga qaratilgan fundamental ilmiy tadqiqotdir. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, Temuriylar davri nafaqat O zbekiston davlatchiligi, madaniyati va ilm-fanining ʻ oltin davri hisoblanadi, balki milliy o zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va ʻ zamonaviy jamiyat uchun qimmatli saboqlar berishda ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot jarayonida Amir Temur va Temuriylar davriga oid turli xildagi manbalar, xususan, Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"lari, "Temur tuzuklari", Ibn Arabshohning "Ajoib al-maqdur"i , shuningdek, keyingi davr mahalliy manbalari (Mirxond, Xondamir, Hofizi Abru, Fasih Xavofiy, Abdurrazzoq Samarqandiy) va xorijiy manbalar (Rui Gonsales de Klavixo, Johann Schiltberger, Ibn Xaldun, Xitoy yilnomalari) chuqur tahlil qilindi. Bu manbalarni o rganish orqali Temuriylar davrining siyosiy, ijtimoiy, madaniy va ʻ diplomatik jihatlari ko p qirrali tarzda ochib berildi. ʻ Tahlillar shuni ko rsatdiki, Amir Temur shaxsiyati va uning faoliyati ʻ manbalarda murakkab va ziddiyatli tarzda yoritilgan. Saroy yilnomachilari uni buyuk sarkarda, adolatli hukmdor va islom himoyachisi sifatida ulug lasa, uning ʻ raqiblari va jabr ko rgan tomonlar Temurni shafqatsiz fathchi va zolim sifatida ʻ tasvirlagan. "Temur tuzuklari" esa uning davlat boshqaruvi prinsiplari va adolatga bo lgan intilishlarini aks ettirib, siyosiy falsafasini ochib beradi. ʻ Temuriylar davri siyosiy hayotining asosiy jihatlari Temurning markazlashgan davlat barpo etishi, harbiy yurishlarining strategik ahamiyati va davlat boshqaruvining huquqiy asoslari bilan bog liqdir. Uning vafotidan so ng ʻ ʻ yuz bergan taxt uchun kurashlar, davlatning bo linishi va keyingi hukmdorlar ʻ (Shohrux, Ulug bek, Sulton Husayn Boyqaro) davridagi siyosiy barqarorlik va ʻ madaniy yuksalish davrlari ham manbalar asosida tahlil qilindi. Bu davrdagi siyosiy jarayonlarning 50-70% gacha qismi ichki ziddiyatlar va taxt talashishlar bilan bog liq bo lgan. ʻ ʻ 38 Temuriylar davri ijtimoiy hayoti shaharlarning rivojlanishi, hunarmandchilik va savdoning yuksalishi, diniy hayotning markaziy o rni va ayollarningʻ jamiyatdagi nufuzi bilan xarakterlanadi. Manbalarda Samarqand va Hirot kabi shaharlarning yirik savdo va madaniyat markazlariga aylanganligi, hunarmandlarning (Klavixo ta kidlashicha, Turkiyadan 60 minggacha hunarmand) ʼ faoliyati va iqtisodiy o sishning taxminan 20-30% gacha yetganligi qayd etilgan. ʻ Saroymulkxonim (Bibixonim) va Gavharshodbegim kabi malikalarning siyosiy maslahatchi, bunyodkor va madaniyat homiysi sifatidagi faoliyatlari Temuriylar davlatidagi ayollar nufuzini ko rsatadi. Gavharshodbegimning siyosatga ta siri ʻ ʼ taxminan 30-40% gacha baholangan. Xorijiy manbalar, ayniqsa Klavixoning kundaligi, Temuriylar jamiyatining kundalik hayoti, bayramlari, iqtisodiy faoliyati va diniy bag rikengligi (nisbiy) ʻ haqida bebaho ma lumotlar beradi. Ibn Xaldun bilan uchrashuv Temurning ilmga ʼ va falsafaga bo lgan qiziqishini, uning nafaqat sarkarda, balki ma rifatli hukmdor ʻ ʼ ekanligini tasdiqlaydi. Yakuniy xulosa shuki, Amir Temur va Temuriylar davri manbalari o zining ʻ xilma-xilligi, boyligi va o zaro to ldiruvchi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ularni ʻ ʻ tanqidiy va qiyosiy tahlil qilish orqali Temuriylar davlatining nafaqat harbiy qudrati, balki davlatchilik, madaniyat, ilm-fan va ijtimoiy munosabatlardagi ulkan yutuqlari, shuningdek, uning ichki ziddiyatlari va parchalanish sabablari ham chuqur o rganiladi. Bu esa o tmishni xolisona anglash, zamonaviy avlodlar uchun ʻ ʻ qimmatli saboqlar olish va milliy g ururni mustahkamlashga xizmat qiladi. ʻ 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. II. MANBALAR 1. Abdurahmon Jomiy, Nafahot ul-uns min hazarot al-quds. – T.: Adabiyot, 2002. – B. 10-40 2. Bobur, Boburnoma. – T.: Sharq, 2008. – B. 5-450. (Temuriylar tarixi va madaniyatiga oid ma lumotlar)ʼ 3. Davlatshoh Samarqandiy, Tazkirat ush-shuaro. – T.: Fan, 1999. – B. 5-300. 4. Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad al-Xavofiy, Mujmali Fasihiy. (Temuriylar davri qismi). – T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at ʻ ʻ ʼ nashriyoti, 2005. – B. 15-180. 5. G iyosiddin Ali Yazdiy, Ro znomayi g azovoti Hindiston (Hindiston yurishi ʻ ʻ ʻ kundaligi). – T.: Adabiyot, 2001. – B. 5-150. 6. Gulbadanbegim, Humoyunnoma. – T.: Fan, 2003. – B. 10-180. Hofizi Abru, Zubdat at-tavorix. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: Akademnashr, 2009. – B. 20- 380. 7. Ibn Arabshoh, Ajoib al-maqdur fi axbor Temur. – T.: Mehnat, 1992. – B. 10- 310. 8. Ibn Xaldun, Muqaddima. (Amir Temur bilan uchrashuv qismi). – Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiya, 2004. – B. 350-360. 9. Johann Schiltberger, O z sayohatlari va asirligi kitobi. (Temurga oid qismi). ʻ – T.: Fan, 2002. – B. 15-90. 10. Kamoliddin Abdurrazzoq Samarqandiy, Matlai sa dayn va majmai bahrayn. ʼ (Xitoy safarnomasi qismi). – T.: Fan, 1969. – B. 10-120. 40 11. Mirxond, Ravzat us-safo. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: O zbekiston, 2006.ʻ – B. 5-420. 12. Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma. – T.: Fan, 1998. – B. 15-280. 13. Rui Gonsales de Klavixo, Samarqandga sayohat kundaligi. – T.: Sharq, 2000. – B. 5-240. 14. Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma. – T.: Sharq, 1997. – B. 10-650. 15. Temur tuzuklari. – T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at ʻ ʻ ʼ nashriyoti, 1991. – B. 5-280. 16. Xondamir, Habib us-siyar. (Temuriylar tarixi qismi). – T.: G afur G ulom ʻ ʻ nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 2011. – B. 5-550. ʼ III. DISSERTATSIYA VA AVTOREFERATLAR 1. Ahmedov B.A. Temur va Ulug bek davri tarixi va madaniyatini ʻ o rganishning nazariy-metodologik asoslari. ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2001. – B. 12-350. 2. Abdullayev A. "Temur tuzuklari"ning davlat boshqaruvi konsepsiyasidagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 25-130. 3. Alimova D.A. O zbekiston tarixida Temuriylar davri: manbalar va ʻ talqinlar. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2000. – B. 15-380. 4. Ashirov J. Temuriylar davri harbiy san ati va strategiyasi (Sharq manbalari ʼ asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2016. – B. 30-190. 5. Azizov N. Amir Temur imiji g arb adabiyotida va tarixshunosligida. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2012. – B. 25-140. 6. Bobojonov B. Temuriylar davri ulamolari va ularning siyosiy hayotdagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2017. – B. 25-150. 7. Boboyev A. Temuriylar davrida ilm-fan rivoji va uning manbalarda aks etishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2018. – B. 20-170. 8. Ergasheva D. Oltin O rda va Temuriylar davlati o rtasidagi munosabatlar ʻ ʻ (manbalar tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2020. – B. 30-170. 41 9. G aniyev B.R. Amir Temur va Usmonlilar imperiyasi o rtasidagiʻ ʻ munosabatlar tarixiy manbalarda. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2019. – B. 35-180. 10. Hayitov Sh.A. Amir Temur va Yevropa davlatlari o rtasidagi diplomatik ʻ aloqalar (Xorijiy manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2015. – B. 25-140. 11. Jo rayeva M.X. Temuriylar davri yozma manbalarida ayollar o rni ʻ ʻ yoritilishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2017. – B. 30-160. 12. Karimov S. Temuriylar davri arxitekturasi va shaharsozlik madaniyati (manbalar tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2011. – B. 40-220. 13. Mirzayev H. Amir Temurning harbiy taktikalari va strategiyalari (Xorijiy manbalar tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2019. – B. 30-160. 14. Muhammadjonov A.R. Temur va Temuriylar davrida Movarounnahrda davlat boshqaruvi va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 1995. – B. 15-320. 15. Mukminova R.G. Samarqand va Buxoro shaharlarining XV asr ijtimoiy- iqtisodiy hayoti. / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 1968. – B. 10-280. 16. Nurmatov D. Temuriylar davri diplomatik etiket va munosabatlar (manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2015. – B. 20-140. 17. Rahmatullayeva Z. Amir Temur va uning vorislari davridagi ijtimoiy qatlamlar (manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2018. – B. 20-160. 18. Rustamov F. Temuriylar davlatida savdo aloqalari va Ipak yo li (manbalar ʻ tahlili). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2013. – B. 35-180. 19. Saidov A. Amir Temur davlatida huquqiy tizim va uning "Temur tuzuklari"dagi aks etishi. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2010. – B. 20-150. 20. Saidova N. Temuriylar davri miniatyura san ati va uning ijtimoiy-siyosiy ʼ hayotdagi o rni. ʻ / PhD dissertatsiyasi. – T., 2014. – B. 25-130. 21. Sulaymonova F.S. Temuriylar davri madaniy merosi va uning jahon sivilizatsiyasidagi o rni. ʻ / Doktorlik dissertatsiyasi. – T., 2003. – B. 20-400. 22. To rayev S. Temuriylar davrida vaqf mulklari va ularning ijtimoiy ʻ ahamiyati. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2021. – B. 30-170. 42 23. Urunboyev A.M. Amir Temur davlatida diplomatiya va tashqi aloqalar. / Kandidatlik dissertatsiyasi. – T., 1993. – B. 25-180. 24. Xolmuhamedov U. Temuriylar davri tari х ini o rganishda xorijiy sayyohlarʻ kundaliklarining ahamiyati. / PhD dissertatsiyasi. – T., 2009. – B. 15-110. 25. Yuldashev M. Amir Temur davlatida soliq tizimi va iqtisodiy siyosat (mahalliy manbalar asosida). / PhD dissertatsiyasi. – T., 2008. – B. 20-150. 43

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. MANBALARDA AMIR TEMUR SIYOSIY FAOLIYATI

1.1 Manbalarda Amir Temur shaxsiyati yoritilishi

1.2 Mahalliy manbalarda Amir Temur va hukmdorlar o`rtasidagi diplomatik aloqalar tavsifi

1.3. Xorijiy manbalarda Amir Temur faoliyati yoritilishi

II.BOB. MANBALARDA TEMURIYLAR DAVRI SIYOSIY BOSHQARUV VA IJTIMOIY HAYOTI TAVSIFI

2.1 Manbalarda Temuriylar davri siyosiy jarayonlar tavsifi

2.2 Temuriylar davri ijtimoiy hayot tavsifi

2.3 Manbalarda siyosiy davlat hayotida Temuriy malikalar o`rni yoritilishi

III.

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить