Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga oid Yevropa manbalari 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	86.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga oid Yevropa manbalari 26

Купить

Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga oid Yevropa manbalari
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………….2-5
I BOB. AMIR TEMUR DAVRINING YEVROPA MANBALARDA AKS
ETISHI
1.1. Amir Temur davri haqidagi Yevropa yozma manbalari va ularning
manbashunoslik tahlili ………………………………………………………..6-18
1.2. Yevropa tarixchilarining Amir Temur shaxsiga bo‘lgan munosabati….19-25
II BOB. TEMURIYLAR DAVLATINING YEVROPA MANBALARIDA
YORITILISHI
2.1. Temuriylar davrida Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalarning
manbalarda aks etishi ………………………………………………………..26-34
2.2. Amir Temur va Temuriylar faoliyatining Yevropa tarixshunosligida
o‘rganilishi …………………………………………………………………….35-37
Xulosa…………………………………………………………………………38-39
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro ‘ yxati…………………………….....40
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasining davlat
mustaqilligiga erishishi milliy tariximizni qayta tiklash, uni xolis va haqqoniy
o‘rganish uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Ayniqsa, sovet davrida biryoqlama va
mafkuraviy yondashuv asosida talqin qilingan tarixiy shaxslar faoliyatini qayta
baholash zarurati yuzaga keldi. Shu jihatdan Amir Temur shaxsi va uning davlat
boshqaruvi, diplomatik faoliyati hamda jahon tarixidagi o‘rnini ilmiy asosda tadqiq
etish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, tarixiy xotirani tiklash va milliy
davlatchilik an’analarini chuqur anglash mustaqil davlat taraqqiyotining muhim
omillaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov
ta’kidlaganidek: “Tarixiy xotira tuyg‘usi to‘laqonli ravishda tiklangan xalq bosib
o‘tgan yo‘l o‘zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo‘qotish va qurbonlari,
quvonch va iztiroblari bilan xolis va haqqoniy o‘rganilgan taqdirdagina chinakam
tarix bo‘ladi”. Ushbu fikr tarixni ilmiy asosda tadqiq qilishning naqadar dolzarb
ekanligini ko‘rsatadi. Mustaqillik yillarida Amir Temur siymosi xalqimiz milliy
o‘zligini anglashida, davlatchilik an’analarini tiklashda hamda yosh avlodni
vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim ma’naviy omilga aylandi.
Bugungi kunda yurtimizda Amir Temur tavallud sanasining keng
nishonlanishi, Amir Temur Museum faoliyati, Temuriylar tarixiga bag‘ishlangan
ilmiy konferensiyalar va tadqiqotlarning o‘tkazilishi Sohibqiron merosiga bo‘lgan
yuksak e’tiborning ifodasidir. Chunki Amir Temur nafaqat yirik sarkarda, balki
markazlashgan davlat asoschisi, kuchli diplomat va ilm-fan hamda madaniyat
homiysi sifatida ham jahon tarixida muhim o‘rin egallaydi.
Amir Temurning tarixiy faoliyatidagi eng muhim jihatlardan biri uning
xalqaro munosabatlar va diplomatiya sohasidagi siyosati bilan bog‘liqdir. U
bundan olti asr muqaddam davlat taraqqiyoti qo‘shni mamlakatlar bilan tinch va
3

manfaatli aloqalarsiz rivojlana olmasligini chuqur anglagan edi. Shu sababli
Sohibqiron Sharq va G‘arb o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy
munosabatlarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan. Uning Xitoy, Hindiston,
Usmonli davlati, Fransiya, Ispaniya va Angliya bilan olib borgan diplomatik
aloqalari o‘sha davr xalqaro munosabatlari tarixida muhim voqea bo‘ldi.
Ayniqsa, Kastiliya qiroli Genrix III tomonidan Samarqandga yuborilgan
elchi Ruy González de Clavijo ning kundaliklari Amir Temur davlati haqida
Yevropada shakllangan tasavvurlarni boyitdi. Klavixo o‘z asarida Samarqandning
obodligi, davlat boshqaruvi tizimi, saroy marosimlari va xalqaro savdo aloqalarini
batafsil tasvirlagan. Bu esa Temuriylar davlatining o‘sha davr jahon siyosiy
tizimidagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi.
Amir Temurning davlat boshqaruvi borasidagi qarashlari keyingi davrlarda
ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Xususan, Islom Karimov o‘z xotiralarida
“Temur tuzuklari”dan davlat boshqaruvi tajribasi sifatida foydalanganini alohida
ta’kidlaydi. Bu esa Sohibqiron tomonidan ishlab chiqilgan siyosiy va ma’muriy
tamoyillar bugungi kunda ham amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Amir Temur shaxsi va faoliyati nafaqat Sharq, balki G‘arb
olimlari tomonidan ham katta qiziqish bilan o‘rganilgan. Yevropa tarixchilari va
adiblari Sohibqironni turlicha talqin qilgan bo‘lsalar-da, aksariyat tadqiqotchilar
uning jahon tarixidagi buyuk o‘rnini e’tirof etadilar. Jumladan, mashhur fransuz
sharqshunosi Jean-Paul Roux Amir Temur haqida shunday yozadi: “Temurga teng
keladigani kam topiladi. Temurdan o‘tadigani topilmasa kerak. Uning nomi
Iskandar, Doro, Sezar, Chingizxon va Bonapart nomlari bilan yonma-yon turadi”.
Ushbu baho Amir Temurning nafaqat Markaziy Osiyo, balki jahon tarixidagi
buyuk tarixiy shaxs ekanligini tasdiqlaydi.
Mavzuning ilmiy ahamiyati yana shundaki, Amir Temur va Temuriylar
davri haqidagi Yevropa manbalari Sharq va G‘arb o‘rtasidagi munosabatlarni
o‘rganishda muhim manba vazifasini bajaradi. Chunki Yevropa elchilari,
4

tarixchilari va sayyohlarining asarlarida Sohibqironning harbiy yurishlari,
diplomatik faoliyati, davlat boshqaruvi hamda Samarqandning xalqaro siyosiy
markaz sifatidagi mavqei haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Mavzuning asosiy maqsadi —
Sohibqiron Amir Temur shaxsi va Temuriylar davri davlatchiligi tarixining
Yevropa va G‘arb manbashunosligida aks etish tamoyillarini kompleks ravishda
o‘rganishdan iborat. Shuningdek, ushbu manbalarning o‘rta asrlar va undan
keyingi davrlardagi tarixiy ahamiyatini belgilash, ularning xolislik hamda
ishonchlilik darajasini zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilishdir.
Tadqiqot ob’yekti. Mavzuning ob’ekti etib Amir Temur va Temuriylar
davri tarixiga oid Yevropa yozma manbalari, jumladan elchilar xotiralari,
sayohatnomalar, diplomatik hujjatlar hamda Yevropa tarixchilari asarlari olinadi.
Davriy (xronologik) chegaralanishi. ishning davriy chegarasi XIV
asrning ikkinchi yarmi — XV asrning oxiri, ya’ni Amir Temur hukmronligi davri
hamda Temuriylar sulolasi hukmronligi davrini qamrab oladi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikkita bob, to‘rtta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. AMIR TEMUR DAVRINING YEVROPA MANBALARDA AKS
ETISHI
1.1 Amir Temur davri haqidagi Yevropa yozma manbalari va ularning
manbashunoslik tahlili “”
Sohibqiron Amir Temur hayot yo‘li va davlatdorlik faoliyatini to‘laqonli
tasvirlash, u yashagan davrning mazmun-mohiyati, ijtimoiy ruhi va muhitini
haqqoniy yoritishda tarix fanining tamal toshiga aylangan fundamental yozma
manbalarga tayanish eng to‘g‘ri strategik yo‘ldir. Zero, o‘tmish haqiqati faqatgina
vaqt sinovidan o‘tgan, asriy asosga ega bo‘lgan tarixiy hujjatlar va qo‘lyozmalar
prizmasi orqali ko‘ringandagina o‘zining chinakam qimmatini namoyon etadi.
Amir Temur hayotlik davrida uning bevosita homiyligida yaratilgan, shuningdek,
Sohibqiron vafotidan so‘ng voqealar tafsiloti hali unutilmasdan, salaflar merosiga
tayangan holda bitilgan asarlar ilk manbalar sifatida g‘oyatda qimmatlidir.
Bulardan Iogann Shiltberger 1396-yilda Nikopol jangida asir olinib, uzoq
vaqt Sharqda, jumladan, Amir Temur qo‘shinida xizmat qilgan. Uning
“Sayohatnoma ” (yoki “Asirlikdagi sarguzashtlar”) asari oddiy askar qarashi bilan
yozilgani sababli Temur qo‘shinining ichki intizomi va harbiy taktikasini tahlil
qilishda yordam beradi. Shuningdek, Vizantiya tarixchilari — Duka, Laonik
Xalkokondil va Georgiy Sfrandzi asarlari Amir Temurning Kichik Osiyodagi
yurishlari va Boyazid I ustidan qozonilgan g‘alabasining Yevropa taqdiri uchun
ahamiyatli ekanini ochib beradi. Manbashunoslik nuqtai nazaridan, Iogann
Shiltbergerning ma’lumotlari “guvohlik ko‘rsatmasi” xarakteriga tog‘riroq. U
Temurning o‘z askarlariga bo‘lgan munosabatini va jang maydonidagi qat’iyatini
tushunarli tilda bayon qilgan. Agar Klavixo saroy hashamatiga e’tibor bergan
bo‘lsa, Shiltberger harbiy qudratni birinchi o‘ringa chiqargan. Bavariyalik sayyoh
o‘z asarida Amir Temurning adolati va o‘z qo‘shiniga bo‘lgan talabchanligi haqida
shunday yozadi: Temurbek o‘z lashkarlarini shunday qat’iy intizomda tutar ediki,
agar biror askar o‘zga bir kishining mulkiga (hatto u dushman hududi bo‘lsa ham)
6

ruxsatsiz tegsa yoki biror narsasini tortib olsa, u qattiq jazolanar edi. U o‘zining
barcha g‘alabalarini mana shu qat’iy tartib va adolatli taqsimot evaziga qo‘lga
kiritganini bot-bot ta’kidlar edi 1
. Ushbu manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, XV
asr Yevropa mualliflari Amir Temurni nafaqat shafqatsiz fotih, balki yuksak
intizomga ega shaxs qo‘shin yetakchisi va kuchli diplomat sifatida e’tirof
qilishgan. Shiltbergerning asari ayniqsa Temur qo‘shinining ijtimoiy tarkibi va
kundalik hayotini o‘rganishda Klavixo kundaliklarini to‘ldirishga yordam bergan
eng ishonchli hujjat bo‘lib xizmat qiladi. Amir Temurning G'arbiy Yevropa
monarxlari bilan yozishmalari (masalan, Fransiya qiroli Karl VI ga yo‘llangan
maktubi) esa o‘sha davr xalqaro munosabatlarida "Temur omili" muhim ekanligini
isbotlaydi.
V.V.Bartold esa A.Temur tarjimai holining “qalbakiligi ” to‘g‘risidagi o‘z
fikrini isbotlash uchun, yuqoridagi aytganlaridan bo‘lak biron – bir dalil
keltirmaydi. U shuningdek, Sharafuddin Ali Yazdiy A.Temur uchun tuzilgan
turkiy she’rlar salnomasi muallifi to‘g‘risida keltirgan ma’lumotlarni ham
asoslamay shubha ostiga oladi. O‘sha muallif, ko‘p voqialar, ayniqsa faoliyatining
ilk davridagi vaqealar, hodisalar A.Temurning o‘z hohshiga ko‘ra salnomaga
kiritilmagan, chunki ularga kitob xonlar ishonmasdi, haqiqatdan uzoq bo‘lib
tuyilardi, deb yozadi 2
. Temurning yoshligida bo‘lib o‘tgan voqea –hodisalarni
qanday mulohozalar asosida salnomaga kiritishga rozilik bermaganligi to‘g‘risida
biz hozir turli faraz va gumonlarga borishimiz mumkin. Lekin biz barcha e’tirof
etirgan Sharofiddin Ali Yazdiyning aytganidek tarixchining aytganlariga
ishonmasligimiz mumkin emas. Bundan tashqari, Bartold Osiyaning ikki daryo
oralig‘i va Afg‘onistonning shimoliy yarmini o‘z ichiga olgan shunday yirik davlat
hukumdoriga qanday qilib bunchalar yaqin bo‘lib qolganligi, 1355-yillarda
hukumdor unga o‘z nevarasini turmushga berganligi to‘g‘risida mutloqo o‘ylab
ko‘rmaydi. Agar Amir Temur Qazag‘on hayotligida Movarounnahrning yirik
harbiy –siyosiy arbobi bo‘lgani bo‘lsa, nega endi u 1366-yil yanvarida xon
1
Iogann Shiltberger. "Sayohatnoma" (1394–1427). Nemis tilidan tarjima, Toshkent, "Fan" nashriyoti, 1997.B-42
2
Бўриэв.О.-Темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. Тошкент., 1997. B -57
7

qarorgohiga uluz o‘sha qismining hukumdori sifatida bir o‘zi keldi. Bartold bu
savollarni o‘ziga ongli ravishda, jo‘rtaga bermaydi, chunki agar ularga javob bersa,
A.Temurning 1355-1360-yillarda Movarounnahrning eng buyuk arboblaridan
bo‘lganligini, “Temur Tuziklar”ning tarjimai holi qismida berilgan o‘sha davrlarga
oid voqealarning qalbaki emas balki haqiqiyligini, to‘g‘riligini o‘z-o‘zidan e’tirof
etgan bo‘lardi. Ana shundan keyin 1920-yilda ingliz sharq shunosi E.G.Braun,
V.V.Bartolidning ro‘kach qilib, “Temur Tuziklarni ”qalbaki deb ataydi lekin
afsuski, u ham hech bir dalil isbot keltirmaydi. Keyinchalik V.V.Bartold o‘zining
1928-yilda chop etilgan “Mir Alisher va Siyosiy hayot” nomli asarida anashu
masalaga qaytib, “Temur Tuziklar ”i qalbaki bo‘lib XVII asrda Hindistonda
bitilgan va ular XV asrdagi Eron uchun mutloq xos emas” , deb yozadi. Maskur
asarda V.V,Bartolid Fransiya sharq shunosi L.Buveniy va rus sharq shunosi
M.Nikitiskini ular “Temur Tuziklar” ini tarixiy manbalar ro‘yxatiga kiritganlari
uchun tanqid qiladi. Bartolid bu yerda ham o‘z fikrini isbotlamaydi. Orada ancha
vaqt o‘tganidan keyin ingliz sharq shunosi K.A.Storiy, V.V.Bartolid va
E.G.Braunning yuqorida tilga olingan ikki asarini dastak qilib, “Tuziklar tarjimai
hol “ga ham qalbaki asarlar sifatida qarayapti ”, degan . Shunday qilib, ko‘rinib
turibdiki, ikki ingliz sharq shunosining Amir Temurning” Temur Tuziklar”
muallifi ekanligiga shubha bilan qarashi V.V.Bartolidning asossis fikirlariga
asoslangan.
Italiyalik mashhur gumanist Poggio Brachcholini (1380–1459) o‘zining
“ Taqdirning o‘zgaruvchanligi haqida” (De varietate fortunae) asarida Amir
Temurga alohida bob ajratgan. Brachcholini Temurni antik davrning buyuk
sarkardalari - Aleksandr Makedonskiy va Yuliy Sezar bilan qiyoslaydi. Uning asari
Amir Temur shaxsigacha bo‘lgan qiziqishni diplomatik doiralardan intellektual
doiralarga olib chiqqan. Vizantiyalik tarixchi Duka o‘zining “ Vizantiya tarixi”
asarida 1402yilgi Anqara jangini g‘oyat batafsil tasvirlaydi. U Temurning harbiy
taktikasini, dushmaniga nisbatan ko‘rsatgan olijanobligini (masalan, Boyazidning
xotinlari va farzandlariga bo‘lgan munosabati) yoritib bergan.
8

Vizantiya va Italiya manbalari uchun xos bo‘lgan jihat - Temurni Ideal
hukmdor” sifatida talqin qilishi bilan ajralib turadi. Bu mualliflar Temur timsolida
Yevropa monarxlariga o‘rnak bo‘la oladigan, qat’iyatli va aqlli rahbar obrazini
ko‘rishgan. Poggio Brachcholini Amir Temurning aql-zakovati va suhbatdoshlik
qobiliyati haqida shunday yozadi: Temur faqatgina urushlar bilan band bo‘lmay,
balki bo‘sh vaqtlarida olimlar va donishmandlar bilan suhbat qurishni hush
ko‘rardi. U tarixni yaxshi bilar, o‘tmishdagi buyuk voqealardan xulosa chiqara olar
edi. Uning yuzi hamisha jiddiy, lekin qarashlari o‘tkir bo‘lib, u nafaqat qudratli
hukmdor, balki teran fikrli inson edi. 3

Arxiepiskop Jan del Sultaniya (Iohann) Amir Temurning Yevropa davlatlari
bilan aloqalarida asosiy vositachilardan biri bo‘lgan. U 1403-yilda Temurning
maktubini Fransiya qiroli Karl VI ga yetkazgan. Uning “ Temurbek va uning
saltanati haqida ma’lumot” nomli hisoboti Temur davlatining iqtisodiy qudrati va
shaharsozlik madaniyatini yoritadi. Yevropa manbalarining tahlili shuni
ko‘rsatadiki, o‘sha davr mualliflari Temurning “ jahonshumul tartib o‘rnatuvchi”
sifatidagi rolini tan olishgan. Ular uchun Temur - tartibsiz va o‘zaro nizo ichida
bo‘lgan Sharqni yagona qonun ostida birlashtirgan daho edi.
Jan del Sultaniya Temur saltanatidagi xavfsizlik va tartib haqida shunday
yozadi: Bu hukmdor o‘z mamlakatida shunday adolat va xavfsizlik o‘rnatganki,
agar biror kishi boshiga oltin to‘la tabaqni qo‘yib, saltanatning bir chetidan
ikkinchi chetigacha boradigan bo‘lsa, unga hech kim na so‘z bilan va na qo‘l bilan
daxl qilishga jur’at eta oladi. U savdogarlar uchun yo‘llarni ochiq va xavfsiz qilib
qo‘ydi 4
. Fransuz solnomachisi Mishel Pintuan (Qirol Karl VI ning rasmiy
tarixchisi) o‘z asarlarida Temurni “ Osiyo sheri ” deb ataydi. Uning yozishicha,
Temurning Boyazid ustidan g‘alabasi butun xristian olamini halokatdan saqlab
3
Poggio Brachcholini. “ Taqdirning o‘zgaruvchanligi haqida”. Lotin tilidan tarjima, Moskva, “ Nauka”
nashriyoti, 1971 . B-89
4
Jan del Sultaniya. “ Temurbek va uning saltanati haqida xotiralar”. Fransuz tilidan tarjima, Parij, 1894. (qayta
nashr: Toshkent, “ Sharq”, 200.), . B-67
9

qolganligini aytadi. Ingliz manbalarida esa (masalan, Richard Hakluyt
to‘plamlarida) Temurning dengiz savdosini rivojlantirishga oid rejalari haqida
qiziqarli qaydlar uchraydi. Jan de Sultoniya (Jean de Sultanieh) -Amir Temur davri
tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega shaxs. U millati bo‘yicha fransuz bo‘lib, Dominikan
ordeniga mansub arxiyepiskop sifatida faoliyat yuritgan. Uning “ Yetti iqlim
bayoni” (Libellus de notitia orbis) asari 1404-yilda yozilgan bo‘lib, G‘arbiy
Yevropa uchun Temur saltanati haqidagi eng muhim birlamchi manbalardan biri
hisoblanadi. Jan de Sultoniya Amir Temurning Yevropa monarxlari, xususan,
Fransiya qiroli Kar l VI va Angliya qiroli Genrix IV bilan diplomatik aloqalarida
asosiy vositachi bo‘lgan. U Temur saltanatida uzoq vaqt yashagani sababli,
mamlakatning ichki tartib-qoidalari, xalqning turmush tarzi va Sohibqironning
shaxsiy fazilatlari haqida qimmatli ma’lumotlarni qoldirgan.
Uning asarida Amir Temurning o‘zga din vakillariga bo‘lgan munosabati va
savdo-sotiqni rivojlantirishga qaratilgan harakatlari alohida ta’kidlanadi. Sultoniya
Temurni nafaqat kuchli sarkarda, balki uzoqni ko‘ra oladigan, xalqaro
hamkorlikdan manfaatdor bo‘lgan davlat arbobi sifatida tasvirlaydi. Muallif o‘z
matnlarida Temur o‘lkasida xavfsizlik shunchalik yuqori darajada bo‘lganini,
savdogarlar hech qanday qo‘rquvsiz ulkan masofalarni bosib o‘tganlarini hayrat
bilan yozadi. Bu buyuk hukmdor Amir Temur o‘z tasarrufidagi barcha yerlarda
nasroniy savdogarlariga to‘la erkinlik va xavfsizlik kafolatini berdi. U Yevropa
qirollariga yo‘llagan maktublarida, Bizning o‘lkamizga kelgan sizning
odamlaringiz har doim hurmat va izzatda bo‘lajaklar, ularga hech kim zulm
qilmasligiga shaxsan o‘zim kafolat beraman, deb ta’kidlagan edi. Darhaqiqat,
uning saltanatida tartib-intizom shu qadar kuchli ediki, bir kishi oltin to‘la kosa
bilan mamlakatning bir chetidan ikkinchi chetiga xavfsiz o‘ta olar edi. 5
Italiyalik
mashhur sayyoh va savdogar Nikolo de Konti (Niccolò de' Conti) XV asrning
birinchi yarmida Sharq mamlakatlariga, jumladan Hindiston va Janubi-sharqiy
Osiyoga 25 yillik uzoq sayohatni amalga oshirgan. Uning xotiralari Amir Temur
5
Jan de Sultoniya. "Yetti iqlim bayoni" (Libellus de notitia orbis). Lotin tilidan tarjima, Moskva,
"Nauka" nashriyoti, 1971. – B. 89.
10

va Temuriylarning nafaqat O‘rta Osiyoda, balki Hindiston kabi janubiy
hududlardagi ulkan ta’siri va dovrug‘i haqida Yevropada tasavvur uyg‘otgan
muhim manbalardan biri hisoblanadi. Nikolo de Konti 1419-1444-yillar oralig‘ida
Sharq bo‘ylab sayohat qilib, qaytishda Rim papasi Yevgeniy IV ning kotibi Poggio
Brachcholiniga ko‘rganlarini so‘zlab bergan. De Konti Hindistonda bo‘lganida,
Amir Temurning ushbu hududlarga qilgan yurishlari haqida ko‘plab ma’lumotlar
to‘playdi. U o‘z qaydlarida Temurni nafaqat shimolning hukmdori, balki butun
Hindiston va unga tutash o‘lkalarni o‘ziga bo‘ysundirgan yoki kuchli siyosiy ta’sir
ostida ushlab turgan hukmdor sifatida tasvirlaydi. Bu manba Temuriylar
diplomatiyasining Hind okeani havzasigacha yoyilganini ko‘rsatuvchi muhim
hujjatdir. Hindistonning turli viloyatlarida bo‘lganimda, barcha xalqlar orasida bir
ism hayrat va qo‘rquv bilan tilga olinar edi. Bu bizning buyuk Temurbekdir. U o‘z
qo‘shinlari bilan Hindiston yerlarga bostirib kirib, barcha mahalliy hukmdorlarni
o‘z irodasiga bo‘ysundirgan. Hindlar u haqda gapirganlarida, uni dunyodagi eng
qudratli va boyliklari bilan hisobsiz bo‘lgan, taqdirning o‘zi yor bo‘lgan hukmdor
deb bilishar edi. Uning davlati shunchalik kengki, janubdagi daryolardan to
shimoliy tog‘largacha uning hukmi o‘tadi 6
.
Eney Silviy Pikkolomini (keyinchalik Rim papasi Piy II nomi bilan tanilgan)
XV asr Yevropasining eng o‘qimishli va nufuzli arboblaridan biri hisoblangan.
Uning “ Osiyo ” (De Asia) asari o‘sha davrdagi Yevropa intellektual doiralarida
Temuriylar davlatiga bo‘lgan siyosiy qiziqishning yorqin namunasi hisoblanadi.
Eney Silviy Pikkolomini o‘zining geografik va tarixiy asarlarida dunyoning siyosiy
xaritasini chizar ekan, Amir Temur shaxsiyatiga alohida to‘xtaladi. U Temurni
Osiyo xalqlarini birlashtirgan va turklarning Yevropaga yurishini to‘xtatib qolgan
buyuk hukmdor sifatida ta’riflaydi. Pikkolomi faqat Temurning g‘alabalari bilan
cheklanib qolmay, uning vorislari - Temuriylar sulolasining boshqaruvi,
saltanatning bo‘linishi va mintaqadagi siyosiy barqarorlik masalalarini hal qilgan.
6
Poggio Brachcholini. "Taqdirning o‘zgaruvchanligi haqida" (Nikolo de Konti sayohatlari asosida). Lotin
tilidan tarjima, Moskva, "Nauka" nashriyoti, 1971. – B. 102.
11

Bu ma’lumotlar Rim papasining Sharq bilan diplomatik aloqalar o‘rnatish va
turklarga qarshi ittifoqchilar izlashda muhim o‘rin tutgan. Osiyoning bu qismida
Temur ismli hukmdor paydo bo‘ldiki, u o‘zining beqiyos shijoati bilan ko‘plab
mamlakatlarni bo‘ysundirdi. U vafot etganidan keyin ham uning vorislari bu ulkan
merosni ma’lum vaqt saqlab qoldilar. Temurning farzandlari va nabiralari
o‘rtasidagi taxt uchun kurashlar saltanatni zaiflashtirgan bo‘lsa, ham ularning har
biri o‘z ajdodining shon-sharafiga loyiq bo‘lishga intilib, san’at va ilmni ham
qadrlashgan. Ular hamon turk sultonlari uchun jiddiy xavf bo‘lib qolmoqdalar 7
.
Eney Silviy Pikkolomini o‘zining geografik va tarixiy asarlarida dunyoning
siyosiy xaritasini chizar ekan, Amir Temur shaxsiyatiga alohida to‘xtaladi. U
Temurni Osiyo xalqlarini birlashtirgan va turklarning Yevropaga yurishini
to‘xtatib qolgan buyuk hukmdor sifatida ta’riflaydi. Pikkolomini faqat Temurning
g‘alabalari bilan cheklanib qolmay, uning vorislari - Temuriylar sulolasining
boshqaruvi, saltanatning bo‘linishi va mintaqadagi siyosiy barqarorlik masalalarini
ham tahlil qilgan. Bu ma’lumotlar Rim papasining Sharq bilan diplomatik aloqalar
o‘rnatish va turklarga qarshi ittifoqchilar izlash strategiyasida muhim o‘rin tutgan.
Osiyoning bu qismida Temur ismli hukmdor paydo bo‘ldiki, u o‘zining beqiyos
shijoati bilan ko‘plab podshohliklarni bo‘ysundirganini yozadi.
Bu buyuk Temur (Yevropada Tamerlan yoki Tamburlaine nomi bilan
mashhur) 1402 yilda Anqara jangida Usmoniy sultoni Yildirim Boyazidni tor-mor
etib, uning qo‘shinlarini yakson qilgan va o‘zini “Osiyo scourge”i (Osiyoning
qamchisi) sifatida ko‘rsatgan. Pikkolomini va boshqa yevropalik mualliflar bu
voqeani turklarning Yevropaga bosqini oldini olgan muhim burilish nuqtasi deb
bilishgan. Temurning o‘limidan keyin (1405) Temuriylar imperiyasi ichki nizolar
tufayli parchalana boshlagan bo‘lsa, ham uning nabirasi Ulug‘bek kabi hukmdorlar
Samarqandni ilm-fan va san’atning yorqin markaziga aylantiradi. Shohruh Mirzo
va Husayn Boyqaro davrida esa Temuriylar madaniyati (xususan, miniatyura
7
Эней Сильвий Пикколомини . "Азия" (De Asia). Лотин тилидан таржима ва тадқиқот. —
Москва: "Наука" нашриёти, 1971. — Б. 114.
12

san’ati, adabiyot va me’morchilik) yuksaladi. Pikkolomini uchun bu ma’lumotlar
nafaqat geografik qiziqishlari, balki amaliy siyosiy ahamiyatga ega edi. Uning
asarida Temur haqidagi hikoyalar ko‘pincha an’anaviy Yevropa manbalariga
(masalan, Bizantiya yozuvchilari va italyan diplomatlarining hisobotlariga)
asoslangan bo‘lib, unda Temurning shafqatsizligi bilan birga uning harbiy qudrati
ham aks etadi.

13

1.2 Yevropa tarixchilarining Amir Temur shaxsiga bo‘lgan munosabati
Amir Temur odatda Yevropa mamlakatlariga masihiylik dini peshvolarini elchi
qilib yuborgan. Fransisko, Fransisko Sadru, Sultoniya shahri arxiyepiskopi Ioann
ana shunday vazifalarni ado etganlar. Misol uchun, 1402 yilda Ioann Fransiya va
Angliya qirollariga Sohibqironning maktublarini olib borgan. Musulmon
diplomatlardan faqat Muhammad Keshiygina Yevropaga borishga muyassar
b о ‘lgan. Bu ham uning qobiliyatidan, bir necha tillarni, ehtimol, Yevropa tillaridan
birini bilganligidan dalolat berali 8
. О ‘sha davrda Amir Temurning shuhrati butun
Yevropaga dong‘i ketgan edi. Shu tufayli Muhammad Keshiy Kastiliya qiroli Don
Enrike III huzurida katta hurmat-e’tibor bilan kutib olinadi. U qirol saroyidagi va
yirik zodagonlar qasridagi qabullarda ishtirok etadi. Qirol unga Rui Gonsales de
Klavixo boshchiligidagi о ‘z elchilarini q о ‘shib, hurmat-ehtirom bilan
Samarqandga kuzatib q о ‘yadi 1403 yili ispanlarning ikkinchi elchisi Klavixo bilan
birga Muhammad Keshiy uzoq va mashaqqatli y о ‘l bosib, 1404 yilning avgust
oyining oxirlarida Samarqandga yetib keladi.
Sohibqiron Kastiliya elchilariki 8-sentabr kuni Samarqand tashqarisidagi
Dilkusho bog‘ida qabul qilinadi. Ular bilan kelgan Muhammad Keshiy ham
ispaniyaliklar kiyimini kiyib olgan edi, deb guvohlik beradi tarixiy manbalarda.
Xususan: “Temurbekning Kastiliya qiroli huzuriga y о ‘llagan elchisi ham biz bilan
birga edi. Ispancha kiyingan elchini k о ‘rib, vatandoshlari kulib yubarishdi”, deb
yozadi Klavixo 9
. Shuni alohida e’tirof etish joizki, 2006-yili tavalludining 670
yilligi keng nishonlangan Amir Temurning bashariyat oldidagi о ‘lmas xizmatlarini
ma’rifatli jahon munosib baholab kelinmoqda. Bugun yurtimizda, shuningdek,
xorijiy mamlakatlarda Amir Temur va temuriylar davri haqila k о ‘plab kitoblar
nashr etilmoqda dunyonnng ellikdan ortiq mamlakatida temurshunos olimlar
faoliyat olib borishmoqda. О ‘tgan olti yuz yil mobaynida Amir Temurga bag‘ishlab
yaratilgan jiddiy asarlar soni Yevropa tillarida 500 dan ziyod b о ‘lsa, Sharq tillarida
soni mingtaga yetdi. Bu kitoblar orasida Kastiliya qiroli elchisi Rui Gonsales de
8
Бўриэв.О.-Темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. Тошкент., 1997. B -63
9
Амир Темур Жаҳон тарихида., Тошкент., 2001., B -79
14

Klavixoning Samarqanda, Temur saroyiga sayohat kundaligi. 1403-1406- yillar
nomli asarida bayon etilgan xotiralari va hisobotlari shab-shubhasiz, alohida о ‘rin
tutadi. Klavixoning Samarqand safari kundaliklari k о ‘pchilikka yaxshi ma’lum.
Afsuski, elchining shaxsi haqida u qadar ko‘p ma’lumotlar yetib kelmagan.
Taridan shu ma’lumki, Klavixoning uning q о ‘rg‘oni eski shaharning bir
chekkasida joylashgan, hayoti qirollik saroyida kechgan. Qadimiy hujjatlarning
guvohlik berishicha, Klavixo avvaliga qirol Don Enrike III ning ota-bobolari
Enrike II va Xuan I saroyida mulozim bo‘lgan. S о ‘zga chechanligi va notiqligi
tufayli Enrike III uni Amir Temur huzuriga elchi qilib yuborishga munosib
topgan. Amir Temur saltanati haqidagi kundaliklari Klavixoni olamga mashhur
qilib yuboradi. Necha asrlardan buyon bu bebaho kundaliklar Marko Polo, Ioann
Galonifontibus, Afanasiy Nikitin, Barbaro va Kontarini asarlari bilan bir qatorda
о ‘rta asrlar jahon adabiyotining oltin fondini bezab turadi. Shu bilan birga,
Kastiliyadan maxsus topshiriq bilan Klavixodan oldin yurtimizga kelgan birinchi
elchilik vakillari tomonidan qirolga topshirilgan hisobotlar ham Ispaniya
arxivlarida saqlanib turibdi.
Ma’lumotlarga qaraganda, Kastiliyaning birinchi elchisi Xuan
Eskamilyoning y о ‘l xotiralari hozirgi paytda Madriddagi Qirollik muzeyida
saqlanmoqda. Eng muhimi, unda elchi Amir Temur huzurida k о ‘rganlarini batafsil
qog‘ozga tushirib borgan. Rui Gonsales de Klavixoning “Samarqandga, Temur
saroyiga sayohat kundaligi”. 1403-1406 yillarkitobi ham bu borada alohida
ahamiyat kasb etadi Ushbu asarning asli ikkita q о ‘lyozmasi Madrid Milliy
kutubxonasida saqdanib qolgan. Mutaxassislarning fikricha, XV asrning birinchi
yarmida ya’ni muallif hali hayotlik davriga mansub qulyozma noyobroq b о ‘lib, u
ikki betiga ham yozilgan 154 varakdan iborat, sahifalardagi matn ikki ustunga
joylashtirilgan, ayrim varaqlari yaroqsiz holga kelib qolgan, boshlanish va yakuniy
qismlari y о ‘q.
Ikkinchi q о ‘lyozma XV asr oxirlariga mansub va nisbatan yaxshi saqlangan.
Shu bois Klavixo kundaliklarini nashr etishda, dastavval, ana shu qo‘lyozma asos
15

b о ‘lib xizmati katta. Klavixo kundaliklari ilk bor 1582 yilda Ispaniyaning Seviliya
shahrida Argote de Molina tomonidan nashr etilgan. Nashr kitobga titul varag‘i va
qisqacha taqriz ham kiritgan. Kitob 1881-yilda va keyingi davrda Ispaniyada bir
necha marta qayta nashr qilingan. Shuningdek, Yaponiya, Rossiya, Argentina kabi
dunyoning bir qancha mamlakatlarida ingliz fransuz, turk, fors tillaridagi
tarjimalarida chop etilgan.
Klavixo kundaliklarining bevosita ispan tilidan ilk bor о ‘zbek tiliga
о ‘girgan tarjimon Ulug‘bek J о ‘rayev, asosan. ikkita nufuzli manbaga tayangan.
Birinchi manba yirik ispan tarixchisi, taniqdi ekspert, professor Lopes Estradaning
1943-yili Madridda Nikolas Antonio instituti tomonidan nashr ettirilgan tadqiqoti
hisoblanadi. Asar ikki qismdan iborat b о ‘lib, besh bobni qamraydigan birinchi
qismida Samarqandga elchilik tarixi haqida s о ‘z boradi va sayohat solnomasi
bayon etiladi. Yetti bobdan iborat ikkinchi qism matnning filologik tahliliga
bag‘ishlangan.
Professor Lopes Estrada ushbu kitobini tayyorlashda manba sifatida Ispaniya
Milliy kutubxonasida saqlanayotgan XV asrga mansub Vb 72— 9218-raqamli asl
q о ‘lyozmadan foydalangan. Tarjimon asos qilib olgan keyingi manba professor
I.Sreznevskiyning ilmiy izlanishlari natijasi b о ‘lmish ikki tilda chop etilgan asar
о ‘rta asrlarga xos rus tili va eski ispan tilidagi kitobdir. 1881-yilda chop etilgan
ushbu kitob 1971-yilda Ivan Duychev tomonidan Londonda qayta nashr etilgan.
I.Sreznevskiy, о ‘z navbatida, Argote le Mo lina nashrga tayyorlagan 1582-yilgi
ispancha kitobga tayangan. Bobomiz Amir Temur bilan yuzma-yuz suhbatda
b о ‘lgan elchi Klavixoning ispan tilida bitilgan kundaliklari о ‘zbek tiliga о ‘girilib,
2006 yili kitob holida chop etildi 10
. Amir Temur tavalludining 670 yilligiga
munosib tuhfa b о ‘lgan ushbu nashr jamiyatimizning madaniy-ma’rifiy hayotida
muhim voqea sifatida baholandi. Ushbu t о ‘plamda ham birinchi navbatda Klavixo
xotiralariga joy berilgani ham bejiz emas.
Zero, Klavixo Amir Temurni k о ‘rib, u bilan bevosita suhbatlari asosida
xotiralar yozgan sanoqli, ya’ni to‘rt kishidan biridir. Bu holat Ibn Arabshoh, Ibn
10
Амир темур европа элчилари нигоҳида. – Тошкент. 2007. – B .51.
16

Xaldun, arxiyepiskop Ioann yaratgan xotiralar kabi uning kundaliklarining ham
haqqoniyligini yanada oshirib beradi. T о ‘plamdan o‘rin olgan keyingi ishonchli va
xolis tarixiy manba - arxiyepiskop Ioanning “Amir Temur va uning saroyi haqida
xotiralari” asari о ‘tgan olti yuz yil mobaynida turli tillarla yaratilgan mingdan
ziyod asarlar orasida alohida о ‘rin tutadi. Chunki u asrlar mobaynida dunyo
miqyosida yaratilgan k о ‘p sonli solnomalar, esselar, badiiy va dramatik asarlar
ichida Amir Temur, uning tarixi, davlat arbobi va sarkardalik faoliyati, g‘animlari
va d о ‘stlari, о ‘z q о ‘shinida о ‘rnatgan tartib-qoidalari, saltanati va saroyi, u yerladi
urf odatlar haqida yevropaliklarga ilk bora hikoya qilib bergan asar hisoblanadi. Bu
asar Sohibqiron bilan Samarqandda uchrashgan yevropalik boshqa bir inson -
Kastiliya qiroli elchisi Rui Gonsales de Klavixoning kundaliklari, shuningdek,
Amir Temur bilan bevosita muloqotda bulgan mashhur tarichnavislar Ibn
Arabshoh va Ibn Xaldun qalamiga mansub tarixiy kitoblar kabi birlamchi manba
hisoblanadi.
Yana bir muhim jihat — bugun Klavixo. Ibn Arabshoh, Ibn Xadaun nomlarini
va ularning asarlarini yurtdoshlarimie yaxshi biladilar. Ammo, afsuski, ruhoniy
Ioann xotiralari bizda ham, xorijda ham aksariyat k о ‘pchilik uchun
noma’lumligicha qolmoqda. Elchi Ioann xotiralarining hozirga qadar na о ‘zbekcha
va na ruscha nashri mavjud emasligi ham yuqoridagi fikrimizni tasdiqpaydi.
Arxiyepiskop Ioanning ushbu asari bilan ilk bora tanishgan kishida u afsonalar va
haqiqat omixtasidan iborat kitob, degan taassurot tug‘iladi. Ioann о ‘z xotiralarida
Amir Temur hayoti va faoliyati bilan bog‘liq bir qator boshqa manbalarda
tasdiqlangan aniq tarixiy ma’lumotlardan ham, shuningdek, Sohibqiron shaxsi va
uning fe‘l-atvori, didi va ta’bi xamda qiziqishlari haqida qimmatli, ba’zan boshqa
hech bir manbada tilga olinmagan tafsilotlardan, talaygina ma’lum u noma’lum
afsona va rivoyatlardan ham keng foydalanishgan.
Shu bois, mazkur asarni birinchidan, о ‘sha davr tarixiy voqeligidan kelib
chiqqan holda, ikkinchidan, Amir Temur elchisi sifatida arxiyepiskop Ioanning
zimmasiga yuklangan muayyan vazifalar mas’uliyatini e’tiborda tutib mutolaa
17

qilish kerak. Elchi Ioann xotiralarining ikkita fransuzcha q о ‘lyozmasi mavjud
bulib, ular Fransiya Milliy kutubxonasidagi fransuz fondida saqlanmoqda. Asar 23
bobdan iborat, unda Sohibqiron Movarounnahr taxtiga о ‘girgan kundan boshlab
1402-yilning avgustigacha b о ‘lib о ‘tgan asosiy voqealar qdlamga olingan. Ushbu
asar birinchi marta bevosita fransuz tilidan о ‘zbek tiliga tarjima qilinib, Amir
Temur tavalludining 670 yilligiga t о ‘yona sifatida «Jahon adabiyoti» jurnali (2007
yil aprel soni) sahifalarida yurtdoshlarimiz e’tiboriga havola etildi.
Kezi kelganda, asarning ayrim о ‘rinlariga tarjimon tomonidan havola etib
borilgan izohlarni alohida ta’kidlashni isgardik. Izohpar nafaqdt kitobxonning
asarni tushunishini osonlashtiradi, ayni chog‘da unga muayyan talqinu tafsilotlar
yuzasidan tarixiy va ilmiy dalillarga asoslangan t о ‘g‘ri y о ‘nalishni k о ‘rsatishga
k о ‘maklashadi. Kitob tarjimoni iste’dodli olim va fransue tili bilimdoni Bahodir
Ermatov tomonidan ona tilimizga ravon va maroqli uslubda о ‘girilgan
arxiyepiskop Ioanning xotiralari yurtimizning madaniy-ma’rifiy hayotida muhim
voqea b о ‘ldi. Sohibqiron bobomiz bilan о ‘z vaqgida yuzma-yuz muloqotda
b о ‘lgan ovropalik ikki elchi — Klavixo va Ioanning xotiralarini о ‘zida mujassam
etgan ushbu t о ‘plamning yurtimizda chop etilishi buyuk ajdodimiz Amir Temur
ruhi oldidagi vorislik burchimizni ado etish y о ‘lidagi kamtarin bir xizmat sifatida
qabul qilinali, degan umiddamiz. Bu nashr, о ‘z navbatida, О ‘zbekiston bilan
Fransiya, Ispaniya kabi Yevropa daalatlari о ‘rtasida tobora kengayib borayotgan
madaniy va ilmiy aloqalarni yanada kengaytirishga xizmat qilishiga ishonchimiz
komil.
Hozirgi kunda ham bu inson faoliyati yuzasidan izlanishlar qilinib Amir Temur
faoliyatiga bag‘ishlangan asarlar yaratilmoqda.Nafaqat Osiyolik olim va adiblar
balki yevropalik olim va adiblar sohibqironga atab ko‘plab asarlar bitishga.Amir
Temur faoliyatini o‘rgangan ko‘plab g‘arbiy yevropalik olim ul zot haqida
o‘zlarini ijobiy fikirlarini bildirib kelishmoqda.bular misol sifatida mashxur
fransiyalik olim Jan Pol Ru Amir Temur haqida quydagi fikirlarni berib o‘tgan”
Temurga teng keladigani kam topiladi.Temurdan o‘tadigani topilmasa kerak.Uning
18

nomi Iskandar, Doro, Sezer, Chingizxon, Boniparlar nomi bilan yonma-yon
turadi. 11
Temur insoniyat tarixining buyuk siymolaridandir. Uning faoliyati sharqiy
yevropaning taqdirini butkul o‘zgartirib yubordi hamda Hindiston va yaqin
sharqning taqdirida sezirarli iz qoldirdi. XVI, XVII, XVIII, XIX, XX asrda
Fransiya, Italiya, Angliya va Germaniyada Amir Temuga bo‘lgan qiziqish
xayritomuz darajada ortib ketdi.Amir Temur bashariyat tarixining buyuk
siymolaridandir”. Ya’na shunday olimlardan biri 1790-1869-yillarda yashagan
fransiyalik Alfons de Lomatindir.U o‘z estaliklarida sohibqiron haqida “Yevropada
na Iskandar na Attila va Napaliyon adolatli qonunlar asosiga qurilgan bunday
boshqaruvni bunyod etgan emas shunday fikirlarni berib o‘tgan.
G‘arib olimlari sohibqiron faoliyati o‘rganish davomida ko‘plab yangiliklarga
guvohi bo‘lib borishgan. Hali yevropaga nomalum bo‘lgan davlatchilik qurush
mexanizimi, boshqaruv, qo‘shin tuzulishi, jang olib borish usullari Amir Temu
davlatida naqadar yuqori cho‘qiga chiqaniga guvohi bo‘lishyapti. Misol uchun
mashxur olimlardan faoliyatining asosiy qismini temurshunoslikka bag‘ishlagan
Lyusen Keren” Amir Temur va temuriylar davri tarixchilar, faylasuflar,
iqtisodchilar, ilohiyotchilar va harbiyalar uchun hali beri tugamas va serzavq bir
mavzudir. Zero Temurbek faoliyati maskur sohani barchasini keng qamrab
olgan.”degan fikrlani berib o‘tgan 12
.
Olim sohibqiron haqida ko‘plab asarlar yozgan asosiy kitoblaridan biri
“Amir Temur saltanati” 1978-yil”, Temur davridagi Samarqandga yo‘l” 1990-yil.
1990-yil chop etilgan bu asarida XVII asrda yashagan mashxur rassom Rembrant
tomonidan ishlanga Amir Temur portereti ham bor. 2006- yili u mashxur Amir
Temur pyessasini yozgan. Bu kabi holatlar sohibqiron faoliyati garbiy yevropada
hozirda ham katta qiziqishga sabab bo‘layotganidan darak beradi. Amir Temur
davrida u bilan yozishmalar olib borgan o‘sha davrda Sultoniya arxiyepiskopi Ioan
o‘z estaliklarida “Dunyoning boshqa hech qayerida Temurbek qo‘shinida joriy
11
Луюсен Керен. Амир Темур ғарб адиблари нигоҳида. – Тошкент.: 2016. – Б.39.
12
Амир темур жаҳон тарихида. Илмий-амалий анжуман материаллари. – Фаргона .: 2022. –
Б.120.
19

etilgan tartib-intizom uchramaydi”degan fikrlarni keltirib o‘tgan.
G‘arb olimlari Amir Temurning nafaqat davlat ishlaridagi ishlari balki jang
olib borishdagi qobilyati jang taktikalariga ham qiziqishgan. Uning jang olib
boorish usullarini sinchikovlik bilan o‘rganishga harakat qilishgan bunga sabab
sifatida yevropani katta havf ostiga solayotgan yevropa davlatlari yengish mumkin
bo‘lmagan raqib sifatida ko‘rilayotgan Usmonli turklar sultoni Yildirim
Boyazidning Amir Temur tomonida mag‘lub etilishi bunga asosiy sabab sifatida
ko‘riladi. Sohibqironning harbiy sohadagi yutuqlari haqida g‘arbiy yevropalik olim
Rone Grusse “Uning harbiy iste’dodiga gap yo‘q.Uning jasorati dushman sari
intilganiga qaramay u donishmand siyosatchi bo‘lib, qachon to‘htab o‘z muddatini
kutish kerakligini yaxshi biladi” kabi fikirlarni bildirgan. Shundan ko‘rinib
turibdiki g‘arb olimlari Amir Temur faoliyatiga jiddiy etibor berishgan bu narsa
ular yaratgan asarlardan ham ko‘rinib turibdi.
Amir Temur faoliyatiga bag‘ishlanga Kristafan Marloning Amir
Temur timsoli haqida 1587-1588-yillarda“Sohibqiron Temur” drammasi,
amerkalik Edgar Allan Po ning “Buyuk Temur” dostoni, rus adibi Ivan Buninning
“Temurxon” asari va mashxur fransuz adibi Marsel Bruonning “Men kim
Sohibqiron-Jahongir Temur” asarlari yaratilgan.Bu asarlar hozirgi kunda ham
jahonning mashxur durdona asarlari sirasiga kiradi.Hususan g‘arbda Marsel
Bruoning asari juda mashxurdir.U o‘z asarida Amir Temur faoliyati bilan bog‘liq
barcha jihatlarni ochishga harkat qilgan.Uning sohibqironning harbiy faoliyati
haqida quydagi fikirlarni bergan. “ Amir Temur jahondagi eng qudratli
hukumdorlardan ekani uning birinchilardan bo‘lib poroxdan foydalanganidan
ko‘rinadi.U porox tayyorlash sir asrorlaridan voqif bo‘lgan.Shuning uchun harbiy
yurushlar chog‘ida hamisha porox tayyorlash uchun zarur hom-ashyoni o‘zi bilan
olib yurgan”.
Bu fikirlar orqali g‘arb olimlarini Amir Temurning harbiy faoliyati befarq
qoldirmaganini ko‘rish mumkin. Shu o‘rinda M.I.Ivanin o‘zining “Ikki buyuk
sarkarda, Chingizxon va Amir Temur” asarida hatto rus hukumati ham garchi
20

sahibqiron faoliyatini sohtalashtirishga urunishgan bo‘lsa ham lekin uning
faoliyatiga tan berganligini.mahsus harbiy akademiyalarda harbiylarga Amir
Temur harbiy sanatidan darslar o‘tilganini yozib o‘tadi.
II BOB. TEMURIYLAR DAVLATINING YEVROPA MANBALARIDA
YORITILISHI
2.1. Temuriylar davrida Yevropa davlatlari bilan diplomatik
aloqalarning manbalarda aks etishi
21

XIII asrning o‘rtalaridan boshlab Markaziy Osiyoda murakkab siyosiy
vaziyat yuzaga keldi. Xususan, Xitoyda tashkil topgan Yuan sulolasining xoqoni
Xubilay o‘zini Chingizxon taxtining vorisi deb hisoblab, ushbu mintaqa
hukmdorlarni o‘ziga itoat qilishini talab qiladi. Ammo u o‘z talabiga rad javob
olgandan so‘ng kuch ishlatishga urinib ko‘radi. Lekin uning qilgan harbiy
harakatlari natija bermadi. Xubilayga qarshi chiqishda O‘qtoyning nabirasi Xaydu
(1235-1301) faol harakat qiladi. 1294 yilda Xubilay vafotidan so‘ng nabirasi
Temur Chengzung nomi bilan taxtga o‘tirib (1295-1308) buvasining yo‘lidan
boradi. Lekin uning harakatlari zoye ketgan. Natijada Xitoy bilan G‘arb o‘rtasi
Buyuk ipak yo‘li orqali bo‘ladigan savdo yo‘llari qiyin bo‘lib qolgan 13
.
XIV asrda bir tomondan Chig‘atoy avlodlari o‘rtasidagi nizolar kuchaysa,
ikkinchi tomondan ular bilan Mo‘g‘iliston xonlari o‘rtasidagi ziddiyatlar avj oldi.
Buning ustiga, Markaziy Osiyo xalqlari orasida mo‘g‘ul hukmdorlariga qarshi
harakatlar boshlanib ketadi. Xitoyda ham mo‘g‘ullar mahalliy xalq qarshiligiga
uchradi. 1368 yilda yuzaga kelgan qulay vaziyatdan foydalangan xitoy amaldorlari
va yer egalari Yuan sulolasini ag‘darib, Min deb ataladigan xonlikni (1368-1644)
tashkil qildilar 14
. Mazkur voqealar Buyuk ipak yo‘lidagi osoyishtalikni buzib,
Turkiston orqali amalga oshiriladigan xalqaro savdo aloqalarni nihoyatda
susaytirib yubordi. Shu bois Buyuk ipak yo‘lining ahamiyati keskin pasayib ket a di.
1370 yilda Movaraunnahrda Samarqand shahrini markaz qilgan sohibqiron
Amir Temur (1336-1405) davlati tashkil topdi. 35 yilga yaqin davr ichida mazkur
davlat doirasi nihoyatda katta hududni o‘z nazorati ostiga olganligi hamda Buyuk
ipak yo‘lining xavfsizligi ta’minlanganligi natijasida bu yo‘lda xalqaro savdo
aloqalarining qaytadan rivojlanishiga sharoit yaratadi. Amir Temurning o‘zi ham
bu yo‘lning rivojlanishiga katta e’tibor qaratadi.
U nafaqat o‘z davlati doirasidagi ichki savdo ishlarini, balki xalqaro savdo
aloqalarini rivojlantirish mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi uchun zarur ekanini
yaxshi bilgan edi edi. Shu bois u hokimiyatga kelgan zahoti ichki va tashqi savdo
13
Мухаммаджонов А. Ўзбекистон тарихи. – Тошкент.: Ўқитувчи, 1994. – B .104.
14
Березинов E . Буюк Темур. – Тошкент.: Шарқ, 1996. – B .85.
22

ishlariga katta e’tibor beradi. Avvalo karvon yo‘lining xavfsizligini ta’minlab,
ularda karvonsaroylar qurish ishlariga alohida e’tibor berdi.
Amir Temurning xitoy xoqoni Taytszuga yo‘llagan maktubida
“ Karvonsaroylararo yo‘llar ochildi, yo‘llardagi qaroqchilar yo‘q qilindi, uzoq
yurtlarga boruvchilar o‘zlarini xotirjam his etadigan bo‘ldi”, deb ta’kidlagan edi.
Shu bilan birga Amir Temur Vizantiya, Venetsiya, Ispaniya, Fransiya, Angliya
kabi Yevropa mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqalar o‘rnata boshlaydi. Xitoy
olimlarining tadqiqotlariga ko‘ra, Amir Temur Min xonligining poytaxti Pekin
(Xonbaliq) shahriga 8 marta elchilar yuborib, Xitoy bilan diplomatik va savdo
aloqalarini rivojlantirgan. Chunonchi, 1387 va 1389 yillari kuzda Mavlono
Hofiziy, 1388 yilda Toj ad-Din (Tamuding), 1391 yilda Shoxalil (Shaxali), 1392
yilda Nig‘mat ad-Din (Nimaopuding), 1394 va 1395 yillarda Darvish
(Dielibeyshi), 1396 yilda Alomat ad-Din (Alamadan) boshchiligida Pekinga Amir
Temur nomidan elchilar kelishgan. Mazkur elchilar orqali sohibqiron Xitoy xoniga
ot, tuya va boshqa narsalarni yuborgan. Xitoy xoni esa bular evaziga kumush pul,
ipak matolar xadya sifatida qaytargan. 1396 yil Amir Temur Alomat ad-Din orqali
Xitoy xoniga maktub ham yo‘llab, uning yuborgan narsalaridan mamnun
bo‘lganligini aytadi. Shu davrda Samarqanddan Pekinga 6 oyda yetib borishgan.
Kuzda yo‘lga chiqqan karvon keyingi yil bahorning oxirida yoki yozning boshida
manzilga yetib kelishgan. Amir Temur vafotidan keyingi 100 yilga yaqin davr
davomida Turkistondan Xitoyga 107 marta, shu jumladan 1415-1440 yillari
Ulug‘bek Mirzo nomidan 22 marta elchilar guruhi kelishgan. Xitoy manbalaridan
ma’lum bo‘lishicha, o‘sha zamonda Xitoyning boshqa shaharlariga ham
samarqandlik savdogarlar kelib, bozorlarda otlar sotishgan. Chunonchi, 1390 yilda
erta bahorda Samarqandlik Sho Jo‘raali (Shachiyeer Aliyi) Lyangchjou shahrida
670 ta ot sotgan. Mahalliy hokim bu haqda Taytszuga hisobot berib, mazkur
savdogarni Pekinga yuborishni so‘ragan.
Samarqanddan Xitoyga yuborilgan elchilar bilan birgalikda katta
savdogarlar guruhlari ham qo‘shilib yuborilgan. Taytszuning Amir Temurga
yo‘llagan bir maktubida bayon etilishicha, ayrim Samarqandlik savdogarlar
23

Xitoyga kelganidan so‘ng vataniga qaytmasdan savdo ishlari bilan shug‘ullangan
va ayrimlari uy-joy sotib olib bolachaqali bo‘lib qolishgan, degan ma’lumot
aytiladi. Min sulolasi qo‘shinlari Xitoyning Shimoliy qismida yashayotgan
tatarlarga qarshi yurishi chog‘ida asirga tushib qolganlar orasida bir necha yuz
nafar samarqandlik savdogarlar bo‘lganligi aniqlanadi. Ushbu misollar Amir
Temur savdogarlari faqatgina Xitoy hududida emas, balki uning Shimoliy
yaylovlarda ham savdo ishlari bilan shug‘ullanganligidan dalolat beradi. Min
sulolasi ham Samarqandga bir necha marta elchilar va savdogarlar yuborgan.
Masalan, 1395 yilda Samarqandga Pekindan Bo An boshchiligida 1500 kishidan
iborat bo‘lgan elchi va savdogarlar guruhi, 1397 yilda Chen Deven
boshchiligidagi Xitoy elchilari va savdogarlari bilan kelgan. Keltirilgan
ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Amir Temur davrida anchadan beri to‘xtab
qolgan Turkiston – Xitoy diplomatik va savdo aloqalari yaxshilanib, Buyuk ipak
yo‘li qayta ochiladi. Ammo tomonlarning amalga oshirilgan aloqalari bir xil
bo‘lmaganligi tufayli Amir Temur davlati bilan Min xonligi o‘rtasida yangi
g‘oyaviy muammo paydo bo‘lgan. Ma’lumki, Xitoy hukmdorlarining an’anaviy
tushunchalariga ko‘ra, xaqon xuandi (imperator) deb atalib, u tangrining kurrai
zaminidagi o‘g‘loni (tyanzi) hisoblangan. Unga barcha mamlakatlar va xonlar
itoatkor bo‘lishi lozim edi. Shu bois Amir Temur elchilari Min sulolasi tomonidan
gungshi, ular olib borgan sovg‘alar esa gungfu, ya’ni fuqarolar hukmdorga
to‘laydigan soliq, deb qabul qilindi 15
.
Shu joyda izoh berib o‘tmoq lozimki, xitoy tili lug‘atlarida, jumladan “ Xitoy
tili yozuvi lug‘ati”da sharhlanishicha “ gung” deb qadimda Tangri farzandiga
(Tyanzi), ya’ni imperatorga uning itoatida bo‘lganlar tomonidan taqdim etiladigan
narsalar va dehqonlarni hosillarni hukumatga topshiradigan qismi aytilgan.
“ So‘zlar dengizi” ( “ Sixay”) va “ So‘zlarning kelib chiqishi” ( “ Siyuan”) lug‘atida
yozilishicha, “ gunfu” so‘zi hukmdor tomonidan fuqarolar zimmasiga yuklangan
soliq nomi hisoblanadi. Xitoy imperatorlari o‘zlarini yer yuzining egasi deb
hisoblashlari an’anasining ta’siri xitoy olimlari asarlarida ham o‘z aks etgan.
15
Бўри e в О. Темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё. – Тошкент.: 1997. – Б.69.
24

Masalan, Vang Chjilay o‘z asarida “ Atrofga qilgan harbiy yurishlar g‘alaba bilan
yakunlangandan so‘ng, Temur kuchayib ketdi. Shundan keyin u Min sulolasiga
itoat qilishdan va Xitoyga (Chjunguoga) soliq to‘lashdan (gunfu) bosh tordi, shu
bilan birga Xitoy elchilarini olib olib qolib, qaytishga ruxsat bermadi”, deb aytadi.
Ikkinchi bir joyda tarixchi yozadi, yuqorida aytib o‘tilganidek, Temur ko‘p
marta Min saroyiga soliq to‘lovchi elchilar (gunshi) yubordi. Ularning ayrimlari
soliq olib kelish va savdo qilish bilan cheklandi, ayrimlari Xitoydagi vaziyatni
o‘rganish va ma’lumot to‘plash bilan shug‘ullanishgan. Albatta, Amir Temurga
nisbatan qo‘yilgan bunday ayblar dalilsiz edi. Min xonodonining mustaqil holda
tashkil topgan va Turkistonni birlashtirishda kata xizmat qilgan davlat hukmdorini
o‘zining itoatkori deb bilishi kattalik va o‘zgalarni mensimaslikdan boshqa narsa
emas edi. Masalaga bunday qarash haqli ravishda Amir Temurni qattiq ranjitgan
edi. Xitoyda mo‘g‘ullar hukmronligini ag‘darib, xitoylar hokimiyatini Chju
Yuanjang (1368-1398 yillari Tayzu nomi bilan taxtda o‘tirgan) ilgarigi xonlarning
an’anaviy falsafasi bilan qurollanib, o‘zini zamindagi barcha mamlakatlar ustidan
nazorat qiluvchi oliy hukmdor deb hisoblashi o‘zga xalqlar, mamlakatlar va xonlar
uchun tushunarsiz bir hol va ular manfaatlariga zid kelardi. Amir Temurdan
Xitoyga birinchi marta (1387 yilda) elchi bo‘lib Mavlono Hofiz kelganda, Tayzu
mazkur tushuncha asosida uning yuborgan sovg‘alarini o‘ziga bo‘lgan qaramlik
belgisi deb qabul qildi. Uning bunday munosabati Amir Temurdan keyingi yillarda
yuborilgan elchilarga va sovg‘alarga nisbatan ham saqlanib qolgan edi . Xitoy
xoqoni o‘zining Amir Temurga javoban berib yuborgan sovg‘alarini esa, uning
“ tobeligini qabul qilganligi” uchun ko‘rsatilgan xizmat belgisi deb bilgan. Shu
tarzda Tayzu Amir Temurga yo‘llagan maktubida uni Xitoy xoniga itoatkor xon
sifatida ifodalagan. Xitoy xoni sohibqironning mavqei bilan hisoblashmagan uning
maktubi Bilan tanishgandan so‘ng, Amir Temur qattiq ranjib, Samarqandga 1395
va 1397 yillarda kelgan Bo An, Chin Deven boshchiligidagi xitoy elchilarini
ushlab qolgan. Ular vataniga Amir Temur vafotidan keyin qaytib ketganlar.
Elchilarni Samarqandda ushlab qolishning bundan tashqari yana ikki sababi ham
bo‘lgan. Bularning birinchisi, 1500 kishi hamrohligida Hirotga bormoqchi
25

bo‘lganligi Amir Temurda shubha uyg‘otganligida, ikkinchisi Min xoqoni 100
ming musulmonni qatl etish to‘g‘risida farmon bergan, degan xabarning Amir
Temurga yetib kelganligi bois. Xitoyda qatl etilgan musulmonlarning 100 ming
bo‘lmasligi ehtimoldan holi emas, ammo mo‘g‘ullar hukmronligi davrida
Turkistonlik musulmonlarning jamiyatdagi mavqei baland bo‘lganligi va ular
vakillarining yuqori darajali davlat xizmatiga jalb qilingani uchun, Min sulolasi
ularning ko‘p qismini jazolaganligi tarixiy haqiqatdir. Afsuski, xitoy manbalarida
ushbu tarixiy voqealar to‘g‘ri bayon qilinmagan. Min sulolasi nazorati ostidagi
saroy tarixchilari masalaga amaliy jihatdan emas, balki xitoy hukmdorlarining
an’anaviy falsafasi asosida yondoshib ish ko‘rishgan. Aslida esa, Amir Temur
Xitoy xoniga elchilar orqali sovg‘alar jo‘natib, evaziga Xitoy mollarini olib
kelinishi orqali ikki davlat o‘rtasidagi teng huquqli savdo aloqalarining tiklanishi
ko‘zda tutgan edi. Bu haqda mahalliy manbalarda ko‘p ma’lumotlar keltirilgan.
Afsuski, Markaziy Osiyo manbalari bilan xitoy manbalarini solishtirish
asosida ilmiy tadqiqotlar olib borish imkoniyatiga ega bo‘lgan ayrim tarixchilar,
jumladan xitoy tarixchilari Amir Temurning bu istagini to‘g‘ri bayon etmaganlar.
Ular xitoy xonlari yorlig‘i va saroy tarixchilari tomonidan bitilgan manbalardagi
amaliyotga zid ko‘rsatmalarni “ haqiqat” deb qarashganlar. Buning ustiga
turkistonlik savdogarlarga Xitoyda erkin savdo qilishga yo‘l qo‘yilmaganligi va
turonlik musulmonlarning qatl etilishi Amir Temurning g‘azabini keltirgan.
Mavjud adabiyotlarda, jumladan xitoy tarixchilarining asarlarida aytilishicha, Min
sulolasi xonining munosabatidan ranjigan Amir Temur unga qarshi harbiy yurish
qilmoqchi bo‘lgan, bundan xabar topgan Min sulolasi esa tashvishga tushib,
urushga tayyorgarlik ko‘rishgan. Ammo Amir Temurning 1405 yilda
O‘tror shahrida olamdan o‘tishi bilan uning istagi amalga oshmay qolgan. Mazkur
tarixiy voqealardan ko‘rinib turibdiki, Turkiston bilan Xitoy o‘rtasidagi xalqaro
munosabatlarning asos va huquhlarini tushunishga xamda savdo aloqalarini
muntazam ravishta rivojlanishiga Amir Temur bilan Xitoy xonlari o‘rtasidagi
munosabatda nomutanosiblik yo‘l bermagan. Amir Temur vafotidan so‘ng uning
farzandlari taxt uchun kurashayotganda, Sohibqironning qudasi bo‘lmish
26

mo‘g‘uliston xoni Xizrxo‘ja Buyuk ipak yo‘lining Turkiston – Xitoy qismidagi
muxim nuqtalaridan biri bo‘lgan Qumul (Xami) shaxrini qo‘lga kiritadi 16
. Natijada
min sulolasining Qumul uchun ko‘p yillar davomida olib borgan kurashi vaqtincha
barxam topadi. Ushbu voqea Buyuk ipak yo‘lida tinchlik o‘rnatilishiga ijobiy tasir
ko‘rsatgan.
Amir Temur avlodlari ham Buyuk ipak yo‘lini rivojlantirish maqsadida
jiddiy harakatlar qilishgan. Ular Xitoy bilan tinchlik shartnomasini ham tuzishgan.
Masalan, 1388-1500 yillar davomida Toshkent, Samarqand, Xuroson, SHeroz,
Hirot, Isfaxon kabi shaharlardan 120 dan ortiq elchi guruhlari Hirotga borgan.
Ularning ko‘pchiligi o‘rta hisobda 8-10 kishid bo‘lgan. Ayrim elchilar guruhiga
200 kishi atrofida savdogarlar qo‘shilishgan. Savdogarlar Xitoyga ot, tuya, eshak
kabi chorva mollari, qimmatbaxo toshlar va ulardanyasalgan buyumlar, dorivorlar
va har -xil mahalliy hunarmandchilik mahsulotlarini olib borishgan. Xitoydan esa,
asosan, ipak mato, chinni idishlar, choy, ravoch va dorivorlar olib kelingan.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, shu zamonda Min sulolasi Xitoydan olib kelinadigan
mollar ko‘lamini cheklab qo‘ygan. Ayrim maxsulotlarni, jumladan metalldan
yasalgan qurollarni maxsus ruxsatsiz Xitoydan olib ketish man etilgan 17
.
Amir Temur 1389 yilda Mo‘g‘uliston bo‘ysundirib, Movarounnahrga
Mo‘g‘uliston tomonidan bo‘ladigan xavfni bartaraf qilgach, Mo‘g‘uliston va
Sharqiy Turkiston orqali o‘tuvchi karvon yo‘li xavfsizligini ta’minlash, Xitoy bilan
savdo-elchilik aloqalarini tiklash imkoniyati ga ega bo‘ldi. Xususan, 1389–1398
yillarda Amir Temur nomidan Xitoyga 9 marta elchilar borganligi, Xitoydan ham
1395 yilda Fu An boshchiligida Samarqandga elchilar yuborilganligi ikki
mamlakat o‘rtasidagi aloqalar davom etganini ko‘rsatadi. Shohrux Mirzo
hukmronligi davrida ham Xitoy bilan aloqalar davom et averdi .
Bu davr yozma manbalarida 1409 va 1420 yillarda Hirotga Xitoy elchilari
kelganligi, o‘z navbatida, temuriy hukmdorlar ham Xitoyga bir necha marta o‘z
elchilarini yuborganliklari ham ma’lum. O‘rta Osiyoni Xitoy bilan bog‘lovchi
16
Амир темур европа элчилари нигоҳида. – Тошкент.: 2007. – Б.27.
17
Аҳмедов Б. Амир Темур ва Улуғбек замондошлари хотирасида. – Тошкент.: Ўқитувчи. 1996. – Б.74.
27

Buyuk ipak yo‘lining muhim tarmog‘i bo‘lgan savdo yo‘llari, asosan,
Movarounnahrning markazidan Farg‘ona va Yettisuv orqali Sharqiy Turkistonga,
bu yerdagi savdo shaharlari orqali Xitoy poytaxti Pekinga olib borilgan. Bu muhim
savdo yo‘li yo‘nalishlari 1419-1422 yillarda Shohrux Mirzoning Shodixo‘ja
boshchiligida Xitoyga yuborgan elchilik missiyasi a’zosi G‘iyosiddin Naqqosh
yozib qoldirgan kundaliqda batafsil ta’riflab berilgan. Bu asarda keltirilgan
ma’lumotlarga ko‘ra elchilar Hirotni O‘rta Osiyo orqali Xitoy bilan bog‘lovchi
karvon yo‘li quyidagi yo‘nalishda harakat qilganlar: Hirot – Balx – Kelif kechuvi –
Samarqand – Sayram - Ashpara (bu shahar qo‘rg‘oni Amir Temur tomonidan
barpo etilgan) – Mo‘g‘ul eli (Bilg‘utu – Qo‘ng‘ir suvi – Yulduz yaylovi) – Turfon
– Qoraxoja – Sufi Ato qishlog‘i – Qumul – Qorovul – Sukju – Qamju – Pinlon –
Xonbaliq (Pekin). O‘rta Osiyoni Xitoy bilan bog‘lovchi yo‘llar ichida Shosh
vohasi ham muhim o‘rin tutib, Shoshdan Turfongacha bo‘lgan masofani karvonlar
3 oyda bosib o‘tishga yordam bergan. Amir Temur va temuriylar davrida Yevropa
mamlakatlari – Fransiya, Angliya, Ispaniya va boshqa mamlakatlar bilan ham
diplomatik aloqalar o‘rnatilganligi ma’lum bo‘lgan. Bu aloqalar Xususan, O‘rta
Yer dengizidan Iroq – Eron – Xuroson orqali 1402-1404 yillarda Samarqandga
tashrif buyurgan Ispan elchisi Rui Gansalis de Klavixoning yuqorida keltirilgan
rasmiy tashrifi yo‘nalishiga nazar tashlab, Xurosondan Termiz – Darband – Temir
Darvoza – Oqrobot – Kesh orqali Samarqandga kelgan savdo yo‘llari faoliyati
haqida ma’lumotlar keltirilgan. Amir Temur va temuriylar davrida Oltin O‘rda
shaharlari bilan aloqalar mavjud bo‘lib, ular ikki yo‘nalishda; Xorazm vohasi yoki
Janubiy Qozog‘istondagi shaharlar (Turkiston, Sayram) orqali borishgan . Bu bilan
O‘rta Osiyo xalqlarining Sharqiy Yevropa xalqlari bilan bo‘lgan qadimiy aloqalari
yanada rivojlanadi.
XIV asrga oid rus yilnomalarida Quyi Novgorod shahrida yashovchi
buxorolik va xorazmlik savdogarlar haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lib, bu ikki
o‘rtadagi savdo-madaniy aloqalardan xabar beradi. XV asrdan boshlab, Moskva
knyazligining mavqei kuchaya boshlagach, Rus knyazlari temuriylar bilan elchilik
munosabatlari o‘rnatishga harakat qilishgan. Tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy
28

(XV asr) Hirot hukmdori Abusaid Mirzo huzuriga 1464 yilda rus podshosi Ivan III
elchilari kelganligi to‘g‘risida yozib qoldirgan bo‘lsa, 1490 yilda Moskvaga Sulton
Husayn Boyqaro elchilari borganligi haqida ma’lumotlar uchraydi. Shu tariqa,
rivojlangan o‘rta asrlar, ayniqsa Amir Temur va temuriylar davri Buyuk ipak yo‘li
faoliyatining so‘nggi va yuksalgan davri hisoblanadi. Bu davrda Movarounnahr va
Xuroson shaharlari Buyuk ipak yo‘lining markaziy yo‘nalishlari bo‘ylab xalqaro
iqtisodiy-madaniy aloqalarda katta ahamiyatga ega.
O‘zbekiston F.A Sharqshunoslik instituti xodimi Maxmud Qutluqovning
xitoy, arab, forsiy va boshqa manbalarni solishtirish asosida chiqargan xulosasiga
ko‘ra, ipak yo‘kida o‘z mavqeini o‘stirish uchun Xitoy xoqonlari ko‘p marta g‘arb
tomonga harbiy yurishlar qilgan. Ammo ularning hammasi natijasiz tugaganligi
tufayli Qumul uchun bo‘lgan kurash jiddiy tus olgan. Ushbu shahar yuz yildan
ortiq davr davomida goh xitoy, goh mo‘g‘ul hukmdorlari qo‘lida bo ‘lgan . Albatta,
bu kurashlar Buyuk ipak yo‘lidagi savdo munosabatlariga salbiy tasir qilgan . 1499
yilda Qumul shahri vaqtincha Min sulolasi qo‘liga o‘tib qolganda, savdo
aloqalaridan manfaatdor bo‘lgan turkistonlik savdogarlar Mo‘g‘uliston xoni
Axmadxondan asir tushgan xitoy amaldorlarini vataniga qaytarib berib, Min
xonadoni bilan bitim tuzishni talab qilgan.
Bu borada Toshkent xokimi Maxmudxonnimg Xitoy xoniga yozgan maktubi
muhim ro‘l o‘ynab, ma’lum muddatgacha Turkiston – Xitoy o‘rtasidagi savdo
aloqalarining yaxshilanishiga olib keladi. Xalqaro savdo aloqalarga bo‘lgan ehtiyoj
va Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy vaziyatdan kelib chiqib, Min sulolasi dengiz yo‘li
orqali xarakat qilishgan. Dengiz yo‘lini Xitoy uchun ochish vazifasini Maxmud
(Chjeng Xe)ga topshiradi. Maxmud esa mo‘g‘ullar davrida Xitoyga borib qolgan
O‘zbekistonliklar avlodiga mansub bo‘lgan (Bu haqta quyida batafsilroq boyon
etiladi). Shundan ko‘rinib turibdiki, Xitоy bilan G‘arb o‘rtasdidagi savdo aloqalari
dengiz yo‘llari orqali rivojlanishiga Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy vaziyat sabab
bo‘lgan.
29

2.2. Amir Temur va Temuriylar faoliyatining Yevropa tarixshunosligida
o‘rganilishi
Amir Temur (1336–1405) va u asos solgan Temuriylar sulolasi Yevropa
tarixshunosligida o ‘ rta asrlardan boshlab alohida qiziqish uyg‘ot gan . Bu qiziqish
dastlab diplomatik aloqalar va sayohatnomalar orqali boshlanib, keyinchalik ilmiy
30

tadqiqotlar darajasiga yetgan. Yevropa tarixshunosligidagi eng qadimgi va eng
muhim birlamchi manba ispaniyalik elchi Ruy Gonsales de Klavixo (vafoti 1412)
asari hisoblanadi. Kastiliya qiroli Genrix III tomonidan Samarqandga yuborilgan
bu elchi 1403–1405 yillarda Temur saroyida bo‘lgan va kundalik yozuvlaridan
foydalanib o ‘ z kuzatishlarini qalamga olgan. Ruy Gonsales de Klavixoning ushbu
asari ispan tilida ilk bor 1582-yilda “Embajada a Tamorlan” nomi bilan, ingliz
tilida esa 1859-yilda “Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez de Clavijo to the
Court of Timour at Samarcand” nomi ostida nashr etilgan. Klavixo o‘z
kundaliklarida bosib o‘tilgan to‘liq yo‘l xaritasi, shuningdek, shaharlar, me’moriy
inshootlar, qishloq xo‘jaligi va o‘sha davrning siyosiy tuzilmasi haqida batafsil
ma’lumotlarni bayon etgan 18
. Uning yozuvlarining aniqligi tashqi manbalar
tomonidan tasdiqlangan bo ’ lib, asar bugungi kunda ham Temuriylar san ’ ati tarixi
uchun asosiy manba sifatida ishlatil ib kelinmoqda . Klavixo q u yidagi muhim
tafsilotni ham qayd etgan: Temur ispaniyalik elchilarni yuksak ehtirom bilan qabul
qilib, Kastiliya qirolini “ o ‘ z o ‘ g ‘ lim ” deb atagan, Xitoy elchilarini esa ularga
nisbatan pastroq o ’ ringa joylashtirgan. Shu davrda Yevropadan Temur saroyini
ko‘rgan yana bir guvoh Bavariyalik sarguzashtchi Iogann Shiltberger bo'lib, u
1402 yildan 1405 yilgacha Temur xizmatida bo'lgan 19
. Venetsiya va Genuya
savdogarlari ham Temur imperiyasining markaziy shaharlarida faol bo‘lishgan va
o‘z yozuvlarini Yevropaga tarqatishgan. XV–XVI asrlarda Yevropa adabiyotida
Temur obrazi tobora kengayib bormoqda. Ingliz dramaturgi Kristofer Marlo 1587–
1588 yillarda “ Tamburlaine the Great ” asarini yozib, Temurning inglizcha
"Tamerlane" nomini mustahkamla b beradi . Jorj Gendel 1724 yilda Tamerlano
operasini yaratdi, amerikalik yozuvchi Edgar Allan Po esa 1827 yilda Tamerlane
nom i orqali she ’ r bitdi. Shunday qilib, Temur Yevropa madaniyatida kuchli va
shafqatsiz ramziy obraz sifatida kasb etdi.
18
Gonsales de Klavixo, Ryui. Samarqandga – Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403–1406-
yillar) / Ispan tilidan tarjima, soʻzboshi va izohlar muallifi I. Murodova. – Toshkent: Oʻzbekiston,
2010. – 260 b.
19
Iogann Shiltbergerning 1394-yildan 1427-yilgacha Yevropa, Osiyo va Afrika boʻylab sayohati / Rus
tiliga tarjima va izohlar muallifi F. Krun. – Boku: Elm, 1984. – B. 35-38.
31

XIX–XX asrlarda jahon ilmiy tarixshunosligi yangi bosqichga ko‘tarila
boshladi. Rus-Yevropa sharqshunoslik maktabining yirik vakili Vasiliy Bartold
o‘zining to‘rt jildlik “Four Studies on the History of Central Asia” (Leiden: E. J.
Brill, 1962–1963) asarida Turkiston tarixi, Temuriylar davlatining tashkil topishi,
Amir Temur va uning vorislari, xususan, nabirasi Mirzo Ulug‘bek faoliyatini
yetarlicha tahlil qildi. Shuningdek, fransuz tarixchisi Rene Grusse (Rene
Grousset) o‘zining mashhur “The Empire of the Steppes: A History of Central
Asia” (Rutgers University Press, 1970) asarida Markaziy Osiyo tarixini keng
qamrovda yoritib, Temur imperiyasining jahon tarixidagi o‘rniga alohida bo‘lim
ajratgan 20
.
Zamonaviy G‘arb tarixshunosligida professor Beatris Forbes Mans (Beatrice
Forbes Manz – Tafts universiteti, AQSh) Temuriylar davri bo‘yicha eng yirik
mutaxassis sifatida ajralib turadi. Uning 1989-yilda Cambridge University Press
tomonidan nashr etilgan “The Rise and Rule of Tamerlane” (“Temurning
yuksalishi va boshqaruvi”) kitobi G‘arb olamida Amir Temur shaxsi va faoliyatiga
bag‘ishlangan birinchi to‘laqonli ilmiy tadqiqot sifatida tan olingan asar
hisoblanadi. Ushbu asar haqida “Iranian Studies” jurnali shunday yuqori baho
beradi: “Manz’s book fulfills its claim to be the first full scholarly study of
Tamerlane” — ya’ni “Mansning kitobi Temurni o‘rganishga bag‘ishlangan
birinchi to‘liq ilmiy tadqiqot bo‘lish da’vosini to‘la oqladi”. Mans Amir Temurni
ham ko‘chmanchilarni zabt etuvchi sulolaning asoschisi, ham betakror harbiy va
siyosiy iste’dod sohibi sifatida talqin etadi. Tadqiqotda davlat boshqaruvi
mexanizmlari, qabila siyosatining dinamikasi va markaziy hokimiyat bilan
qabilalar o‘rtasidagi munosabatlarni chuqur tahlil qilingan. Bundan tashqari, Mans
o‘zining 2002-yilda “Journal of World History” jurnalida chop etilgan
“Tamerlane’s Career and Its Uses” maqolasida Temur nomining keyingi asrlarda
turli siyosiy va madaniy maqsadlarda qanday talqin qilinganini (resepsiyasini)
tadqiq etgan. Temuriylar madaniyati va san'atiga bag'ishlangan g'arb tadqiqotlari
20
Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia / Translated from the French by
Naomi Walford. – New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press, 1970. – P. 409-465
32

ham alohida yo'nalish sifatida rivojlangan. Sheila S. Blair va Jonathan M.
Bloomning The Art and Architecture of Islam 1250–1800 (Yale University Press,
1994) asarida Temurning Samarqanddagi Bibixonim masjidi va boshqa me'moriy
obidalari batafsil tahlil qilingan. G‘arb olimlari Temuriylar davrining adabiyot,
miniatyura rassomchiligi va me’morchilik sohasidagi yutuqlarini Sharqning
Uyg‘onish davri sifatida baholashadi 21
.
Yevropa tarixshunosligi Amir Temurni dastlab Usmonli turklarga qarshi
potentsial ittifoqchi prizma orqali idrok etgan, keyinchalik esa uni ko‘chmanchi
imperiya quruvchisi, Temuriylar Uyg‘onish davrining homiysi va jahon tarixining
burilish nuqtasi belgisi sifatida ilmiy nuqtai nazardan o‘rganishga harakat
qilishgan. Klavixoning XV asrdagi elchilik kundaligidan Mansning XX asr
oxiridagi akademik tadqiqotlarigacha bo‘lgan bu yo‘l Yevropa tarixshunosligining
Temur va Temuriylar merosini qanchalik chuqur va ko‘p qirrali o‘rganganligini
yaqqol ko‘rsatib beradi.
Sheyla Bler (Sheila Blair) va Jonatan Blum (Jonathan Bloom)
hammuallifligidagi “The Art and Architecture of Islam 1250–1800” (Yale
University Press, 1994) asarida Amir Temur tomonidan Samarqandda barpo
etilgan Bibixonim masjidi va boshqa monumental me’moriy obidalar batafsil tahlil
bayon qilingan. G‘arb olimlari Temuriylar davrining adabiyot, miniatyura
rassomchiligi va me’morchilik sohasidagi mislsiz yutuqlarini “Sharq Uyg‘onish
davri” (Temuriylar Renessansi) sifatida qarashadi. Ushbu tadqiqotlar Temuriylar
san’atining nafaqat mintaqaviy, balki jahon madaniyati taraqqiyotidagi o‘rnini
ko‘rsatib turadi. Umuman olganda, Yevropa tarixshunosligi Amir Temurni dastlab
Usmonli turklarga qarshi potentsial ittifoqchi prizma orqali idrok etgan,
keyinchalik esa uni ko ‘ chmanchi imperiya quruvchisi, Temuriylar Uyg ‘ onish
davrining homiysi va jahon tarixining burilish nuqtasi belgisi sifatida ilmiy nuqtai
nazardan o ‘ rganishga kiri shishga harakat boshlangan . Klavixoning XV asrdagi
elchilik kundaligidan Mansning XX asr oxiridagi akademik tadqiqotlarigacha
21
Blair, Sheila S., Bloom, Jonathan M. The Art and Architecture of Islam 1250–1800 . – New Haven and
London: Yale University Press, 1994. – P. 37-54.
33

bo‘lgan bu yo‘l Yevropa tarixshunosligining Temur va Temuriylar merosini
qanchalik chuqur va ko‘p qirrali o‘rganganligini yaqqol ko‘rsatib beradi.
Amerikalik tarixchi va yozuvchi Harold Lamb (Harold Lamb) 1928-yilda
“Tamerlane: Conqueror of the Earth” (“Tamerlan: Yer yuzining fotihi”) asarini
nashr qiladi. Bu asar zamonaviy biografiya uslubi (Harold Lamb, Edvard Gibbon
va Bernard Lyuis yondashuvlari) hamda qadimiy yilnomalar — jumladan, Ahmad
ibn Arabshoh asarlarining o‘ziga xos sintezi sifatida yuqori baholangan. Lamb
Temurni epik uslubda tasvirlab, uni nafaqat shafqatsiz bosqinchi, balki o‘z
davrining kuchli davlat arbobi sifatida ham ko‘rsatishga harakat qildi. Ushbu asar
akademik doiralardan tashqari keng kitobxonlar ommasi orasida ham mashhur
bo‘lib, keyingi avlod tadqiqotchilari uchun asosiy manbaiga aylandi.
Britaniyalik tarixchi va jurnalist Jastin Marozzi (Justin Marozzi) esa 2004-
yilda “Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World” (“Tamerlan: Islom
qilichi, dunyo fotihi”) asarini e’lon qildi. Mazkur tadqiqot XIV asrning buyuk
harbiy yetakchisi — G‘arbda Tamerlan nomi bilan mashhur bo‘lgan Temurning
oddiy dehqon oilasidan chiqib, dunyoning yarmini boshqargan hukmdor darajasiga
ko‘tarilish yo‘lini kuzatadi 22
. Marozzi Temurning Chingizxon singari shaharlarni
vayron qilishga ham, ularni qayta ulug‘vor qilib qurishga ham qodir bo‘lganini
bayon etadi. Muallif uning hukmronligi davrida islom san’ati va me’morchiligi
yuksak ravnaq topganini e’tirof qiladi. Marozzi Amir Temurning Islomdan siyosiy
qurol sifatida qanday foydalangani, uning yetakchilik uslubi va zamonaviy
tarixshunoslikdagi ornini tahlil qiladi. Kitob tarixiy faktlar, adabiy uslub va
madaniy tushunchalarni uyg‘unlashtirgan holda Temurni ham shafqatsiz fotiх, ham
islom sivilizatsiyasining homiysi sifatida ko'rsatib beradi. Jastin Marozzi qalamiga
mansub asar haqida “Eurasianet” nashrida shunday ta’rif berilgan: “Marozzining
22
Marozzi, Justin. Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World . – London: HarperCollins, 2004.
– P. 15-42.
34

Temur haqidagi kitobi zamonaviy biografiya va qadimiy yilnomalarning ajoyib
sintezi bo‘lib, chuqur tadqiq qilingan hamda o‘ta qiziqarli uslubda yozilgan” 23
.
G‘arb olimlari Temuriylar davri madaniy merosini alohida ilmiy yo‘nalish
mavzu sifatida ham tadqiq etishgan. Bu borada Liza Golombek (Lisa Golombek –
Toronto universiteti faxriy professori va Royal Ontario muzeyining faxriy kuratori)
o‘zining salmoqli hissasi bilan y uksak e’tirof etiladi . Uning islom san’atiga oid
tadqiqotlari monumental me’morchilikdan tortib, amaliy san’at buyumlarigacha
bo‘lgan keng ko‘lamli sohalarni o‘z ichiga oladi. Xususan, olimaning Donald
Vilber bilan hammualliflikda yozilgan “The Timurid Architecture of Iran and
Turan” (Princeton University Press, 1988) hamda “Tamerlane’s Tableware” (ROM
Press, 1996) asarlari Temuriylar davri moddiy madaniyatini o‘rganishda asosiy
manbalar hisoblanadi.
Mariya E. Subtelniy (Maria E. Subtelny – Harvard universiteti, 1979)
Toronto universitetining fors va islom tadqiqotlari professori bo‘lib, Temuriylar
davri hamda o‘rta asrlar Eron va Markaziy Osiyo madaniyati tarixi bo‘yicha
ko‘plab fundamental asarlar muallifidir. Uning “Le monde est un jardin: Aspects
de l’histoire culturelle de l’Iran medieval” (Parij, 2002) kitobi nufuzli Saidi-Sirjani
kitob mukofotiga sazovor bo‘lgan 24
.
Professor Subtelniy Amir Temurning hokimiyatga kelishi va boshqaruv
tizimini “xarizmatik hokimiyat” (charismatic authority) tushunchasi orqali
tasvirlaydi. Olimaning fikricha, Temur shaxsiy mardligi va markazlashgan kuchli
davlat qurish yo‘lidagi ulkan harakatlari bilan bir qatorda, o‘zining beqiyos
xarizmasi yordamida turli qabilalarni birlashtirib, buyuk imperiya barpo etishga
muvaffaq bo‘lgan.
1989-yilning noyabr oyida Toronto shahrida bo‘lib o‘tgan “Temuriylar va
turkman jamiyatlari o‘tish davrida: XV asrda Eron” mavzusidagi xalqaro
23
Kiem, Elizabeth. New Book Looks at Old-Style Central Asian Despotism // Eurasianet. — 2006. — April
28. — URL: https://eurasianet.org/new-book-looks-at-old-style-central-asian-despotism
24
Subtelny, Maria E. Le monde est un jardin: Aspects de l'histoire culturelle de l'Iran médiéval . – Paris:
Association pour l'avancement des études iraniennes, 2002. – P. 45-60.
35

simpozium materiallari L. Golombek va M. Subtelniy tahriri ostida alohida
to‘plam holiga keltirilgan. “Timurid Art and Culture: Iran and Central Asia in the
Fifteenth Century” (Leiden: E. J. Brill, 1992) nomli ushbu to‘plamga 19 ta ilmiy
maqola holiga jamlangan. Tadqiqotlar XIV asrning oxirgi o‘n yilliklaridan XV
asrning oxirigacha bo‘lgan davrni hamda Frot daryosidan Hindukush va Oltoy
tog‘larigacha bo‘lgan ulkan geografik hududni qamrab oladi. 1941 yilda rus
arxeologlari sovet olimi, haykaltarosh-antropolog Mihail Mihaylovich Gerasimov
tomonidan amalga oshirilgan. U 1941-yil iyun oyida Samarqanddagi Go‘ri Amir
maqbarasida o‘tkazilgan maxsus davlat ekspeditsiyasida qatnashib, Amir
Temurning qabrini ochgan va uning qonuniy qoldiqlari asosida haqiqiy qiyofasini
(skulptur portretini) tiklagan 25
.

Xulosa
25
Герасимов М. М. Восстановление лица по черепу (Современный и ископаемый человек) . –
Москва: Наука, 1971. – С. 154-165.
36

Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov Toshkent shahrida temuriylar davlati
tarixiy muzeyining ochilish marosimida so‘zlagan nutqida xalqimiz tarixida insoniy
kamoloti va ijtimoiy faoliyati bilan dovruq qozongan, millatimiz faxri bo‘lmish
ulug‘ zotlar juda ham ko‘p. Ammo ular qatorida yulduzlar aro quyoshdek charaqlab
turgan bir buyuk zot borki, u Vatanimiz kechmishi, butuni va ertasida behad yuksak
o‘rinda turadi. Ul muhtaram inson Sohibqiron Amir Temur hazratlari hisoblanadi.
Mamlakatimiz istiqlolga erishgach Amir Temur shaxsi yanada Vatan va millat
timsoliga aylandi. Istiqlolimizning har bir tadbirida, mustaqil davlatimizni har bir
qadamida ul buyuk zot ruhi bizga hamrohu hamnafas bo‘lib kelmoqda.
XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tarixiy voqealarga nihoyatda boy
tarixiy saboq davri boshlanadi. Chunki bu davrda mo‘g‘ullar hukmronligi va feodal
tarqoqlik tugatilib, bosqinchilarning vayronargarchiligi va bir yarim asrlik zulmlari
oqibatida iqtisodiy, madaniy ma’rifiy turg‘unlik holatiga tushib qolgan davlatimiz
o‘z mustaqilligini qayta tiklashga kirishishni boshlashdi. Bu diyorda Amir Temur
boshchiligida yagona t i g‘ ostida markazlashgan, kuchli va mustaqil davlat tashkil
qilin di. Markaziy Osiyo xalqlari hayotida yuz bergan bu tarixiy voqeada, Amir
Temurning xizmati g‘oyat buyuk hisoblanadi. O‘z davlatining kuch-qudratini
oshirib, uni mustahkamlash uchun avvalo, u harbiy va iqtisodiy islohot o‘tkazishni
boshlaydi. Yaxshi qurollangan muntazam harbiy qo‘shin tuzdi. Davlat boshqaruvi
tizimlarini ishlab chiqdi va sinovlardan o‘tkazishni boshlab beradi. Shulardan kelib
chiqqan holda shu xulosalarga kelindi. Amir Temur Movarounnahr va Xorazmga
ko‘p marotaba tazyiq o‘tkazib turgan Oltin O‘rda xoni To‘xtamishga qarshi bir
necha bor qo‘shin tortdi. Uralda, Qunduzga, Kavkazda Terek daryosi bo‘yida,
o‘tgan ikki shiddatli jangda Temur g‘alaba qozonib, Oltin O‘rdaga qaqshatkich
zarba berdi. Uning bu g‘alabasi tufayli Oltin O‘rda tazyiqida Rossiya qaddini
rostlash imkoniga ega bo‘ldi va uning istiqboli uchun katta yo‘l ochib beradi.
Buyuk jahongir o‘rta asrlarning udum an’analariga asosan o‘z davlat chegaralarini
kengaytirishga harakat qila boshlaydi. U Hindiston, Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlariga bir necha bor harbiy yurishlar amalga oshirad i. Anqara jangida
37

Turk Sultoni Yildirim Boyazidni qo‘shinlari ustidan g‘alaba qozonib, butun
Yevropani hayratga solib qo‘yadi. Shundan s o ‘ ng Yevropa davlatlari Temur va
uning vorislari bilan bevosita aloqa o‘rnatishga harakat boshlashadi .
Buyuk sarkardaning Xorazm va Oltin O‘rdaga qarshi kurashib, ularni
yengishi, Eron, Ozarbayjon, Iroq, Hindiston, Suriya va Turkiyaga qilgan yurishlari
Temur davlati qudratini yanada oshirdi. Amir Temur 27 mamlakatni o‘ziga
bo‘ysundirib, o‘z davlatini jahonning yirik davlatlari qatoriga ko‘tarib beradi.
Uning hukmronligi davrida Movarounnahr dunyo taraqqiyoti bilan bevosita
bog‘lanib, jahonning ilg‘or mamlakatlaridan biriga aylandi. Buyuk Ipak yo‘lining
katta qismi Amir Temur davlati qo ‘ l ostiga o‘tgan. Amir Temur Movarounnahrda
markazlashgan davlat barpo etib, o‘z mamlakati hududini mustahkamlab, aholining
ijtimoiy iqtisodiy ahvoli yaxshilanib, savdo-sotiq ishlarini rivojlantiri shga yordam
beradi . Amir Temur davlati tashqi savdo munosabatlarini yaxshilash uchun dunyo
mamlakatlari bilan yaxshi diplomatik munosabatlar o‘rnatdi. Amir Temur umr
bo‘yi bunyodkorlik ishlari bilan shug‘ullangan. Hozirgi kunga qadar u bunyod
etgan ko‘plab inshootlar jahon svilizatsiyasi tizimida alohida ahamiyatlidir.
Xulosa qilib shuni ta’kidlamog‘imiz mumkinki, bizning tariximizda Amir
Temurdek ulug ‘ siymo bor ekan, uning qoldirgan vasiyati va merosi, pandu
nasihatlari bugungi hayotimizda hamohang ekan, oldimizda turgan bugungi
muammolarni yechishda bizga qo‘l kelayotgan ekan, bizning bu merosni
o‘rganmaslikka, ta’riflamaslikka, targ‘ibot qilmaslikka umuman haqqimiz yo‘q.
Foydalanilgan adabiyotlar
38

I. Rahbariy adabyotlar
1. Каримов И.А Юксак маънавият йенгилмас куч. Т. Маънавият. 2008
II. Asosiy adabiyotlar
2. Амир Темур Жаҳон тарихида., Тошкент., 2001
3. Бўриэв.О.-Темурийлар даври ёзма манбаларида Марказий Осиё.
Тошкент., 1997.
4. Аҳмедов. Б – Амир Темур ва Улуғбек замондошлари хотирасида.
Тошкент., “Ўқитувчи”., 1996.
5. Мўминов. И – Амир Темурнинг Ўрта осиё тарихида тутган ўрни ва
рўли. Тошкент., 1968.
6. Мухаммаджонов А . Ўзбекистон тарихи . – Тошкент .: Ўқитувчи . 1994.
7. Луюсен Керен. Амир Темур ғарб адиблари нигоҳида. 2016 .
8. Каримов Ш. Шамсиддинов Р. Соҳибқирон Амир Темур ва унинг
салтанати . – Андижон .: 1995
9. Амир темур европа элчилари нигоҳида. – Тошкент. 2007.
10. Amir Temur o‘gitlari . – T oshkent . : Navro‘z . 1992 .
11. “Temur tuzuklari” . – T oshkent . : G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 .
12. Ртвеладзе Э.В. Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. –
Ташкент.: Мир экономики и права, 1999.
13. Темур ва Улугбек даври тарихи. – Тошкент.:1996.
III. Qo‘shimcha adabiyotlar
14. Клавихо. “ Кундалик” ., T oshkent ., 2010 .
15. Ибн Арабшоҳ “Ажойиб ал – мақдур фи тарихи Таймур”. (Амир Темур
тарихи)1- 2-жилд. – Тошкент.1992
16. Березинов E . Буюк Темур. – Тошкент. Шарқ, 1996.
17. Амир темур жаҳон тарихида. Илмий-амалий анжуман материаллари.
Фаргона . 2022
18. Amir Temur – buyuk sarkarda va davlat arbobi., respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. – Buxoro. 2022. 7 – aprel.
39

Купить