Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	86.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Amir Temur va Temuriylar davri O rta Osiyoʻ
hamda jahon tarixida muhim o rin tutgan davrlardan biridir. Bu davr nafaqat
ʻ
harbiy-siyosiy yutuqlar, balki ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy rivojlanish bilan ham
ajralib turadi. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Temuriylar merosi
haqida shunday deydi:
"Amir Temur va Temuriylar davri bizning milliy g‘ururimiz timsoli, buyuk
ajdodlarimizdan meros bo‘lib qolgan tarixiy saboqlardan to‘g‘ri xulosa chiqarish
– kelajagimizni barpo etishda muhim omildir."
Shu boisdan, Amir Temur va Temuriylar davrining tarixshunosligi va
manbashunosligini o rganish, uni ilmiy asosda tahlil qilish muhim ahamiyat kasb
ʻ
etadi.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Amir Temur va
Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi asoslarini o rganish, mavjud
ʻ
tarixiy manbalarni tahlil qilish va ularning ilmiy ahamiyatini ochib berishdan
iborat.
Kurs ishining vazifalari:
● Amir Temur va Temuriylar davriga oid tarixiy manbalarni o rganish va
ʻ
tahlil qilish;
● Ushbu davr tarixshunosligining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini
o rganish;
ʻ
● Temuriylar sulolasining ilmiy, madaniy va siyosiy merosini aniqlash;
● Temuriylar tarixiga oid manbalar qanchalik ishonchli ekanligini tahlil qilish;
● Zamonaviy tarixiy tadqiqotlarda Amir Temur davrining o rganilish holatini
ʻ
ko rib chiqish.
ʻ
Kurs ishining obyekti va predmeti:
Obyekti – Amir Temur va Temuriylar davri bilan bog liq tarixiy jarayonlar,
ʻ
yutuqlar va tarixiy shaxslar faoliyati.
Predmeti – Temuriylar tarixiga oid tarixiy manbalar va ularning ilmiy tahlili.
2

Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati:
Nazariy jihatdan ushbu tadqiqot tarixshunoslik va manbashunoslik sohasida
ilmiy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan esa Temuriylar davri
tarixi bo yicha yangi ilmiy tadqiqotlar olib borishda va ta lim jarayonidaʻ ʼ
foydalanish uchun foydali materiallar taqdim etadi.
Kurs ishining metodik asosi. Mazkur tadqiqot tarixiy-qiyosiy, tizimli tahlil,
manbashunoslik, xronologik va mantiqiy uslublarga tayangan holda amalga
oshiriladi. Shu bilan birga, tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari va zamonaviy
tadqiqotchilarning asarlaridan foydalaniladi.
Kurs ishining tuzilmasi: Kirish, 2 ta bob, 4 ta qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro'yxatidan iboratdir.
3

I BOB. AMIR TEMUR DAVRI TARIXSHUNOSLIGI VA
MANBALARI
1.1. Amir Temur davri tarixshunosligining shakllanishi
Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligi, ma’naviyati o‘zining salohiyati,
mazmuni, tarbiyaviy kuchi va ta’siri bilan xalqimiz tarixida alohida o‘rin tutadi 1
.
O‘zbekiston o‘zining davlat mustaqilligiga erishgach, uning bir necha ming
yillik ijtimoiy-siyosiy tarixini har taraflama o‘rganish uchun keng imkoniyatlar
yaratildi. Ayniqsa, markazlashgan Amir Temur saltanati, uning o‘zbek
davlatchiligi va madaniyatini rivojlantirishdagi o‘rni masalalariga oydinlik kiritilib,
tarixchi, sharqshunos olimlarimiz ko‘plab birinchi manba ahamiyatidagi asarlarni
o‘zbek tiliga tarjima qilib, nashr ettirdilar. Davlatimizning siyosati va xalqimiz
xohish-irodasiga asoslangan Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 29 dekabrda «Amir
Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash to‘g‘risida»gi qarori, 1995 yil 26
dekabrda esa Prezidentimizning «1996 yilni Amir Temur yili deb e’lon qilish
to‘g‘risida»gi farmonlari qabul qilindi. 1996 yil martida «Temuriylar tarixi» davlat
muzeyini tashkil qilish xususida, «Amir Temur» ordenini ta’sis etish to‘g‘risida
farmonlar chiqdi. YUNESKO qarori asosida Amir Temur tavalludining 660 yilligi
butun dunyoda keng nishonlandi. 1996 yil aprelida shu tashkilotning Parijdagi
bosh qarorgohida «Temuriylar davrida fan, madaniyat va ta’lim ravnaqi» mavzuida
ilmiy konferensiya o‘tkazilib, Buyuk davlat arbobining tarixdagi o‘rniga yuksak
baho berildi. «Amir Temur jahon tarixida qudratli va gullab-yashnagan davlat
barpo etgan buyuk sarkarda va davlat arbobi sifatidagina mavqei tutmaydi.
U o‘z poytaxti bo‘lmish Samarqandni er yuzining chinakam madaniy va ilmiy
markazlaridan biriga aylantirdi. Bu ulug‘ zot qurdirgan me’morchilik va xalq
san’atining javohirlari yanglig‘ bugungacha qad ko‘tarib turgan osori atiqalar
shahar va qishloqlarimiz ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib kelyapti. Sohibqiron zamonasining
ajoyib diplomati, davlatlar o‘rtasida do‘stona munosabatlar o‘rnatilishi va iqtisodiy
1 "Amir Temur harbiy yurishlari va harbiy taktikasi" – Muallif: Eshtemirov K. G‘.; chop etilgan: 2023-yil.
4

aloqalar rivojlanishining tarafdori sifatida ham mashhur edi. U olimlar va
hokimlar, me’morlar va shoirlarning buyuk homiysi yanglig‘ dong chiqargan».
2
Bugungi kunda demokratik huquqiy davlat qurayotgan xalqimiz Vatanimiz
tarixida huquqiy davlat haqidagi tasavvur va qarashlarning yuzaga kelishi hamda
rivojlanishi, uning yuridik manbalari, dunyoviy huquq va qonunchilik masalalarini
ham bilishni istaydi, albatta. Ana shu nuqtai nazardan qaraganda, Temur
tuzuklarini tarixiy-huquqiy tadqiq etish alohida dolzarblik kasb etadi. Zero,
o‘tmish merosimiz, uning boy davlatchilik va huquqiy asoslari, xususan, Amir
Temur davrida davlat va huquq borasida qo‘llanilgan adolatli tamoyillar bugungi
kunda mustaqilligimizga ham xizmat qilib, shaxsning yuksak siyosiy, axloqiy va
huquqiy madaniyatini shakllantirishda ko‘maklashmoqda. Amir Temur hayoti va
faoliyatini yorituvchi asosiy tarixiy manbalar benihoya ko‘p va xilma-xil bo‘lib, bu
uning nomi, jahon tarixidagi roli beqiyos ekanligi va g‘oyat mashhurligidan dalolat
beradi.
Amir Temur, Temuriylar davlati, uning tashkil topishi masalalariga
bag‘ishlangan, chet ellarda va Respublikamizda olib borilgan tadqiqotlarning ilmiy
tahlili ham bir qator olimlarimizning kitoblarida yoritilgan. «Temur tuzuklari»
ilmiy jamoatchilikni 600 yil mobaynida qiziqtirib kelmoqda.
«XIII asrning 20-yillarida Markaziy Osiyoga mo‘g‘ul hukmdorlari egalik qila
boshlashlari oqibatida Abu Nasr Forobiy, Muso Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu
Rayhon Beruniy, Ahmad Yugnakiy, Mahmud Koshg‘ariy kabilar zakovati bilan
tiklangan ilm-fan va madaniyatimiz qoyalari nurashga yuz tutdi, hukmron mafkura
hisoblangan islom dini ham o‘z maqomidan anchagina mahrum bo‘ldi. Chunki
Movarounnahrni o‘z ulusi o‘laroq tasarrufiga olgan Chig‘atoyxon islom dinining
ashaddiy dushmani edi»
Yov asoratida qolgan Movarounnahr xalqi, ozodlik kurashiga shaylanar ekan,
ko‘ksida asrab-avaylab kelgan istiqlol g‘oyasini qudratli kuch va harakatga
aylantiradigan ma’naviy asosni axtardi. Turonliklarning erkka bo‘lgan intilish va
irodasini tarbiyalagan er, avvalo, mashhur ajdodlar vatanparvarligi, so‘ngra dini
2 Temur tuzuklari. Ahmedov B. tahriri.- Toshkent: G‘afur G‘ulom, - 1991.-144 b.
5

islom va shu yurtda dunyoga kelgan to‘rt buyuk tariqat bo‘ldi. Mo‘g‘ullar bosqini
arafasida shakllanish bosqichida bo‘lgan Futuvvat (javonmardlik, jo‘mardlik),
Yassaviya, Xojagon (keyinroq Naqshbandiya) va Kubraviya tariqatlari
namoyandalari ta’sirida xalq e’tiqodini poklab, ma’nan o‘zidan tuban turuvchi
dushman ustidan ruhiy g‘alabaga erishdi 3
.
Temurning ijtimoiy-siyosiy tamoyillari tizimini yanada batafsilroq bayon qilsak,
quyidagi manzara hosil bo‘ladi: 1. Amir Temur iqtisodiyotni har qanday saltanat
poydevori, deb tushungan. «Davlatu saltanat – deb ta’kidlaydi, Temur o‘zining
«Tuzuklari»da, – uch narsa bilan – mulk, xazina va lashkar bilan tirikdir». Bu bilan
Temur davlatning yashashi va ijtimoiy rivoji uchun, avvalo, iqtisodiy
imkoniyatlarga ega bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. 2. Amir Temurning
qarashlariga ko‘ra, har bir mamlakat, turli xil iqtisodiy imkoniyatlaridan kelib
chiqib, barcha mintaqalar «xususida to‘la ma’lumotlarga ega bo‘lishi va ularning
iqtisodiy xususiyatlarini hisobga olishi» lozim. 3. Amir Temur asosiy ishlab
chiqarish vositasi bo‘lgan er egaligiga katta e’tibor qildi va har bir viloyatni idora
qilishda davlat, vaqf, xususiy er egaligi tartiblarini saqlab qoldi va bunga er
maydonining miqdori, egalik huquqini davlat manfaatini ko‘zda tutib,
o‘zgartirishga harakat qildi. 4.Temur mehnatning yaratuvchanlik faoliyatini
nazarda tutib, uni ijtimoiy qadriyat, deb tushundi. 5.Amir Temur iqtisodiy
tamoyillari tizimida moliya masalalariga katta e’tibor bergan. Chunki moliya
Temur nazarida davlatning iqtisodiy tayanchi hisoblangan.
Temurning siyosiy-huquqiy qarashlari uning axloqiy qarashlari bilan asoslanadi
va diniy axloq ustiga quriladi. Shuning uchun ham Temur nazarida har qanday
siyosatning muvaffaqiyati podshohning o‘z fuqarolariga bo‘lgan rahmdilligi,
saxovatida-dir. Qur’onda «Taxlaku bi-axloq Alloh» deyilganidek, – deb yozadi
Temur, – agar podshoh, biror gunohkorning gunohini kechirsa, bu bilan fuqarosiga
rahm qilgan bo‘ladi. Mening barcha ishlarimda ana shunday podshohlar menga
ibrat bo‘ldi».2 Temur o‘z siyosatida ham adolat, haqqoniylik, odillikka tayanib ish
tutdi.
3 "Amir Temur harbiy yurishlari va jang san'ati" – Muallif: Ziyodullayev Z. H.; chop etilgan: 2024-yil.
6

Chunki o‘z siyosatida haq yo‘lini tanlagan.
Temur bundan boshqa siyosat yuritishi mumkin emas edi. U nimaiki qilsa,
shariat doirasida, musulmon fiqhi qoidalariga tayanib, umuman Islom qudrati bilan
ish tutdi. Bu esa Temurning o‘z piri Abu Bakr Toyibodiyning «rosti-rasti» ya’ni,
«haqgo‘y bo‘lsang, najot topasan» hikmatini, Ibn Arabshohning yozishicha, Temur
o‘z tamg‘asiga muhr sifatida o‘rnashtirgan edi.
Shunday qilib, Temur ham adolat haqidagi o‘z qarashlarini diniy tamoyillar
asosida bayon qildi. Bizgacha saqlanib qolgan yilnomalar va tarixiy manbalarda
Temurning dinga munosabati o‘zining yaqqol ifodasini topgan. Jumladan, islom
diniga munosabat tamoyilini ishlab chiqqanligi butun temuriylar uchun dastur
vazifasini o‘tadi. Chunki Temur islom diniga davlatni idora qiladigan siyosiy
tamoyili yo‘qligi uchun emas, balki uning xalqqa eng yaqin va ma’qul bo‘lganligi
hamda uning insonparvar xususiyati uchun to‘la tayangan.
Temurning siyosiy tamoyili markazida inson turadi. Temur o‘z davrida saltanat
manfaatini xalq manfaatiga bo‘ysundira olgan davlat rahbari edi. Temur siyosiy
qarashlari tizimining yana bir muhim tomoni shundan iboratki, u har bir siyosiy
masalani hal etishdan oldin shu sohaning bilimdon odamlari, olimlari bilan
maslahatlashib, so‘ngra qaror qilar edi. Uning olimlar bilan qiladigan maslahatlari
turli shakl va darajada bo‘lardi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, XIV-XV asr
mutafakkirlari o‘z ijodlari va g‘oyaviy karashlarida adolatli va ma’rifatparvar
shohning eng oliy sifati qilib, birlari adolatni ko‘rsatsalar, boshqalari aqlni,
uchinchi toifadagilar esa - axloqiy sifatlarni ko‘rsatganlar. Shunisi qiziqarliki, agar
ular o‘zlarining «Ideal davlat» nomli g‘oyaviy xayolotini nazariy jihatdan
ta’riflagan bo‘lsalar, XIV asrga kelib, Amir Temur uni amalda qo‘llay oldi va
o‘zida buxislat va xususiyatlarni mujassamlashtirgan adolatli hukumdor sifatida
maydonga chiqdi. O‘z saltanati siyosatini tasavvuf asosiga qurgan Temur adolat
bayrog‘ini baland ko‘tarib, xalqni quruq qonun-qoidaga emas, balki insoniy tartib-
intizomga bo‘ysunishga chaqirgan. Chunki Temur insoniy tartib-intizomga ilohiy
tus berib, uni muqaddas deb biladi va shuning uchun ham yomonlikni maqsad
7

qilgan kishilarni jilovlovchi va yaxshilik yo‘lida jafo chekuvchilarni quvvatlovchi
har qanday podsho va hokimga bo‘ysunish kerak, deb hisoblaydi.
Amir Temur jahonning katta qismini fath etdi, umrining oxirigacha kamtarona
amirlik darajasi bilan qanoatlandi 4
.
«Tuzuklar»dan ko‘p misollar keltirish mumkin:
Ularning nazdida dunyo boyligi emas, inson qadri ustun turgan. Shuning bilan
birga, Temur tasavvufning Yassaviya tariqatiga ixlosi baland bo‘lganligi haqida
ham dalillar bor. Buning sababi bir tomondan «... Yassaviya ta’limoti o‘zining
mustahkam intizomi, pok islomiy-mazhabiy, irfoniy-tasavvufiy g‘oyalari bilan
Turkiston xalqlarini mo‘g‘ullar zulmi va istibdodiga qarshi jipslashtirib tarbiyalab
borgan»ligida bo‘lsa, ikkinchi tomondan, Amir Temur Ko‘ragon, Xo‘ja Ahmad
Yassaviyning (1166-1167 yilda vafot etgan) avliyolik martabasidan ma’naviy,
ruhiy oziq, kuch olib kelganligidadir.
Shuni aytish lozimki, ba’zi olimlar haqli ravishda, Buyuk Temur saltanati –
imperiyasining boshqarish qonunqoidalari Naqshbandiy tariqati g‘oyalari bilan
asoslangan, deb hisoblaydilar. Temur tuzuklarining vujudga kelishi, kuchli
mafkuraviy nazariya hamda boy amaliy tajribalar mahsuli sifatida maydonga
kelganligi ko‘rsatib o‘tiladi. «Ana shu tarzda Naqshbandiya tariqati g‘oyalari Amir
Temur davrida Movarounnahrda va saltanatning boshqa hududlarida kuchli
ijtimoiy mafkuraga aylandi», – deb yozadi faylasuf N.G‘oyibov.
4 "Amir Temurning davlat boshqaruvidagi tamoyillari, uslublari va siyosati" – Muallif: Bozarov N.; chop etilgan:
2021-yil.
8

1.2. Amir Temur haqidagi asosiy yozma va arxeologik manbalar
5
Amir Temur o‘zi yashab turgan jamiyatni eng etuk ijtimoiy tizimga aylantirish,
farovon hayot qurish maqsadidagina kurashib qolmay, balki bu g‘oyalarning butun
dunyoda tantana qilishiga ham ishongan edi. Faqat shu maqsaddagina u harbiylik
libosini kiygan edi. U ana shunday maqsadlarda jahongirlik qilgan har bir davlat
boshlig‘i, asosan, to‘rt narsani xotirasida saqlash kerakligini uqtiradi: birinchidan,
qaysi mamlakatni zabt etmoqchi bo‘lsa, to‘g‘ri tadbir va kengash bilan ish tutish;
ikkinchidan, xatoga yo‘l qo‘ymaslik uchun har bir ishni ko‘p o‘ylab, sergaklik va
ehtiyotkorlik bilan qilish; uchinchidan, o‘z atrofida aslzoda er yigitlarni (amirlarni)
to‘plash va birlashtirish; to‘rtinchisi, bugungi kunning ishini ertaga qoldirmaslik.
Amir Temur dasturi va siyosiy-huquqiy qarashlarida mukammal jamiyatni orzu
qilishdan ko‘ra, ko‘proq uni amalga oshirish hamda uning mas’uliyatini o‘z
zimmasiga olish yaqqol sezilib turadi. Shuning uchun ham Amir Temurning davlat
arbobi, sarkarda va mutaffakir sifatidagi o‘ziga xos tomoni shundaki, u o‘zi
hukmronlik qilgan saltanat (imperiya) timsolida mukammal jamiyatni qurdi va uni
har tomonlama mustahkamlashga harakat qildi. Amir Temur siyosiy ta’limotining
muhim jihati jamiyatni boshqarishda qonunning ustuvorligi, qonunchilik
masalasidir. Temur saltanatini boshqarishning asosiy sharti, qonunning hamma
a’mollardan ustunligini tan olish va uning asosiy qoidalarini yaratishdan iborat
bo‘ldi. Temurning qonun ustuvorligi tamoyili zaruriy shart ekanligi haqidagi
xulosasida, qonunning ustuvorligi juda teran qo‘yilgan: bu g‘oya Sohibqironning
ongida Imom Ismoil Buxoriy, Imom Abu Iso at-Termiziy, Forobiy,
Taftazoniylarning huquqiy ta’limotlarini, Burhonidin Marg‘inoniyning
«Hidoya»sini, uning «Muxtasar» ini maktab va madrasada o‘rganib, olimlar bilan
bo‘lgan uchrashuvlarida eshitish natijasida shakllangan va shuning uchun
jamiyatda qonun ustuvorligi masalasiga
«Tuzuklar»da keng o‘rin ajratgan.
Ya’ni «Ulug‘ bobokalonimiz Amir Temur «qaerda qonun hukmronlik qilsa, shu
erda erkinlik bo‘ladi», degan gaplarini tarix sahifalariga zarvaraqlar bilan
5 Muiniddin Natanziy. Muntahab at- tavorix. –Toshkent, 1991.-260 b.
9

yozdirgan edi». Temur davrining mumtoz tarixchilaridan bo‘lgan Ibn Arabshoh
Amir Temurning fazilatlarini sharhlab: «Temur tengi yo‘q fe’l-atvorli, chuqur
mulohazali kishi bo‘lib, uning tafakkur dengizining qa’ri yo‘q va (uning) ta’biri
tagiga na tekisligu, na g‘adir-budur orqali yo‘l topiladi», – deb yuksak baho bergan
edi.
Amir Temurning qanday shaxs va davlat arbobi bo‘lganligi hamda uning sifatlari
haqida juda ko‘p mualliflar o‘z fikrlarini aytganlar. Ammo aynan uni ko‘rib,
suhbat qilgan kishilar Ibn Xaldun, don Klavixo hamda Temurning maslahatchisi
va, ayniqsa, g‘arb mamlakatlariga yuborilgan xristian elchisi Ioann Fransiskning,
hozirda Parij milliy kutubxonasida saklanayotgan xotiralari, ayniqsa, qimmatli,
ishonchli dalildir. «Amir Temur fors, arab va turk tillarini biladi. Qur’on ilmi va
Islom huquqshunosligi ilmida shu qadar kuchli olimki hech bir musulmon olimi u
bilan munozara kilishga qodir emas, u olim va shoirlarga katta hurmat ko‘rsatadi.
Buning sababi shundaki, uning o‘zi olim va donishmanddir».
Dunyo tamadduniga ne-ne donishmand buyuk olimlar, shoirlarni yetishtirib
bergan xalqimiz o‘zining boy tarixi davomida benazir sarkardalarni ham yetkazib
bergan. Jumladan dunyoda birinchi marotaba muntazam armiyaga asos solgan
Sohibqiron bobomiz Amir Temurning harbiy daholari yaqqol ko‘zga tashlanib
kelmoqda. Amir Temurning harb ilmi borasidagi betakror zakovati jahon
sarkardalari uchun ulkan dars bo‘lib keldi va hozirgi kunda ham uzliksiz ravishda
o‘rganilib borilmoqda.
Amir Temurning qudratlo davlatni barpo etgani va shu bilan birga bu bavlatda
bardavom tinchlikni, adolatni saqlab ish yurigani hammamiz uchun ulkan
saboqdir.
Ayniqsa, o’z mamlakatini siyosiy ijtimoiy boshqaruv sohasi bo`yicha alohida
tadbirlarni amalga oshiradi. Davlat boshqaruv tizimida o`ziga xos bo`lgan
yangicha tizimlarni yo`lga qo`yadi.
Amir Temur davlatining Markaziy ijro ma'muriyati bosh vazir – devonbegi
boshliq etti vazirlikdan iborat arkoni davlat – Vazirlar Mahkamasi tomonidan
boshqarilgan.
10

1-vazirlik – mamlakat va rasmiy ishlar bo'yicha faoliyat ishi olib borgan. Bu
vazirlik viloyat tumanlaridan to'planadigan hosil, soliqlar, o'lponlar va ularning
taqimoti, kirimchiqimlar hamda obodonchilik ishlari bilan shug'ullangan.
2-vazirlik – vaziri sipoh, ya'ni harbiy ishlar bo'yicha bo'lib, askarlarning maoshi
hamda oziq-ovqat va qurollari ta'minoti bilan shug'ullangan 6
.
3-vazirlik – tijorat vazirligi bo'lib, savdogarlarning mol-mulkidan olinadigan zakot
va bojlar, egasiz qolgan mol-mulklarni tasaruf etish, meros va merosxo'lar bilan
bog'liq bo'lgan masalalarni hal etgan.
4-vazirlik – saltanat ishlarini yurituvchi vazirn, ya'ni moliya ishlari vaziri bo'lib,
davlat xazinasidan sarf etiladigan xarajatlar, umuman, saltanat kirim-chiqimlarini
boshqargan. Mazkur to'rt vazirlikdan tashqari, chegara viloyatlari va tobe
mamlakatlar ishlarini nazorat qilib turish uchun yana maxsus uchta vazirlik ta'sisi
etilgan edi. bu uch vazir mazkur viloyatlardan davlat xazinasiga kelib tushadigan
daromadlarni nazorat qilish va ular bilan bog'liq bo'lgan moliyaviy masalalar bilan
shug'ullangan. Ular, o'z navbatida, saltanatning bosh nazorat hay'atini tashkil
etganlar. Bu hay'at "xolisa" deb atalgan. Bu etti vazirlik devonbegiga bo'ysungan
va u bilan bamaslahat saltanatning muhim moliyaviy ishlarini amalga oshirgan.
Amir Temur amalga oshirgan buyuk ishlardan biri – erkin va tsivilizasiyali
institut sifatidagi davlatchilik g'oyasini asoslash va uni himoya qilish bo'ldi. Amir
Temur o'z davlatini barpo etishda o'tmishda mavjud bo'lgan barcha ilg'or
tajribalardan foydalangan. Buni Nizomulmulkning "Siyosatnoma"asaridan davlat
ishlarida qo'llanma sifatida keng foydalanishi, "Temur tuzuklari"da bu asardan
fikrlar keltirishida ko'ramiz.
Amir Temur o'ziga qadar bo'lgan davlatchilikning 8 ta asosiga amal qilgan.
-Davlat siyosiy jihatdan mustaqil bo'lishi;
-Davlat va jamiyat muayyan qonunlar, tartiblar, mafkura asosida boshqarilmog'i;
-Boshqaruv tizimini muvofiqlashtirib turuchi qoidalar shakllangan bo'lishi;
-Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar davlat e'tiborida bo'lishi;
6 "Amir Temurning harbiy yurishlari" – Muallif: Namangan viloyati Norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi tarix
fani o‘qituvchisi; chop etilgan: 2024-yil.
11

-Fan va madaniyat ravnaqi to'g'risida doimiy qayg'urish;
-Har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko'ra davlat jamiyat ichki taraqqiyoti
masalalarini tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda olib borish;
-Davlat tepasidagi kuchlar o'tmish, zamona va klajakni teran va tafakkur,
mustahkam iymon, g'oyat yuksak ma'naviyat va millatparvarlik ila anglanmog'i.
Amir Temur davlatchilikning bu asoslariga 9-chini, jamiyat rivoji va barcha
ijtimoiy tabaqalar manfaatlarini ta'minlashni ham qo'shgan edi.
Amir Temurning tarixdagi xizmati yana shundan iboratki, u davlatchilikning
boshqaruv tizimi, ichki va tashqi siyosatining tartib-qoidalari, huquqiy asoslarini
yangi tarixiy sharoitda takomillashtirdi. Uning tashqi va ichki favqulodda
voqealardan voqif etib turuvchi ming nafar piyoda, ming nafar tuya mingan, ming
nafar ot mingan choparlari bo'lgan. Butun saltanan bo'ylab bir kunlik yo'l oralig'ida
maxsus bekatlar – yomxonalar tashkil etilgan. Har bir bekatda 50-200 boshdan ot-
ulov tayyor holatda tayyorlab turilgan.
Amir Temur tomonidan yaratilgan davlat boshqaruvi sohasida o'z davrining
mukammal qonun-qoidalarini o'z ichiga olgan tuzuklarda davlat boshqaruvi bilan
birga jinoyat va jazo turlari haqida muhim qoidalar ham keltiriladi.
-Qaysi bir sipohiy haddidan oshib, qo'l ostidagi kishilarga zulm qilsa, uni zulm
ko'rgan kishiga topshirganlar va o'sha mazlum kishining o'zi sipohiyni jazolagan.
Xazinabon moliya ishida xiyonat qilsa, tekshiruvdan so'ng, masul shaxsning
o'zlashtirib olgan mablag'i maoshidan 2 barobar ortiq bo'lsa, ortig'i oladigan
maoshi hisobidan ushlab qolingan.
-Qishloq oqsoqoli, shahar ulug'lari pastroq toifadagi kishiga zulm qilsa, o'sha
zulmga yarasha katta miqdorda jarima solingan.
-Xalqqa jabr-zulm qilgan harbiy kishi jarima to'lagan yoki darra bilan
kaltaklangan.
-Kimda-kim o'g'rilik qilib, birovning molini o'g'rilasa, o'shani qaytarishi shart
bo'lgan yoki Yasoga muvofiq qattiq jazoga tortilgan.
O‘zbek tom ma’noda bunyodkordir. Amir Temur bobomiz mo‘g‘ullar bosqini
davomida xor-u zorlikka uchragan yurtimiz va xalqimizni markazlashgan kuchli va
12

madaniy jihatdan yuksak davlat barpo qilishiga ichkaridan va tashqaridan tahdid
qiladigan barcha tajavuzkor davlat qo‘shinlarini o‘ziga bo‘y sindirgan edi.
O‘zbekka birovning yeri kerak emas. Mabodo qo‘liga qurol olguday bo‘lsa ham
faqat o‘zini himoya qilish uchungina oladi 7
.
“Yuqorida aytilganlaridan kelib chiqib xulosa qiladigan bo‘lsak: … o‘z tarixini
bilgan undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo‘lmas ekan, biz haqqoniy
tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan
qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish
zarur” ligini birinchi prizidentimiz “Agar olimlarimiz ilmiy tadqiqot ishlari
zamirida ana shu fikr, ana shu maqsad bo‘lmasa, ularning sariq chaqalik ahamyati
yo‘q”. Degan ta’kidlari biz uchun doimo mash’ala vazifasini o‘taydi”.
7 "Amir Temurning jismoniy va harbiy tayyorgarlikdagi yengilmas tajribasi" – Muallif: Tishabayev A. M.; chop
etilgan: 2023-yil.
13

II BOB. TEMURIYLAR DAVRI TARIXSHUNOSLIGI VA
MANBALARI
2.1. Temuriylar davri tarixshunosligining rivojlanishi
8
Amir Temur siyosat maydoniga kirib kelgunga qadar, ya’ni XIV asrning 60
yillarida Movarounnahr o’z boshidan siyosiy parokandalik, o’zaro kurashlarni
o’tkazmoqda edi. Mamlakatning viloyatlarida mustaqillik da’vosini ko’tarib
chiqayotgan mahalliy sulolalar, chunonchi, Xorazmda so’fiylar, Qashqadaryoda
barloslar, Xo’jandda jaloirlar, Shibirg’onda naymanlar, Balhda amir Husayn,
Buxoroda sadrlar, Termiz atrofida sayidlar va hokazo o’zlarini hokimu mutlaq deb
hisoblab, bir-birlari bilan yovlashib mamlakatning butunligiga jiddiy xavf
solmoqda edilar. Buning ustiga 1360 yilda katta qo’shin bilan bostirib kelgan
Mug’uliston xoni Tuqlug’ Temur yurtni vayronaga aylantirib, xalqqa og’ir sitamlar
o’tkazar edi. Shunday qaltis vaziyatda siyosat maydoniga kirib kelgan yosh
Temurbek oldida nihoyatda ehtiyotkorlik, aql-zakovat bilan ish ko’rish
vazifasi turar edi. Temurbek o’z rejalarini amalga oshirish maqsadida 1361yilda
Tuqlug’ Temur xizmatiga kiradi va o’z atrofiga ishonchli kishilarni to’plab mug’ul
bosqinchilariga zarba berishga kirishadi.
Avval Tuqlug’ Temurning o’g’li Ilyosxo’jaga so’ngra Amir Husaynga qarshi
kurashib g’alabani qo’lga kiritgan Amir Temur 1370 yilda Movarounnahrning
mutlaq hokimi bo’ldi.
Hokimiyatni qo’lga olgan Amir Temur yurtni obod qilishga, aholi turmush tarzini
yaxshilashga kirishdi. Avvalo mamlakat poytaxti Samarqandni qayta tikladi.
Hofizi Abruning so’zlari bilan aytganda, “Temur loydan bo’lgan Samarqandni
qaytadan toshdan qurdi”. Samarqand shahri ko’chalarini kengaytirdi, bozorlarni
tartibga soldi, savdo timlari, do’konlar qurdirib savdo-sotiqni yo’lga qo’ydi.
Samarqand shahrining olti darvozasi qayta tiklanib, obod qilindi.
Amir Temur o’zi tug’ilib o’sgan Shahrisabzni ham obod qilib, ko’rkam saroylar,
chorsu, bozor, hammomlar barpo etdi.
8 Dadaboyev Hamidulla. Amir Temurning harbiy mahorati / Mas’ul muharrir A. Qayumov /. – Toshkent.
Yozuvchi, 1996, – 96
14

Sohibqiron Qarshi, Buxoro shaharalarini obod qilish maqsadida shahar atrofini
devorlar bilan mustahkamladi, Saroylar, madrasalar, hammomlar qurdirib xalqning
sog’ligini, madaniy ahvolini yaxshiladi 9
.
Amir Temur islom dinini rivojlantirishga juda katta e’tibor berdi va din
peshvolarini qadrladi. Shohi Zinda ansamblini obod etdi, Turkiston shahrida Xoja
Ahmad Yassaviyga atab maqbara qurdirdi.
Amir Temur avvalo Movarounnahrda Ko’ksaroy, Bo’stonsaroy, Oqsaroy, Go’ri
Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi kabi osmono’par binolarni qurdirdiki, bular
dunyoda tengsiz me’moriy yodgorliklardir.
Amir Temurning ulug’ maqsadi – Vatanining ozod va obod, xalqining boy,
badavlat, farovon bo’lishiga qaratilgan. Butun hayoti davomida shu maqsadga
qat’iy amal qilgan.
U qo’riq va xaroba yerlarga suv chiqarish, buzilgan ko’priklarni tuzatish,
yangilarini qurish, yo’llar xavfsizligini ta’minlash, savdogarlar, yo’lovchilar
hayotini, mol-mulkini himoya qilish, musofirxonalar, karvonsaroylar qurish kabi
katta kuch va mablag’ talab qiladigan eng ma’suliyatli vazifaslarni amalga
oshirishni davlat ixtiyoriga o’tkazdi.
Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha sohibqiron Amir Temur yurtni obod
qilishga hafsalasi nihoyatda bland bo’lgan, ekin ekilishiga yaraydigan biror qarich
yerni zoe bo’lishiga yo’l qo’ymagan. Obodonchilik yo’lida fidoiy inson bo’lgan
Amir Temur Turon, Eron, Xuroson va boshqa joylarda yangi yerlar ochish, bog’lar
yaratish kabi tarixiy tadbirlarni amalga oshirgan. Samarqand, Shahrisabz va
mamlakatning boshqa viloyatlarida o’nlab kanallar, ariqlar chiqartirilib, ekinzorlar,
bog’lar barpo qildirilganki, natijada mo’l-ko’lchilik, to’qchilik, farovonlik yuzaga
kelgan.
Amir Temurning obodonchilik ishlariga qanchalik katta ahamiyat berganligini
Xurosondagi Murg’ob daryosidan 20 ta kanal qazdirib sug’orilishi qiyin bo’lgan
yerlarga suv chiqarganligidan, yoki tog’li Qorabog’da bo’lib turgan paytida
9 "Amir Temur tuzayotgan buyuk davlat va uning xonliklar bilan muhorabasining tarixiy ahamiyati" – Muallif:
Yuldashev J. N.; chop etilgan: 2024-yil.
15

uzunligi 60-70 km keladigan Barlos kanalining qazilganligi, 3540 km uzunlikdagi
Baylokon kanali qazilganligi, 30-35 km uzunlikda Qobul yaqinidagi G’urbon
daryosidan chiqarilgan kanallaridan ham bilish mumkin.
Amir Temur o’z mamlakati poytaxti bo’lgan Samarqand shahrini obod va ko’rkam
qilishga nechog’lik katta e’tibor qaratilganligini u yaratgan chorbog’lar misolida
yanada yaxshiroq bilish mumkin.
Bu chorbog’lar – Bog’i nav, bog’i jahonnamo, bog’i taxta qoracha, bog’i behisht,
bog’i davlatobod, bog’i naqsh jahon, bog’i amirzoda Shohruh, bog’i bo’ldu, bog’i
dilkusho, bog’i shamol, bog’ zog’on, bog’i baland, bog’i chinor, bog’i maydon va
hokazo.
Ayniqsa Samarqand shuhratini olamga yoyish maqsadida uning atrofida yettita
yo’ldosh shaharcha bunyod ettiradi va ularga Yevropa va Osiyodagi eng mashhur
shaharlarning nomini beradi. Bular Bog’dod, Damashq, Misr, Sheroz, Sultoniya,
Parij, Madrid va boshqalar.
Xulosa shuki, Movarounnahrning Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Buxoro,
Toshkent shuningdek Qobul, Hirot, Hindiston va boshqa Sharq mamlakatlarida
bugungi kungacha o’z salobati va chiroyini ko’z-ko’z qilib kelayotgan noyob
obidalarning bunyod etilishida, shu o’lkalarda xalq turmush tarzini yaxshilanishida
sohibqiron Amir Temurning xizmatlari buyukdir.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov, - “Kimki o’zbek
nomini, o’zbek millatining kuch-qudratini, adolatparvarligini, cheksiz
imkoniyatlarini, uning umumbashariyat rivojiga qo’shgan hissasini, shu asosda
kelajakka ishonchini anglamoqchi bo’lsa, Amir Temur siymosini eslashi kerak,” -
deb ta’kidlaydilar. Bu bejiz emas albatta. O’zbekiston mustaqillikka erishgach
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning
Amir Temur haqida aytgan fikrlariga amal qilib yurtni obod qilishga kirishildi.
O’zbekistonda qurilayotgan go’zal binolar, madaniy-ma’muriy inshooatlar, o’z
chiroyi, ko’rkini ko’z-ko’z qilib turgan bog’lar buning yorqin misolidir. Jumladan,
Navoiy shahrida yaratilgan so’lim bog’, yoshlar dam oladigan istirohat maskani
ham buning isbotidir.
16

Temur davlat boshqaruvida, ichki va tashqi siyosatda asosan o’z qo’shinlariga
suyanganligi sababli harbiy islohotga, ya’ni qo’shin boshliqlarini tanlash, lashkar
qismlar, ularning joylashishi, askarlarning qurollanishi va harbiy intizom
masalalariga keng e’tibor bergan. U qo’shinlarini o’nlik, yuzlik, minglik kabi
askariy birikmalarga bo’lgan. Uning uchun har bir askar jang qilish uslublarini
yaxshi bilishi farz hisoblagan. Amir Temur lashkarlarga ham katta e’tibor berib,
ular nizomni qat’iy bajarishi, jangda ayovsiz va dovyurak bo’lishi, dushmanga
yumshoq muomalali va adolatli bo’lishi lozim deb hisoblardi. Ibn Arabshohning
yozishicha, Temur askarlari ichida taqvodor, saxovatli, xudojo’y kishilar ko’p
bo’lgan. Ular bechoralarga xayru ehson ko’rsatish, boshga og’ir kunlar tushganda
yordam qo’lini cho’zish, asirlarga yumshoq muomalada bo’lish va ularni ozod
etishga odatlanganlar. Amir Temur doim jangda jasorat ko’rsatgan amirlar va
askarlarga alohida e’tibor bilan qaradi. Natijada Sohibqiron uyushqoqlik hukm
surgan yuz minglik qo’shinlari ichida intizomni mustahkamlash bilan o’z
davlatining poydevori bo’lgan qo’shin tuzishga muvaffaq bo’ldi 10
.
O’zbekiston tarixida Amir Temur va Temuriylar davri alohida, salmoqli o’rin
egallaydi. Amir Temur jahon tarixida buyuk, qudratli va gullab yashnagan davlat
barpo etgan sarkarda va davlat arbobi hisoblanadi. Uning bunyod ettirgan
me’morchilik obidalari qurdirgan asora-atiqalari hozirgi kunda ham Vatanimizning
ko’rkiga ko’rk, husniga husn qo’shib turibdi.
Amir Temur shaharlarni tiklash va obodonlashtirish ishiga hokimyat tepasiga
kelishi bilanoq astoydil kirishdi. Masalan, 1371-1372 yillarda poytaxt
Samarqandning buzulib ketgan hisori (qal’a) va uzunligi 70 chaqirim atrofida
bo’lgan devorini tiklatdi. o’shanda Shahriston (tashqi shahar) va uning
6 darvozasi (Shayzoda Ohanin, Feruza, So’zangaron, Korizgoh, Chorsu) ichida
4 qavatli 2 ulkan saroy Ko’k saroy va Bo’ston saroy bunyod etildi, shahar
ko’chalari va bozorlari obod qilindi. Shohi Zindada o’lja oyi (o’ljoy Turkon og’a)
Tug’liq tegin, Qutlug’ Turkon og’a Shirinbeka maqbaralari, xonaqoh va chortoq
qurildi. Temurning rag’bati bilan Samarqand Chorsusida Tim va shaharning u
10 "Amir Temur va Temuriylar o‘zbek davlatchiligi" – Taqdimot; chop etilgan: 2023-yil.
17

boshidan bu boshigacha kesib o’tgan shoh ko’cha Ruhobod maqbaralari ham
qurildi.
Amir Temur davridagi davlat tizimi, boshqaruv tartiblari, diplomatik
munosabatlar, davlatlar bilan o’rnatilgan do’stona munosabatlar ishlab chiqarish va
savdo-sotiqning rivojlanishiga yaxshi shart-sharoitlar yaratilgan. Amir Temur ilm
fan ahliga g’amxo’rlik ko’rsatganligi, uning tarix oldida buyuk siymo ekanligidan
dalolat beradi. Amir Temur buyuk sarkarda bo’lgan, buni uning harbiy yurishlari
vaqtidagi olamshumul g’alabalarida ham ko’rishimiz mumkin. Irodali, uzoqni
ko’ra biluvchi va mard inson bo’lgan. Harbiy sa’nat tarixi Amir Temurni
jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida tan oladi. Harbiy qo’mondonga
beriladigan eng xolis baho uning janglarida erishgan yutuqlari hisoblanadi. Uning
harbiy qo’shin tuzilishi va harakat olib borishi bo’yicha o’ziga xos ko’rinishga ega
bo’lib, u o’zidan avvalgi harbiy sohadagi yutuqlardan foydalangan holda ko’pgina
o’ziga xos muhim jihatlarni o’zida aks ettirgan. Amir Temur sanoat va
hunarmandchilik rivojlanishiga alohida e’tibor bergan. Amir Temur taraqqiyparvar
an’analarga asoslangan davlat boshqaruvi joriy qilgan. U quruq hokimiyatdan
qonuniylik hokimiyatini ustun qo’ygan holda, siyosiy va hududiy to’qnashuvlarda
ustalik bilan ish olib borgan. U o’zida har tomonlama yuksak qobiliyatlarni
mujassamlashtirish bilan birga eng zamonaviy yutuqlar va ijobiy xususiyat hayotga
tadbiq etishga harakat qilgan. U Samarqandga olimlar, buyuk mutafakkirlar,
faylasuf, tarixchi, arxitektor, rassomlar, hattotlar va boshqa sohalarning yetuk
vakillarini to’plashga muyassar bo’lgan. U mamlakat iqtisodiyotini yaxshilash
uchun savdo yo’llari, bozorlar, yo’llar va boshqa inshootlarni qurdirgan. Ishlab
chiqaruvchilar va savdogarlar uchun shart-sharoit yaratib bergan. Bu sohaning har
tomonlama rivojlanishiga harakat qilib. Mamlakatning turli joylarida sug’orish
inshootlari, suv omborlari, hovuzlar qurilgan, ekin maydonlarini suv bilan
ta’minlash ishlari tartibga solingan.
Sohibqiron Amir Temur taniqli davlat arbobi sifatida davlatni boshqarish, davlat
xizmatchilarining huquq va vazifalari, ularning axloqiy fazilatlariga doir dolzarb
muammolarni hal qilishga uringan. Davlat qurilishi sohasida: “Davlat agar dinu
18

oyin asosida qurilmas ekan, to’ra-tuzukka bog’lanmas ekan, unday saltanatning
shukuhi, qudrati va tartibi yo’qoladi. Bunday saltanat yalang’och odamga
o’xsharkim, uni ko’rgan har kimsa, nazarini olib qochadi. Yoxud kasu nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to’sig’i yo’q uyga o’xshaydi” , - degan
o’gitni bayon qilib, har bir davlat rahbari o’zining saltanatini, birinchi navbatda,
qonun-qoidalar asosida qurishi, bu qonunqoidalarning fuqarolar tomonidan tan
olinishini ta’minlab, ularning bajarilishi yo’lida xizmat qilishi lozimligini uqtiradi.
Demak, hukmdor davlat, xalq uchun xizmat qilishi kerak degan g’oyani ilgari
suradi 11
.
Davlatni boshqarish masalasiga kelganda esa, birinchidan, kengash; ikkinchidan,
mashvaratu maslahat; uchinchidan, qat’iy qaror, tadbirkorlik va hushyorlik;
to’rtinchidan, ehtiyotkorlik bilan ish yuritish nihoyatda katta mas’uliyat talab
qilishini, uni o’zboshimchalik bilan emas, xalq qalbiga quloq solish orqali oqilona
boshqarish zarur ekanligini ko’rsatadi. Ayniqsa, mamlakatni boshqarish ishlarini
tashkil etishda davlat vazirlarining o’rni katta ekanligini anglagan Amir Temur,
sulton, avvalo, adolatpesha bo’lsin, o’z atrofida insofli, adolatli vazirlar saqlasin,
toki podshoh zulm qilsa, odil vazir uning chorasini topsin. Agar vazir zolim bo’lsa,
ko’p o’tmay saltanat uyi qulaydi, deb uqtirgan holda “adolatli vazirlar davlat
ustunidir” degan g’oya asosida ish olib boradi.
Amir Temur davlatni boshqarishda vazirlar, amirlar va viloyat voliylariga alohida
ahamiyat bergan. Vazir bo’lgan kishi quyidagi to’rt sifatga ega bo’lishini
ta’kidlaydi:
birinchisi, asillik, toza nasllilik; ikkinchisi, aql, farosatlilik;
uchinchisi, sipohi raiyat ahvolida xabardorlik, ularga nisbatan
xushmuomalalik; to’rtinchisi, sabr-chidamlilik va tinchliksevarlik .
Amir Temur vazirning nasl-nasabining tozaligi va asilligiga e’tibor berar ekan,
nasli toza vazir davlat ishlarini boqarishda to’g’rilik va adolatlilik yo’lidan
borishini ta’kidlaydi. Toza naslli vazir davlatning moliyaviy va mulkiy ishlarini
11 "Amir Temur va Temuriylar davrida axloqiy-estetik g‘oyalarining rivojlanishi" – Mualliflar: Mustaev R. D.,
Abdullaev S. A.; chop etilgan: 2020-yil.
19

tartibga keltiradi. Sipohiylarga ham, oddiy xalq vakillariga ham hurmat bilan
qarab, hushmuomalalik qiladi. Birovdan ayb qidirmaydi. Hukmdorning fikricha,
nasli toza, aqli raso, xalqchil va sabrli, vazmin kishi mas’uliyatli bo’lib davlat
ishlarida adolatli ish olib boradi, o’z mansabini suiste’mol qilmaydi.
Agar vazirlik darajasiga nasli toza bo’lmagan hasadgo’y, gina-kek saqlovchi, qora
ko’ngilli, oddiy xalq vakillariga jarb-zulm qiluvchi kishi ko’tarilsa, hokimiyat tez
orada inqirozga uchrashi aniq bo’ladi.
“Temur tuzuklari”da Amir Temur davlatini yetti vazir boshqargani haqida gap
boradi.
1. Mamlakat va raiyat vaziri. Bu vazir mamlakatning muhim ishlarini, kundalik
muammolarini, raiyat ahvolini, viloyatlardan olingan hosil, soliq, o’lponlar, ularni
taqsimlash, kirim-chiqimlarni, mamlakatning obodonligi va aholining farovonligini
ma’lum qilib turgan;
2. Sipoh bo’yicha vazir. Sipohiylarning maoshlari va tanholarini boshqargan,
parokandalikka tushib qolmaslik uchun doimo sipoh ahvolidan podshohga xabar
berib turgan;
3. Egasiz qolgan, o’lib ketgan va qochib ketganlarga tegishli mol-mulkni
boshqargan, zakot va bojlarni to’plagan;
4. Sarkori xosa, saltanat ishlarini yurituvchi vazir. U butun saltanat
idoralarining kirim-chiqimlari, xazinadan sarf qilinadigan xarajatlar, shuningdek
otxona xarajatlaridan ogoh bo’lgan;
5,6,7 vazirlar sarhadlar va tobe mamlakatlarga tegishli ishlarni boshqaruvchi
hay’atdan iborat bo’lgan .
Amir Temur “Tuzuklar”ida ta’kidlaganidek, davlatlarni zabt etish, davlatni
boshqarish, barqarorligi va rivoji uchun quyidagi 12 qoidaga tayanishni lozim
bilgan:
1. Har yerda va har vaqt Islom dinini quvvatlab, Muhammad mustafoning
shariatiga dunyoda rivoj berish; 2. o’n ikki tabaqa va toifadagi kishilar bilan ish
ko’rib, davlat, saltanat ustunlarini o’shalar bilan mustahkamlash; 3. Maslahat,
kengash, tadbirkorlik, faollik va hushyorlik-ehtiyotkorlik bilan ish ko’rib, do’stu
20

dushman bilan murosayu madora qilish; 4. Davlat ishlarini saltanat
qonunqoidalariga asoslangan holda boshqarish; 5. Amirlar va sipohiylarni martaba
va unvonlar bilan mukofotlab, hushnud etish; 6. Adolat va insof bilan ish yuritish;
7. Ulamoyu mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar, xabarchilarning izzatu
hurmatlarini joyiga qo’yish; 8. Azmu jazm bilan ish tutib, boshlangan ishni oxiriga
yetkazish; 9. Raiyat ahvolidan ogoh bo’lish, ulug’larini og’a qatorida, kichiklarini
farzand o’rnida ko’rish; 10. Turku tojik, arabu ajamning (barcha xalqlar va
millatlarning) turli toifa va qabilalardan bo’lgan kishilarni teng ko’rib, ularning
hurmatini joyiga qo’yish; 11. Farzandlar, qarindoshlar, oshna-og’ayni, qo’shnilar
va do’stlarni unutmaslik, holidan xabar olish; 12. do’stu dushmanligiga qaramay,
har joyda sipohiylarni hurmat qilish 12
.
Bulardan tashqari mamlakatning obodonchiligini ta’minlash, madaniyma’rifiy
rivojlaniish uchun katta-kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa,
hokimlar uchun saroy, huquq-tartibotchilar uchun qozixona, kambag’al yetim-
esirlarga ovqat beriladigan g’aribxonalar qurdirib, kasallar uchun shifoxonalar
soldirib, ularda ishlash uchun tabiblar tayinlagan va o’zining “Tuzuklari”da qayd
etilgan ana shu talablarni kelgusi hukmdorlar o’zlarining dillariga jo qilishlarini
nasihat qilgan. Amir Temur jon taslim qilish oldidan: “Millatning dardiga darmon
bo’lmoq, vazifangizdir. Zaifalarni qo’ring, yo’qsullarni boylar zulmiga
tashlamang. Adolat va ozodlik dasturingiz, rahbaringiz bo’lsin” ,- deya vasiyat
qilgan edi.
Amir Temur avlodlarga davlat qurish, uni boshqarish, xo’jalik ishlarini yuritish,
harbiy yurishlar uyushtirish, fan va madaniyatni rivojlantirishga homiylik qilish,
xalqning ijtimoiy turmushini yaxshilash, mamlakat obodonchiligini ta’minlash,
kabi bir qator ishlarning xulosasi bo’lgan qomusiy asar – “Temur tuzuklari”ni
meros qilib qoldirdi.
“Biz hazrati Temurni buyuk bunyodkor deb boshimizga ko’taramiz. Ro’yi
zaminning sayqali bo’lmish Samarqandda, Shahrisabz, Buxoro, Toshkent va
Sohibqiron qurgan bepoyon saltanatning boshqa hududlarida bunyod etilgan nodir
12 "Amir Temur va Temuriylar davrida madaniyat va san'at" – Muallif: Xasanov H. R.; chop etilgan: 2020-yil.
21

me’moriy obidalar, tengsiz bog’u-rog’lar Temurbek bobomizga xos amaliy shijoat
samarasidir” . Darhaqiqat, Amir Temur yer yuzidagi ko’plab parokanda
mamlakatlar, elatlarni adolatli saltanat tug’i ostida birlashtirar ekan, boshqa
sohalarda bo’lgani kabi, markazlashgan davlatning obodonchiligiga ham juda
katta e’tibor berdi.
Zarafshon vodiysida o’nlab sug’orish tarmoqlari, obod shahar va qishloqlar,
ko’rkam bog’u rog’lar barpo etdi. Har bir shaharda masjidlar, madrasalar,
xonaqolar, yo’lovchi musofirlar uchun yo’l ustida rabotlar, daryolar ustida
ko’priklar, bemorlar uchun shifoxonalar, qolaversa, ijtimoiy soha uchun zarur
bo’lgan hamda millat tafakkurini yuksaltirishda xizmat etgan ulug’vor imoratlar
bunyod etishga rahnamolik qildi. “Yana amr qildimki, xarob bo’lib yotgan yerlarda
korizlar qursinlar, buzilgan ko’priklarni tuzatsinlar, ariqlar va daryolar ustiga
(yangi) ko’priklar qursinlar, yo’l ustida har manzilgohga rabotlar qursinlar … Yana
amr etdimki, katta-kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa va
xonaqohlar bino qilsinlar, faqiru miskinlarga langarxona (g’aribxona) solsinlar,
kasallar uchun shifoxona qurdirsinlar va ularda ishlash uchun tabiblar tayinlasinlar.
Har bir shaharda dor ul-amorat (hukmdorlar saroyi), va dor ul-adolat (qozixona,
adolat uyi) qursinlar” . Bulardan ko’rinib turibdiki, inson barkamolligi, xalq
faravonligi uchun zarur bo’lgan biror soha Amir Temur e’tiboridan chetda
qolmagan.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek davlatchiligi tarixida yuksalish va taraqqiyot
bosqichlari nihoyatda ko’p va rang-barang. Biroq Amir Temurning davlatchilik
instituti shu taraqqiyotning cho’qqisida turadi. Demoqchimizki, markazlashgan,
takomillashgan, qonun va ijtimoiy adolatga asoslangan davlat boshqaruv tizimi
barpo etildi. Bunday davlat boshqaruvi hali dunyoning bironbir mintaqasida
shakllanmagan edi. O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.Karimov
ta’kidlaganidek, Amir Temur davlati haqiqatda ham katta kuch va qudratga ega
edi. Ammo Sohibqiron o’z davlatini aql-zakovat bilan, huquqiy demokratik
qonunlar asosida, dunyoviy va shar’iy qadriyatlarga tayanib boshqardi. U kishining
bizgacha yetib kelgan “davlat ishlarining to’qqiz ulushini kengash, tadbir va
22

mashvarat, qolgan bir ulushini qilich bilan amalga oshirdim” degan fikrlari milliy
davlatchiligimizning demokratik, huquqiy mohiyatini anglatib turibdi 13
.
2.2. Temuriylar davri manbalarining tahlili.
14
Ma’lumki, o’z tarkibida 26 davlatni birlashtirgan Amir Temur imperiyasi aniq
ishlab chiqilgan ijtimoiy adolat qoidalariga asoslangan jazo siyosatisiz
boshqarilishi qiyin edi. Bu siyosat eng avvalo, musulmon davlatida amalda bo’lgan
islom huquqi va o’sha davrning konstitutsiyaviy hujjati bo’lgan “Temur
tuzuklari”da o’z ifodasini topgan. “Tuzuklar”da jinoyat va jinoyat-protsessual
huquqi – jinoyatlarga jazo berish, xususan mansabdor shaxslar tomonidan o’z
mansabini suiste’mol qilganlik jinoyatlari uchun jazo tayinlash masalalari, har bir
shaharda adolat uylari, qozixona-dorul-amorat tashkil qilish, qozi Askar, ahdos va
raiyat qozilari, ularni tayinlash, yolg’on guvohlik uchun jazo tayinlash va boshqa
masalalarga alohida e’tibor qaratilgan.
Tuzuklardan ko’rinadiki, Amir Temur ochiq yuzlilik, rahm-shafqat bilan xalqni
o’ziga rom qilgan, adolat o’rnatishga harakat qilib, iloji boricha jabrzulmdan
uzoqroqda bo’lishga intilgan. Ayniqsa, mansabdor shaxslar tomonidan mulkni
o’zlashtirish, talon-taroj qilish hollarida odillik bilan ish tutganligini ko’rish
mumkin. Xususan, moliya vazirlari davlatning moliya ishlariga xiyonat qilib,
o’zlarining qo’l ostidagi mol-mulkdan o’zlashtirib olgan bo’lsalar va agar bu
ularga taalluqli maoshga teng bo’lsa, o’sha o’zlashtirilgan mablag’ davlat
xazinasiga sovg’a, in’om sifatida qaytarib olingan. Agar uning miqdori maoshdan
ikki barobar ortiq bo’lsa, mol-mulki tortiq sifatida davlat hisobiga o’tkazilgan.
Tuzuklarni o’rganish, jinoyat va jazo masalalarida Amir Temur o’z mamlakatida
qadimiy turk-mo’g’ul an’analari, udumlariga, shuningdek, Chingizxonning Yaso
qonunlariga ham amal qilganligidan dalolat beradi. Xususan, “Tuzuklar”da
13 "Amir Temur va Xitoy diplomatik munosabatlarining omillari" – Muallif: Kenjaev S.; chop etilgan: 2022-yil.
14 Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. Fors tojik tilidan tarjima, kirish so‘z va
izohli lug’atlar tarix fanlari kandidanti A. O‘rinboyevniki. Toshkent, 1969,
23

“O’g’rilar xususida buyurdimkim, ular qayerda bo’lmasin, tutib olinsa, Yaso
bo’yicha jazolansin. Kimki birovning molini zo’rlik bilan tortib olgan bo’lsa,
mazlumning molini zolimdan qaytarib olib, egasiga topshirsinlar” ,- deyiladi.
Amir Temur davlatida bu kabi huquq manbalarining mavjudligi, ularning harakati,
bajarilishi va rioya qilinishi ustidan qattiq nazoratning bo’lishi, shubhasiz,
qonunchilikni mustahkamlashga xizmat qilgan.
Agar sipohiy qo’l ostidagi kishiga zulm o’tkazsa, bunda u xizmat doirasidan
tashqari chiqqan sanalib, sipohiyning o’zi jabrlanuvchilarga topshirilgan. Bu holda
jabrlanuvchi sipohiyni hohlagancha jazolashi mumkin bo’lgan. Agar katta va
mahalliy boshliqlar o’z vakolatlari doirasidan chiqib, o’zlaridan kichik darajadagi
kishilarga zulm o’tkazsalar, ularga mol-mulkiga qarab jarima solish nazarda
tutilgan.
Shuningdek, dorug’a va shahar voliylari hokimlari xalqqa jabr-zulm qilsalar, ularni
ham jinoyatlariga mos ravishda jazoga tortish nazarda tutilgan. “Tuzuklar”da biror
kishining aybi isbotlanganda, unga nisbatan faqat bitta jazo qo’llanilishi, ya’ni agar
jarima solinsa, darra bilan urmaslik, darra bilan urilsa, jarima solmaslik to’g’risida
gapiriladi. Bu kabi jazolash usullari Temur davridayoq, aynan bir jinoyat uchun
ikki marotaba jazoga tortish mumkin emasligi to’g’risidagi qoida
mustahkamlanganligini ko’rish mumkin.
Yuqoridagilar bilan birga, bir kishining mol-mulki zo’rlik bilan tortib olinganda,
uning mulkini qaytarib olib berish bilan cheklanilgan. Badanga jarohat yetkazish
bilan bog’liq harakatlar: tishni sindirish, ko’zni ko’r qilish, quloq va burunni
kesish, sharob ichish, zino qilish, ya’ni eriga bevafolik qilish kabilar jinoyat
hisoblanib, shariat qozisi yoki ajrim chiqaruvchi qoziga olib borib topshirilgan.
“Tuzuklar” da faqat bir o’rinda, ya’ni mamlakatlar, qo’shinlar va aholi ahvolidan
xabardor bo’lib turish tuzugida tan jazosi va qatl etish to’g’risida ochiq-oydin
yozilgan. Boshqa hollarda iloji boricha o’lim jazosini qo’llamaslik yoki uni
qo’llash borasida shoshmaslik va odillik bilan ish ko’rish to’g’risida so’z yuritiladi:
“Saltanat saroyining ishonchli va e’tiborli kishilari bo’lmish vazirlar xususida
shunday buyruq berdim, agar saltanat ishlarida ular xiyonat etsalar, saltanatni
24

ag’darishga jazm qilgan bo’lsalar ham, ularni o’ldirishga shoshilmasinlar.
Avvalambor ularni ayblovchi va xabar yetkazguchilarning kimligini tekshirib
ko’rsinlar” . Shuning uchun Temur vazirlarni tanlashda ularning to’rt xislatlarini
e’tiborga olib, vazir etib tayinlaganligini ko’rish mumkin 15
.
“Tuzuklar”dan ko’rinishicha, har bir chegara, shahar va viloyatga xabarchi
kotiblar tayinlangan bo’lib, ularga o’z joylaridagi voqea-hodisalar haqidagi
xabarlardan doimo voqif etib turish vazifasi yuklatilgan, agar bo’lib o’tgan voqea-
hodisalar haqida xabarlarni yozmasalar, ularga barmoqlarini kesish yoki yolg’on
xabar bersalar, qo’shinga tegishli ishlarni yashirsalar, qo’llarini kesish kabi tan
jazosiga tortishga hukm etilgan.
Amir Temur adolatparvar hukmdor sifatida tuhmat yoki g’araz
maqsadlarda yolg’on xabarlar orqali hech kimni jazolamaslikka harakat qilgan,
bunday shaxslarning o’zi odatda qatl etishga hukm etilgan, shuningdek,
mamlakatda bekorchi, ishsizlar, xususan gadoylar va tilanchilar sonini
kamaytirishga harakat qilgan. Bu borada gadoylar va tilanchilar majburiy ishga
jalb etilgan, agar shundan keyin ham o’z harakatlarini davom ettirsalar uzoq
mamlakatlarga sotib yuborish yoki badarg’a qilish kabi jazolarni qo’llagan. Bu
bilan Amir Temur mamlakatda bekorchilik va u orqali kelib chiqishi mumkin
bo’lgan turli jinoyatlarga jumladan qaroqchilik, bosqinchilik, o’g’rilikka qarshi
kurashganligini ko’rish mumkin: “Yo’l ustiga kuzatuvchilar, zobitlar
tayinlansinlarki, yo’llarni qo’riqlab, yo’lovchilar, savdogarlar, musofirlarni
kuzatib, mol-mulki va boshqa narsalarini manzildan-manzilga yetkazib
qo’ysinlar”.
Yuqoridagilarga ko’ra, Tuzuklardagi jazo siyosatini tahlil qilib, uning ijtimoiy
adolat, xususan qonunga rioya etish, kezi kelganda insoniylik, gunohiga yarasha
jazo tayinlash tamoyillariga asoslanganligini ko’rish mumkin.
Umuman olganda, Amir Temur davlatchilik siyosatining yangi sifatlari
mamlakatning iqtisodiy-xo’jalik jihatdan tez rivojlanganligidan, shaharlar o’zining
15 "Amir Temur jang san'atida harbiy hiylalar tarixi" – Muallif: Soriyev H. Y.; chop etilgan: 2022-yil.
25

ijtimoiy qiyofasini tubdan o’zgartirib, yirik hunarmandchilik, savdo, madaniy,
ma’muriy markazlarga aylanganligida, dehqonchilik madaniyati yuksak darajada
taraqqiy etganligida ko’rish mumkin. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
I.Karimov asarlarida Amir Temurning Turkiston va uning tashqarisida olib borgan
obodonlashtirish, bunyodkorlik faoliyati aniq tarixiy manbalar asosida tahlil
qilgan. “Eng muhimi, mazkur qurilishlar geografiyasi birgina Turkiston bilan
chegaralanib qolgan emas. ... Amir Temur Movarounnahr va Xurosonning shahar
va qishloqlarida, hatto Janubiy Ozarbayjon va Qobul kabi uzoq yerlarda ham
obodonlik ishlarini olib borgan, sug’orish inshootlarini qurdirgan. ... Tarix – bu
ko’hna dunyoda o’tgan ko’p jahongirlarni biladi. Ularning aksariyati faqat buzgan.
Amir Temurning ulardan farqi shundaki, u umr bo’yi, bunyodkorlik bilan mashg’ul
bo’lgan”.
Amir Temurning davlatchilik siyosati deganda millatimizning moziyda ham, hozir
ham dunyoga namuna bo’layotgan davlatchilik madaniyatimiz, milliy davlatchilik
institutimiz bir butunligicha ilmiy tafakkurimizda namoyon bo’ladi. Ul ulug’ zot
tavalludining 671 yillik arafasida milliy g’urur bilan ta’kidlaymizki,
sohibqironning davlatchilik siyosati - milliy davlatchiligimiz ravnaqi yo’lida eng
muhim davr hisoblanadi. Bu yillarda milliy davlatchiligimiz nafaqat chet el
hukmronligi asoratidan ozod bo’ldi, balki o’z taraqqiyotining shaklan va
mazmunan tamoman yangi bosqichiga ko’tarilib, hayotda butun bo’y-basti bilan,
namoyon bo’ldi. Hali XIV asrning 80-90 yillarida Osiyo, Yevropa mintaqalarida
bunday andozadagi, qonun va adolatga asoslangan, ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiymadaniy jihatlardan taraqqiy etgan, xalqaro nufuzi baland davlat yo’q edi.
Amir Temurning quvvai-hofizasida allaqachon yo’g’rilgan davlatchilik san’ati
mamlakatning ichki va tashqi siyosatida butun borligicha namoyon bo’ldi. Buni
eng avval davlatni idora qilish tizimida va o’tkazilgan iqtisodiy, moliyaviy, harbiy,
diplomatik, madaniy kabi yo’nalishlardagi islohotlarda ko’rish mumkin. Binobarin,
bu davrda davlat boshqaruvining takomillashgan tizimi joriy etildi va unga bilimli,
tadbirkor, ma’naviy komil rahbarlar tayinlandiki, bu ijtimoiy sifatlar jamiyatning
barcha jabhalariga samarali ta’sir o’tkazdi, amalda tub ijobiy o’zgarishlarga olib
26

keldi. Jumladan, foydali ekin maydonlari kengaydi, yangi sug’orish inshootlari
barpo etildi, dehqonchilik madaniyati yuksaldi 16
.
Movarounnahr shaharlari ijtimoiy qiyofasini o’zgartirib, Sharq me’morchilik
uslubini o’zida mujassamlashtirib, obodonlashdi. Mamlakat aholisida
vatanparvarlik, kasb-korga ishonch bilan kirishish kayfiyati oshdi, siyosiy-
mafkuraviy jihatdan faollashishdi, milliy-ma’naviy ruhoniyat yuksaldi. Buni Amir
Temur davlatni boshqarishda mamlakat aholisining barcha ijtimoiy qatlamlari
vakillariga tayanganligidan, quvvai-hofiza va mashvarat bilan siyosat
yuritganligidan ham bilsa bo’ladi. Amir Temur avvalo qudratli davlat qurgan.
Davlat qudratli bo’lmasa betakror ma’naviy meros ham, obidalar ham,
tarixiy yodgorliklar ham bo’lmasdi. O’zbekistonning bugungi ozodligini
mustahkamlash davrida Amir Temur biz uchun buyuk davlat asoschisi sifatida
qadrlidir. U davlat poydevorini qurgan, davlatning huquqiy asoslarini barpo etgan.
Uning davlatchilik borasidagi fikrlari nafaqat o’z davri, balki kelgusi avlodlar
uchun ham katta ahamiyat kasb etadi.
“Temur tuzuklari”ning davlat-huquqiy xarakteridan kelib chiqqan holda
D.Logofetning Turkistonda konstitutsion hujjat g’arbiy Yevropa
mamlakatlaridagiga qaraganda ilgari yuzaga kelgan, deyuvchi fikrini e’tirof etish
mumkin. “Temur tuzuklari”ni o’rganish davomida uning ko’pgina tamoyillari,
g’oyalari O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o’z aksini topgan, deb
hisoblash mumkin.
Z a monaviy Konstitutsiyalarning ko’pchiligi ham yuridik, ham siyosiy
jihatdan o’ta muhim bo’lgan qoidalarni o’z ichiga olgan qisqa muqaddima bilan
boshlanadi. Shu o’rinda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham o’ziga xos
muqaddima bilan boshlanadi. Muqaddimada xalqning Asosiy qonunni qabul
qilishdan maqsadi, orzu-umidlari namoyon bo’ladi. Sohibqiron Amir Temur ham
tuzuklarni maqsadini quyidagicha bayon qiladi:
16 "Amir Temur davri davlat boshqaruviga oid mulohazalar" – Mualliflar: Umrilloyev L. G‘. O‘., Mahmudova A. N.;
chop etilgan: 2022-yil.
27

“ S altanat qurish, davlat tutish ishlarini bir necha tuzukka bog’ladim va
saltanatni boshqarish haqida qo’llanma yozib qoldirdim, toki farzandlarim va
avlodimdan bo’lganlarning har biri unga muvofiq ish yuritsin, mehnatu
mashaqqatlar, ko’p xarbiy yurishlar, urush-taloshlar bilan, tangrining inoyati va
hazrati Muhammadning, unga tangrining marhamatlari va salomlari bo’lsin, tole’i
baland millatining sharofati, onhazratning ulug’vor avlodi va qimmatli
sahobalariga qilgan muhabbat va do’stligim orqali qo’lga kiritgan davlat va
saltanatni saqlagaylar”.
Jamiyatda qonuniylik va huquqiy tartibot tantana qilmasa, shaxsning huquq va
erkinliklari qat’iy intizom, ichki uyushqoqlik va mas’uliyat jihatidan ustuvor
bo’lmasa, qonunlar va milliy an’analar, urf-odatlar, umuminsoniy qadriyatlar
hurmat qilinmasa, demokratik huquqiy davlatni tasavvur qilib bo’lmaydi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida qonun ustuvorligining mohiyati va
ma’nosi shundaki, Konstitutsiya va qonun oldida barcha birday mas’uldir.
Mamlakat qonunlariga jami fuqarolar, yoshi, mansabi, millati, irqi va dinidan
qat’iy nazar, baravar bo’ysunmog’i ham farz, ham qarzdir.
B u borada “Temur tuzuklari”da atroflicha to’xtalib, keng yoritilgan. Qonun
ustuvorligini ta’minlash yo’lida ko’pgina ishlar amalga oshirilganini ko’rishimiz
mumkin. Amir Temur davlatining markazlashgan mustaqil davlat bo’lishida
qonunning adolatli, teng qo’llanilishining o’rni yuqoridir.
“ Davlat agar dinu oyin asosida qurilmas ekan, to’ra-tuzukka bog’lanmas ekan,
unday saltanatning shukuhi, qudrati va tartibi yo’qoladi. Bunday saltanat
yalong’och odamga o’xsharkim, uni ko’rgan har kimsa, nazarini olib qochadi.
Yoxud kasu nokas tap tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-tusig’i yo’k uyga
o’xshaydi. Shuning uchun ham men o’z saltanatimni binosini dini islom, to’ra va
tuzuk asosida mustahkamladim. Saltanatni boshqarishimda uchragan har qanday
voqea va ishni to’ra va tuzuk asosida bajardim” deb ta’kidlanadi “Temur
tuzuklari”da.
A mir Temur “Tuzuklar”da ta’kidlaganidek davlatlarni zabt etish, davlatni
boshqarish va unga zebu ziynat berishda 12 qoidaga amal qilgan.
28

U s hbu qonun-qoidaga amal qilinishi, unga rioya qilinishi davlatning
rivojlanishida muqim o’rin tutgan. qonun-qoidaning mukammal yaratilganligi
davlat hokimiyatining mustahkam va barqaror boshqarilishiga ulkan hissa
qo’shgan. Ayni vaqtda ushbu qoidalarning O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida o’z aksini topishi, Sohibqiron Amir Temur bobomizdan qolgan
bebaho meros, deb atasak xato bo’lmaydi. Qonun-qoidalar zamonaviy ko’rinishda
quyidagicha namoyon bo’ladi 17
:
Birinchisida, Amir Temur har yerda va har vaqt Islom dinini quvvatlagan.
Yangi Konstitutsiyamizda ham diniy munosabatlarga jiddiy e’tibor berilgan.
Toshkent Islom instituti, Toshkent Islom Universiteti, Islom ilmiy tadqiqot
markazi va boshqa muassasalarning faoliyati buning yaqqol namunasidir. I
kkinchisida, o’n ikki ijtimoiy guruhlar bilan mamlakatlarni zabt etgan va ularni
idora qilgan.
H a r bir fuqaroning baxt-saodati to’g’risida davlatning olib borayotgan
g’amxo’rligi. Konsttitutsiyaning 18-moddasida quyidagicha ta’kidlanadi:
“O’zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega
bo’lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va
ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar”.
“Temur tuzuklari”ning uchinchi qoidasida, boshqaruvni maslahat, kengash,
tadbirkorlik, faollik va xushyorlik-ehtiyotkorlik, muruvvat, sabr-toqat bilan ish
yurgizsh uqtirilgan.
Bizning Oliy Majlisimizning faoliyati bunga yaqqol misol bo’la oladi. Bu mavzuga
to’liqroq ma’lumot Konstitutsiyaning 17-bobida bayon etilgan. Davlat
hokimiyatini shakllantirishda, qonun-qoidalarning qabul qilinishida Oliy
Majlisning har ikkala palatasi vakillari ishtirok etmoqda. Bu esa maslahat,
kengash, tadbirkorlik, faollik va xushyorlik-ehtiyotkorlik bilan ish yurgizish
demakdir.
To’rtinchisi, davlat ishlarini qonun-qoidalarga asosan boshqargan.
17 "Amir Temur ma'naviyatining sog‘lom avlodni shakllantirishdagi o‘rni" – Muallif: Suyunova K. B.; chop etilgan:
2022-yil.
29

Konstitutsiyamizning 15-moddasida “O’zbekiston Respublikasida O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi so’zsiz tan olinadi.
Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar
Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish ko’radilar”. Tuzuklardagi qonun
ustuvorligining e’tirof etilishi, yuqoridagi misol bilan vorisiylikni yaqqol ko’ramiz.
Qonunning oliyligi davlat va jamiyat hayotining muqaddas tamoyillaridan biridir.
Ijtimoiy-siyosiy turmushda qonun muqaddas sanalib, uning yuksak nufuzga ega
bo’lishining boisi shuki, unda xalqning irodasi, xohish va istaklari, manfaat va
intilishlari o’zining mujassam ifodasini topadi.
Beshinchisi, amirlar va sipohiylarni martaba va unvonlar bilan xushnud etgan.
O’zbekiston Respublikasining 1996 yil 26 apreldagi qonuni bilan fuqarolarning
mehnatdagi samarali xizmatlari uchun, davlat, ijtimoiy va ijodiy faoliyatlarini
rag’batlantirish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi O’zbekiston
Respublikasining 30 dan ortiq faxriy unvonlarini ta’sis etgan. Har yili respublikada
xizmat ko’rsatgan taniqli insonlarga ushbu unvonlar beriladi.
Oltinchisi, adolat va insof bilan Tangrining yaratgan bandalarini rozi qilgan.
Hozirgi kunda Konstitutsiyamiz asosida ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
davlat siyosati adolat mezoni asosida amalga oshirilmoqda. Amalga oshirilayotgan
siyosiy yoki iqtisodiy sohadagi erkinliklar buning namunasi hisoblanadi. Davlat
o’z faoliyatini inson va jamiyat farovonligini ko’zlab, ijtimoiy adolat va qonuniylik
prinsiplari asosida amalga oshiradi, deb ta’kidlanadi Konstitutsiyaning 14-
moddasida.

Yettinchisi, sayyidlar, ulomayu mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar va
tarixchilarni tanlangan, e’tiborli odamlar hisoblab, izzatu hurmatlarini joyiga
qo’ygan.
Xullas, Amir Temur davlatining madaniy siyosati biz uchun alohida ahamiyatga
ega. Sohibqironning tavalludiga bag’ishlab e’lon qilingan davlat hujjatlarida Amir
Temur, fan va madaniyat taraqqiyoti – jamiyatning ma’naviy asosi ekanligini
anglab, mamlakatda madrasalar, maktablar barpo ettirdi, ilm-fan sohiblariga
30

nafaqalar tayinladi, qulay maishiy-turmush sharoitlarni yaratib berdi. Sharq
dunyosining qaysi shahriga borsa, u yerlik olimu-fozillar bilan suhbat qilib,
bahslashib, ularni Samarqandga taklif etdi. Shuning uchun ham Amir Temur
hukmronligi davrida Samarqand firdavsmonand Mavlono Abdumalik, Sayyid
Sharif Jurjoniy, xoja Muhammad Zohid Buxoriy, Mavlono Ahmad,
Abdulqodir Marog’iy, Nizomiddin Shomiy, Hofizi Abru, Ibn Arabshoh, Ibn
Xoldun kabi o’nlab quvvai hofizali aql-zakovat sohiblari qo’nim topib, ijod
qilganlar. Birinchi Prezidentimiz I.Karimov asarlarida faxr bilan bayon
qilinganidek “tarix, tibbiyot, matematika, astronomiya, me’morchilik sohalarida
yuksak salohiyatga ega Amir Temur uchun bu tabiiy hol edi”.
Birinchi bob bo’yicha quyidagicha xulosalarga kelish mumkin:
Birinchidan, Movarounnahrda XIV asrning 50-60 yillarida mulkdor qatlam
vakillari o’rtasida siyosiy kurash, o’zaro nizolar avj olgan edi. Amir Temur
hokimiyatga kelishi bilan ular yagona markazga, hukmdorga bo’ysundirildi.
Tashqaridan bo’ladigan barcha istilolalarga qat’iy chek qo’yildi. Mamlakatda
tinchlik, osoyishtalik o’rnatildi. Movarounnahrda yana mustaqil ijtimoiy hayot
boshlandi. Bu o’ta muhim siyosiy omillar jamiyatning siyosiy
mustahkamlanishiga, iqtisodiy, madaniy yuksalishiga asos bo’ldi. Istiqlolning
butun mohiyati, maqsadi, kuch-qudrati ham shunda. Faqat istiqlol ruhi bilan
mulku-millat, lashkar va raiyatni boshqaringiz degan da’vatga Amir Temur va
temuriylar davrida qat’iy rioya qilindi.
Ikkinchidan, mustaqil Turkistonning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-madaniy
yuksalishida Amir Temur davlatida amalga oshirilgan harbiy, iqtisodiy-xo’jalik,
moliyaviy, madaniy v.b. islohotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki mustaqillik
hayotiy zarur islohotlar asosida mustahkamlanadi. Binobarin, ular jamiyat va xalq
manfaatlariga qaratiladi. O’sha davrda Movarounnahrda Amir Temur davlatining
bosh islohotchi vazifasini bajardi va hayotga muvaffaqiyatli tadbiq etdi. Agar
ijtimoiy, iqtisodiy islohotlar keng xalq ommasi manfaatlariga qaratilmas ekan,
uning ahamiyati, natijalari ham chegaralangan bo’ladi. Bu davrda Movarounnahrda
ishsizlikning bo’lmaganligi, barcha aholi ma’lum bir kasb bilan mashg’ul
31

bo’lganligi, ularning turmush sharoiti tubdan yaxshilanganligi, davlatning ichki va
xalqaro nufuzi oshganligi – islohotlarning muvaffaqiyatidir. Birinchi Prezidentimiz
I.Karimov faxr bilan ta’kidlaganidek “Buyuk strateg, mohir siyosatchi, eskirgan
ijtimoiy munosabatlarning qat’iy islohotchisi.... Amir Temur qonunlar va urf-
odatlarga asoslangan davlatni barpo etdi 18
”.

18 "Temur tuzuklari" – Muallif: Amir Temur; nashr yili: 2021-yil.
32

XULOSA
Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi fanida
olib borilgan tadqiqotlar ushbu davrning siyosiy, ijtimoiy, madaniy va harbiy
jihatlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Amir Temur saltanati nafaqat
Markaziy Osiyo, balki butun Yaqin Sharq, Hindiston va Kavkaz hududlarida katta
ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, uning davlatchilik tizimi, harbiy yurishlari va madaniy
siyosati ko‘plab mahalliy va xorijiy manbalarda aks etgan.
Temuriylar davri tarixshunosligi o‘rta asr sharq va g‘arb manbalariga
asoslanib, hukmdorlarning siyosiy faoliyati, ilm-fan va san’atga qo‘shgan hissasi,
shuningdek, xalqaro munosabatlardagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beradi.
Xususan, Sharafiddin Ali Yazdiy, Ibn Arabshoh, Abdurazzoq Samarqandiy va
Mirxond kabi muarrixlarning asarlari ushbu davrni o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi. Shuningdek, arxeologik topilmalar, yozma hujjatlar va moddiy-
madaniy yodgorliklar ham Temuriylar tarixini chuqur anglash imkonini beradi.
Mazkur kurs ishida Amir Temur va Temuriylar davrining tarixiy manbalarini
tahlil qilish orqali ushbu buyuk davrning siyosiy barqarorlik, iqtisodiy taraqqiyot
va madaniy yuksalish jihatlari yoritildi. Natijada, Temuriylar davri Markaziy Osiyo
va unga tutash hududlar taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib, uning merosi hozirgi
kunda ham tarixiy va ilmiy ahamiyatini yo‘qotmaganligi isbotlandi. Bu davrni
yanada chuqur o‘rganish va yangi ilmiy manbalarni tadqiq etish tarixshunoslik fani
oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
33

$FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI: I. Prezident asarlari va normativ hujjatlar: 1. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz \\ O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi ma’ruzasi. 2020 uza.uz/ 2. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi \\ O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 30 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. 2021. // uza.uz 3. Mirziyoev SH.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. – T.: O‘zbekiston, 2022 II. Asosiy adabiyotlar, darsliklar, jurnallar va gazetalar ro'yxati: 4. "Amir Temur armiyasining tashkil etilishi va tuzilishi" – Mualliflar: Mamadalimov A. H., Mamajonov S. H., Uzakov A. O.; chop etilgan: 2022- yil. 5. "Amir Temur harbiy yurishlari va harbiy taktikasi" – Muallif: Eshtemirov K. G‘.; chop etilgan: 2023-yil. 6. "Amir Temur harbiy yurishlari va jang san'ati" – Muallif: Ziyodullayev Z. H.; chop etilgan: 2024-yil. 7. "Amir Temurning davlat boshqaruvidagi tamoyillari, uslublari va siyosati" – Muallif: Bozarov N.; chop etilgan: 2021-yil. 8. "Amir Temurning harbiy yurishlari" – Muallif: Namangan viloyati Norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi tarix fani o‘qituvchisi; chop etilgan: 2024- yil. 34$

9. "Amir Temurning jismoniy va harbiy tayyorgarlikdagi yengilmas tajribasi" –
Muallif: Tishabayev A. M.; chop etilgan: 2023-yil.
10. "Amir Temur tuzayotgan buyuk davlat va uning xonliklar bilan
muhorabasining tarixiy ahamiyati" – Muallif: Yuldashev J. N.; chop etilgan:
2024-yil.
11. "Amir Temur va Temuriylar o‘zbek davlatchiligi" – Taqdimot; chop etilgan:
2023-yil.
12. "Amir Temur va Temuriylar davrida axloqiy-estetik g‘oyalarining
rivojlanishi" – Mualliflar: Mustaev R. D., Abdullaev S. A.; chop etilgan:
2020-yil.
13. "Amir Temur va Temuriylar davrida madaniyat va san'at" – Muallif:
Xasanov H. R.; chop etilgan: 2020-yil.
14. "Amir Temur va Xitoy diplomatik munosabatlarining omillari" – Muallif:
Kenjaev S.; chop etilgan: 2022-yil.
15. "Amir Temur jang san'atida harbiy hiylalar tarixi" – Muallif: Soriyev H. Y.;
chop etilgan: 2022-yil.
16. "Amir Temur davri davlat boshqaruviga oid mulohazalar" – Mualliflar:
Umrilloyev L. G‘. O‘., Mahmudova A. N.; chop etilgan: 2022-yil.
17. "Amir Temur ma'naviyatining sog‘lom avlodni shakllantirishdagi o‘rni" –
Muallif: Suyunova K. B.; chop etilgan: 2022-yil.
18. "Temur tuzuklari" – Muallif: Amir Temur; nashr yili: 2021-yil.
III. Internet saytlari:
19. www.ziyonet.uz
20. www.lex.uz
21. www.edu.uz
22. www.natlib.uz
35

Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi

Купить

Информация о документе

Продавец

Amir Temur va Temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligi

Похожие документы